២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

២៤៣. ឯវំ មហាបថវិំ បត្ថរន្តោ វិយ អាកាសំ វិត្ថារយន្តោ វិយ ច សព្ពធម្មេសុ អប្បដិហតញាណោ សត្ថា សុត្តន្តភាជនីយេ និគ្គណ្ឋិំ និជ្ជដំ បច្ចយាការំ នានាចិត្តវសេន ទស្សេត្វា ឥទានិ យស្មា ន កេវលំ អយំ បច្ចយាការោ នានាចិត្តេសុយេវ ហោតិ, ឯកចិត្តេបិ ហោតិយេវ, តស្មា អភិធម្មភាជនីយវសេន ឯកចិត្តក្ខណិកំ បច្ចយាការំ នានប្បការតោ ទស្សេតុំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោតិអាទិនា នយេន មាតិកំ តាវ ឋបេសិ. ឯវំ ឋបិតាយ បន មាតិកាយ –

អវិជ្ជាទីហិ មូលេហិ, នវ មូលបទា នវ;

នយា តត្ថ ចតុក្កានិ, វារភេទញ្ច ទីបយេ.

តត្រាយំ ទីបនា – ឯត្ថ ហិ អវិជ្ជាសង្ខារវិញ្ញាណនាមឆដ្ឋាយតនផស្សវេទនាតណ្ហាឧបាទានប្បភេទេហិ អវិជ្ជាទីហិ នវហិ មូលបទេហិ អវិជ្ជាទិកោ, សង្ខារាទិកោ, វិញ្ញាណាទិកោ, នាមាទិកោ, ឆដ្ឋាយតនាទិកោ, ផស្សាទិកោ, វេទនាទិកោ, តណ្ហាទិកោ, ឧបាទានាទិកោតិ ឥមេ នវ មូលបទា នវ នយា ហោន្តិ.

តេសុ យោ តាវ អយំ អវិជ្ជាទិកោ នយោ, តត្ថ បច្ចយចតុក្កំ, ហេតុចតុក្កំ, សម្បយុត្តចតុក្កំ, អញ្ញមញ្ញចតុក្កន្តិ ចត្តារិ ចតុក្កានិ ហោន្តិ. យថា ចេត្ថ ឯវំ សេសេសុបីតិ ឯកេកស្មិំ នយេ ចតុន្នំ ចតុន្នំ ចតុក្កានំ វសេន ឆត្តិំស ចតុក្កានិ. តត្ថ ឯកេកេន ចតុក្កេន ចតុន្នំ ចតុន្នំ វារានំ សង្គហិតត្តា ចតុន្នម្បិ ចតុក្កានំ វសេន ឯកេកស្មិំ នយេ សោឡស សោឡស វារាតិ ចតុចត្តាលីសាធិកំ វារសតំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

១. បច្ចយចតុក្កំ

តត្ថ យទេតំ សព្ពបឋមេ អវិជ្ជាមូលកេ នយេ បច្ចយចតុក្កំ, តស្មិំ បឋមោ នាមរូបដ្ឋានេ នាមស្ស, សឡាយតនដ្ឋានេ ឆដ្ឋាយតនស្ស ច វុត្តត្តា អបរិបុណ្ណអង្គទ្វយយុត្តោ ទ្វាទសង្គិកវារោ នាម. ទុតិយោ នាមរូបដ្ឋានេ នាមស្សេវ, សឡាយតនដ្ឋានេ ច ន កស្សចិ វុត្តត្តា អបរិបុណ្ណឯកង្គយុត្តោ ឯកាទសង្គិកវារោ នាម. តតិយោ សឡាយតនដ្ឋានេ ឆដ្ឋាយតនស្ស វុត្តត្តា បរិបុណ្ណឯកង្គយុត្តោ ទ្វាទសង្គិកវារោ នាម. ចតុត្ថោ បន បរិបុណ្ណទ្វាទសង្គិកោយេវ.

តត្ថ សិយា – អយម្បិ ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោតិ វុត្តត្តា អបរិបុណ្ណេកង្គយុត្តោយេវាតិ? ន, តស្ស អនង្គត្តា. ផស្សោយេវ ហេត្ថ អង្គំ, ន ឆដ្ឋាយតនំ. តស្មា តស្ស អនង្គត្តា នាយំ អបរិបុណ្ណេកង្គយុត្តោតិ. អដ្ឋកថាយំ បន វុត្តំ – ‘‘បឋមោ សព្ពសង្គាហិកដ្ឋេន, ទុតិយោ បច្ចយវិសេសដ្ឋេន, តតិយោ គព្ភសេយ្យកសត្តានំ វសេន, ចតុត្ថោ ឱបបាតិកសត្តានំ វសេន គហិតោ. តថា បឋមោ សព្ពសង្គាហិកដ្ឋេន, ទុតិយោ បច្ចយវិសេសដ្ឋេន, តតិយោ អបរិបុណ្ណាយតនវសេន, ចតុត្ថោ បរិបុណ្ណាយតនវសេន គហិតោ. តថា បឋមោ សព្ពសង្គាហិកដ្ឋេន, ទុតិយោ មហានិទានសុត្តន្តវសេន (ទី. និ. ២.៩៥ អាទយោ), តតិយោ រូបភវវសេន, ចតុត្ថោ កាមភវវសេន គហិតោ’’តិ.

តត្ថ បឋមោ ឥមេសុ ទុតិយាទីសុ តីសុ វារេសុ ន កត្ថចិ ន បវិសតីតិ សព្ពសង្គាហិកោតិ វុត្តោ. សេសានំ វិសេសោ បរតោ អាវិភវិស្សតិ. តស្សាវិភាវត្ថំ –

យំ យត្ថ អញ្ញថា វុត្តំ, អវុត្តញ្ចាបិ យំ យហិំ;

យំ យថា បច្ចយោ យស្ស, តំ សព្ពមុបលក្ខយេ.

