ទុតិយពលនិទ្ទេសោ

៨១០. ទុតិយពលនិទ្ទេសេ គតិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានីតិ គតិសម្បត្តិយា បដិពាហិតានិ និវារិតានិ បដិសេធិតានិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច គតិសម្បត្តីតិ សម្បន្នា គតិ ទេវលោកោ ច មនុស្សលោកោ ច. គតិវិបត្តីតិ វិបន្នា គតិ ចត្តារោ អបាយា. ឧបធិសម្បត្តីតិ អត្តភាវសមិទ្ធិ. ឧបធិវិបត្តីតិ ហីនអត្តភាវតា. កាលសម្បត្តីតិ សុរាជសុមនុស្សកាលសង្ខាតោ សម្បន្នកាលោ. កាលវិបត្តីតិ ទុរាជទុមនុស្សកាលសង្ខាតោ វិបន្នកាលោ. បយោគសម្បត្តីតិ សម្មាបយោគោ. បយោគវិបត្តីតិ មិច្ឆាបយោគោ.

តត្ថ ឯកច្ចស្ស ពហូនិ បាបកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ គតិវិបត្តិយំ ឋិតស្ស វិបច្ចេយ្យុំ. សោ បន ឯកេន កល្យាណកម្មេន គតិសម្បត្តិយំ ទេវេសុ វា មនុស្សេសុ វា និព្ពត្តោ. តាទិសេ ច ឋានេ អកុសលស្ស វារោ នត្ថិ, ឯកន្តំ កុសលស្សេវ វារោតិ. ឯវមស្ស តានិ កម្មានិ គតិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ.

អបរស្សាបិ ពហូនិ បាបកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ ឧបធិវិបត្តិយំ ឋិតស្ស វិបច្ចេយ្យុំ. សោ បន ឯកេន កល្យាណកម្មេន ឧបធិសម្បត្តិយំ ឋិតោ សុសណ្ឋិតង្គបច្ចង្គោ អភិរូបោ ទស្សនីយោ ព្រហ្មវច្ឆសទិសោ. សចេបិ ទាសិយា កុច្ឆិស្មិំ ទាសជាតោ ហោតិ ‘ឯវរូបោ អត្តភាវោ កិលិដ្ឋកម្មស្ស នានុច្ឆវិកោ’តិ ហត្ថិមេណ្ឌអស្សពន្ធកគោបាលកកម្មាទីនិ តំ ន ការេន្តិ; សុខុមវត្ថានិ និវាសាបេត្វា ភណ្ឌាគារិកដ្ឋានាទីសុ ឋបេន្តិ. សចេ ឥត្ថី ហោតិ, ហត្ថិភត្តបចនាទីនិ ន ការេន្តិ; វត្ថាលង្ការំ ទត្វា សយនបាលិកំ វា នំ ករោន្តិ, សោមទេវិ វិយ វល្លភដ្ឋានេ វា ឋបេន្តិ. ភាតិករាជកាលេ កិរ គោមំសខាទកេ ពហុជនេ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ. តេ ‘ទណ្ឌំ ទាតុំ សក្កោថា’តិ បុដ្ឋា ‘ន សក្កោមា’តិ វទិំសុ. អថ នេ រាជង្គណេ សោធកេ អកំសុ. តេសំ ឯកា ធីតា អភិរូបា ទស្សនីយា បាសាទិកា. តំ ទិស្វា រាជា អន្តេបុរំ អភិនេត្វា វល្លភដ្ឋានេ ឋបេសិ. សេសញាតកាបិ តស្សា អានុភាវេន សុខំ ជីវិំសុ. តាទិសស្មិញ្ហិ អត្តភាវេ បាបកម្មានិបិ វិបាកំ ទាតុំ ន សក្កោន្តិ. ឯវំ ឧបធិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ.

ឯកស្ស ពហូនិ បាបកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ កាលវិបត្តិយំ ឋិតស្ស វិបច្ចេយ្យុំ. សោ បន ឯកេន កល្យាណកម្មេន បឋមកប្បិកានំ វា ចក្កវត្តិរញ្ញោ វា ពុទ្ធានំ វា ឧប្បត្តិសមយេ សុរាជសុមនុស្សកាលេ និព្ពត្តោ. តាទិសេ ច កាលេ និព្ពត្តស្ស អកុសលស្ស វិបាកំ ទាតុំ ឱកាសោ នត្ថិ, ឯកន្តំ កុសលស្សេវ ឱកាសោតិ. ឯវំ កាលសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ.

អបរស្សាបិ ពហូនិ បាបកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ បយោគវិបត្តិយំ ឋិតស្ស វិបច្ចេយ្យុំ. សោ បន ឯកេន កល្យាណកម្មេន បយោគសម្បត្តិយំ ឋិតោ បាណាតិបាតាទីហិ វិរតោ កាយវចីមនោសុចរិតានិ បូរេតិ. តាទិសេ ឋានេ អកុសលស្ស វិបច្ចនោកាសោ នត្ថិ, ឯកន្តំ កុសលស្សេវ ឱកាសោតិ. ឯវំ បយោគសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ.

អបរស្សាបិ ពហូនិ បាបកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ គតិសម្បត្តិយំ ឋិតស្ស ន វិបច្ចេយ្យុំ. សោ បនេកេន បាបកម្មេន គតិវិបត្តិយំយេវ និព្ពត្តោ. តត្ថស្ស តានិ កម្មានិ ឧបគន្ត្វា វារេន វារេន វិបាកំ ទេន្តិ – កាលេន និរយេ និព្ពត្តាបេន្តិ, កាលេន តិរច្ឆានយោនិយំ, កាលេន បេត្តិវិសយេ, កាលេន អសុរកាយេ, ទីឃេនាបិ អទ្ធុនា អបាយតោ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន ទេន្តិ. ឯវំ គតិសម្បត្តិបដិពាហិតត្តា វិបាកំ ទាតុំ អសក្កោន្តានិ គតិវិបត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ.

អបរស្សាបិ ពហូនិ បាបកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ ឧបធិសម្បត្តិយំ ឋិតស្ស ន វិបច្ចេយ្យុំ. សោ បន ឯកេន បាបកម្មេន ឧបធិវិបត្តិយំយេវ បតិដ្ឋិតោ ទុព្ពណ្ណោ ទុរូបោ ទុស្សណ្ឋិតោ ពីភច្ឆោ បិសាចសទិសោ. សោ សចេ ទាសិយា កុច្ឆិយំ ទាសជាតោ ‘ឥមានិ ឯតស្ស អនុច្ឆវិកានី’តិ សព្ពានិ នំ កិលិដ្ឋកម្មានិ ការេន្តិ អន្តមសោ បុប្ផឆឌ្ឌកកម្មំ ឧបាទាយ. សចេ ឥត្ថី ហោតិ ‘ឥមានិ ឯតិស្សា អនុច្ឆវិកានី’តិ សព្ពានិ នំ ហត្ថិភត្តបចនាទីនិ កិលិដ្ឋកម្មានិ ការេន្តិ. កុលគេហេ ជាតម្បិ ពលិំ សាធយមានា រាជបុរិសា ‘គេហទាសី’តិ សញ្ញំ កត្វា ពន្ធិត្វា គច្ឆន្តិ, កោតលវាបីគាមេ មហាកុដុម្ពិកស្ស ឃរណី វិយ. ឯវំ ឧបធិសម្បត្តិបដិពាហិតត្តា វិបាកំ ទាតុំ អសក្កោន្តានិ ឧបធិវិបត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ.

