២. អាយតនវិភង្គោ

១. សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា

១៥៤. ឥទានិ តទនន្តរេ អាយតនវិភង្គនិទ្ទេសេ សុត្តន្តភាជនីយំ តាវ ទស្សេន្តោ ទ្វាទសាយតនានិ ចក្ខាយតនំ រូបាយតនន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បាឡិមុត្តកេន តាវ នយេន –

អត្ថលក្ខណតាវត្វ, កមសង្ខេបវិត្ថារា;

តថា ទដ្ឋព្ពតោ ចេវ, វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

តត្ថ វិសេសតោ តាវ ចក្ខតីតិ ចក្ខុ; រូបំ អស្សាទេតិ, វិភាវេតិ ចាតិ អត្ថោ. រូបយតីតិ រូបំ; វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ អត្ថោ. សុណាតីតិ សោតំ. សប្បតីតិ សទ្ទោ; ឧទាហរិយតីតិ អត្ថោ. ឃាយតីតិ ឃានំ. គន្ធយតីតិ គន្ធោ; អត្តនោ វត្ថុំ សូចយតីតិ អត្ថោ. ជីវិតំ អវ្ហាយតីតិ ជិវ្ហា. រសន្តិ តំ សត្តាតិ រសោ; អស្សាទេន្តីតិ អត្ថោ. កុច្ឆិតានំ សាសវធម្មានំ អាយោតិ កាយោ. អាយោតិ ឧប្បត្តិទេសោ. ផុសីយតីតិ ផោដ្ឋព្ពំ. មនតីតិ មនោ. អត្តនោ លក្ខណំ ធារយន្តីតិ ធម្មា.

អវិសេសតោ បន អាយតនតោ, អាយានំ តននតោ, អាយតស្ស ច នយនតោ អាយតនន្តិ វេទិតព្ពំ. ចក្ខុរូបាទីសុ ហិ តំតំទ្វារារម្មណា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា សេន សេន អនុភវនាទិនា កិច្ចេន អាយតន្តិ ឧដ្ឋហន្តិ ឃដ្ដេន្តិ វាយមន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេ ច បន អាយភូតេ ធម្មេ ឯតានិ តនោន្តិ វិត្ថារេន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទញ្ច អនមតគ្គេ សំសារេ បវត្តំ អតីវ អាយតំ សំសារទុក្ខំ យាវ ន និវត្តតិ តាវ នយន្តេវ, បវត្តយន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥតិ សព្ពេបិ មេ ធម្មា អាយតនតោ អាយានំ តននតោ អាយតស្ស ច នយនតោ ‘អាយតនំ អាយតន’ន្តិ វុច្ចន្តិ.

អបិច និវាសដ្ឋានដ្ឋេន, អាករដ្ឋេន, សមោសរណដ្ឋានដ្ឋេន, សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន, ការណដ្ឋេន ច អាយតនំ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ លោកេ ‘‘ឥស្សរាយតនំ វាសុទេវាយតន’’ន្តិអាទីសុ និវាសដ្ឋានំ អាយតនន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘សុវណ្ណាយតនំ រជតាយតន’’ន្តិអាទីសុ អាករោ. សាសនេ បន ‘‘មនោរមេ អាយតនេ សេវន្តិ នំ វិហង្គមា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៣៨) សមោសរណដ្ឋានំ. ‘‘ទក្ខិណាបថោ គុន្នំ អាយតន’’ន្តិអាទីសុ សញ្ជាតិទេសោ. ‘‘តត្រ តត្រេវ សក្ខិភព្ពតំ បាបុណាតិ សតិ សតិអាយតនេ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.២៣) ការណំ.

ចក្ខុរូបាទីសុ ចាបិ តេ តេ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា និវសន្តិ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ចក្ខាទយោ នេសំ និវាសនដ្ឋានំ. ចក្ខាទីសុ ច តេ អាកិណ្ណា តំ និស្សិតត្តា តទារម្មណត្តា ចាតិ ចក្ខាទយោ នេសំ អាករោ. ចក្ខាទយោ ច នេសំ សមោសរណដ្ឋានំ, តត្ថ តត្ថ វត្ថុទ្វារារម្មណវសេន សមោសរណតោ. ចក្ខាទយោ ច នេសំ សញ្ជាតិទេសោ; តំ និស្សយារម្មណភាវេន តត្ថេវ ឧប្បត្តិតោ. ចក្ខាទយោ ច នេសំ ការណំ, តេសំ អភាវេ អភាវតោតិ. ឥតិ និវាសដ្ឋានដ្ឋេន, អាករដ្ឋេន, សមោសរណដ្ឋានដ្ឋេន, សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន, ការណដ្ឋេនាតិ ឥមេហិ ការណេហិ ឯតេ ធម្មា ‘អាយតនំ អាយតន’ន្តិ វុច្ចន្តិ. តស្មា យថាវុត្តេនត្ថេន ចក្ខុ ច តំ អាយតនញ្ចាតិ ចក្ខាយតនំ…បេ… ធម្មា ច តេ អាយតនញ្ចាតិ ធម្មាយតនន្តិ ឯវំ តាវេត្ថ ‘អត្ថតោ’ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