តត្រាយំ នយោ – អវិសេសេន តាវ ចតូសុបិ ឯតេសុ សុត្តន្តភាជនិយេ វិយ សង្ខារាតិ អវត្វា សង្ខារោតិ វុត្តំ, តំ កស្មាតិ? ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា. តត្រ ហិ នានាចិត្តក្ខណិកោ បច្ចយាការោ វិភត្តោ. ឥធ ឯកចិត្តក្ខណិកោ អារទ្ធោ. ឯកចិត្តក្ខណេ ច ពហូ ចេតនា ន សន្តីតិ សង្ខារាតិ អវត្វា សង្ខារោតិ វុត្តំ.

បឋមវារេ បនេត្ថ ឯកចិត្តក្ខណបរិយាបន្នធម្មសង្គហណតោ សព្ពដ្ឋានសាធារណតោ ច រូបំ ឆឌ្ឌេត្វា ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាម’’ន្ត្វេវ វុត្តំ. តញ្ហិ ឯកចិត្តក្ខណបរិយាបន្នំ សព្ពដ្ឋានសាធារណញ្ច, ន កត្ថចិ វិញ្ញាណប្បវត្តិដ្ឋានេ ន បវត្តតិ. យស្មា ច ឯកចិត្តក្ខណបរិយាបន្នោ ឯកោវេត្ថ ផស្សោ, តស្មា តស្សានុរូបំ បច្ចយភូតំ អាយតនំ គណ្ហន្តោ សឡាយតនដ្ឋានេ ‘‘នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតន’’ន្តិ ឯកំ មនាយតនំយេវ អាហ. តញ្ហិ ឯកស្ស អកុសលផស្សស្ស អនុរូបំ បច្ចយភូតំ. កាមញ្ចេតំ សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណន្តិ ឯត្ថាបិ វុត្តំ, ហេតុផលវិសេសទស្សនត្ថំ បន អង្គបុណ្ណត្ថញ្ច បុន ឥធ គហិតំ. តត្រ ហិ ឯតស្ស វិសេសេន សង្ខារោ ហេតុ, អវិសេសេន នាមំ ផលំ. ឥធ បនស្ស អវិសេសេន នាមំ ហេតុ, វិសេសេន ផស្សោ ផលន្តិ. សោកាទយោ បន យស្មា សព្ពេ ឯកចិត្តក្ខណេ ន សម្ភវន្តិ, សព្ពស្មិញ្ច ចិត្តប្បវត្តិដ្ឋានេ ចេវ ចិត្តេ ច ន បវត្តន្តិ, តស្មា ន គហិតា. ជាតិជរាមរណានិ បន អចិត្តក្ខណមត្តានិបិ សមានានិ ចិត្តក្ខណេ អន្តោគធត្តា អង្គបរិបូរណត្ថំ គហិតានិ. ឯវំ តាវេត្ថ ‘យំ អញ្ញថា វុត្តំ. យញ្ច អវុត្តំ’ តំ វេទិតព្ពំ.

យំ បនេត្ថ ឥតោ បរេសុ វារេសុ វុត្តំ, តស្សត្ថោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. យស្មិំ យស្មិំ បន វារេ យោ យោ វិសេសោ អាគតោ, តំ តំ តត្ថ តត្ថេវ បកាសយិស្សាម.

‘យំ យថា បច្ចយោ យស្សា’តិ ឯត្ថ បន សង្ខារស្ស អវិជ្ជា សម្បយុត្តធម្មសាធារណេហិ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ ឆហិ ហេតុបច្ចយេន ចាតិ សត្តធា បច្ចយោ. តត្ថ យស្មា បរតោ ហេតុចតុក្កាទីនិ តីណិ ចតុក្កានិ អវិគតសម្បយុត្តអញ្ញមញ្ញបច្ចយវសេន វុត្តានិ, តស្មា ឥធ តានិ អបនេត្វា អវសេសានំ វសេន អវិជ្ជា សង្ខារស្ស ចតុធា បច្ចយោតិ វេទិតព្ពោ.

សង្ខារោ វិញ្ញាណស្ស សាធារណេហិ ឆហិ, កម្មាហារបច្ចយេហិ ចាតិ អដ្ឋធា បច្ចយោ. ឥធ បន តេយេវ តយោ អបនេត្វា បញ្ចធា. វិញ្ញាណំ នាមស្ស សាធារណេហិ ឆហិ, ឥន្ទ្រិយាហារាធិបតីហិ ចាតិ នវធា. ឥធ បន តយោ អបនេត្វា ឆធា. នាមំ ឆដ្ឋាយតនស្ស សាធារណេហិ ឆហិ. កិញ្ចិ បនេត្ថ អធិបតិបច្ចយេន, កិញ្ចិ អាហារបច្ចយាទីហីតិ អនេកធា. ឥធ បន តេយេវ តយោ អបនេត្វា តិធា ចតុធា បញ្ចធា វា. ឆដ្ឋាយតនំ ផស្សស្ស យថា វិញ្ញាណំ នាមស្ស. ឯវំ ផស្សោ វេទនាយ សាធារណេហិ ឆហិ អាហារបច្ចយេន ចាតិ សត្តធា. ឥធ បន តេយេវ តយោ អបនេត្វា ចតុធា. វេទនា តណ្ហាយ សាធារណេហិ ឆហិ ឈានិន្ទ្រិយបច្ចយេហិ ចាតិ អដ្ឋធា. ឥធ បន តេយេវ តយោ អបនេត្វា បញ្ចធា. តណ្ហា ឧបាទានស្ស, យថា អវិជ្ជា សង្ខារស្ស. ឯវំ ឧបាទានំ ភវស្ស សាធារណេហិ ឆហិ មគ្គបច្ចយេន ចាតិ សត្តធា. ឥធ បន តេយេវ តយោ អបនេត្វា ចតុធា. ភវោ ជាតិយា, យស្មា ជាតីតិ ឥធ សង្ខតលក្ខណំ អធិប្បេតំ, តស្មា បរិយាយេន ឧបនិស្សយបច្ចយេនេវ បច្ចយោ. តថា ជាតិ ជរាមរណស្សាតិ.

