២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

១៥៥. អភិធម្មភាជនីយេ យថា ហេដ្ឋា វិបស្សកានំ ឧបការត្ថាយ ‘‘ចក្ខាយតនំ រូបាយតន’’ន្តិ យុគលតោ អាយតនានិ វុត្តានិ, តថា អវត្វា អជ្ឈត្តិកពាហិរានំ សព្ពាការតោ សភាវទស្សនត្ថំ ‘‘ចក្ខាយតនំ សោតាយតន’’ន្តិ ឯវំ អជ្ឈត្តិកពាហិរវវត្ថាននយេន វុត្តានិ.

១៥៦. តេសំ និទ្ទេសវារេ តត្ថ កតមំ ចក្ខាយតនន្តិអាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

១៦៧. យំ បនេតំ ធម្មាយតននិទ្ទេសេ ‘‘តត្ថ កតមា អសង្ខតា ធាតុ? រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ’’តិ វុត្តំ, តត្រាយមត្ថោ – អសង្ខតា ធាតូតិ អសង្ខតសភាវំ និព្ពានំ. យស្មា បនេតំ អាគម្ម រាគាទយោ ខីយន្តិ, តស្មា រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ វុត្តំ. អយមេត្ថ អាចរិយានំ សមានត្ថកថា.

វិតណ្ឌវាទី បនាហ – ‘បាដិយេក្កំ និព្ពានំ នាម នត្ថិ, កិលេសក្ខយោវ និព្ពាន’ន្តិ. ‘សុត្តំ អាហរា’តិ ច វុត្តេ ‘‘និព្ពានំ និព្ពានន្តិ ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, វុច្ចតិ; កតមំ នុ ខោ, អាវុសោ, និព្ពានន្តិ? យោ ខោ, អាវុសោ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ – ឥទំ វុច្ចតិ និព្ពាន’’ន្តិ ឯតំ ជម្ពុខាទកសុត្តំ អាហរិត្វា ‘ឥមិនា សុត្តេន វេទិតព្ពំ បាដិយេក្កំ និព្ពានំ នាម នត្ថិ, កិលេសក្ខយោវ និព្ពាន’ន្តិ អាហ. សោ វត្តព្ពោ – ‘កិំ បន យថា ចេតំ សុត្តំ តថា អត្ថោ’តិ? អទ្ធា វក្ខតិ – ‘អាម, នត្ថិ សុត្តតោ មុញ្ចិត្វា អត្ថោ’តិ. តតោ វត្តព្ពោ – ‘ឥទំ តាវ តេ សុត្តំ អាភតំ; អនន្តរសុត្តំ អាហរា’តិ. អនន្តរសុត្តំ នាម – ‘‘អរហត្តំ អរហត្តន្តិ, អាវុសោ សារិបុត្ត, វុច្ចតិ; កតមំ នុ ខោ, អាវុសោ, អរហត្តន្តិ? យោ ខោ, អាវុសោ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ – ឥទំ វុច្ចតិ អរហត្ត’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៣១៥) ឥទំ តស្សេវានន្តរំ អាភតសុត្តំ.

ឥមស្មិំ បន នំ អាភតេ អាហំសុ – ‘និព្ពានំ នាម ធម្មាយតនបរិយាបន្នោ ធម្មោ, អរហត្តំ ចត្តារោ ខន្ធា. និព្ពានំ សច្ឆិកត្វា វិហរន្តោ ធម្មសេនាបតិ និព្ពានំ បុច្ឆិតោបិ អរហត្តំ បុច្ឆិតោបិ កិលេសក្ខយមេវ អាហ. កិំ បន និព្ពានញ្ច អរហត្តញ្ច ឯកំ ឧទាហុ នាន’ន្តិ? ‘ឯកំ វា ហោតុ នានំ វា. កោ ឯត្ថ តយា អតិពហុំ ចុណ្ណីករណំ ករោន្តេន អត្ថោ’? ‘ន ត្វំ ឯកំ នានំ ជានាសីតិ. ននុ ញាតេ សាធុ ហោតី’តិ ឯវំ បុនប្បុនំ បុច្ឆិតោ វញ្ចេតុំ អសក្កោន្តោ អាហ – ‘រាគាទីនំ ខីណន្តេ ឧប្បន្នត្តា អរហត្តំ រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ’តិ វុច្ចតីតិ. តតោ នំ អាហំសុ – ‘មហាកម្មំ តេ កតំ. លញ្ជំ ទត្វាបិ តំ វទាបេន្តោ ឯតទេវ វទាបេយ្យ. យថេវ ច តេ ឯតំ វិភជិត្វា កថិតំ, ឯវំ ឥទម្បិ សល្លក្ខេហិ – និព្ពានញ្ហិ អាគម្ម រាគាទយោ ខីណាតិ និព្ពានំ រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ វុត្តំ. តីណិបិ ហិ ឯតានិ និព្ពានស្សេវ អធិវចនានី’តិ.