‘លក្ខណតោ’តិ ចក្ខាទីនំ លក្ខណតោបេត្ថ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. តានិ ច បន នេសំ លក្ខណានិ ហេដ្ឋា រូបកណ្ឌនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

‘តាវត្វតោ’តិ តាវភាវតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ចក្ខាទយោបិ ហិ ធម្មា ឯវ. ឯវំ សតិ ធម្មាយតនមិច្ចេវ អវត្វា កស្មា ទ្វាទសាយតនានិ វុត្តានីតិ ចេ? ឆ វិញ្ញាណកាយុប្បត្តិទ្វារារម្មណវវត្ថានតោ. ឥធ ឆន្នំ វិញ្ញាណកាយានំ ទ្វារភាវេន អារម្មណភាវេន ច វវត្ថានតោ អយមេវ តេសំ ភេទោ ហោតីតិ ទ្វាទស វុត្តានិ. ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិបរិយាបន្នស្ស ហិ វិញ្ញាណកាយស្ស ចក្ខាយតនមេវ ឧប្បត្តិទ្វារំ, រូបាយតនមេវ ចារម្មណំ. តថា ឥតរានិ ឥតរេសំ. ឆដ្ឋស្ស បន ភវង្គមនសង្ខាតោ មនាយតនេកទេសោវ ឧប្បត្តិទ្វារំ, អសាធារណញ្ច ធម្មាយតនំ អារម្មណន្តិ. ឥតិ ឆន្នំ វិញ្ញាណកាយានំ ឧប្បត្តិទ្វារារម្មណវវត្ថានតោ ទ្វាទស វុត្តានីតិ. ឯវមេត្ថ ‘តាវត្វតោ’ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

‘កមតោ’តិ ឥធាបិ បុព្ពេ វុត្តេសុ ឧប្បត្តិក្កមាទីសុ ទេសនាក្កមោវ យុជ្ជតិ. អជ្ឈត្តិកេសុ ហិ អាយតនេសុ សនិទស្សនសប្បដិឃវិសយត្តា ចក្ខាយតនំ បាកដន្តិ បឋមំ ទេសិតំ. តតោ អនិទស្សនសប្បដិឃវិសយានិ សោតាយតនាទីនិ. អថ វា ទស្សនានុត្តរិយសវនានុត្តរិយហេតុភាវេន ពហូបការត្តា អជ្ឈត្តិកេសុ ចក្ខាយតនសោតាយតនានិ បឋមំ ទេសិតានិ. តតោ ឃានាយតនាទីនិ តីណិ. បញ្ចន្នម្បិ គោចរវិសយត្តា អន្តេ មនាយតនំ. ចក្ខាទីនំ បន គោចរត្តា តស្ស តស្ស អនន្តរានិ ពាហិរេសុ រូបាយតនាទីនិ. អបិច វិញ្ញាណុប្បត្តិការណវវត្ថានតោបិ អយមេវ តេសំ កមោ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៤២១) ឯវំ ‘កមតោ’បេត្ថ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

‘សង្ខេបវិត្ថារា’តិ សង្ខេបតោ ហិ មនាយតនស្ស ចេវ ធម្មាយតនេកទេសស្ស ច នាមេន, តទវសេសានញ្ច អាយតនានំ រូបេន សង្គហិតត្តា ទ្វាទសាបិ អាយតនានិ នាមរូបមត្តមេវ ហោន្តិ.