យេ បន ឯវំ វទន្តិ – ‘‘ឥមស្មិំ ចតុក្កេ សព្ពេសម្បិ សង្ខារាទីនំ អវិជ្ជាទយោ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយា ហោន្តិ. សហជាតបច្ចយវសេនេវ ហិ បឋមវារោ អារទ្ធោ’’តិ, តេ ភវាទីនំ តថា អភាវំ សេសបច្ចយានញ្ច សម្ភវំ ទស្សេត្វា បដិក្ខិបិតព្ពា. ន ហិ ភវោ ជាតិយា សហជាតបច្ចយោ ហោតិ, ន ជាតិ ជរាមរណស្ស. យេ ចេតេសំ សង្ខរាទីនំ អវសេសា បច្ចយា វុត្តា, តេបិ សម្ភវន្តិយេវ. តស្មា ន សក្កា ឆឌ្ឌេតុន្តិ. ឯវំ តាវ បឋមវារេ យំ យត្ថ អញ្ញថា វុត្តំ, អវុត្តញ្ចាបិ យំ យហិំ, យញ្ច យថា យស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តំ វេទិតព្ពំ. ទុតិយវារាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

អយំ បន វិសេសោ – ទុតិយវារេ ‘‘នាមបច្ចយា ផស្សោ’’តិ វត្វា សឡាយតនដ្ឋានេ ន កិញ្ចិ វុត្តំ, តំ កិមត្ថន្តិ? បច្ចយវិសេសទស្សនត្ថញ្ចេវ មហានិទានទេសនាសង្គហត្ថញ្ច. ផស្សស្ស ហិ ន កេវលញ្ច ឆដ្ឋាយតនមេវ បច្ចយោ, វេទនាក្ខន្ធាទយោ បន តយោ ខន្ធាបិ បច្ចយាយេវ. មហានិទានសុត្តន្តេ ចស្ស ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ផស្សោតិ ឥតិ បុដ្ឋេន សតា, អានន្ទ, អត្ថីតិស្ស វចនីយំ. កិំ បច្ចយា ផស្សោតិ? ឥតិ ចេ វទេយ្យ, នាមបច្ចយា ផស្សោតិ ឥច្ចស្ស វចនីយ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៩៦). ឯវំ សឡាយតនំ ឆឌ្ឌេត្វា ឯកាទសង្គិកោ បដិច្ចសមុប្បាទោ វុត្តោ. តស្មា ឥមស្ស បច្ចយវិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ ឥមិស្សា ច មហានិទានសុត្តន្តទេសនាយ បរិគ្គហត្ថំ ទុតិយវារេ ‘‘នាមបច្ចយា ផស្សោ’’តិ វត្វា សឡាយតនដ្ឋានេ ន កិញ្ចិ វុត្តន្តិ. ឯស តាវ ទុតិយវារេ វិសេសោ.

តតិយវារេ បន ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ សុត្តន្តភាជនីយេ អាគតមេវ ចតុត្ថមង្គំ វុត្តំ, តំ ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា បច្ចយាការស្ស ឥធ អយុត្តន្តិ ចេ? តំ នាយុត្តំ. កស្មា? សកក្ខណេ បច្ចយភាវតោ. សចេបិ ហិ តត្ថ រូបំ ចិត្តក្ខណតោ ឧទ្ធំ តិដ្ឋតិ, តថាបិស្ស តំ វិញ្ញាណំ សកក្ខណេ បច្ចយោ ហោតិ. កថំ? បុរេជាតស្ស តាវ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស អញ្ញស្ស វា បច្ឆាជាតបច្ចយេន. វុត្តញ្ចេតំ ‘‘បច្ឆាជាតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១១). សហជាតស្ស បន ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ. យថាហ ‘‘ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៨).

យទិ ឯវំ, បុរិមវារេសុ កស្មា ឯវំ ន វុត្តន្តិ? រូបប្បវត្តិទេសំ សន្ធាយ ទេសិតត្តា. អយញ្ហិ បច្ចយាការោ រូបប្បវត្តិទេសេ កាមភវេ គព្ភសេយ្យកានញ្ចេវ អបរិបុណ្ណាយតនឱបបាតិកានញ្ច រូបាវចរទេវានញ្ច វសេន ទេសិតោ. តេនេវេត្ថ ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ អវត្វា ឆដ្ឋាយតនន្តិ វុត្តំ. តត្ថ នាមំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. រូបំ បន ហទយរូបំ វេទិតព្ពំ. តំ បនេតស្ស ឆដ្ឋាយតនស្ស និស្សយបច្ចយេន ចេវ បុរេជាតបច្ចយេន ចាតិ ទ្វិធា បច្ចយោ ហោតីតិ ឯស តតិយវារេ វិសេសោ.

ចតុត្ថវារោ បន យោនិវសេន ឱបបាតិកានំ, អាយតនវសេន បរិបុណ្ណាយតនានំ, ភវវសេន កាមាវចរសត្តានំ វសេន វុត្តោ. តេនេវេត្ថ ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ នាមំ ឆដ្ឋាយតនស្ស សហជាតាទីហិ, ចក្ខាយតនាទីនំ បច្ឆាជាតបច្ចយេន. រូបេ ហទយរូបំ ឆដ្ឋាយតនស្ស និស្សយបច្ចយបុរេជាតបច្ចយេហិ, ចត្តារិ មហាភូតានិ ចក្ខាយតនាទីនំ សហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតេហិ. យស្មា បនេស ឯកចិត្តក្ខណិកោ បច្ចយាការោ, តស្មា ឯត្ថ សឡាយតនបច្ចយាតិ អវត្វា ‘‘ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ វុត្តោតិ អយំ ចតុត្ថវារេ វិសេសោ.