អបរស្សាបិ ពហូនិ បាបកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ កាលសម្បត្តិយំ និព្ពាតស្ស ន វិបច្ចេយ្យុំ. សោ បន ឯកេន បាបកម្មេន កាលវិបត្តិយំ ទុរាជទុមនុស្សកាលេ កសដេ និរោជេ ទសវស្សាយុកកាលេ និព្ពត្តោ, យទា បញ្ច គោរសា បច្ឆិជ្ជន្តិ, កុទ្រូសកំ អគ្គភោជនំ ហោតិ. កិញ្ចាបិ មនុស្សលោកេ និព្ពត្តោ, មិគបសុសរិក្ខជីវិកោ បន ហោតិ. ឯវរូបេ កាលេ កុសលស្ស វិបច្ចនោកាសោ នត្ថិ, ឯកន្តំ អកុសលស្សេវ ហោតិ. ឯវំ កាលសម្បត្តិបដិពាហិតត្តា វិបាកំ ទាតុំ អសក្កោន្តានិ កាលវិបត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ.

អបរស្សាបិ ពហូនិ បាបកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ បយោគសម្បត្តិយំ ឋិតស្ស ន វិបច្ចេយ្យុំ. សោ បន បយោគវិបត្តិយំ ឋិតោ បាណាតិបាតាទីនិ ទស អកុសលកម្មានិ ករោតិ. តមេនំ សហោឌ្ឍំ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេន្តិ. រាជា ពហូកម្មការណានិ ការេត្វា ឃាតាបេតិ. ឯវំ បយោគសម្បត្តិបដិពាហិតត្តា វិបាកំ ទាតុំ អសក្កោន្តានិ បយោគវិបត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ. ឯវំ ចតូហិ សម្បត្តីហិ បដិពាហិតំ បាបកម្មំ វិបាកំ អទត្វា ចតស្សោ វិបត្តិយោ អាគម្ម ទេតិ.

យថា ហិ កោចិទេវ បុរិសោ កេនចិទេវ កម្មេន រាជានំ អារាធេយ្យ. អថស្ស រាជា ឋានន្តរំ ទត្វា ជនបទំ ទទេយ្យ. សោ តំ សម្មា បរិភុញ្ជិតុំ អសក្កោន្តោ មក្កដេន គហិតភត្តបុដំ វិយ ភិន្ទេយ្យ; យស្ស យំ យានំ វា វាហនំ វា ទាសំ វា ទាសិំ វា អារាមំ វា វត្ថុំ វា សម្បន្នរូបំ បស្សតិ, សព្ពំ ពលក្ការេន គណ្ហេយ្យ. មនុស្សា ‘រាជវល្លភោ’តិ កិញ្ចិ វត្តុំ ន សក្កុណេយ្យុំ. សោ អញ្ញស្ស វល្លភតរស្ស រាជមហាមត្តស្ស វិរុជ្ឈេយ្យ. សោ តំ គហេត្វា សុបោថិតំ បោថាបេត្វា ភូមិំ បិដ្ឋិយា ឃំសាបេន្តោ និក្កឌ្ឍាបេត្វា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘អសុកោ នាម តេ, ទេវ, ជនបទំ ភិន្ទតី’តិ គណ្ហាបេយ្យ. រាជា ពន្ធនាគារេ ពន្ធាបេត្វា ‘អសុកេន នាម កស្ស កិំ អវហដ’ន្តិ នគរេ ភេរិំ ចរាបេយ្យ. មនុស្សា អាគន្ត្វា ‘មយ្ហំ ឥទំ គហិតំ, មយ្ហំ ឥទំ គហិត’ន្តិ វិរវសហស្សំ ឧដ្ឋាបេយ្យុំ. រាជា ភិយ្យោសោ មត្តាយ កុទ្ធោ នានប្បការេន តំ ពន្ធនាគារេ កិលមេត្វា ឃាតាបេត្វា ‘គច្ឆថ នំ សុសានេ ឆឌ្ឌេត្វា សង្ខលិកា អាហរថា’តិ វទេយ្យ. ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

តស្ស ហិ បុរិសស្ស ហិ កេនចិទេវ កម្មេន រាជានំ អារាធេត្វា ឋានន្តរំ លទ្ធកាលោ វិយ បុថុជ្ជនស្សាបិ កេនចិទេវ បុញ្ញកម្មេន សគ្គេ និព្ពត្តកាលោ. តស្មិំ ជនបទំ ភិន្ទិត្វា មនុស្សានំ សន្តកំ គណ្ហន្តេ កស្សចិ កិញ្ចិ វត្តុំ អវិសហនកាលោ វិយ ឥមស្មិម្បិ សគ្គេ និព្ពត្តេ អកុសលស្ស វិបច្ចនោកាសំ អលភនកាលោ. តស្ស ឯកទិវសំ ឯកស្មិំ រាជវល្លភតរេ វិរជ្ឈិត្វា តេន កុទ្ធេន នំ បោថាបេត្វា រញ្ញោ អារោចេត្វា ពន្ធនាគារេ ពន្ធាបិតកាលោ វិយ ឥមស្ស សគ្គតោ ចវិត្វា និរយេ និព្ពត្តកាលោ. មនុស្សានំ ‘មយ្ហំ ឥទំ គហិតំ, មយ្ហំ ឥទំ គហិត’ន្តិ វិរវកាលោ វិយ តស្មិំ និរយេ និព្ពត្តេ សព្ពាកុសលកម្មានំ សន្និបតិត្វា គហណកាលោ. សុសានេ ឆឌ្ឌេត្វា សង្ខលិកានំ អាហរណកាលោ វិយ ឯកេកស្មិំ កម្មេ ខីណេ ឥតរស្ស ឥតរស្ស វិបាកេន និរយតោ សីសំ អនុក្ខិបិត្វា សកលកប្បំ និរយម្ហិ បច្ចនកាលោ. កប្បដ្ឋិតិកកម្មញ្ហិ កត្វា ឯកកប្បំ និរយម្ហិ បច្ចនកសត្តា នេវ ឯកោ, ន ទ្វេ, ន សតំ, ន សហស្សំ. ឯវំ បច្ចនកសត្តា កិរ គណនបថំ វីតិវត្តា.

អត្ថេកច្ចានិ កល្យាណានិ កម្មសមាទានានិ គតិវិបត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តីតិអាទីសុបិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា. ឥធេកច្ចស្ស ពហូនិ កល្យាណកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ គតិសម្បត្តិយំ ឋិតស្ស វិបច្ចេយុំ. សោ បន ឯកេន បាបកម្មេន គតិវិបត្តិយំ និរយេ វា អសុរកាយេ វា និព្ពត្តោ. តាទិសេ ច ឋានេ កុសលំ វិបាកំ ទាតុំ ន សក្កោតិ, ឯកន្តំ អកុសលមេវ សក្កោតីតិ. ឯវមស្ស តានិ កម្មានិ គតិវិបត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ.