វិត្ថារតោ បន អជ្ឈត្តិកេសុ តាវ ចក្ខាយតនំ ជាតិវសេន ចក្ខុបសាទមត្តមេវ, បច្ចយគតិនិកាយបុគ្គលភេទតោ បន អនន្តប្បភេទំ. តថា សោតាយតនាទីនិ ចត្តារិ. មនាយតនំ តេភូមកកុសលាកុសលវិបាកកិរិយវិញ្ញាណភេទេន ឯកាសីតិប្បភេទំ, វត្ថុបដិបទាទិភេទតោ បន អនន្តប្បភេទំ. រូបគន្ធរសាយតនានិ សមុដ្ឋានភេទតោ ចតុប្បភេទានិ, សទ្ទាយតនំ ទ្វិប្បភេទំ. សភាគវិសភាគភេទតោ បន សព្ពានិបិ អនន្តប្បភេទានិ. ផោដ្ឋព្ពាយតនំ បថវីធាតុតេជោធាតុវាយោធាតុវសេន តិប្បភេទំ, សមុដ្ឋានតោ ចតុប្បភេទំ, សភាគវិសភាគតោ អនេកប្បភេទំ. ធម្មាយតនំ តេភូមកធម្មារម្មណវសេន អនេកប្បភេទន្តិ. ឯវំ សង្ខេបវិត្ថារា វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

‘ទដ្ឋព្ពតោ’តិ ឯត្ថ បន សព្ពានេវេតានិ អាយតនានិ អនាគមនតោ អនិគ្គមនតោ ច ទដ្ឋព្ពានិ. ន ហិ តានិ បុព្ពេ ឧទយា កុតោចិ អាគច្ឆន្តិ, នាបិ ឧទ្ធំ វយា កុហិញ្ចិ គច្ឆន្តិ; អថ ខោ បុព្ពេ ឧទយា អប្បដិលទ្ធសភាវានិ, ឧទ្ធំ វយា បរិភិន្នសភាវានិ, បុព្ពន្តាបរន្តវេមជ្ឈេ បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ អវសានិ បវត្តន្តិ. តស្មា អនាគមនតោ អនិគ្គមនតោ ច ទដ្ឋព្ពានិ. តថា និរីហតោ អព្យាបារតោ ច. ន ហិ ចក្ខុរូបាទីនំ ឯវំ ហោតិ – ‘អហោ វត អម្ហាកំ សាមគ្គិយា វិញ្ញាណំ នាម ឧប្បជ្ជេយ្យា’តិ, ន ច តានិ វិញ្ញាណុប្បាទនត្ថំ ទ្វារភាវេន វត្ថុភាវេន អារម្មណភាវេន វា ឦហន្តិ, ន ព្យាបារមាបជ្ជន្តិ; អថ ខោ ធម្មតាវេសា យំ ចក្ខុរូបាទីនំ សាមគ្គិយំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ សម្ភវន្តិ. តស្មា និរីហតោ អព្យាបារតោ ច ទដ្ឋព្ពានិ. អបិច អជ្ឈត្តិកានិ សុញ្ញគាមោ វិយ ទដ្ឋព្ពានិ ធុវសុភសុខត្តភាវវិរហិតត្តា, ពាហិរានិ គាមឃាតកចោរា វិយ អជ្ឈត្តិកានំ អភិឃាតកត្តា. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, ហញ្ញតិ មនាបាមនាបេហិ រូបេហីតិ វិត្ថារោ. អបិច អជ្ឈត្តិកានិ ឆ បាណកា វិយ ទដ្ឋព្ពានិ, ពាហិរានិ តេសំ គោចរា វិយាតិ. ឯវម្បេត្ថ ‘ទដ្ឋព្ពតោ’ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.

ឥទានិ តេសំ វិបស្សិតព្ពាការំ ទស្សេតុំ ចក្ខុំ អនិច្ចន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ចក្ខុ តាវ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចន្តិ វេទិតព្ពំ. អបរេហិបិ ចតូហិ ការណេហិ អនិច្ចំ – ឧប្បាទវយវន្តតោ, វិបរិណាមតោ, តាវកាលិកតោ, និច្ចបដិក្ខេបតោតិ.

តទេវ បដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខំ. យស្មា វា ឯតំ ឧប្បន្នំ ឋិតិំ បាបុណាតិ, ឋិតិយំ ជរាយ កិលមតិ, ជរំ បត្វា អវស្សំ ភិជ្ជតិ; តស្មា អភិណ្ហសម្បដិបីឡនតោ, ទុក្ខមតោ, ទុក្ខវត្ថុតោ, សុខបដិក្ខេបតោតិ ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ ទុក្ខំ.

អវសវត្តនដ្ឋេន បន អនត្តា. យស្មា វា ឯតំ ឧប្បន្នំ ឋិតិំ មា បាបុណាតុ, ឋានប្បត្តំ មា ជិរតុ, ជរប្បតំ មា ភិជ្ជតូតិ ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ កស្សចិ វសវត្តិភាវោ នត្ថិ, សុញ្ញំ តេន វសវត្តនាការេន; តស្មា សុញ្ញតោ, អស្សាមិកតោ, អកាមការិយតោ, អត្តបដិក្ខេបតោតិ ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ អនត្តា.