ឯវមេតេសំ នានាករណំ ញត្វា បុន សព្ពេស្វេវ តេសុ វិសេសេន បឋមកា ទ្វេ វារា អរូបភវេ បច្ចយាការទស្សនត្ថំ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អរូបភវស្មិញ្ហិ រូបេន អសម្មិស្សានិ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានិ បវត្តន្តិ. តតិយោ រូបភវេ បច្ចយាការទស្សនត្ថំ វុត្តោ. រូបភវស្មិញ្ហិ សតិបិ រូបសម្មិស្សត្តេ សឡាយតនំ ន បវត្តតិ. ចតុត្ថោ កាមភវេ បច្ចយាការទស្សនត្ថំ វុត្តោ. កាមភវស្មិញ្ហិ សកលំ សឡាយតនំ បវត្តតិ. តតិយោ វា រូបភវេ ចេវ កាមភវេ ច អបរិបុណ្ណាយតនានំ អកុសលប្បវត្តិក្ខណំ សន្ធាយ វុត្តោ. ចតុត្ថោ វា កាមភវេ បរិបុណ្ណាយតនានំ. បឋមោ វា សព្ពត្ថគាមិតំ សន្ធាយ វុត្តោ. សោ ហិ ន កត្ថចិ ចិត្តប្បវត្តិទេសេ ន បវត្តតិ. ទុតិយោ បច្ចយវិសេសំ សន្ធាយ វុត្តោ. ឯកាទសង្គិកត្តញ្ហេត្ថ ផស្សស្ស ច នាមបច្ចយត្តំ បច្ចយវិសេសោ. តតិយោ បុរិមយោនិទ្វយំ សន្ធាយ វុត្តោ. បុរិមាសុ ហិ ទ្វីសុ យោនីសុ សោ សម្ភវតិ, តត្ថ សទា សឡាយតនស្ស អសម្ភវតោ. ចតុត្ថោ បច្ឆិមយោនិទ្វយំ សន្ធាយ វុត្តោ. បច្ឆិមាសុ ហិ សោ ទ្វីសុ យោនីសុ សម្ភវតិ, តត្ថ សទា សឡាយតនស្ស សម្ភវតោតិ.

ឯត្តាវតា ច យំ វុត្តំ ចតូសុបិ វារេសុ –

យំ យត្ថ អញ្ញថា វុត្តំ, អវុត្តញ្ចាបិ យំ យហិំ;

យំ យថា បច្ចយោ យស្ស, តំ សព្ពមុបលក្ខយេតិ.

គាថាយ អត្ថទីបនា កតា ហោតិ.

ឯតេនេវានុសារេន, សព្ពមេតំ នយំ ឥតោ;

វិសេសោ យោ ច តំ ជញ្ញា, ចតុក្កេសុ បរេសុបិ.

២. ហេតុចតុក្កំ

២៤៤. តត្ថ យោ តាវ ឥធ វុត្តោ នយោ, សោ សព្ពត្ថ បាកដោយេវ. វិសេសោ បន ឯវំ វេទិតព្ពោ – ហេតុចតុក្កេ តាវ អវិជ្ជា ហេតុ អស្សាតិ អវិជ្ជាហេតុកោ. អវិជ្ជា អស្ស សហវត្តនតោ យាវភង្គា បវត្តិកា គមិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា’’តិ ច ឯត្តាវតា សហជាតាទិបច្ចយវសេន សាធារណតោ សង្ខារស្ស អវិជ្ជា បច្ចយោតិ ទស្សេត្វា, បុន ‘‘អវិជ្ជាហេតុកោ’’តិ ឯតេនេវ វិសេសតោ អវិគតបច្ចយតា ទស្សិតា. សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ សង្ខារហេតុកន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

កស្មា បន ភវាទីសុ ហេតុកគ្គហណំ ន កតន្តិ? អវិគតបច្ចយនិយមាភាវតោ អភាវតោ ច អវិគតបច្ចយស្ស. ‘‘តត្ថ កតមោ ឧបាទានបច្ចយា ភវោ? ឋបេត្វា ឧបាទានំ វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ – អយំ វុច្ចតិ ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ វចនតោ ឧបាទានបច្ចយា ចតុន្នំ ខន្ធានំ ឥធ ភវោតិ នាមំ. សង្ខារក្ខន្ធេ ច ‘‘ជាតិ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតា’’តិអាទិវចនតោ (ធាតុ. ៧១) ជាតិជរាមរណានិ អន្តោគធានិ.

តត្ថ យាវ ឧបាទានំ តាវ ជាតិជរាមរណានំ អនុបលព្ភនតោ ឧបាទានំ ភវស្ស ន និយមតោ អវិគតបច្ចយោ ហោតិ. ‘‘យា តេសំ តេសំ ធម្មានំ ជាតី’’តិ អាទិវចនតោ សង្ខតលក្ខណេសុ ជាតិយា ជរាមរណសង្ខាតស្ស ភវស្ស ជាតិក្ខណមត្តេយេវ អភាវតោ អវិគតបច្ចយភាវោ ន សម្ភវតិ. តថា ជាតិយា ជរាមរណក្ខណេ អភាវតោ. ឧបនិស្សយបច្ចយេនេវ បន ភវោ ជាតិយា. ជាតិ ជរាមរណស្ស បច្ចយោតិ សព្ពថាបិ អវិគតបច្ចយនិយមាភាវតោ អភាវតោ ច អវិគតបច្ចយស្ស ភវាទីសុ ហេតុកគ្គហណំ ន កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

កេចិ បនាហុ – ‘‘ភវោ ទុវិធេនា’’តិ វចនតោ ឧបបត្តិមិស្សកោ ភវោ, ន ច ឧបបត្តិភវស្ស ឧបាទានំ អវិគតបច្ចយោ ហោតីតិ ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ ឧបាទានហេតុកោ’’តិ អវត្វា ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ វុត្តោ. ឥធ បច្ឆិន្នត្តា បរតោបិ ន វុត្តន្តិ. តំ ឥធ ឧបបត្តិមិស្សកស្ស ភវស្ស អនធិប្បេតត្តា អយុត្តំ. អរូបក្ខន្ធា ហិ ឥធ ភវោតិ អាគតា.

ភវបច្ចយា ជាតីតិ ឯត្ថ ច ឋបេត្វា ជាតិជរាមរណានិ អវសេសោ ភវោ ជាតិយា បច្ចយោតិ វេទិតព្ពោ. កស្មា? ជាតិអាទីនំ ជាតិយា អប្បច្ចយត្តា. យទិ ឯវំ, ឋបេត្វា ជាតិជរាមរណានិ ភវោ ជាតិយា បច្ចយោតិ វត្តព្ពោតិ? អាម វត្តព្ពោ, វត្តព្ពបទេសាភាវតោ បន ន វុត្តោ. ទសមង្គនិទ្ទេសេ ហិ ឧបាទានបច្ចយសម្ភូតោ ភវោ វត្តព្ពោ. ឯកាទសមង្គនិទ្ទេសេ ជាតិ វត្តព្ពា. យោ បន ភវោ ជាតិយា បច្ចយោ, តស្ស វត្តព្ពបទេសោ នត្ថីតិ វត្តព្ពបទេសាភាវតោ ន វុត្តោ. អវុត្តោបិ បន យុត្តិតោ គហេតព្ពោតិ. វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិអាទីសុ ច វិញ្ញាណាទីនំ អវិគតបច្ចយភាវសម្ភវតោ វិញ្ញាណហេតុកាទិវចនំ កតន្តិ ឯស ហេតុចតុក្កេ វិសេសោ.