អបរស្សាបិ ពហូនិ កល្យាណកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ ឧបធិសម្បត្តិយំ ឋិតស្ស វិបច្ចេយ្យុំ. សោ បន ឯកេន បាបកម្មេន ឧបធិវិបត្តិយំ បតិដ្ឋិតោ ទុព្ពណ្ណោ ហោតិ បិសាចសទិសោ. សោ សចេបិ រាជកុលេ និព្ពត្តោ បិតុអច្ចយេន ‘កិំ ឥមស្ស និស្សិរីកស្ស រជ្ជេនា’តិ រជ្ជំ ន លភតិ. សេនាបតិគេហាទីសុ និព្ពត្តោបិ សេនាបតិដ្ឋានាទីនិ ន លភតិ.

ឥមស្ស បនត្ថស្សាវិភាវត្ថំ ទីបរាជវត្ថុ កថេតព្ពំ – រាជា កិរ បុត្តេ ជាតេ ទេវិយា បសីទិត្វា វរំ អទាសិ. សា វរំ គហេត្វា ឋបេសិ. កុមារោ សត្តដ្ឋវស្សកាលេវ រាជង្គណេ កុក្កុដេ យុជ្ឈាបេសិ. ឯកោ កុក្កុដោ ឧប្បតិត្វា កុមារស្ស អក្ខីនិ ភិន្ទិ. កុមារមាតា ទេវី បុត្តស្ស បន្នរសសោឡសវស្សកាលេ ‘រជ្ជំ វារេស្សាមី’តិ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘ទេវ, តុម្ហេហិ កុមារស្ស ជាតកាលេ វរោ ទិន្នោ. មយា សោ គហេត្វា ឋបិតោ; ឥទានិ នំ គណ្ហាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, ទេវិ, គណ្ហាហី’’តិ. ‘‘មយា, ទេវ, តុម្ហាកំ សន្តិកា កិញ្ចិ អលទ្ធំ នាម នត្ថិ. ឥទានិ បន មម បុត្តស្ស រជ្ជំ វារេមី’’តិ. ‘‘ទេវិ, តវ បុត្តោ អង្គវិកលោ. ន សក្កា តស្ស រជ្ជំ ទាតុ’’ន្តិ. ‘‘តុម្ហេ មយ្ហំ រុច្ចនកវរំ អទាតុំ អសក្កោន្តា កស្មា វរំ អទត្ថា’’តិ? រាជា អតិវិយ និប្បីឡិយមានោ ‘‘ន សក្កា តុយ្ហំ បុត្តស្ស សកលលង្កាទីបេ រជ្ជំ ទាតុំ; នាគទីបេ បន ឆត្តំ អស្សាបេត្វា វសតូ’’តិ នាគទីបំ បេសេសិ. សោ ទីបរាជា នាម អហោសិ. សចេ ចក្ខុវិកលោ នាភវិស្សា តិយោជនសតិកេ សកលតម្ពបណ្ណិទីបេ សព្ពសម្បត្តិបរិវារំ រជ្ជំ អលភិស្សា. ឯវំ ឧបធិវិបត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ.

អបរស្សាបិ ពហូនិ កល្យាណកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ កាលសម្បត្តិយំ ឋិតស្ស វិបច្ចេយ្យុំ. សោ បន ឯកេន បាបកម្មេន កាលវិបត្តិយំ ទុរាជទុមនុស្សកាលេ កសដេ និរោជេ អប្បាយុកេ គតិកោដិកេ និព្ពត្តោ. តាទិសេ ច កាលេ កល្យាណកម្មំ វិបាកំ ទាតុំ ន សក្កោតីតិ. ឯវំ កាលវិបត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ.

អបរស្សាបិ ពហូនិ កល្យាណកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ បយោគសម្បត្តិយំ ឋិតស្ស វិបច្ចេយ្យុំ. អយំ បន បយោគវិបត្តិយំ ឋិតោ បាណំ ហន្តិ…បេ… សព្ពំ ទុស្សីល្យំ បូរេតិ. តថា តេន សទ្ធិំ សមជាតិកានិបិ កុលានិ អាវាហវិវាហំ ន ករោន្តិ; ‘ឥត្ថិធុត្តោ សុរាធុត្តោ អក្ខធុត្តោ អយំ បាបបុរិសោ’តិ អារកា បរិវជ្ជេន្តិ. កល្យាណកម្មានិ វិបច្ចិតុំ ន សក្កោន្តិ. ឯវំ បយោគវិបត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ. ឯវំ ចតស្សោ សម្បត្តិយោ អាគម្ម វិបាកទាយកំ កល្យាណកម្មំ ចតូហិ វិបត្តីហិ បដិពាហិតត្តា ន វិបច្ចតិ.

អបរស្សាបិ ពហូនិ កល្យាណកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ គតិវិបត្តិយំ ឋិតស្ស ន វិបច្ចេយ្យុំ. សោ បន ឯកេន កល្យាណកម្មេន គតិសម្បត្តិយំយេវ និព្ពត្តោ. តត្ថស្ស តានិ កម្មានិ ឧបគន្ត្វា វារេន វារេន វិបាកំ ទេន្តិ – កាលេន មនុស្សលោកេ និព្ពត្តាបេន្តិ, កាលេន ទេវលោកេ. ឯវំ គតិវិបត្តិបដិពាហិតត្តា វិបាកំ ទាតុំ អសក្កោន្តានិ គតិមម្បត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ.

អបរស្សាបិ ពហូនិ កល្យាណកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ ឧបធិវិបត្តិយំ ឋិតស្ស ន វិបច្ចេយ្យុំ. សោ បន ឯកេន កល្យាណកម្មេន ឧបធិសម្បត្តិយំយេវ បតិដ្ឋិតោ អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ ព្រហ្មវច្ឆសទិសោ. តស្ស ឧបធិសម្បត្តិយំ ឋិតត្តា កល្យាណកម្មានិ វិបាកំ ទេន្តិ. សចេ រាជកុលេ និព្ពត្តតិ អញ្ញេសុ ជេដ្ឋកភាតិកេសុ សន្តេសុបិ ‘ឯតស្ស អត្តភាវោ សមិទ្ធោ, ឯតស្ស ឆត្តេ ឧស្សាបិតេ លោកស្ស ផាសុ ភវិស្សតី’តិ តមេវ រជ្ជេ អភិសិញ្ចន្តិ. ឧបរាជគេហាទីសុ និព្ពត្តោ បិតុអច្ចយេន ឱបរជ្ជំ, សេនាបតិដ្ឋានំ, ភណ្ឌាគារិកដ្ឋានំ, សេដ្ឋិដ្ឋានំ លភតិ. ឯវំ ឧបធិវិបត្តិបដិពាហិតត្តា វិបាកំ ទាតុំ អសក្កោន្តានិ ឧបធិសម្បត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ.

អបរស្សាបិ ពហូនិ កល្យាណកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ កាលវិបត្តិយំ ឋិតស្ស ន វិបច្ចេយ្យុំ. សោ បន ឯកេន កល្យាណកម្មេន កាលសម្បត្តិយំ និព្ពត្តោ សុរាជសុមនុស្សកាលេ. តាទិសាយ កាលសមិទ្ធិយា និព្ពត្តស្ស កល្យាណកម្មំ វិបាកំ ទេតិ.