សចេ ឯវំ វុត្តេ សញ្ញត្តិំ គច្ឆតិ ឥច្ចេតំ កុសលំ; នោ ចេ, ពហុនិព្ពានតាយ ការេតព្ពោ. កថំ? ឯវំ តាវ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘រាគក្ខយោ នាម រាគស្សេវ ខយោ ឧទាហុ ទោសមោហានម្បិ? ទោសក្ខយោ នាម ទោសស្សេវ ខយោ ឧទាហុ រាគមោហានម្បិ? មោហក្ខយោ នាម មោហស្សេវ ខយោ ឧទាហុ រាគទោសានម្បី’តិ? អទ្ធា វក្ខតិ – ‘រាគក្ខយោ នាម រាគស្សេវ ខយោ, ទោសក្ខយោ នាម ទោសស្សេវ ខយោ, មោហក្ខយោ នាម មោហស្សេវ ខយោ’តិ.

តតោ វត្តព្ពោ – ‘តវ វាទេ រាគក្ខយោ ឯកំ និព្ពានំ ហោតិ, ទោសក្ខយោ ឯកំ, មោហក្ខយោ ឯកំ; តិណ្ណំ អកុសលមូលានំ ខយេ តីណិ និព្ពានានិ ហោន្តិ, ចតុន្នំ ឧបាទានានំ ខយេ ចត្តារិ, បញ្ចន្នំ នីវរណានំ ខយេ បញ្ច, ឆន្នំ តណ្ហាកាយានំ ខយេ ឆ, សត្តន្នំ អនុសយានំ ខយេ សត្ត, អដ្ឋន្នំ មិច្ឆត្តានំ ខយេ អដ្ឋ, នវន្នំ តណ្ហាមូលកធម្មានំ ខយេ នវ, ទសន្នំ សំយោជនានំ ខយេ ទស, ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សស្ស ខយេ បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ និព្ពានន្តិ ពហូនិ និព្ពានានិ ហោន្តិ. នត្ថិ បន តេ និព្ពានានំ បមាណន្តិ. ឯវំ បន អគ្គហេត្វា និព្ពានំ អាគម្ម រាគាទយោ ខីណាតិ ឯកមេវ និព្ពានំ រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ វុច្ចតិ. តីណិបិ ហេតានិ និព្ពានស្សេវ អធិវចនានីតិ គណ្ហ’.

សចេ បន ឯវំ វុត្តេបិ ន សល្លក្ខេតិ, ឱឡារិកតាយ ការេតព្ពោ. កថំ? ‘អន្ធពាលា ហិ អច្ឆទីបិមិគមក្កដាទយោបិ កិលេសបរិយុដ្ឋិតា វត្ថុំ បដិសេវន្តិ. អថ នេសំ បដិសេវនបរិយន្តេ កិលេសោ វូបសម្មតិ. តវ វាទេ អច្ឆទីបិមិគមក្កដាទយោ និព្ពានប្បត្តា នាម ហោន្តិ. ឱឡារិកំ វត តេ និព្ពានំ ថូលំ, កណ្ណេហិ បិឡន្ធិតុំ ន សក្កាតិ. ឯវំ បន អគ្គហេត្វា និព្ពានំ អាគម្ម រាគាទយោ ខីណាតិ ឯកមេវ និព្ពានំ រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ វុច្ចតិ. តីណិបិ ហេតានិ និព្ពានស្សេវ អធិវចនានីតិ គណ្ហ’.