៣. សម្បយុត្តចតុក្កំ

២៤៥. សម្បយុត្តចតុក្កេបិ អវិជ្ជាបច្ចយាតិ ឯត្តាវតា សហជាតាទិបច្ចយវសេន សង្ខារស្ស អវិជ្ជាបច្ចយតំ ទស្សេត្វា បុន ‘‘អវិជ្ជាសម្បយុត្តោ’’តិ សម្បយុត្តបច្ចយតា ទស្សិតា. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. យស្មា បន អរូបីនំ ធម្មានំ រូបធម្មេហិ សម្បយោគោ នត្ថិ, តស្មា វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិអាទីសុ តតិយចតុត្ថវារបទេសុ ‘‘វិញ្ញាណសម្បយុត្តំ នាម’’ន្តិអាទិនា នយេន យំ លព្ភតិ, តទេវ គហិតន្តិ ឯស សម្បយុត្តចតុក្កេ វិសេសោ.

៤. អញ្ញមញ្ញចតុក្កំ

២៤៦. អញ្ញមញ្ញចតុក្កេបិ អវិជ្ជាបច្ចយាតិ សហជាតាទិបច្ចយវសេន សង្ខារស្ស អវិជ្ជាបច្ចយតំ ទស្សេត្វា ‘‘សង្ខារបច្ចយាបិ អវិជ្ជា’’តិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយតា ទស្សិតា. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. យស្មា បន ភវោ និប្បទេសោ, ឧបាទានំ សប្បទេសំ, សប្បទេសធម្មោ ច និប្បទេសធម្មស្ស បច្ចយោ ហោតិ, ន និប្បទេសធម្មោ សប្បទេសធម្មស្ស, តស្មា ឯត្ថ ‘‘ភវបច្ចយាបិ ឧបាទាន’’ន្តិ ន វុត្តំ; ហេដ្ឋា វា ទេសនាយ បច្ឆិន្នត្តា ឯវំ ន វុត្តំ. យស្មា ច នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ អត្ថិ, សឡាយតនបច្ចយា ឯកចិត្តក្ខណេ នាមរូបំ នត្ថិ, យស្ស សឡាយតនំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ភវេយ្យ, តស្មា ចតុត្ថវារេ ‘‘ឆដ្ឋាយតនបច្ចយាបិ នាមរូប’’ន្តិ យំ លព្ភតិ តទេវ គហិតន្តិ ឯស អញ្ញមញ្ញចតុក្កេ វិសេសោ.

អវិជ្ជាមូលកនយមាតិកា.

សង្ខារាទិមូលកនយមាតិកា

២៤៧. ឥទានិ សង្ខារបច្ចយា អវិជ្ជាតិ សង្ខារមូលកនយោ អារទ្ធោ. តត្ថាបិ យថា អវិជ្ជាមូលកេ ឯវំ ចត្តារិ ចតុក្កានិ សោឡស ច វារា វេទិតព្ពា. បឋមចតុក្កេ បន បឋមវារមេវ ទស្សេត្វា ទេសនា សំខិត្តា. យថា ចេត្ថ ឯវំ វិញ្ញាណមូលកាទីសុបិ. តត្ថ សព្ពេស្វេវ តេសុ សង្ខារមូលកាទីសុ អដ្ឋសុ នយេសុ ‘‘សង្ខារបច្ចយា អវិជ្ជា’’តិអាទិនា នយេន សហជាតាទិបច្ចយវសេន អវិជ្ជាយ សង្ខារាទិបច្ចយតំ ទស្សេត្វា បុន ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា នយេន ឯកចិត្តក្ខណេបិ បច្ចយាការចក្កស្ស បវត្តិ ទស្សិតា.

កស្មា បន ភវមូលកា ជាតិជរាមរណមូលកា វា នយា ន វុត្តា? កិំ ភវបច្ចយា អវិជ្ជា ន ហោតីតិ? នោ ន ហោតិ. ‘‘សង្ខារបច្ចយា អវិជ្ជា’’តិ ឯវមាទីសុ បន វុច្ចមានេសុ ន កោចិ ភវបរិយាបន្នោ ធម្មោ អវិជ្ជាយ បច្ចយោ ន វុត្តោ. តស្មា អបុព្ពស្ស អញ្ញស្ស អវិជ្ជាបច្ចយស្ស វត្តព្ពស្ស អភាវតោ ភវមូលកោ នយោ ន វុត្តោ. ភវគ្គហណេន ច អវិជ្ជាបិ សង្គហំ គច្ឆតិ. តស្មា ‘‘ភវបច្ចយា អវិជ្ជា’’តិ វុច្ចមានេ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា អវិជ្ជា’’តិបិ វុត្តំ សិយា. ន ច ឯកចិត្តក្ខណេ អវិជ្ជា អវិជ្ជាយ បច្ចយោ នាម ហោតិ. តត្ថ បច្ឆិន្នត្តាវ ជាតិជរាមរណមូលកាបិ នយា ន គហិតា. អបិច ភវេ ជាតិជរាមរណានិបិ អន្តោគធានិ. ន ចេតានិ ឯកចិត្តក្ខណេ អវិជ្ជាយ បច្ចយា ហោន្តីតិ ភវមូលកា ជាតិជរាមរណមូលកា វា នយា ន វុត្តាតិ.

មាតិកាវណ្ណនា.

អកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៤៨-២៤៩. ឥទានិ យថា ហេដ្ឋា ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ កុសលត្តិកំ អាទិំ កត្វា និក្ខិត្តមាតិកាយ បដិបាដិយា បឋមំ កុសលំ ភាជិតំ, តថា ឥធ មាតិកាយ អនិក្ខិត្តត្តា បឋមំ កុសលំ អនាមសិត្វា ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ’’តិ អកុសលធម្មវសេន មាតិកាយ និក្ខិត្តត្តា និក្ខេបបដិបាដិយាវ អវិជ្ជាទីនិ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានិ ភាជេត្វា ទស្សេតុំ កតមេ ធម្មា អកុសលាតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៣៦៥) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. យស្មា បន ឯកចិត្តក្ខណេ តណ្ហាយ ច កាមុបាទានស្ស ច សម្ភវោ នត្ថិ, តស្មា យំ ឯត្ថ តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ លព្ភតិ, តទេវ ទស្សេតុំ ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតន្តិអាទិ វុត្តំ.

ភវនិទ្ទេសេ ច យស្មា ឧបាទានំ សង្ខារក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ, តស្មា ‘‘ឋបេត្វា ឧបាទានំ វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ វុច្ចមានេ ឧបាទានស្ស ឧបាទានបច្ចយត្តំ អាបជ្ជេយ្យ. ន ច តទេវ តស្ស បច្ចយោ ហោតិ. ជាតិអាទិនិទ្ទេសេសុ យស្មា ឯតេ អរូបធម្មានំ ជាតិអាទយោ, តស្មា ‘‘ខណ្ឌិច្ចំ, បាលិច្ចំ, វលិត្តចតា, ចុតិ, ចវនតា’’តិ ន វុត្តំ.

២៥០. ឯវំ បឋមវារំ និដ្ឋបេត្វា បុន ទុតិយវារេ យស្មិំ សមយេ បឋមវារេន បច្ចយាការោ ទស្សិតោ, តស្មិំយេវ សមយេ អបរេនបិ នយេន បច្ចយាការំ ទស្សេតុំ វិសុំ សមយវវត្ថានវារំ អវត្វា តស្មិំ សមយេ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោតិអាទិនាវ នយេន ទេសនា កតា. តត្ថ ឋបេត្វា ផស្សន្តិ ឥទំ យស្មា ផស្សោបិ នាមបរិយាបន្នោ, តស្មា ផស្សស្ស នាមតោ នីហរណត្ថំ វុត្តំ.

២៥២. តតិយវារេ យស្ស ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស វិញ្ញាណំ បច្ចយោ, តស្មិំ បវត្តមានេ យស្មា តេនុបត្ថទ្ធានំ ចក្ខាយតនាទីនំ ឧបចិតត្តំ បញ្ញាយតិ, តស្មា ចក្ខាយតនស្ស ឧបចយោតិអាទិ វុត្តំ. យស្មា ច កម្មជរូបស្សបិ តស្មិំ សមយេ វត្តមានស្ស វិញ្ញាណំ បច្ឆាជាតបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ, តស្មាបិ ឯវំ វុត្តំ. តត្ថ កិញ្ចាបិ កម្មជំ ចិត្តសមុដ្ឋានន្តិ ទ្វេវ សន្តតិយោ គហិតា, ឥតរាបិ បន ទ្វេ សន្តតិយោ គហេតព្ពា. តាសម្បិ ហិ វិញ្ញាណំ បច្ចយោ ហោតិយេវ.

២៥៤. ចតុត្ថវារេ បន យស្មា ឯកចិត្តក្ខណេបិ មហាភូតរូបបច្ចយា ចក្ខាយតនាទីនិ, ហទយរូបបច្ចយា ឆដ្ឋាយតនំ, នាមបច្ចយា ច បច្ឆាជាតសហជាតាទិវសេន យថានុរូបំ សព្ពានិបិ បវត្តន្តិ, តស្មា តត្ថ កតមំ នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ? ចក្ខាយតនន្តិអាទិ វុត្តំ.

២៥៦. ទុតិយចតុក្កេ សព្ពំ ឧត្តានមេវ.

២៦៤. តតិយចតុក្កេ យស្ស សម្បយុត្តបច្ចយភាវោ ន ហោតិ, យស្ស ច ហោតិ, តំ វិសុំ វិសុំ ទស្សេតុំ ឥទំ វុច្ចតិ វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ វិញ្ញាណសម្បយុត្តំ នាមន្តិអាទិ វុត្តំ.

២៧២. ចតុត្ថចតុក្កេ ផស្សបច្ចយា នាមនិទ្ទេសេ កិញ្ចាបិ ‘‘ឋបេត្វា ផស្សំ វេទនាក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ – ឥទំ វុច្ចតិ ផស្សបច្ចយា នាម’’ន្តិ ន វុត្តំ, តថាបិ អនន្តរាតីតបទនិទ្ទេសេ ‘‘ឋបេត្វា ផស្សំ វេទនាក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ វុត្តត្តា អវុត្តម្បិ តំ វុត្តមេវ ហោតិ. យទេវ ហិ នាមំ ផស្សស្ស បច្ចយោ, ផស្សោបិ តស្សេវ បច្ចយោតិ.

យថា ចាយំ ចតុចតុក្កោ សោឡសវារប្បភេទោ អវិជ្ជាមូលកោ បឋមនយោ ឯតស្មិំ បឋមាកុសលចិត្តេ បកាសិតោ, ឯវំ សង្ខារមូលកាទយោ អដ្ឋ នយាបិ វេទិតព្ពា. បាឡិ បន សំខិត្តា. ឯវមេវ តស្មិំ បឋមាកុសលចិត្តេយេវ នវ នយា, ឆត្តិំស ចតុក្កានិ, ចតុចត្តាលីសាធិកញ្ច វារសតំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