តត្រិទំ មហាសោណត្ថេរស្ស វត្ថុ កថេតព្ពំ – ព្រាហ្មណតិស្សភយេ កិរ ចិត្តលបព្ពតេ ទ្វាទស ភិក្ខុសហស្សានិំ បដិវសន្តិ. តថា តិស្សមហាវិហារេ. ទ្វីសុបិ មហាវិហារេសុ តិណ្ណំ វស្សានំ វដ្ដំ ឯករត្តមេវ មហាមូសិកាយោ ខាទិត្វា ថុសមត្តមេវ ឋបេសុំ. ចិត្តលបព្ពតេ ភិក្ខុសង្ឃោ ‘តិស្សមហាវិហារេ វដ្ដំ វត្តិស្សតិ, តត្ថ គន្ត្វា វសិស្សាមា’តិ វិហារតោ និក្ខមិ. តិស្សមហាវិហារេបិ ភិក្ខុសង្ឃោ ‘ចិត្តលបព្ពតេ វដ្ដំ វត្តិស្សតិ, តត្ថ គន្ត្វា វសិស្សាមា’តិ វិហារតោ និក្ខមិ. ឧភតោបិ ឯកិស្សា គម្ភីរកន្ទរាយ តីរេ សមាគតា បុច្ឆិត្វា វដ្ដស្ស ខីណភាវំ ញត្វា ‘តត្ថ គន្ត្វា កិំ ករិស្សាមា’តិ ចតុវីសតិ ភិក្ខុសហស្សានិ គម្ភីរកន្ទរវនំ បវិសិត្វា និសីទិត្វា និសិន្ននីហារេនេវ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិំសុ. បច្ឆា ភយេ វូបសន្តេ ភិក្ខុសង្ឃោ សក្កំ ទេវរាជានំ គហេត្វា ធាតុយោ សំហរិត្វា ចេតិយំ អកាសិ.

ព្រាហ្មណតិស្សចោរោបិ ជនបទំ វិទ្ធំសេសិ. សង្ឃោ សន្និបតិត្វា មន្តេត្វា ‘‘ចោរំ បដិពាហតូ’’តិ សក្កសន្តិកំ អដ្ឋ ថេរេ បេសេសិ. សក្កោ ទេវរាជា ‘‘មយា, ភន្តេ, ឧប្បន្នោ ចោរោ ន សក្កា បដិពាហិតុំ. សង្ឃោ បរសមុទ្ទំ គច្ឆតុ. អហំ សមុទ្ទារក្ខំ ករិស្សាមី’’តិ. សង្ឃោ សព្ពទិសាហិ នាគទីបំ គន្ត្វា ជម្ពុកោលបដ្ដនេ តិភូមិកំ មហាឧឡុម្បំ ពន្ធាបេសិ. ឯកា ភូមិកា ឧទកេ ឱសីទិ. ឯកិស្សា ភិក្ខុសង្ឃោ និសិន្នោ. ឯកិស្សា បត្តចីវរានិ ឋបយិំសុ. សំយុត្តភាណកចូឡសីវត្ថេរោ, ឥសិទត្តត្ថេរោ, មហាសោណត្ថេរោតិ តយោ ថេរា តាសំ បរិសានំ បាមោក្ខា. តេសុ ទ្វេ ថេរា មហាសោណត្ថេរំ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ មហាសោណ, អភិរុហ មហាឧឡុម្ប’’ន្តិ. ‘‘តុម្ហេ បន, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាវុសោ, ឧទកេ មរណម្បិ ថលេ មរណម្បិ ឯកមេវ. ន មយំ គមិស្សាម. តំ និស្សាយ បន អនាគតេ សាសនស្ស បវេណី ឋស្សតិ. គច្ឆ ត្វំ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘នាហំ, ភន្តេ, តុម្ហេសុ អគច្ឆន្តេសុ គមិស្សាមី’’តិ យាវតតិយំ កថេត្វាបិ ថេរំ អារោបេតុំ អសក្កោន្តា និវត្តិំសុ.

អថ ចូឡសីវត្ថេរោ ឥសិទត្តត្ថេរំ អាហ – ‘‘អាវុសោ ឥសិទត្ត, អនាគតេ មហាសោណត្ថេរំ និស្សាយ សាសនបវេណី ឋស្សតិ; មា ខោ តំ ហត្ថតោ វិស្សជ្ជេហី’’តិ. ‘‘តុម្ហេ បន, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អហំ មហាចេតិយំ វន្ទិស្សាមី’’តិ ទ្វេ ថេរេ អនុសាសិត្វា អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរន្តោ មហាវិហារំ សម្បាបុណិ. តស្មិំ សមយេ មហាវិហារោ សុញ្ញោ. ចេតិយង្គណេ ឯរណ្ឌា ជាតា. ចេតិយំ គច្ឆេហិ បរិវារិតំ, សេវាលេន បរិយោនទ្ធំ. ថេរោ ធរមានកពុទ្ធស្ស និបច្ចាការំ ទស្សេន្តោ វិយ មហាចេតិយំ វន្ទិត្វា បច្ឆិមទិសាយ សាលំ បវិសិត្វា ឱលោកេន្តោ ‘ឯវរូបស្ស នាម លាភគ្គយសគ្គប្បត្តស្ស សរីរធាតុចេតិយដ្ឋានំ អនាថំ ជាត’ន្តិ ចិន្តយមានោ និសីទិ.

អថ អវិទូរេ រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា អទ្ធិកមនុស្សរូបេន តណ្ឌុលនាឡិញ្ច គុឡបិណ្ឌញ្ច អាទាយ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កត្ថ គច្ឆថ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អហំ ទក្ខិណទិសំ, ឧបាសកា’’តិ. ‘‘អហម្បិ តត្ថេវ គន្តុកាមោ, សហ គច្ឆាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អហំ ទុព្ពលោ; តវ គតិយា គន្តុំ ន សក្ខិស្សាមិ; ត្វំ បុរតោ គច្ឆ, ឧបាសកា’’តិ. ‘‘អហម្បិ តុម្ហាកំ គតិយា គមិស្សាមី’’តិ ថេរស្ស បត្តចីវរំ អគ្គហេសិ. តិស្សវាបិបាឡិំ អារុឡ្ហកាលេ ច បត្តំ អាហរាបេត្វា បានកំ កត្វា អទាសិ. ថេរស្ស បីតមត្តេយេវ ពលមត្តា សណ្ឋាតិ. ទេវតា បថវិំ សង្ខិបិត្វា វេណុនទីសន្តិកេ ឯកំ ឆឌ្ឌិតវិហារំ បត្វា ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ បដិជគ្គិត្វា អទាសិ.

បុនទិវសេ ថេរេន មុខេ ធោវិតមត្តេ យាគុំ បចិត្វា អទាសិ; យាគុំ បីតស្ស ភត្តំ បចិត្វា ឧបនាមេសិ. ថេរោ ‘‘តុយ្ហំ ឋបេហិ, ឧបាសកា’’តិ បត្តំ ហត្ថេន បិទហិ. ‘‘អហំ ន ទូរំ គមិស្សាមី’’តិ ទេវតា ថេរស្សេវ បត្តេ ភត្តំ បក្ខិបិត្វា កតភត្តកិច្ចស្ស ថេរស្ស បត្តចីវរមាទាយ មគ្គំ បដិបន្នា បថវិំ សង្ខិបិត្វា ជជ្ជរនទីសន្តិកំ នេត្វា ‘‘ភន្តេ, ឯតំ បណ្ណខាទកមនុស្សានំ វសនដ្ឋានំ, ធូមោ បញ្ញាយតិ. អហំ បុរតោ គមិស្សាមី’’តិ ថេរំ វន្ទិត្វា អត្តនោ ភវនំ អគមាសិ. ថេរោ សព្ពម្បិ ភយកាលំ បណ្ណខាទកមនុស្សេ និស្សាយ វសិ.

ឥសិទត្តត្ថេរោបិ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរន្តោ អឡជនបទំ សម្បាបុណិ. តត្ថ មនុស្សា នាតិបក្កានិ មធុកផលានិ ភិន្ទិត្វា អដ្ឋិំ អាទាយ តចំ ឆឌ្ឌេត្វា អគមំសុ. ថេរោ ‘‘អាវុសោ មហាសោណ, ភិក្ខាហារោ បញ្ញាយតី’’តិ វត្វា បត្តចីវរំ អាហរាបេត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តំ នីហរិត្វា អដ្ឋាសិ. តរុណទារកា ថេរំ ឋិតំ ទិស្វា ‘ឥមិនា កោចិ អត្ថោ ភវិស្សតី’តិ វាលុកំ បុញ្ឆិត្វា មធុកផលត្តចំ បត្តេ បក្ខិបិត្វា អទំសុ; ថេរា បរិភុញ្ជិំសុ. សត្តាហមត្តំ សោយេវ អាហារោ អហោសិ.

អនុបុព្ពេន ចោរិយស្សរំ សម្បាបុណិំសុ. មនុស្សា កុមុទានិ គហេត្វា កុមុទនាលេ ឆឌ្ឌេត្វា អគមំសុ. ថេរោ ‘‘អាវុសោ មហាសោណ, ភិក្ខាហារោ បញ្ញាយតី’’តិ វត្វា បត្តចីវរំ អាហរាបេត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តំ នីហរិត្វា អដ្ឋាសិ. គាមទារកា កុមុទនាលេ សោធេត្វា បត្តេ បក្ខិបិត្វា អទំសុ; ថេរា បរិភុញ្ជិំសុ. សត្តាហមត្តំ សោវ អាហារោ អហោសិ.

អនុបុព្ពេន ចរន្តា បណ្ណខាទកមនុស្សានំ វសនដ្ឋានេ ឯកំ គាមទ្វារំ សម្បាបុណិំសុ. តត្ថ ឯកិស្សា ទារិកាយ មាតាបិតរោ អរញ្ញំ គច្ឆន្តា ‘‘សចេ កោចិ អយ្យោ អាគច្ឆតិ, កត្ថចិ គន្តុំ មា អទាសិ; អយ្យស្ស វសនដ្ឋានំ អាចិក្ខេយ្យាសិ, អម្មា’’តិ អាហំសុ. សា ថេរេ ទិស្វា បត្តំ គហេត្វា និសីទាបេសិ. គេហេ ធញ្ញជាតិ នាម នត្ថិ. វាសិំ បន គហេត្វា គុញ្ជចោចរុក្ខត្តចំ គុញ្ជលតាបត្តេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ កោដ្ដេត្វា តយោ បិណ្ឌេ កត្វា ឯកំ ឥសិទត្តត្ថេរស្ស ឯកំ មហាសោណត្ថេរស្ស បត្តេ ឋបេត្វា ‘អតិរេកបិណ្ឌំ ឥសិទត្តត្ថេរស្ស បត្តេ ឋបេស្សាមី’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. ហត្ថោ បរិវត្តិត្វា មហាសោណត្ថេរស្ស បត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. ឥសិទត្តត្ថេរោ ‘ព្រាហ្មណតិស្សភយេ គុញ្ជចោចបិណ្ឌេ វិបាកទាយកកម្មំ ទេសកាលសម្បទាយ កីវបមាណំ វិបាកំ ទស្សតី’តិ អាហ. តេ តំ បរិភុញ្ជិត្វា វសនដ្ឋានំ អគមំសុ. សាបិ អរញ្ញតោ អាគតានំ មាតាបិតូនំ អាចិក្ខិ ‘‘ទ្វេ ថេរា អាគតា. តេសំ មេ វសនដ្ឋានំ អាចិក្ខិត’’ន្តិ. តេ ឧភោបិ ថេរានំ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, យំ មយំ លភាម, តេន តុម្ហេ បដិជគ្គិស្សាម; ឥធេវ វសថា’’តិ បដិញ្ញំ គណ្ហិំសុ. ថេរាបិ សព្ពភយកាលំ តេ ឧបនិស្សាយ វសិំសុ.

ព្រាហ្មណតិស្សចោរេ មតេ បិតុមហារាជា ឆត្តំ ឧស្សាបេសិ. ‘ភយំ វូបសន្តំ, ជនបទោ សម្បុណ្ណោ’តិ សុត្វា បរសមុទ្ទតោ ភិក្ខុសង្ឃោ នាវាយ មហាតិត្ថបដ្ដនេ ឱរុយ្ហ ‘មហាសោណត្ថេរោ កហំ វសតី’តិ បុច្ឆិត្វា ថេរស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. ថេរោ បញ្ចសតភិក្ខុបរិវារោ កាលកគាមេ មណ្ឌលារាមវិហារំ សម្បាបុណិ. តស្មិំ សមយេ កាលកគាមេ សត្តមត្តានិ កុលសតានិ បដិវសន្តិ. រត្តិភាគេ ទេវតា អាហិណ្ឌិត្វា ‘‘មហាសោណត្ថេរោ បញ្ចភិក្ខុសតបរិវារោ មណ្ឌលារាមវិហារំ បត្តោ. ឯកេកោ នវហត្ថសាដកេន សទ្ធិំ ឯកេកកហាបណគ្ឃនកំ បិណ្ឌបាតំ ទេតូ’’តិ មនុស្សេ អវោចុំ. បុនទិវសេ ច ថេរា កាលកគាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ. មនុស្សា និសីទាបេត្វា យាគុំ អទំសុ. មណ្ឌលារាមវាសី តិស្សភូតិត្ថេរោ សង្ឃត្ថេរោ ហុត្វា និសីទិ. ឯកោ មហាឧបាសកោ តំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, មហាសោណត្ថេរោ នាម កតរោ’’តិ បុច្ឆិ. តេន សមយេន ថេរោ នវកោ ហោតិ បរិយន្តេ និសិន្នោ. ថេរោ ហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘មហាសោណោ នាម ឯស, ឧបាសកា’’តិ អាហ. ឧបាសកោ តំ វន្ទិត្វា បត្តំ គណ្ហាតិ. ថេរោ ន ទេតិ. តិស្សភូតិត្ថេរោ ‘‘អាវុសោ សោណ, យថា ត្វំ ន ជានាសិ, មយម្បិ ឯវមេវ ន ជានាម; បុញ្ញវន្តានំ ទេវតា បរិបាចេន្តិ; បត្តំ ទេហិ, សព្រហ្មចារីនំ សង្គហំ ករោហី’’តិ អាហ. ថេរោ បត្តំ អទាសិ. មហាឧបាសកោ បត្តំ អាទាយ គន្ត្វា កហាបណគ្ឃនកស្ស បិណ្ឌបាតស្ស បូរេត្វា នវហត្ថសាដកំ អាធារកំ កត្វា អាហរិត្វា ថេរស្ស ហត្ថេ ឋបេសិ; អបរោបិ ឧបាសកោ ថេរស្សាតិ សត្ត សាដកសតានិ សត្ត ច បិណ្ឌបាតសតានិ ថេរស្សេវ អទំសុ.

ថេរោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស សំវិភាគំ កត្វា អនុបុព្ពេន មហាវិហារំ បាបុណិត្វា មុខំ ធោវិត្វា មហាពោធិំ វន្ទិត្វា មហាចេតិយំ វន្ទិត្វា ថូបារាមេ ឋិតោ ចីវរំ បារុបិត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ ទក្ខិណទ្វារេន នគរំ បវិសិត្វា ទ្វារតោ យាវ វឡញ្ជនកសាលា ឯតស្មិំ អន្តរេ សដ្ឋិកហាបណគ្ឃនកំ បិណ្ឌបាតំ លភិ. តតោ បដ្ឋាយ បន សក្ការស្ស បមាណំ នត្ថិ. ឯវំ កាលវិបត្តិយំ មធុកផលត្តចោបិ កុមុទនាឡិបិ ទុល្លភា ជាតា. កាលសម្បត្តិយំ ឯវរូបោ មហាលាភោ ឧទបាទិ.

វត្តព្ពកនិគ្រោធត្ថេរស្សាបិ សាមណេរកាលេ ព្រាហ្មណតិស្សភយំ ឧទបាទិ. សាមណេរោ ច ឧបជ្ឈាយោ ចស្ស បរសមុទ្ទំ នាគមិំសុ; ‘បណ្ណខាទកមនុស្សេ ឧបនិស្សាយ វសិស្សាមា’តិ បច្ចន្តាភិមុខា អហេសុំ. សាមណេរោ សត្តាហមត្តំ អនាហារោ ហុត្វា ឯកស្មិំ គាមដ្ឋានេ តាលរុក្ខេ តាលបក្កំ ទិស្វា ឧបជ្ឈាយំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ថោកំ អាគមេថ; តាលបក្កំ បាតេស្សាមី’’តិ. ‘‘ទុព្ពលោសិ ត្វំ, សាមណេរ, មា អភិរុហី’’តិ. ‘‘អភិរុហិស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ ខុទ្ទកវាសិំ គហេត្វា តាលំ អារុយ្ហ តាលបិណ្ឌំ ឆិន្ទិតុំ អារភិ. វាសិផលំ និក្ខមិត្វា ភូមិយំ បតិ.

ថេរោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ កិលន្តោវ រុក្ខំ អារុឡ្ហោ; កិំ នុ ខោ ឥទានិ ករិស្សតី’’តិ សាមណេរោ តាលបណ្ណំ ផាលេត្វា ផាលេត្វា វាសិទណ្ឌកេ ពន្ធិត្វា ឃដ្ដេន្តោ ឃដ្ដេន្តោ ភូមិយំ បាតេត្វា ‘‘ភន្តេ, សាធុ វតស្ស សចេ វាសិផលំ ឯត្ថ បវេសេយ្យាថា’’តិ អាហ. ថេរោ ‘ឧបាយសម្បន្នោ សាមណេរោ’តិ វាសិផលំ បវេសេត្វា អទាសិ. សោ វាសិំ ឧក្ខិបិត្វា តាលផលានិ បាតេសិ. ថេរោ វាសិំ បាតាបេត្វា បវដ្ដិត្វា គតំ តាលផលំ ភិន្ទិត្វា សាមណេរំ ឱតិណ្ណកាលេ អាហ ‘‘សាមណេរ, ត្វំ ទុព្ពលោ, ឥទំ តាវ ខាទាហី’’តិ. ‘‘នាហំ, ភន្តេ, តុម្ហេហិ អខាទិតេ ខាទិស្សាមី’’តិ វាសិំ គហេត្វា តាលផលានិ ភិន្ទិត្វា បត្តំ នីហរិត្វា តាលមិញ្ជំ បក្ខិបិត្វា ថេរស្ស ទត្វា សយំ ខាទិ. យាវ តាលផលានិ អហេសុំ, តាវ តត្ថេវ វសិត្វា ផលេសុ ខីណេសុ អនុបុព្ពេន បណ្ណខាទកមនុស្សានំ វសនដ្ឋានេ ឯកំ ឆឌ្ឌិតវិហារំ បវិសិំសុ. សាមណេរោ ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ បដិជគ្គិ. ថេរោ សាមណេរស្ស ឱវាទំ ទត្វា វិហារំ បាវិសិ. សាមណេរោ ‘អនាយតនេ នដ្ឋានំ អត្តភាវានំ បមាណំ នត្ថិ, ពុទ្ធានំ ឧបដ្ឋានំ ករិស្សាមី’តិ ចេតិយង្គណំ គន្ត្វា អប្បហរិតំ ករោតិ; សត្តាហមត្តំ និរាហារតាយ បវេធមានោ បតិត្វា និបន្នកោវ តិណានិ ឧទ្ធរតិ. ឯកច្ចេ ច មនុស្សា អរញ្ញេ ចរន្តា មធុំ លភិត្វា ទារូនិ ចេវ សាកបណ្ណញ្ច គហេត្វា តិណចលនសញ្ញាយ ‘មិគោ នុ ខោ ឯសោ’តិ សាមណេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ ករោសិ, សាមណេរា’’តិ អាហំសុ. ‘‘តិណគណ្ឋិំ គណ្ហាមិ, ឧបាសកា’’តិ. ‘‘អញ្ញោបិ កោចិ អត្ថិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាម, ឧបាសកា, ឧបជ្ឈាយោ មេ អន្តោគព្ភេ’’តិ. ‘‘មហាថេរស្ស ទត្វា ខាទេយ្យាសិ, ភន្តេ’’តិ សាមណេរស្ស មធុំ ទត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘មយំ សាខាភង្គំ ករោន្តា គមិស្សាម. ឯតាយ សញ្ញាយ ថេរំ គហេត្វា អាគច្ឆេយ្យាសិ, អយ្យា’’តិ វត្វា អគមំសុ.

សាមណេរោ មធុំ គហេត្វា ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ពហិ ឋត្វា ‘‘វន្ទាមិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ថេរោ ‘សាមណេរោ ជិឃច្ឆាយ អនុឌយ្ហមានោ អាគតោ ភវិស្សតី’តិ តុណ្ហី អហោសិ. សោ បុនបិ ‘‘វន្ទាមិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ‘‘កស្មា, សាមណេរ, ទុព្ពលភិក្ខូនំ សុខេន និបជ្ជិតុំ ន ទេសី’’តិ? ‘‘ទ្វារំ វិវរិតុំ សារុប្បំ, ភន្តេ’’តិ? ថេរោ ឧដ្ឋហិត្វា ទ្វារំ វិវរិត្វា ‘‘កិំ តេ, សាមណេរ, លទ្ធំ’’តិ អាហ. មនុស្សេហិ មធុ ទិន្នំ, ខាទិតុំ សារុប្បំ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘សាមណេរ, ឯវមេវ ខាទិតុំ កិលមិស្សាម, បានកំ កត្វា បិវិស្សាមា’’តិ. សាមណេរោ បានកំ កត្វា អទាសិ. អថ នំ ថេរោ ‘‘មនុស្សានំ វសនដ្ឋានំ បុច្ឆសិ, សាមណេរា’’តិ អាហ. សយមេវ អាចិក្ខិំសុ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សាមណេរ, បាតោវ គច្ឆន្តា កិលមិស្សាម; អជ្ជេវ គមិស្សាមា’’តិ បត្តចីវរំ គណ្ហាបេត្វា និក្ខមិ. តេ គន្ត្វា មនុស្សានំ វសនដ្ឋានស្ស អវិទូរេ និបជ្ជិំសុ.

សាមណេរោ រត្តិភាគេ ចិន្តេសិ – ‘មយា បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ គាមន្តេ អរុណំ នាម ន ឧដ្ឋាបិតបុព្ព’ន្តិ. សោ បត្តំ គហេត្វា អរុណំ ឧដ្ឋាបេតុំ អរញ្ញំ អគមាសិ. មហាថេរោ សាមណេរំ និបន្នដ្ឋានេ អបស្សន្តោ ‘មនុស្សខាទកេហិ គហិតោ ភវិស្សតី’តិ ចិន្តេសិ. សាមណេរោ អរញ្ញេ អរុណំ ឧដ្ឋាបេត្វា បត្តេន ឧទកញ្ច ទន្តកដ្ឋញ្ច គហេត្វា អាគមិ. ‘‘សាមណេរ, កុហិំ គតោសិ? មហល្លកភិក្ខូនំ តេ វិតក្កោ ឧប្បាទិតោ; ទណ្ឌកម្មំ អាហរា’’តិ. ‘‘អាហរិស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ. ថេរោ មុខំ ធោវិត្វា ចីវរំ បារុបិ. ឧភោបិ មនុស្សានំ វសនដ្ឋានំ អគមំសុ. មនុស្សាបិ អត្តនោ បរិភោគំ កន្ទមូលផលបណ្ណំ អទំសុ. ថេរោបិ បរិភុញ្ជិត្វា វិហារំ អគមាសិ. សាមណេរោ ឧទកំ អាហរិត្វា ‘‘បាទេ ធោវាមិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ‘‘សាមណេរ, ត្វំ រត្តិំ កុហិំ គតោ? អម្ហាកំ វិតក្កំ ឧប្បាទេសី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, គាមន្តេ មេ អរុណំ ន ឧដ្ឋាបិតបុព្ពំ; អរុណុដ្ឋាបនត្ថាយ អរញ្ញំ អគមាសិ’’ន្តិ. ‘‘សាមណេរ, ន តុយ្ហំ ទណ្ឌកម្មំ អនុច្ឆវិកំ អម្ហាកមេវ អនុច្ឆវិក’’ន្តិ វត្វា ថេរោ តស្មិំយេវ ឋានេ វសិ; សាមណេរស្ស ច សញ្ញំ អទាសិ ‘‘មយំ តាវ មហល្លកា; ‘ឥទំ នាម ភវិស្សតី’តិ ន សក្កា ជានិតុំ. តុវំ អត្តានំ រក្ខេយ្យាសី’’តិ. ថេរោ កិរ អនាគាមី. តំ អបរភាគេ មនុស្សខាទកា ខាទិំសុ. សាមណេរោ អត្តានំ រក្ខិត្វា ភយេ វូបសន្តេ តថារូបេ ឋានេ ឧបជ្ឈំ គាហាបេត្វា ឧបសម្បន្នោ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហេត្វា តិបិដកធរោ ហុត្វា វត្តព្ពកនិគ្រោធត្ថេរោ នាម ជាតោ.

បិតុមហារាជា រជ្ជំ បដិបជ្ជិ. បរសមុទ្ទា អាគតាគតា ភិក្ខូ ‘‘កហំ វត្តព្ពកនិគ្រោធត្ថេរោ, កហំ វត្តព្ពកនិគ្រោធត្ថេរោ’’តិ បុច្ឆិត្វា តស្ស សន្តិកំ អគមំសុ. មហាភិក្ខុសង្ឃោ ថេរំ បរិវារេសិ. សោ មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អនុបុព្ពេន មហាវិហារំ បត្វា មហាពោធិំ មហាចេតិយំ ថូបារាមញ្ច វន្ទិត្វា នគរំ បាយាសិ. យាវ ទក្ខិណទ្វារា គច្ឆន្តស្សេវ នវសុ ឋានេសុ តិចីវរំ ឧបបជ្ជិ; អន្តោនគរំ បវិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ មហាសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ. ឥតិ កាលវិបត្តិយំ តាលផលកន្ទមូលបណ្ណម្បិ ទុល្លភំ ជាតំ. កាលសម្បត្តិយំ ឯវរូបោ មហាលាភោ ឧប្បន្នោតិ. ឯវំ កាលវិបត្តិបដិពាហិតត្តា វិបាកំ ទាតុំ អសក្កោន្តានិ កាលសម្បត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ.

អបរស្សាបិ ពហូនិ កល្យាណកម្មានិ ហោន្តិ. តានិ បយោគវិបត្តិយំ ឋិតស្ស ន វិបច្ចេយ្យុំ. សោ បន ឯកេន កល្យាណកម្មេន សម្មាបយោគេ បតិដ្ឋិតោ តីណិ សុចរិតានិ បូរេតិ, បញ្ចសីលំ ទសសីលំ រក្ខតិ. កាលសម្បត្តិយំ និព្ពត្តស្ស រាជានោ សព្ពាលង្ការបតិមណ្ឌិតា រាជកញ្ញាយោ ‘ឯតស្ស អនុច្ឆវិកា’តិ បេសេន្តិ, យានវាហនមណិសុវណ្ណរជតាទិភេទំ តំ តំ បណ្ណាការំ ‘ឯតស្ស អនុច្ឆវិក’ន្តិ បេសេន្តិ.

បព្ពជ្ជូបគតោបិ មហាយសោ ហោតិ មហានុភាវោ. តត្រិទំ វត្ថុ – កូដកណ្ណរាជា កិរ គិរិគាមកណ្ណវាសិកំ ចូឡសុធម្មត្ថេរំ មមាយតិ. សោ ឧប្បលវាបិយំ វសមានោ ថេរំ បក្កោសាបេសិ. ថេរោ អាគន្ត្វា មាលារាមវិហារេ វសតិ. រាជា ថេរស្ស មាតរំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ ថេរោ បិយាយតី’’តិ? ‘‘កន្ទំ មហារាជា’’តិ. រាជា កន្ទំ គាហាបេត្វា វិហារំ គន្ត្វា ថេរស្ស ទទមានោ មុខំ ឧល្លោកេតុំ នាសក្ខិ. សោ និក្ខមិត្វា ច ពហិបរិវេណេ ទេវិំ បុច្ឆិ – ‘‘កីទិសោ ថេរោ’’តិ? ‘‘ត្វំ បុរិសោ ហុត្វា ឧល្លោកេតុំ ន សក្កោសិ; អហំ កថំ សក្ខិស្សាមិ? នាហំ ជានាមិ កីទិសោ’’តិ. រាជា ‘មម រដ្ឋេ ពលិការគហបតិបុត្តំ ឧល្លោកេតុំ ន វិសហាមិ. មហន្តំ វត ភោ ពុទ្ធសាសនំ នាមា’តិ អប្ផោដេសិ. តិបិដកចូឡនាគត្ថេរម្បិ មមាយតិ. តស្ស អង្គុលិយំ ឯកា បិឡកា ឧដ្ឋហិ. រាជា ‘ថេរំ បស្សិស្សាមី’តិ វិហារំ គន្ត្វា ពលវបេមេន អង្គុលិំ មុខេន គណ្ហិ. អន្តោមុខេយេវ បិឡកា ភិន្នា, បុព្ពលោហិតំ អនុដ្ឋុភិត្វា ថេរេ សិនេហេន អមតំ វិយ អជ្ឈោហរិ. សោយេវ ថេរោ អបរភាគេ មរណមញ្ចេ និបជ្ជិ. រាជា គន្ត្វា អសុចិកបល្លកំ សីសេ ឋបេត្វា ‘ធម្មសកដស្ស អក្ខោ ភិជ្ជតិ អក្ខោ ភិជ្ជតី’តិ បរិទេវមានោ វិចរិ. បថវិស្សរស្ស អសុចិកបល្លកំ សីសេន ឧក្ខិបិត្វា វិចរណំ នាម កស្ស គតមគ្គោ? សម្មាបយោគស្ស គតមគ្គោតិ. ឯវំ បយោគវិបត្តិបដិពាហិតត្តា វិបាកំ ទាតុំ អសក្កោន្តានិ បយោគសម្បត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តីតិ បជានាតិ. ឯវំ ចតូហិ វិបត្តីហិ បដិពាហិតំ កល្យាណកម្មំ វិបាកំ អទត្វា ចតស្សោ សម្បត្តិយោ អាគម្ម ទេតិ.

តត្រិទំ ភូតមត្ថំ កត្វា ឱបម្មំ – ឯកោ កិរ មហារាជា ឯកស្ស អមច្ចស្ស អប្បមត្តេន កុជ្ឈិត្វា តំ ពន្ធនាគារេ ពន្ធាបេសិ. តស្ស ញាតកា រញ្ញោ កុទ្ធភាវំ ញត្វា កិញ្ចិ អវត្វា ចណ្ឌកោបេ វិគតេ រាជានំ តស្ស និរបរាធភាវំ ជានាបេសុំ. រាជា មុញ្ចិត្វា តស្ស ឋានន្តរំ បដិបាកតិកំ អកាសិ. អថស្ស តតោ តតោ អាគច្ឆន្តានំ បណ្ណាការានំ បមាណំ នាហោសិ. មនុស្សា សម្បដិច្ឆិតុំ នាសក្ខិំសុ. តត្ថ រញ្ញោ អប្បមត្តកេន កុជ្ឈិត្វា តស្ស ពន្ធនាគារេ ពន្ធាបិតកាលោ វិយ បុថុជ្ជនស្ស និរយេ និព្ពត្តកាលោ. អថស្ស ញាតកេហិ រាជានំ សញ្ញាបេត្វា ឋានន្តរស្ស បដិបាកតិកករណកាលោ វិយ តស្ស សគ្គេ និព្ពត្តកាលោ. បណ្ណាការំ សម្បដិច្ឆិតុំ អសមត្ថកាលោ វិយ ចតស្សោ សម្បត្តិយោ អាគម្ម កល្យាណកម្មានំ ទេវលោកតោ មនុស្សលោកំ, មនុស្សលោកតោ ទេវលោកន្តិ ឯវំ សុខដ្ឋានតោ សុខដ្ឋានមេវ នេត្វា កប្បសតសហស្សម្បិ សុខវិបាកំ ទត្វា និព្ពានសម្បាបនំ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ តាវ បាឡិវសេនេវ ទុតិយំ ពលំ ទីបេត្វា បុន ‘‘អហោសិ កម្មំ អហោសិ កម្មវិបាកោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២៣៤) ឥមិនា បដិសម្ភិទានយេនាបិ ទីបេតព្ពំ. តត្ថ ‘អហោសិ កម្ម’ន្តិ អតីតេ អាយូហិតំ កម្មំ អតីតេយេវ អហោសិ. យេន បន អតីតេ វិបាកោ ទិន្នោ, តំ សន្ធាយ ‘អហោសិ កម្មវិបាកោ’តិ វុត្តំ. ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទីសុ បន ពហូសុបិ អាយូហិតេសុ ឯកំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ វិបាកំ ទេតិ, សេសានិ អវិបាកានិ. ឯកំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍតិ, សេសានិ អវិបាកានិ. ឯកេនានន្តរិយេន និរយេ ឧបបជ្ជតិ, សេសានិ អវិបាកានិ. អដ្ឋសុ សមាបត្តីសុ ឯកាយ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តតិ, សេសា អវិបាកា. ឥទំ សន្ធាយ ‘នាហោសិ កម្មវិបាកោ’តិ វុត្តំ. យោ បន ពហុម្បិ កុសលាកុសលំ កម្មំ កត្វា កល្យាណមិត្តំ និស្សាយ អរហត្តំ បាបុណាតិ, ឯតស្ស កម្មវិបាកោ ‘នាហោសិ’ នាម. យំ អតីតេ អាយូហិតំ ឯតរហិ វិបាកំ ទេតិ តំ ‘អហោសិ កម្មំ អត្ថិ កម្មវិបាកោ’ នាម. យំ បុរិមនយេនេវ អវិបាកតំ អាបជ្ជតិ តំ ‘អហោសិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ’ នាម. យំ អតីតេ អាយូហិតំ អនាគតេ វិបាកំ ទស្សតិ តំ ‘អហោសិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’ នាម. យំ បុរិមនយេន អវិបាកតំ អាបជ្ជិស្សតិ តំ ‘អហោសិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’ នាម.

យំ ឯតរហិ អាយូហិតំ ឯតរហិយេវ វិបាកំ ទេតិ តំ ‘អត្ថិ កម្មំ អត្ថិ កម្មវិបាកោ’ នាម. យំ បុរិមនយេនេវ អវិបាកតំ អាបជ្ជតិ តំ ‘អត្ថិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ’ នាម. យំ ឯតរហិ អាយូហិតំ អនាគតេ វិបាកំ ទស្សតិ តំ ‘អត្ថិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’ នាម. យំ បុរិមនយេនេវ អវិបាកតំ អាបជ្ជិស្សតិ តំ ‘អត្ថិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’ នាម.

យំ សយម្បិ អនាគតំ, វិបាកោបិស្ស អនាគតោ តំ ‘ភវិស្សតិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’ នាម. យំ សយំ ភវិស្សតិ, បុរិមនយេនេវ អវិបាកតំ អាបជ្ជិស្សតិ តំ ‘ភវិស្សតិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’ នាម.

ឥទំ តថាគតស្សាតិ ឥទំ សព្ពេហិបិ ឯតេហិ អាការេហិ តថាគតស្ស កម្មន្តរវិបាកន្តរជាននញាណំ អកម្បិយដ្ឋេន ទុតិយពលំ វេទិតព្ពន្តិ.

ទុតិយពលនិទ្ទេសវណ្ណនា.