វិភវគតិកតោ, បុព្ពាបរវសេន ភវសង្កន្តិគមនតោ, បកតិភាវវិជហនតោ ច វិបរិណាមធម្មំ. ឥទំ អនិច្ចវេវចនមេវ. រូបា អនិច្ចាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អបិចេត្ថ ឋបេត្វា ចក្ខុំ តេភូមកធម្មា អនិច្ចា, នោ ចក្ខុ. ចក្ខុ បន ចក្ខុ ចេវ អនិច្ចញ្ច. តថា សេសធម្មា ទុក្ខា, នោ ចក្ខុ. ចក្ខុ បន ចក្ខុ ចេវ ទុក្ខញ្ច. សេសធម្មា អនត្តា, នោ ចក្ខុ. ចក្ខុ បន ចក្ខុ ចេវ អនត្តា ចាតិ. រូបាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឥមស្មិំ បន សុត្តន្តភាជនីយេ តថាគតេន កិំ ទស្សិតន្តិ? ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ អនត្តលក្ខណំ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហិ អនត្តលក្ខណំ ទស្សេន្តោ អនិច្ចេន វា ទស្សេតិ, ទុក្ខេន វា, អនិច្ចទុក្ខេហិ វា. តត្ថ ‘‘ចក្ខុ, អត្តាតិ យោ វទេយ្យ, តំ ន ឧបបជ្ជតិ. ចក្ខុស្ស ឧប្បាទោបិ វយោបិ បញ្ញាយតិ. យស្ស ខោ បន ឧប្បាទោបិ វយោបិ បញ្ញាយតិ ‘អត្តា មេ ឧប្បជ្ជតិ ច វេតិ ចា’តិ ឥច្ចស្ស ឯវមាគតំ ហោតិ. តស្មា តំ ន ឧបបជ្ជតិ – ចក្ខុ អត្តាតិ យោ វទេយ្យ ឥតិ ចក្ខុ អនត្តា’’តិ (ម. និ. ៣.៤២២). ឥមស្មិំ សុត្តេ អនិច្ចេន អនត្តលក្ខណំ ទស្សេសិ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនត្តា. រូបញ្ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្ស, ន យិទំ រូបំ អាពាធាយ សំវត្តេយ្យ; លព្ភេថ ច រូបេ – ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសីតិ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, រូបំ អនត្តា តស្មា រូបំ អាពាធាយ សំវត្តតិ; ន ច លព្ភតិ រូបេ – ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’’តិ (សំ. និ. ៣.៥៩; មហាវ. ២០) ឥមស្មិំ សុត្តេ ទុក្ខេន អនត្តលក្ខណំ ទស្សេសិ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ, យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តទនត្តា, យទនត្តា តំ នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.១៥) អនិច្ចទុក្ខេហិ អនត្តលក្ខណំ ទស្សេសិ. កស្មា? អនិច្ចទុក្ខានំ បាកដត្តា.

ហត្ថតោ ហិ តដ្ដកេ វា សរកេ វា កិស្មិញ្ចិទេវ វា បតិត្វា ភិន្នេ ‘អហោ អនិច្ច’ន្តិ វទន្តិ. ឯវំ អនិច្ចំ បាកដំ នាម. អត្តភាវស្មិំ បន គណ្ឌបិឡកាទីសុ វា ឧដ្ឋិតាសុ ខាណុកណ្ដកាទីហិ វា វិទ្ធាសុ ‘អហោ ទុក្ខ’ន្តិ វទន្តិ. ឯវំ ទុក្ខំ បាកដំ នាម. អនត្តលក្ខណំ អបាកដំ អន្ធការំ អវិភូតំ ទុប្បដិវិជ្ឈំ ទុទ្ទីបនំ ទុប្បញ្ញាបនំ. អនិច្ចទុក្ខលក្ខណានិ ឧប្បាទា វា តថាគតានំ អនុប្បាទា វា បញ្ញាយន្តិ. អនត្តលក្ខណំ វិនា ពុទ្ធុប្បាទា ន បញ្ញាយតិ, ពុទ្ធុប្បាទេយេវ បញ្ញាយតិ. មហិទ្ធិកា ហិ មហានុភាវា តាបសបរិព្ពាជកា សរភង្គសត្ថារាទយោបិ ‘អនិច្ចំ ទុក្ខ’ន្តិ វត្តុំ សក្កោន្តិ, ‘អនត្តា’តិ វត្តុំ ន សក្កោន្តិ. សចេ ហិ តេ សម្បត្តបរិសាយ អនត្តាតិ វត្តុំ សក្កុណេយ្យុំ, សម្បត្តបរិសាយ មគ្គផលបដិវេធោ ភវេយ្យ. អនត្តលក្ខណបញ្ញាបនញ្ហិ អញ្ញស្ស កស្សចិ អវិសយោ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធានមេវ វិសយោ. ឯវមេតំ អនត្តលក្ខណំ អបាកដំ. តស្មា សត្ថា អនត្តលក្ខណំ ទស្សេន្តោ អនិច្ចេន វា ទស្សេសិ, ទុក្ខេន វា, អនិច្ចទុក្ខេហិ វា. ឥធ បន តំ អនិច្ចទុក្ខេហិ ទស្សេសីតិ វេទិតព្ពំ.

ឥមានិ បន លក្ខណានិ កិស្ស អមនសិការា អប្បដិវេធា, កេន បដិច្ឆន្នត្តា, ន ឧបដ្ឋហន្តិ? អនិច្ចលក្ខណំ តាវ ឧទយព្ពយានំ អមនសិការា អប្បដិវេធា, សន្តតិយា បដិច្ឆន្នត្តា, ន ឧបដ្ឋាតិ. ទុក្ខលក្ខណំ អភិណ្ហសម្បដិបីឡនស្ស អមនសិការា អប្បដិវេធា, ឥរិយាបថេហិ បដិច្ឆន្នត្តា, ន ឧបដ្ឋាតិ. អនត្តលក្ខណំ នានាធាតុវិនិព្ភោគស្ស អមនសិការា អប្បដិវេធា, ឃនេន បដិច្ឆន្នត្តា, ន ឧបដ្ឋាតិ. ឧទយព្ពយំ បន បរិគ្គហេត្វា សន្តតិយា វិកោបិតាយ អនិច្ចលក្ខណំ យាថាវសរសតោ ឧបដ្ឋាតិ. អភិណ្ហសម្បដិបីឡនំ មនសិកត្វា ឥរិយាបថេ ឧគ្ឃាដិតេ ទុក្ខលក្ខណំ យាថាវសរសតោ ឧបដ្ឋាតិ. នានាធាតុយោ វិនិព្ភុជិត្វា ឃនវិនិព្ភោគេ កតេ អនត្តលក្ខណំ យាថាវសរសតោ ឧបដ្ឋាតិ.

ឯត្ថ ច អនិច្ចំ អនិច្ចលក្ខណំ, ទុក្ខំ ទុក្ខលក្ខណំ, អនត្តា អនត្តលក្ខណន្តិ អយំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ អនិច្ចន្តិ ខន្ធបញ្ចកំ. កស្មា? ឧប្បាទវយញ្ញថត្តភាវា, ហុត្វា អភាវតោ វា; ឧប្បាទវយញ្ញថត្តំ អនិច្ចលក្ខណំ, ហុត្វា អភាវសង្ខាតោ អាការវិការោ វា. ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខ’’ន្តិ វចនតោ បន តទេវ ខន្ធបញ្ចកំ ទុក្ខំ. កស្មា? អភិណ្ហសម្បដិបីឡនតោ; អភិណ្ហសម្បដិបីឡនាការោ ទុក្ខលក្ខណំ. ‘‘យំ ទុក្ខំ តំ អនត្តា’’តិ បន វចនតោ តទេវ ខន្ធបញ្ចកំ អនត្តា. កស្មា? អវសវត្តនតោ; អវសវត្តនាការោ អនត្តលក្ខណំ. ឥតិ អញ្ញទេវ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា, អញ្ញានិ អនិច្ចទុក្ខានត្តលក្ខណានិ. បញ្ចក្ខន្ធា, ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស ធាតុយោតិ ឥទញ្ហិ សព្ពម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា នាម. វុត្តប្បការាការវិការា អនិច្ចទុក្ខានត្តលក្ខណានីតិ.

សង្ខេបតោ បនេត្ថ ទសាយតនានិ កាមាវចរានិ, ទ្វេ តេភូមកានិ. សព្ពេសុបិ សម្មសនចារោ កថិតោតិ វេទិតព្ពោ.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា.

២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

១៥៥. អភិធម្មភាជនីយេ យថា ហេដ្ឋា វិបស្សកានំ ឧបការត្ថាយ ‘‘ចក្ខាយតនំ រូបាយតន’’ន្តិ យុគលតោ អាយតនានិ វុត្តានិ, តថា អវត្វា អជ្ឈត្តិកពាហិរានំ សព្ពាការតោ សភាវទស្សនត្ថំ ‘‘ចក្ខាយតនំ សោតាយតន’’ន្តិ ឯវំ អជ្ឈត្តិកពាហិរវវត្ថាននយេន វុត្តានិ.

១៥៦. តេសំ និទ្ទេសវារេ តត្ថ កតមំ ចក្ខាយតនន្តិអាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

១៦៧. យំ បនេតំ ធម្មាយតននិទ្ទេសេ ‘‘តត្ថ កតមា អសង្ខតា ធាតុ? រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ’’តិ វុត្តំ, តត្រាយមត្ថោ – អសង្ខតា ធាតូតិ អសង្ខតសភាវំ និព្ពានំ. យស្មា បនេតំ អាគម្ម រាគាទយោ ខីយន្តិ, តស្មា រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ វុត្តំ. អយមេត្ថ អាចរិយានំ សមានត្ថកថា.

វិតណ្ឌវាទី បនាហ – ‘បាដិយេក្កំ និព្ពានំ នាម នត្ថិ, កិលេសក្ខយោវ និព្ពាន’ន្តិ. ‘សុត្តំ អាហរា’តិ ច វុត្តេ ‘‘និព្ពានំ និព្ពានន្តិ ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, វុច្ចតិ; កតមំ នុ ខោ, អាវុសោ, និព្ពានន្តិ? យោ ខោ, អាវុសោ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ – ឥទំ វុច្ចតិ និព្ពាន’’ន្តិ ឯតំ ជម្ពុខាទកសុត្តំ អាហរិត្វា ‘ឥមិនា សុត្តេន វេទិតព្ពំ បាដិយេក្កំ និព្ពានំ នាម នត្ថិ, កិលេសក្ខយោវ និព្ពាន’ន្តិ អាហ. សោ វត្តព្ពោ – ‘កិំ បន យថា ចេតំ សុត្តំ តថា អត្ថោ’តិ? អទ្ធា វក្ខតិ – ‘អាម, នត្ថិ សុត្តតោ មុញ្ចិត្វា អត្ថោ’តិ. តតោ វត្តព្ពោ – ‘ឥទំ តាវ តេ សុត្តំ អាភតំ; អនន្តរសុត្តំ អាហរា’តិ. អនន្តរសុត្តំ នាម – ‘‘អរហត្តំ អរហត្តន្តិ, អាវុសោ សារិបុត្ត, វុច្ចតិ; កតមំ នុ ខោ, អាវុសោ, អរហត្តន្តិ? យោ ខោ, អាវុសោ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ – ឥទំ វុច្ចតិ អរហត្ត’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៣១៥) ឥទំ តស្សេវានន្តរំ អាភតសុត្តំ.

ឥមស្មិំ បន នំ អាភតេ អាហំសុ – ‘និព្ពានំ នាម ធម្មាយតនបរិយាបន្នោ ធម្មោ, អរហត្តំ ចត្តារោ ខន្ធា. និព្ពានំ សច្ឆិកត្វា វិហរន្តោ ធម្មសេនាបតិ និព្ពានំ បុច្ឆិតោបិ អរហត្តំ បុច្ឆិតោបិ កិលេសក្ខយមេវ អាហ. កិំ បន និព្ពានញ្ច អរហត្តញ្ច ឯកំ ឧទាហុ នាន’ន្តិ? ‘ឯកំ វា ហោតុ នានំ វា. កោ ឯត្ថ តយា អតិពហុំ ចុណ្ណីករណំ ករោន្តេន អត្ថោ’? ‘ន ត្វំ ឯកំ នានំ ជានាសីតិ. ននុ ញាតេ សាធុ ហោតី’តិ ឯវំ បុនប្បុនំ បុច្ឆិតោ វញ្ចេតុំ អសក្កោន្តោ អាហ – ‘រាគាទីនំ ខីណន្តេ ឧប្បន្នត្តា អរហត្តំ រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ’តិ វុច្ចតីតិ. តតោ នំ អាហំសុ – ‘មហាកម្មំ តេ កតំ. លញ្ជំ ទត្វាបិ តំ វទាបេន្តោ ឯតទេវ វទាបេយ្យ. យថេវ ច តេ ឯតំ វិភជិត្វា កថិតំ, ឯវំ ឥទម្បិ សល្លក្ខេហិ – និព្ពានញ្ហិ អាគម្ម រាគាទយោ ខីណាតិ និព្ពានំ រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ វុត្តំ. តីណិបិ ហិ ឯតានិ និព្ពានស្សេវ អធិវចនានី’តិ.

សចេ ឯវំ វុត្តេ សញ្ញត្តិំ គច្ឆតិ ឥច្ចេតំ កុសលំ; នោ ចេ, ពហុនិព្ពានតាយ ការេតព្ពោ. កថំ? ឯវំ តាវ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘រាគក្ខយោ នាម រាគស្សេវ ខយោ ឧទាហុ ទោសមោហានម្បិ? ទោសក្ខយោ នាម ទោសស្សេវ ខយោ ឧទាហុ រាគមោហានម្បិ? មោហក្ខយោ នាម មោហស្សេវ ខយោ ឧទាហុ រាគទោសានម្បី’តិ? អទ្ធា វក្ខតិ – ‘រាគក្ខយោ នាម រាគស្សេវ ខយោ, ទោសក្ខយោ នាម ទោសស្សេវ ខយោ, មោហក្ខយោ នាម មោហស្សេវ ខយោ’តិ.

តតោ វត្តព្ពោ – ‘តវ វាទេ រាគក្ខយោ ឯកំ និព្ពានំ ហោតិ, ទោសក្ខយោ ឯកំ, មោហក្ខយោ ឯកំ; តិណ្ណំ អកុសលមូលានំ ខយេ តីណិ និព្ពានានិ ហោន្តិ, ចតុន្នំ ឧបាទានានំ ខយេ ចត្តារិ, បញ្ចន្នំ នីវរណានំ ខយេ បញ្ច, ឆន្នំ តណ្ហាកាយានំ ខយេ ឆ, សត្តន្នំ អនុសយានំ ខយេ សត្ត, អដ្ឋន្នំ មិច្ឆត្តានំ ខយេ អដ្ឋ, នវន្នំ តណ្ហាមូលកធម្មានំ ខយេ នវ, ទសន្នំ សំយោជនានំ ខយេ ទស, ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សស្ស ខយេ បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ និព្ពានន្តិ ពហូនិ និព្ពានានិ ហោន្តិ. នត្ថិ បន តេ និព្ពានានំ បមាណន្តិ. ឯវំ បន អគ្គហេត្វា និព្ពានំ អាគម្ម រាគាទយោ ខីណាតិ ឯកមេវ និព្ពានំ រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ វុច្ចតិ. តីណិបិ ហេតានិ និព្ពានស្សេវ អធិវចនានីតិ គណ្ហ’.

សចេ បន ឯវំ វុត្តេបិ ន សល្លក្ខេតិ, ឱឡារិកតាយ ការេតព្ពោ. កថំ? ‘អន្ធពាលា ហិ អច្ឆទីបិមិគមក្កដាទយោបិ កិលេសបរិយុដ្ឋិតា វត្ថុំ បដិសេវន្តិ. អថ នេសំ បដិសេវនបរិយន្តេ កិលេសោ វូបសម្មតិ. តវ វាទេ អច្ឆទីបិមិគមក្កដាទយោ និព្ពានប្បត្តា នាម ហោន្តិ. ឱឡារិកំ វត តេ និព្ពានំ ថូលំ, កណ្ណេហិ បិឡន្ធិតុំ ន សក្កាតិ. ឯវំ បន អគ្គហេត្វា និព្ពានំ អាគម្ម រាគាទយោ ខីណាតិ ឯកមេវ និព្ពានំ រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ វុច្ចតិ. តីណិបិ ហេតានិ និព្ពានស្សេវ អធិវចនានីតិ គណ្ហ’.

សចេ បន ឯវំ វុត្តេបិ ន សល្លក្ខេតិ, គោត្រភុនាបិ ការេតព្ពោ. កថំ? ឯវំ តាវ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘ត្វំ គោត្រភុ នាម អត្ថីតិ វទេសី’តិ? ‘អាម វទាមី’តិ. ‘គោត្រភុក្ខណេ កិលេសា ខីណា, ខីយន្តិ, ខីយិស្សន្តី’តិ? ន ខីណា, ន ខីយន្តិ; អបិច ខោ ខីយិស្សន្តីតិ. ‘គោត្រភុ បន កិំ អារម្មណំ ករោតី’តិ? ‘និព្ពានំ’. ‘តវ គោត្រភុក្ខណេ កិលេសា ន ខីណា, ន ខីយន្តិ; អថ ខោ ខីយិស្សន្តិ. ត្វំ អខីណេសុយេវ កិលេសេសុ កិលេសក្ខយំ និព្ពានំ បញ្ញបេសិ, អប្បហីនេសុ អនុសយេសុ អនុសយប្បហានំ និព្ពានំ បញ្ញបេសិ. តំ តេ ន សមេតិ. ឯវំ បន អគ្គហេត្វា និព្ពានំ អាគម្ម រាគាទយោ ខីណាតិ ឯកមេវ និព្ពានំ រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ វុច្ចតិ. តីណិបិ ហេតានិ និព្ពានស្សេវ អធិវចនានីតិ គណ្ហ’.

សចេ បន ឯវំ វុត្តេបិ ន សល្លក្ខេតិ, មគ្គេន ការេតព្ពោ. កថំ? ឯវំ តាវ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘ត្វំ មគ្គំ នាម វទេសី’តិ? ‘អាម វទេមី’តិ. ‘មគ្គក្ខណេ កិលេសា ខីណា, ខីយន្តិ, ខិយិស្សន្តី’តិ? ជានមានោ វក្ខតិ – ‘ខីណាតិ វា ខីយិស្សន្តីតិ វា វត្តុំ ន វដ្ដតិ, ខីយន្តីតិ វត្តុំ វដ្ដតី’តិ. ‘យទិ ឯវំ, មគ្គស្ស កិលេសក្ខយំ និព្ពានំ កតមំ? មគ្គេន ខីយនកកិលេសា កតមេ? មគ្គោ កតមំ កិលេសក្ខយំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា កតមេ កិលេសេ ខេបេតិ? តស្មា មា ឯវំ គណ្ហ. និព្ពានំ បន អាគម្ម រាគាទយោ ខីណាតិ ឯកមេវ និព្ពានំ រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ វុច្ចតិ. តីណិបិ ហេតានិ និព្ពានស្សេវ អធិវចនានី’តិ.

ឯវំ វុត្តេ ឯវមាហ – ‘ត្វំ អាគម្ម អាគម្មាតិ វទេសី’តិ? ‘អាម វទេមី’តិ. ‘អាគម្ម នាមាតិ ឥទំ តេ កុតោ លទ្ធ’ន្តិ? ‘សុត្តតោ លទ្ធ’ន្តិ. ‘អាហរ សុត្ត’ន្តិ. ‘‘ឯវំ អវិជ្ជា ច តណ្ហា ច តំ អាគម្ម, តម្ហិ ខីណា, តម្ហិ ភគ្គា, ន ច កិញ្ចិ កទាចី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ បរវាទី តុណ្ហីភាវំ អាបន្នោតិ.

ឥធាបិ ទសាយតនានិ កាមាវចរានិ, ទ្វេ បន ចតុភូមកានិ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកានីតិ វេទិតព្ពានិ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា.

៣. បញ្ហាបុច្ឆកវណ្ណនា

១៦៨. ឥធាបិ បញ្ហាបុច្ឆកេ យំ លព្ភតិ យញ្ច ន លព្ភតិ, តំ សព្ពំ បុច្ឆិត្វា លព្ភមានវសេនេវ វិស្សជ្ជនំ វុត្តំ; ន កេវលញ្ច ឥធ, សព្ពេសុបិ បញ្ហាបុច្ឆកេសុ ឯសេវ នយោ. ឥធ បន ទសន្នំ អាយតនានំ រូបភាវេន អព្យាកតតា វេទិតព្ពា. ទ្វិន្នំ អាយតនានំ ខន្ធវិភង្គេ ចតុន្នំ ខន្ធានំ វិយ កុសលាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. កេវលញ្ហិ ចត្តារោ ខន្ធា សប្បច្ចយាវ សង្ខតាវ ធម្មាយតនំ បន ‘‘សិយា អប្បច្ចយំ, សិយា អសង្ខត’’ន្តិ អាគតំ. អារម្មណត្តិកេសុ ច អនារម្មណំ សុខុមរូបសង្ខាតំ ធម្មាយតនំ ន-វត្តព្ពកោដ្ឋាសំ ភជតិ. តញ្ច ខោ អនារម្មណត្តា ន បរិត្តាទិភាវេន នវត្តព្ពធម្មារម្មណត្តាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. សេសំ តាទិសមេវ. ឥធាបិ ហិ ចត្តារោ ខន្ធា វិយ ទ្វាយតនា បញ្ចបណ្ណាស កាមាវចរធម្មេ អារព្ភ រជ្ជន្តស្ស ទុស្សន្តស្ស មុយ្ហន្តស្ស សំវរន្តស្ស សម្មសន្តស្ស បច្ចវេក្ខន្តស្ស ច បរិត្តារម្មណាតិ សព្ពំ ខន្ធេសុ វុត្តសទិសមេវាតិ.

សម្មោហវិនោទនិយា វិភង្គដ្ឋកថាយ

អាយតនវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.