២៨០. ឥទានិ ឥមិនាវ នយេន សេសាកុសលចិត្តេសុបិ បច្ចយាការំ ទស្សេតុំ កតមេ ធម្មា អកុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យស្មា ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេសុ តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ នត្ថិ, តស្មា ឧបាទានដ្ឋានេ ឧបាទានំ វិយ ទឡ្ហនិបាតិនា អធិមោក្ខេន បទំ បូរិតំ. ទោមនស្សសហគតេសុ ច យស្មា វេទនាបច្ចយា តណ្ហាបិ នត្ថិ, តស្មា តណ្ហាដ្ឋានេ តណ្ហា វិយ ពលវកិលេសេន បដិឃេន បទំ បូរិតំ. ឧបាទានដ្ឋានេ អធិមោក្ខេនេវ. វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តេ បន យស្មា សន្និដ្ឋានាភាវតោ អធិមោក្ខោបិ នត្ថិ, តស្មា តណ្ហាដ្ឋានេ ពលវកិលេសភូតាយ វិចិកិច្ឆាយ បទំ បូរិតំ. ឧបាទានដ្ឋានំ បរិហីនមេវ. ឧទ្ធច្ចសម្បយុត្តេ បន យស្មា អធិមោក្ខោ អត្ថិ, តស្មា តណ្ហាដ្ឋានេ ពលវកិលេសេន ឧទ្ធច្ចេន បទំ បូរិតំ. ឧបាទានដ្ឋានេ អធិមោក្ខេនេវ. សព្ពត្ថេវ ច វិសេសមត្តំ ទស្សេត្វា បាឡិ សំខិត្តា. យោ ចាយំ វិសេសោ ទស្សិតោ, តត្ថ កេវលំ អធិមោក្ខនិទ្ទេសោវ អបុព្ពោ. សេសំ ហេដ្ឋា អាគតមេវ.

អធិមោក្ខនិទ្ទេសេ បន អធិមុច្ចនវសេន អធិមោក្ខោ. អធិមុច្ចតិ វា តេន អារម្មណេ ចិត្តំ និព្ពិចិកិច្ឆតាយ សន្និដ្ឋានំ គច្ឆតីតិ អធិមោក្ខោ. អធិមុច្ចនាការោ អធិមុច្ចនា. តស្ស ចិត្តស្ស, តស្មិំ វា អារម្មណេ អធិមុត្តត្តាតិ តទធិមុត្តតា. សព្ពចិត្តេសុ ច បឋមចិត្តេ វុត្តនយេនេវ នយចតុក្កវារប្បភេទោ វេទិតព្ពោ. កេវលញ្ហិ វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តេ ឧបាទានមូលកស្ស នយស្ស អភាវា អដ្ឋ នយា, ទ្វត្តិំស ចតុក្កានិ, អដ្ឋវីសាធិកញ្ច វារសតំ ហោតីតិ.

អកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា.

កុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៩២. ឥទានិ ឥមិនាវ នយេន កុសលចិត្តាទីសុបិ បច្ចយាការំ ទស្សេតុំ កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ. យថា បន អកុសលេ បឋមំ មាតិកំ និក្ខិបិត្វា បច្ឆា និទ្ទេសោ កតោ, ន តថា ឥធ. កស្មា? អប្បនាវារេ នានត្តសម្ភវតោ. លោកិយកុសលាទីសុ ហិ តេសំ ធម្មានំ ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នត្តា ‘‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្សា’’តិ អប្បនា ហោតិ, លោកុត្តរកុសលាទីសុ ‘‘ឯវមេតេសំ ធម្មាន’’ន្តិ. តស្មា ឯត្ថ សាធារណតោ មាតិកំ ឋបេតុំ ន សក្កាតិ បាដិយេក្កំ តេសំ តេសំ កុសលាទីនំ មាតិកំ ឧទ្ទិសិត្វាវ និទ្ទេសោ កតោតិ.

តត្ថ យស្មា ឯកចិត្តក្ខណេ កុសលសង្ខារេន សទ្ធិំ អវិជ្ជា នត្ថិ, តស្មា តំ អវត្វា, អវិជ្ជា វិយ អកុសលានំ, កុសលានំ មូលតោ កុសលមូលំ, តណ្ហុបាទានានញ្ច អភាវតោ តណ្ហាដ្ឋានេ តណ្ហា វិយ អារម្មណេ អជ្ឈោគាឡ្ហោ បសាទោ, ឧបាទានដ្ឋានេ ឧបាទានំ វិយ ទឡ្ហនិបាតី នាម អធិមោក្ខោ វុត្តោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

កុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា.

អព្យាកតនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣០៦. អព្យាកតំ ហេដ្ឋា ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ អាគតបដិបាដិយាវ វិភត្តំ. សព្ពវារេសុ ច អវិជ្ជាមូលកា នយា បរិហីនា. កស្មា? អវិជ្ជាដ្ឋានេ ឋបេតព្ពស្ស អភាវតោ. កុសលចិត្តេសុ ហិ អវិជ្ជាដ្ឋានេ ឋបេតព្ពំ កុសលមូលំ អត្ថិ, ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ នត្ថិ. សហេតុកេសុ បន កិញ្ចាបិ អត្ថិ, ឯវំ សន្តេបិ ឥធ បច្ឆិន្នត្តា តត្ថ ន គហិតំ. បញ្ចវិញ្ញាណសោតេ សោតបតិតាវ ហុត្វា ទេសនា កតាតិ វេទិតព្ពា.

វិសេសតោ បនេត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ តណ្ហាដ្ឋានំ ឧបាទានដ្ឋានញ្ច បរិហីនំ. កស្មា? តណ្ហាដ្ឋានារហស្ស ពលវធម្មស្ស អភាវា អធិមោក្ខរហិតត្តា ច. សេសាហេតុកេសុ តណ្ហាដ្ឋានមេវ បរិហីនំ. សហេតុកេសុ បសាទសព្ភាវតោ តណ្ហាដ្ឋានេ បសាទេន បទំ បូរិតំ. ឯវមេត្ថ កុសលាកុសលវិបាកេសុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ សង្ខារវិញ្ញាណនាមឆដ្ឋាយតនផស្សវេទនាមូលកា ឆ ឆ, សេសាហេតុកេសុ អធិមោក្ខមូលកេន សទ្ធិំ សត្ត សត្ត, សហេតុកេសុ បសាទមូលកេន សទ្ធិំ អដ្ឋ អដ្ឋ នយា វេទិតព្ពា.

តត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុបិ ចតុន្នម្បិ ចតុក្កានំ អាទិវារោវ វុត្តោ. ទុតិយវារោ បច្ចយវិសេសដ្ឋេន លព្ភមានោបិ ន វុត្តោ. តតិយចតុត្ថវារា អសម្ភវតោយេវ. រូបមិស្សកា ហិ តេ, ន ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តិ. យថា ច បឋមចតុក្កេ ទ្វេ វារា លព្ភន្តិ, ឯវំ សេសចតុក្កេសុបិ. តស្មា បឋមចតុក្កេ ទុតិយវារោ, សេសចតុក្កេសុ ច ទ្វេ ទ្វេ វារា អវុត្តាបិ វុត្តាវ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. សេសាហេតុកាព្យាកតេ សព្ពចតុក្កេសុ សព្ពេបិ វារា លព្ភន្តិ. ឥធ បច្ឆិន្នត្តា បន បរតោ ន គហិតា. សោតបតិតាវ ហុត្វា ទេសនា កតាតិ. សេសសហេតុកវិបាកេសុបិ ឯសេវ នយោ អញ្ញត្រ អរូបាវចរវិបាកា. អរូបាវចរវិបាកស្មិញ្ហិ វារទ្វយមេវ លព្ភតីតិ.

អព្យាកតនិទ្ទេសវណ្ណនា.

អវិជ្ជាមូលកកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៣៤. ឥទានិ អបរេន បរិយាយេន ឯកចិត្តក្ខណេ បច្ចយាការំ ទស្សេតុំ បុន កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អវិជ្ជាបច្ចយាតិ ឧបនិស្សយបច្ចយតំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនេវ និទ្ទេសវារេ ‘‘តត្ថ កតមា អវិជ្ជា’’តិ អវិភជិត្វា ‘‘តត្ថ កតមោ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ’’តិ វិភត្តំ. កុសលចេតនាសង្ខាតោ ហិ សង្ខារោយេវ តស្មិំ សមយេ ចិត្តេន សហជាតោ ហោតិ, ន អវិជ្ជា.

តត្ថ លោកិយកុសលស្ស ហេដ្ឋា សុត្តន្តភាជនីយេ វុត្តនយេនេវ អវិជ្ជា បច្ចយោ ហោតិ. យស្មា បន អប្បហីនាវិជ្ជោ អវិជ្ជាយ បហានត្ថំ លោកុត្តរំ ភាវេតិ, តស្មា តស្សាបិ សមតិក្កមវសេន បច្ចយោ ហោតិ. អវិជ្ជាវតោយេវ ហិ កុសលាយូហនំ ហោតិ, ន ឥតរស្ស. តត្ថ តេភូមកកុសលេ សម្មោហវសេនបិ សមតិក្កមភាវនាវសេនបិ អាយូហនំ លព្ភតិ; លោកុត្តរេ សមុច្ឆេទភាវនាវសេនាតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អយំ បន វិសេសោ – យថា ហេដ្ឋា ឯកេកកុសលេ ចតុន្នំ ចតុក្កានំ វសេន នវ សោឡសកា លទ្ធា, តថា ឥធ ន លព្ភន្តិ. កស្មា? អវិជ្ជាយ អវិគតសម្បយុត្តអញ្ញមញ្ញបច្ចយាភាវតោ. ឧបនិស្សយវសេន បនេត្ថ បឋមចតុក្កមេវ លព្ភតិ. តម្បិ បឋមវារមេវ ទស្សេត្វា សំខិត្តំ. នីហរិត្វា បន ទស្សេតព្ពន្តិ.

អវិជ្ជាមូលកកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា.

កុសលមូលកវិបាកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៤៣. ឥទានិ អព្យាកតេសុបិ អបរេនេវ នយេន បច្ចយាការំ ទស្សេតុំ កតមេ ធម្មា អព្យាកតាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កុសលមូលបច្ចយាតិ ឥទម្បិ ឧបនិស្សយបច្ចយតំ សន្ធាយ វុត្តំ. កុសលវិបាកស្ស ហិ កុសលមូលំ, អកុសលវិបាកស្ស ច អកុសលមូលំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតិ; នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តស្មា ឯស ឧបនិស្សយបច្ចយេន ចេវ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយេន ច បច្ចយោ ហោតិ. តេនេវ និទ្ទេសវារេ ‘‘តត្ថ កតមំ កុសលមូល’’ន្តិ អវិភជិត្វា ‘‘តត្ថ កតមោ កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ’’តិ វិភត្តំ. អកុសលវិបាកេបិ ឯសេវ នយោ.

អវិជ្ជាមូលកកុសលនិទ្ទេសេ វិយ ច ឥមស្មិម្បិ វិបាកនិទ្ទេសេ បឋមំ បច្ចយចតុក្កមេវ លព្ភតិ. តម្បិ បឋមវារំ ទស្សេត្វា សំខិត្តំ. តស្មា ឯកេកស្មិំ វិបាកចិត្តេ ឯកមេកស្សេវ ចតុក្កស្ស វសេន កុសលមូលមូលកេ អកុសលមូលមូលកេ ច នយេ វារប្បភេទោ វេទិតព្ពោ. កិរិយាធម្មានំ បន យស្មា នេវ អវិជ្ជា ន កុសលាកុសលមូលានិ ឧបនិស្សយបច្ចយតំ លភន្តិ, តស្មា កិរិយវសេន បច្ចយាការោ ន វុត្តោតិ.

ឯវមេស –

អកុសលកុសលាព្យាកត-ធម្មេសុ អនេកភេទតោ វត្វា;

កុសលាកុសលានំ បន, វិបាកេ ច ឧបនិស្សយវសេន.

បុន ឯកធាវ វុត្តោ, វាទិប្បវរេន បច្ចយាការោ;

ធម្មប្បច្ចយភេទេ, ញាណស្ស បភេទជននត្ថំ.

បរិយត្តិសវនចិន្តន-បដិបត្តិក្កមវិវជ្ជិតានញ្ច;

យស្មា ញាណបភេទោ, ន កទាចិបិ ហោតិ ឯតស្មិំ.

បរិយត្តិសវនចិន្តន-បដិបត្តិក្កមតោ សទា ធីរោ;

តត្ថ កយិរា ន ហញ្ញំ, ករណីយតរំ តតោ អត្ថីតិ.

អយំ បន បច្ចយាការោ សុត្តន្តអភិធម្មភាជនីយវសេន ទ្វេបរិវដ្ដមេវ នីហរិត្វា ភាជេត្វា ទស្សិតោ ហោតិ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា.

សម្មោហវិនោទនិយា វិភង្គដ្ឋកថាយ

បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.