សចេ បន ឯវំ វុត្តេបិ ន សល្លក្ខេតិ, គោត្រភុនាបិ ការេតព្ពោ. កថំ? ឯវំ តាវ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘ត្វំ គោត្រភុ នាម អត្ថីតិ វទេសី’តិ? ‘អាម វទាមី’តិ. ‘គោត្រភុក្ខណេ កិលេសា ខីណា, ខីយន្តិ, ខីយិស្សន្តី’តិ? ន ខីណា, ន ខីយន្តិ; អបិច ខោ ខីយិស្សន្តីតិ. ‘គោត្រភុ បន កិំ អារម្មណំ ករោតី’តិ? ‘និព្ពានំ’. ‘តវ គោត្រភុក្ខណេ កិលេសា ន ខីណា, ន ខីយន្តិ; អថ ខោ ខីយិស្សន្តិ. ត្វំ អខីណេសុយេវ កិលេសេសុ កិលេសក្ខយំ និព្ពានំ បញ្ញបេសិ, អប្បហីនេសុ អនុសយេសុ អនុសយប្បហានំ និព្ពានំ បញ្ញបេសិ. តំ តេ ន សមេតិ. ឯវំ បន អគ្គហេត្វា និព្ពានំ អាគម្ម រាគាទយោ ខីណាតិ ឯកមេវ និព្ពានំ រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ វុច្ចតិ. តីណិបិ ហេតានិ និព្ពានស្សេវ អធិវចនានីតិ គណ្ហ’.

សចេ បន ឯវំ វុត្តេបិ ន សល្លក្ខេតិ, មគ្គេន ការេតព្ពោ. កថំ? ឯវំ តាវ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘ត្វំ មគ្គំ នាម វទេសី’តិ? ‘អាម វទេមី’តិ. ‘មគ្គក្ខណេ កិលេសា ខីណា, ខីយន្តិ, ខិយិស្សន្តី’តិ? ជានមានោ វក្ខតិ – ‘ខីណាតិ វា ខីយិស្សន្តីតិ វា វត្តុំ ន វដ្ដតិ, ខីយន្តីតិ វត្តុំ វដ្ដតី’តិ. ‘យទិ ឯវំ, មគ្គស្ស កិលេសក្ខយំ និព្ពានំ កតមំ? មគ្គេន ខីយនកកិលេសា កតមេ? មគ្គោ កតមំ កិលេសក្ខយំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា កតមេ កិលេសេ ខេបេតិ? តស្មា មា ឯវំ គណ្ហ. និព្ពានំ បន អាគម្ម រាគាទយោ ខីណាតិ ឯកមេវ និព្ពានំ រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ វុច្ចតិ. តីណិបិ ហេតានិ និព្ពានស្សេវ អធិវចនានី’តិ.

ឯវំ វុត្តេ ឯវមាហ – ‘ត្វំ អាគម្ម អាគម្មាតិ វទេសី’តិ? ‘អាម វទេមី’តិ. ‘អាគម្ម នាមាតិ ឥទំ តេ កុតោ លទ្ធ’ន្តិ? ‘សុត្តតោ លទ្ធ’ន្តិ. ‘អាហរ សុត្ត’ន្តិ. ‘‘ឯវំ អវិជ្ជា ច តណ្ហា ច តំ អាគម្ម, តម្ហិ ខីណា, តម្ហិ ភគ្គា, ន ច កិញ្ចិ កទាចី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ បរវាទី តុណ្ហីភាវំ អាបន្នោតិ.

ឥធាបិ ទសាយតនានិ កាមាវចរានិ, ទ្វេ បន ចតុភូមកានិ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកានីតិ វេទិតព្ពានិ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា.