១០. ទសកមាតិកាវណ្ណនា

៧៦០. ទសកមាតិកា ‘‘ទស តថាគតស្ស តថាគតពលានី’’តិអាទិនា ឯកេនេវ ទសកេន និក្ខិត្តា. តត្ថ ទសាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. តថាគតស្សាតិ យថា វិបស្សីអាទយោ បុព្ពកា ឥសយោ អាគតា តថា អាគតស្ស; យថា ច តេ គតា តថា គតស្ស. តថាគតពលានីតិ អញ្ញេហិ អសាធារណានិ តថាគតស្សេវ ពលានិ; យថា វា បុព្ពពុទ្ធានំ ពលានិ បុញ្ញុស្សយសម្បត្តិយា អាគតានិ តថា អាគតពលានីតិបិ អត្ថោ. តត្ថ ទុវិធំ តថាគតស្ស ពលំ – កាយពលញ្ច ញាណពលញ្ច. តេសុ កាយពលំ ហត្ថិកុលានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

កាឡាវកញ្ច គង្គេយ្យំ, បណ្ឌរំ តម្ពបិង្គលំ;

គន្ធមង្គលហេមញ្ច, ឧបោសថឆទ្ទន្តិមេ ទសាតិ. –

ឥមានិ ហិ ទស ហត្ថិកុលានិ.

តត្ថ ‘កាឡាវក’ន្តិ បកតិហត្ថិកុលំ ទដ្ឋព្ពំ. យំ ទសន្នំ បុរិសានំ កាយពលំ តំ ឯកស្ស កាឡាវកហត្ថិនោ. យំ ទសន្នំ កាឡាវកានំ ពលំ តំ ឯកស្ស គង្គេយស្ស. យំ ទសន្នំ គង្គេយ្យានំ តំ ឯកស្ស បណ្ឌរស្ស. យំ ទសន្នំ បណ្ឌរានំ តំ ឯកស្ស តម្ពស្ស. យំ ទសន្នំ តម្ពានំ តំ ឯកស្ស បិង្គលស្ស. យំ ទសន្នំ បិង្គលានំ តំ ឯកស្ស គន្ធហត្ថិនោ. យំ ទសន្នំ គន្ធហត្ថីនំ តំ ឯកស្ស មង្គលស្ស. យំ ទសន្នំ មង្គលានំ តំ ឯកស្ស ហេមវតស្ស. យំ ទសន្នំ ហេមវតានំ តំ ឯកស្ស ឧបោសថស្ស. យំ ទសន្នំ ឧបោសថានំ តំ ឯកស្ស ឆទ្ទន្តស្ស. យំ ទសន្នំ ឆទ្ទន្តានំ តំ ឯកស្ស តថាគតស្ស. នារាយនសង្ខាតពលន្តិបិ ឥទមេវ វុច្ចតិ. តទេតំ បកតិហត្ថីនំ គណនាយ ហត្ថិកោដិសហស្សានំ, បុរិសគណនាយ ទសន្នំ បុរិសកោដិសហស្សានំ ពលំ ហោតិ. ឥទំ តាវ តថាគតស្ស កាយពលំ.

ញាណពលំ បន ឥធ តាវ បាឡិយំ អាគតមេវ ទសពលញាណំ. មហាសីហនាទេ (ម. និ. ១.១៤៦ អាទយោ) ទសពលញាណំ, ចតុវេសារជ្ជញាណំ, អដ្ឋសុ បរិសាសុ អកម្បនញាណំ, ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ, បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ, សំយុត្តកេ (សំ. និ. ២.៣៣-៣៤) អាគតានិ តេសត្តតិ ញាណានិ, សត្តសត្តតិ ញាណានីតិ ឯវំ អញ្ញានិបិ អនេកានិ ញាណសហស្សានិ – ឯតំ ញាណពលំ នាម. ឥធាបិ ញាណពលមេវ អធិប្បេតំ ញាណញ្ហិ អកម្បិយដ្ឋេន ឧបត្ថម្ភកដ្ឋេន ច ពលន្តិ វុត្តំ.

យេហិ ពលេហិ សមន្នាគតោតិ យេហិ ទសហិ ញាណពលេហិ ឧបេតោ សមុបេតោ. អាសភំ ឋានន្តិ សេដ្ឋដ្ឋានំ ឧត្តមដ្ឋានំ; អាសភា វា បុព្ពពុទ្ធា, តេសំ ឋានន្តិ អត្ថោ. អបិ ច គវសតជេដ្ឋកោ ឧសភោ, គវសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ; វជសតជេដ្ឋកោ វា ឧសភោ, វជសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ; សព្ពគវសេដ្ឋោ សព្ពបរិស្សយសហោ សេតោ បាសាទិកោ មហាភារវហោ អសនិសតសទ្ទេហិបិ អកម្បនីយោ និសភោ. សោ ឥធ ឧសភោតិ អធិប្បេតោ. ឥទម្បិ ហិ តស្ស បរិយាយវចនំ. ឧសភស្ស ឥទន្តិ អាសភំ. ឋានន្តិ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អចលដ្ឋានំ. ឥទំ បន អាសភំ វិយាតិ អាសភំ. យថេវ ហិ និសភសង្ខាតោ ឧសភោ ឧសភពលេន សមន្នាគតោ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ, ឯវំ តថាគតោបិ ទសហិ តថាគតពលេហិ សមន្នាគតោ ចតូហិ វេសារជ្ជបាទេហិ អដ្ឋបរិសបថវិំ ឧប្បីឡេត្វា សទេវកេ លោកេ កេនចិ បច្ចត្ថិកេន បច្ចាមិត្តេន អកម្បិយោ អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ. ឯវំ តិដ្ឋមានោ ច តំ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ, ឧបគច្ឆតិ, ន បច្ចក្ខាតិ, អត្តនិ អារោបេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាសភំ ឋានំ បដិជានាតី’’តិ.

បរិសាសូតិ អដ្ឋសុ បរិសាសុ. សីហនាទំ នទតីតិ សេដ្ឋនាទំ អភីតនាទំ នទតិ, សីហនាទសទិសំ វា នាទំ នទតិ. អយមត្ថោ សីហនាទសុត្តេន ទីបេតព្ពោ. យថា វា សីហោ សហនតោ ច ហននតោ ច សីហោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ តថាគតោ លោកធម្មានំ សហនតោ បរប្បវាទានញ្ច ហននតោ សីហោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ វុត្តស្ស សីហស្ស នាទំ សីហនាទំ. តត្ថ យថា សីហោ សីហពលេន សមន្នាគតោ សព្ពត្ថ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ សីហនាទំ នទតិ, ឯវំ តថាគតសីហោបិ តថាគតពលេហិ សមន្នាគតោ អដ្ឋសុ បរិសាសុ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ ‘‘ឥតិ រូប’’ន្តិអាទិនា នយេន នានាវិធទេសនាវិលាសសម្បន្នំ សីហនាទំ នទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បរិសាសុ សីហនាទំ នទតី’’តិ.

ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតីតិ ឯត្ថ ព្រហ្មន្តិ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ វិសុទ្ធំ. ចក្កសទ្ទោ ច បនាយំ –

សម្បត្តិយំ លក្ខណេ ច, រថង្គេ ឥរិយាបថេ;

ទានេ រតនធម្មូរ, ចក្កាទីសុ ច ទិស្សតិ;

ធម្មចក្កេ ឥធ មតោ, តញ្ច ទ្វេធា វិភាវយេ.

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣១) ហិ អយំ សម្បត្តិយំ ទិស្សតិ. ‘‘ហេដ្ឋា បាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានី’’តិ (ទី. និ. ២.៣៥) ឯត្ថ លក្ខណេ. ‘‘ចក្កំវ វហតោ បទ’’ន្តិ (ធ. ប. ១) ឯត្ថ រថង្គេ. ‘‘ចតុចក្កំ នវទ្វារ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៩) ឯត្ថ ឥរិយាបថេ. ‘‘ទទំ ភុញ្ជ មា ច បមាទោ, ចក្កំ បវត្តយ សព្ពបាណិន’’ន្តិ (ជា. ១.៧.១៤៩) ឯត្ថ ទានេ. ‘‘ទិព្ពំ ចក្ករតនំ បាតុរហោសី’’តិ ឯត្ថ រតនចក្កេ. ‘‘មយា បវត្តិតំ ចក្ក’’ន្តិ (សុ. និ. ៥៦២) ឯត្ថ ធម្មចក្កេ. ‘‘ឥច្ឆាហតស្ស បោសស្ស ចក្កំ ភមតិ មត្ថកេ’’តិ (ជា. ១.១.១០៤; ១.៥.១០៣) ឯត្ថ ឧរចក្កេ. ‘‘ខុរបរិយន្តេន ចេបិ ចក្កេនា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៦) ឯត្ថ បហរណចក្កេ. ‘‘អសនិវិចក្ក’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៦១; សំ. និ. ២.១៦២) ឯត្ថ អសនិមណ្ឌលេ. ឥធ បនាយំ ធម្មចក្កេ មតោ.

តំ បន ធម្មចក្កំ ទុវិធំ ហោតិ – បដិវេធញាណញ្ច ទេសនាញាណញ្ច. តត្ថ បញ្ញាបភាវិតំ អត្តនោ អរិយផលាវហំ បដិវេធញាណំ; ករុណាបភាវិតំ សាវកានំ អរិយផលាវហំ ទេសនាញាណំ. តត្ថ បដិវេធញាណំ ឧប្បជ្ជមានំ ឧប្បន្នន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ អភិនិក្ខមនតោ យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម; តុសិតភវនតោ វា យាវ មហាពោធិបល្លង្កេ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម; ទីបង្ករព្យាករណតោ បដ្ឋាយ វា យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. ទេសនាញាណម្បិ បវត្តមានំ បវត្តន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ យាវ អញ្ញាកោណ្ឌញ្ញស្ស សោតាបត្តិមគ្គា បវត្តមានំ, ផលក្ខណេ បវត្តំ នាម. តេសុ បដិវេធញាណំ លោកុត្តរំ, ទេសនាញាណំ លោកិយំ. ឧភយម្បិ បនេតំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ ពុទ្ធានំយេវ ឱរសញាណំ.

ឥទានិ យេហិ ទសហិ ពលេហិ សមន្នាគតោ តថាគតោ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ, យានិ អាទិតោវ ‘‘ទស តថាគតស្ស តថាគតពលានី’’តិ និក្ខិត្តានិ, តានិ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ កតមានិ ទស? ឥធ តថាគតោ ឋានញ្ច ឋានតោតិអាទិមាហ. តត្ថ ឋានញ្ច ឋានតោតិ ការណញ្ច ការណតោ. ការណញ្ហិ យស្មា តត្ថ ផលំ តិដ្ឋតិ តទាយត្តវុត្តិតាយ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ច, តស្មា ឋានន្តិ វុច្ចតិ. តំ ភគវា ‘‘យេ យេ ធម្មា យេសំ យេសំ ធម្មានំ ហេតូ បច្ចយា ឧប្បាទាយ តំ តំ ឋាន’’ន្តិ ច ‘យេ យេ ធម្មា យេសំ យេសំ ធម្មានំ ន ហេតូ ន បច្ចយា ឧប្បាទាយ តំ តំ អដ្ឋាន’ន្តិ ច បជានន្តោ ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជានាតិ. យម្បីតិ យេន ញាណេន. ឥទម្បិ តថាគតស្សាតិ ឥទម្បិ ឋានាដ្ឋានញាណំ តថាគតស្ស តថាគតពលំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ សព្ពបទេសុ យោជនា វេទិតព្ពា.

កម្មសមាទានានន្តិ សមាទិយិត្វា កតានំ កុសលាកុសលកម្មានំ; កម្មមេវ វា កម្មសមាទានំ. ឋានសោ ហេតុសោតិ បច្ចយតោ ចេវ ហេតុតោ ច. តត្ថ គតិឧបធិកាលបយោគា វិបាកស្ស ឋានំ, កម្មំ ហេតុ.

សព្ពត្ថ គាមិនិន្តិ សព្ពគតិគាមិនិញ្ច អគតិគាមិនិញ្ច. បដិបទន្តិ មគ្គំ. យថាភូតំ បជានាតីតិ ពហូសុបិ មនុស្សេសុ ឯកមេវ បាណំ ឃាតេន្តេសុ ‘ឥមស្ស ចេតនា និរយគាមិនី ភវិស្សតិ, ឥមស្ស តិរច្ឆានយោនិគាមិនី’តិ ឥមិនា នយេន ឯកវត្ថុស្មិម្បិ កុសលាកុសលចេតនាសង្ខាតានំ បដិបត្តីនំ អវិបរីតតោ សភាវំ បជានាតិ.

អនេកធាតុន្តិ ចក្ខុធាតុអាទីហិ កាមធាតុអាទីហិ វា ធាតូហិ ពហុធាតុំ. នានាធាតុន្តិ តាសំយេវ ធាតូនំ វិលក្ខណតាយ នានប្បការធាតុំ. លោកន្តិ ខន្ធាយតនធាតុលោកំ. យថាភូតំ បជានាតីតិ តាសំ តាសំ ធាតូនំ អវិបរីតតោ សភាវំ បដិវិជ្ឈតិ.

នានាធិមុត្តិកតន្តិ ហីនាទីហិ អធិមុត្តីហិ នានាធិមុត្តិកភាវំ.

បរសត្តានន្តិ បធានសត្តានំ. បរបុគ្គលានន្តិ តតោ បរេសំ ហីនសត្តានំ; ឯកត្ថមេវ វា ឯតំ បទទ្វយំ វេនេយ្យវសេន បន ទ្វេធា វុត្តំ. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តន្តិ សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ បរភាវញ្ច អបរភាវញ្ច វុឌ្ឍិញ្ច ហានិញ្ចាតិ អត្ថោ.

ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនន្តិ បឋមាទីនំ ចតុន្នំ ឈានានំ, ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីនំ អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានំ, សវិតក្កសវិចារាទីនំ តិណ្ណំ សមាធីនំ, បឋមជ្ឈានសមាបត្តិអាទីនញ្ច នវន្នំ អនុបុព្ពសមាបត្តីនំ. សំកិលេសន្តិ ហានភាគិយធម្មំ. វោទានន្តិ វិសេសភាគិយធម្មំ. វុដ្ឋានន្តិ យេន ការណេន ឈានាទីហិ វុដ្ឋហន្តិ, តំ ការណំ.

បុព្ពេនិវាសានុស្សតិន្តិ បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធានុស្សរណំ.

ចុតូបបាតន្តិ ចុតិញ្ច ឧបបាតញ្ច.

អាសវានំ ខយន្តិ កាមាសវាទីនំ ខយសង្ខាតំ អាសវនិរោធំ និព្ពានំ.

ឥមានីតិ យានិ ហេដ្ឋា ‘‘ទស តថាគតស្ស តថាគតពលានី’’តិ អវោច, ឥមានិ តានីតិ អប្បនំ ករោតីតិ. ឯវមេត្ថ អនុបុព្ពបទវណ្ណនំ ញត្វា ឥទានិ យស្មា តថាគតោ បឋមំយេវ ឋានាដ្ឋានញាណេន វេនេយ្យសត្តានំ អាសវក្ខយាធិគមស្ស ចេវ អនធិគមស្ស ច ឋានាដ្ឋានភូតំ កិលេសាវរណាភាវំ បស្សតិ, លោកិយសម្មាទិដ្ឋិឋានទស្សនតោ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិឋានាភាវទស្សនតោ ច. អថ នេសំ កម្មវិបាកញាណេន វិបាកាវរណាភាវំ បស្សតិ, តិហេតុកបដិសន្ធិទស្សនតោ. សព្ពត្ថគាមិនីបដិបទាញាណេន កម្មាវរណាភាវំ បស្សតិ, អានន្តរិយកម្មាភាវទស្សនតោ. ឯវំ អនាវរណានំ អនេកធាតុនានាធាតុញាណេន អនុកូលធម្មទេសនត្ថំ ចរិយាវិសេសំ បស្សតិ, ធាតុវេមត្តទស្សនតោ. អថ នេសំ នានាធិមុត្តិកតាញាណេន អធិមុត្តិំ បស្សតិ, បយោគំ អនាទិយិត្វាបិ អធិមុត្តិវសេន ធម្មទេសនត្ថំ. អថេវំ ទិដ្ឋាធិមុត្តីនំ យថាសត្តិ យថាពលំ ធម្មំ ទេសេតុំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណេន ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តំ បស្សតិ, សទ្ធាទីនំ តិក្ខមុទុភាវទស្សនតោ. ឯវំ បរិញ្ញាតិន្ទ្រិយបរោបរិយត្តាបិ បនេតេ សចេ ទូរេ ហោន្តិ, អថ ឈានាទិបរិញ្ញាណេន ឈានាទីសុ វសីភូតត្តា ឥទ្ធិវិសេសេន ខិប្បំ ឧបគច្ឆតិ. ឧបគន្ត្វា ច នេសំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន បុព្ពជាតិភាវនំ, ទិព្ពចក្ខានុភាវតោ បត្តព្ពេន ចេតោបរិយញាណេន សម្បត្តិចិត្តវិសេសំ បស្សន្តោ អាសវក្ខយញាណានុភាវេន អាសវក្ខយគាមិនិយា បដិបទាយ វិគតសម្មោហត្តា អាសវក្ខយាយ ធម្មំ ទេសេតិ. តស្មា ឥមិនា អនុក្កមេន ឥមានិ ទសពលានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. អយំ តាវ មាតិកាយ អត្ថវណ្ណនា.

(១.) ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៧៦១. ឥទានិ យថានិក្ខិត្តាយ មាតិកាយ ‘‘បញ្ចវិញ្ញាណា ន ហេតុមេវា’’តិអាទិនា នយេន អារទ្ធេ និទ្ទេសវារេ ន ហេតុមេវាតិ សាធារណហេតុបដិក្ខេបនិទ្ទេសោ. តត្ថ ‘‘ហេតុហេតុ, បច្ចយហេតុ, ឧត្តមហេតុ, សាធារណហេតូតិ ចតុព្ពិធោ ហេតូ’’តិអាទិនា នយេន យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ រូបកណ្ឌេ ‘‘សព្ពំ រូបំ ន ហេតុមេវា’’តិអាទីនំ អត្ថវណ្ណនាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៩៤) វុត្តមេវ. អហេតុកមេវាតិអាទីសុ ព្យញ្ជនសន្ធិវសេន មការោ វេទិតព្ពោ; អហេតុកា ឯវាតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អបិច ‘‘ហេតូ ធម្មា នហេតូ ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១) ធម្មកោដ្ឋាសេសុ បញ្ចវិញ្ញាណានិ ហេតូ ធម្មាតិ វា សហេតុកា ធម្មាតិ វា ន ហោន្តិ. ឯកន្តេន បន ន ហេតូយេវ, អហេតុកា យេវាតិ ឥមានិបិ នយេនេត្ថ សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អព្យាកតមេវាតិ បទំ វិបាកាព្យាកតវសេន វុត្តំ. សារម្មណមេវាតិ ឱលុព្ភារម្មណវសេន. បច្ចយារម្មណំ ឱលុព្ភារម្មណន្តិ ហិ ទុវិធំ អារម្មណំ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឱលុព្ភារម្មណមេវ ធុរំ, បច្ចយារម្មណម្បិ លព្ភតិយេវ. អចេតសិកមេវាតិ បទំ ចិត្តំ, រូបំ, និព្ពានន្តិ តីសុ អចេតសិកេសុ ចិត្តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. នោ អបរិយាបន្នមេវាតិ គតិបរិយាបន្នចុតិបរិយាបន្នសំសារវដ្ដភវបរិយាបន្នភាវតោ បរិយាបន្នា ឯវ, នោ អបរិយាបន្នា. លោកតោ វដ្ដតោ ន និយ្យន្តីតិ អនិយ្យានិកា. ឧប្បន្នំ មនោវិញ្ញាណវិញ្ញេយ្យមេវាតិ រូបកណ្ឌេ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បច្ចុប្បន្នានេវ រូបាទីនិ អារព្ភ បវត្តិតោ អតីតាទិវិសយំ មនោវិញ្ញាណម្បិ បញ្ចវិញ្ញាណសោតបតិតមេវ កត្វា ‘‘ឧបបន្នំ ឆហិ វិញ្ញាណេហិ វិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ (ធ. ស. ៥៨៤) វុត្តំ. បញ្ចវិញ្ញាណា បន យស្មា បច្ចុប្បន្នាបិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អារម្មណា ន ហោន្តិ, មនោវិញ្ញាណស្សេវ ហោន្តិ, តស្មា ‘‘មនោវិញ្ញាណវិញ្ញេយ្យមេវា’’តិ វុត្តំ. អនិច្ចមេវាតិ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចាយេវ. ជរាភិភូតមេវាតិ ជរាយ អភិភូតត្តា ជរាភិភូតា ឯវ.

៧៦២. ឧប្បន្នវត្ថុកា ឧប្បន្នារម្មណាតិ អនាគតបដិក្ខេបោ. ន ហិ តេ អនាគតេសុ វត្ថារម្មណេសុ ឧប្បជ្ជន្តិ.

បុរេជាតវត្ថុកា បុរេជាតារម្មណាតិ សហុប្បត្តិបដិក្ខេបោ. ន ហិ តេ សហុប្បន្នំ វត្ថុំ វា អារម្មណំ វា បដិច្ច ឧប្បជ្ជន្តិ, សយំ បន បច្ឆាជាតា ហុត្វា បុរេជាតេសុ វត្ថារម្មណេសុ ឧប្បជ្ជន្តិ.

អជ្ឈត្តិកវត្ថុកាតិ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តវសេន វុត្តំ. តានិ ហិ អជ្ឈត្តិកេ បញ្ច បសាទេ វត្ថុំ កត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ. ពាហិរារម្មណាតិ ពាហិររូបាទិអារម្មណា. តត្ថ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ – បញ្ចវិញ្ញាណា ហិ បសាទវត្ថុកត្តា អជ្ឈត្តិកា អជ្ឈត្តិកវត្ថុកា, មនោវិញ្ញាណំ ហទយរូបំ វត្ថុំ កត្វា ឧប្បជ្ជនកាលេ អជ្ឈត្តិកំ ពាហិរវត្ថុកំ, បញ្ចវិញ្ញាណសម្បយុត្តា តយោ ខន្ធា ពាហិរា អជ្ឈត្តិកវត្ថុកា, មនោវិញ្ញាណសម្បយុត្តា តយោ ខន្ធា ហទយរូបំ វត្ថុំ កត្វា ឧប្បជ្ជនកាលេ ពាហិរា ពាហិរវត្ថុកា.

អសម្ភិន្នវត្ថុកាតិ អនិរុទ្ធវត្ថុកា. ន ហិ តេ និរុទ្ធំ អតីតំ វត្ថុំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជន្តិ. អសម្ភិន្នារម្មណតាយបិ ឯសេវ នយោ.

អញ្ញំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វត្ថុ ច អារម្មណញ្ចាតិអាទីសុ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ហិ អញ្ញំ វត្ថុ, អញ្ញំ អារម្មណំ. អញ្ញំ សោតវិញ្ញាណាទីនំ. ចក្ខុវិញ្ញាណំ សោតបសាទាទីសុ អញ្ញតរំ វត្ថុំ, សទ្ទាទីសុ វា អញ្ញតរំ អារម្មណំ កត្វា កប្បតោ កប្បំ គន្ត្វាបិ ន ឧប្បជ្ជតិ; ចក្ខុបសាទមេវ បន វត្ថុំ កត្វា រូបញ្ច អារម្មណំ កត្វា ឧប្បជ្ជតិ. ឯវមស្ស វត្ថុបិ ទ្វារម្បិ អារម្មណម្បិ និពទ្ធំ, អញ្ញំ វត្ថុំ វា ទ្វារំ វា អារម្មណំ វា ន សង្កមតិ, និពទ្ធវត្ថុ និពទ្ធទ្វារំ និពទ្ធារម្មណមេវ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ. សោតវិញ្ញាណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

៧៦៣. ន អញ្ញមញ្ញស្ស គោចរវិសយំ បច្ចនុភោន្តីតិ ឯត្ថ អញ្ញមញ្ញស្ស ចក្ខុ សោតស្ស, សោតំ វា ចក្ខុស្សាតិ ឯវំ ឯកំ ឯកស្ស គោចរវិសយំ ន បច្ចនុភោតីតិ អត្ថោ. សចេ ហិ នីលាទិភេទំ រូបារម្មណំ សមោធានេត្វា សោតិន្ទ្រិយស្ស ឧបនេយ្យ ‘ឥង្ឃ តាវ នំ វវត្ថាបេហិ វិភាវេហិ – កិំ នាមេតំ អារម្មណ’ន្តិ, ចក្ខុវិញ្ញាណំ វិនាបិ មុខេន អត្តនោ ធម្មតាយ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អរេ អន្ធពាល, វស្សសតម្បិ វស្សសហស្សម្បិ បរិធាវមានោ អញ្ញត្រ មយា កុហិំ ឯតស្ស ជាននកំ លភិស្សសិ; អាហរ នំ ចក្ខុបសាទេ ឧបនេហិ; អហមេតំ អារម្មណំ ជានិស្សាមិ – យទិ វា នីលំ យទិ វា បីតកំ. ន ហិ ឯសោ អញ្ញស្ស វិសយោ; មយ្ហមេវេសោ វិសយោ’តិ. សេសវិញ្ញាណេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវមេតេ អញ្ញមញ្ញស្ស គោចរវិសយំ ន បច្ចនុភោន្តិ នាម.

៧៦៤. សមន្នាហរន្តស្សាតិ អាវជ្ជនេនេវ សមន្នាហរន្តស្ស.

មនសិករោន្តស្សាតិ អាវជ្ជនេនេវ មនសិករោន្តស្ស. ឯតានិ ហិ ចិត្តានិ អាវជ្ជនេន សមន្នាហដកាលេ មនសិកតកាលេយេវ ច ឧប្បជ្ជន្តិ.

ន អព្ពោកិណ្ណាតិ អញ្ញេន វិញ្ញាណេន អព្ពោកិណ្ណា និរន្តរាវ នុប្បជ្ជន្តិ. ឯតេន តេសំ អនន្តរតា បដិក្ខិត្តា.

៧៦៥. ន អបុព្ពំ អចរិមន្តិ ឯតេន សព្ពេសម្បិ សហុប្បត្តិ បដិក្ខិត្តា. ន អញ្ញមញ្ញស្ស សមនន្តរាតិ ឯតេន សមនន្តរតា បដិក្ខិត្តា.

៧៦៦. អាវដ្ដនា វាតិអាទីនិ ចត្តារិបិ អាវជ្ជនស្សេវ នាមានិ. តញ្ហិ ភវង្គស្ស អាវដ្ដនតោ អាវដ្ដនា, តស្សេវ អាភុជនតោ អាភោគោ, រូបាទីនំ សមន្នាហរណតោ សមន្នាហារោ, តេសំយេវ មនសិករណតោ មនសិការោតិ វុច្ចតិ. ឯវមេត្ថ សង្ខេបតោ បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ អាវជ្ជនដ្ឋានេ ឋត្វា អាវជ្ជនាទិកិច្ចំ កាតុំ សមត្ថភាវោ បដិក្ខិត្តោ.

ន កញ្ចិ ធម្មំ បដិវិជានាតីតិ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ (ធ. ប. ១-២) ឯវំ វុត្តំ ឯកម្បិ កុសលំ វា អកុសលំ វា ន បដិវិជានាតិ.

អញ្ញត្រ អភិនិបាតមត្តាតិ ឋបេត្វា រូបាទីនំ អភិនិបាតមត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សុបណ្ឌិតោបិ បុរិសោ, ឋបេត្វា អាបាថគតានិ រូបាទីនិ, អញ្ញំ កុសលាកុសលេសុ ឯកធម្មម្បិ បញ្ចហិ វិញ្ញាណេហិ ន បដិវិជានាតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណំ បនេត្ថ ទស្សនមត្តមេវ ហោតិ. សោតវិញ្ញាណាទីនិ សវនឃាយនសាយនផុសនមត្តានេវ. ទស្សនាទិមត្តតោ បន មុត្តា អញ្ញា ឯតេសំ កុសលាទិបដិវិញ្ញត្តិ នាម នត្ថិ.

មនោធាតុយាបីតិ សម្បដិច្ឆនមនោធាតុយាបិ. សម្បិណ្ឌនត្ថោ ចេត្ថ បិការោ. តស្មា មនោធាតុយាបិ តតោ បរាហិ មនោវិញ្ញាណធាតូហិបីតិ សព្ពេហិបិ បញ្ចទ្វារិកវិញ្ញាណេហិ ន កញ្ចិ កុសលាកុសលំ ធម្មំ បដិវិជានាតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ន កញ្ចិ ឥរិយាបថំ កប្បេតីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ន ហិ បញ្ចទ្វារិកវិញ្ញាណេហិ គមនាទីសុ កញ្ចិ ឥរិយាបថំ កប្បេតិ, ន កាយកម្មំ ន វចីកម្មំ បដ្ឋបេតិ, ន កុសលាកុសលំ ធម្មំ សមាទិយតិ, ន សមាធិំ សមាបជ្ជតិ លោកិយំ វា លោកុត្តរំ វា, ន សមាធិតោ វុដ្ឋាតិ លោកិយា វា លោកុត្តរា វា, ន ភវតោ ចវតិ, ន ភវន្តរេ ឧបបជ្ជតិ. សព្ពម្បិ ហេតំ កុសលាកុសលធម្មបដិវិជាននាទិវចនបរិយោសានំ កិច្ចំ មនោទ្វារិកចិត្តេនេវ ហោតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេនាតិ សព្ពស្សាបេតស្ស កិច្ចស្ស ករណេ សហជវនកានិ វីថិចិត្តានិ បដិក្ខិត្តានិ. យថា ចេតេសំ ឯតានិ កិច្ចានិ នត្ថិ, ឯវំ និយាមោក្កមនាទីនិបិ. ន ហិ បញ្ចទ្វារិកជវនេន មិច្ឆត្តនិយាមំ ឱក្កមតិ, ន សម្មត្តនិយាមំ; ន ចេតំ ជវនំ នាមគោត្តមារព្ភ ជវតិ, ន កសិណាទិបណ្ណត្តិំ; ន លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាវសេន បវត្តតិ, ន វុដ្ឋានគាមិនីពលវវិបស្សនាវសេន; ន រូបារូបធម្មេ អារព្ភ ជវតិ, ន និព្ពានំ; ន ចេតេន សទ្ធិំ បដិសម្ភិទាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, ន អភិញ្ញាញាណំ, ន សាវកបារមីញាណំ, ន បច្ចេកពោធិញាណំ, ន សព្ពញ្ញុតញាណំ. សព្ពោបិ បនេស បភេទោ មនោទ្វារិកជវនេយេវ លព្ភតិ.

ន សុបតិ ន បដិពុជ្ឈតិ ន សុបិនំ បស្សតីតិ សព្ពេនាបិ ច បញ្ចទ្វារិកចិត្តេន នេវ និទ្ទំ ឱក្កមតិ, ន និទ្ទាយតិ, ន បដិពុជ្ឈតិ, ន កិញ្ច សុបិនំ បស្សតីតិ ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ សហ ជវនេន វីថិចិត្តំ បដិក្ខិត្តំ.

និទ្ទាយន្តស្ស ហិ មហាវដ្ដិំ ជាលេត្វា ទីបេ ចក្ខុសមីបេ ឧបនីតេ បឋមំ ចក្ខុទ្វារិកំ អាវជ្ជនំ ភវង្គំ ន អាវដ្ដេតិ, មនោទ្វារិកមេវ អាវដ្ដេតិ. អថ ជវនំ ជវិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. ទុតិយវារេ ចក្ខុទ្វារិកំ អាវជ្ជនំ ភវង្គំ អាវដ្ដេតិ. តតោ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ ជវនបរិយោសានានិ បវត្តន្តិ. តទនន្តរំ ភវង្គំ បវត្តតិ. តតិយវារេ មនោទ្វារិកអាវជ្ជនេន ភវង្គេ អាវដ្ដិតេ មនោទ្វារិកជវនំ ជវតិ. តេន ចិត្តេន ញត្វា ‘កិំ អយំ ឥមស្មិំ ឋានេ អាលោកោ’តិ ជានាតិ.

តថា និទ្ទាយន្តស្ស កណ្ណសមីបេ តូរិយេសុ បគ្គហិតេសុ, ឃានសមីបេ សុគន្ធេសុ វា ទុគ្គន្ធេសុ វា បុប្ផេសុ ឧបនីតេសុ, មុខេ សប្បិម្ហិ វា ផាណិតេ វា បក្ខិត្តេ, បិដ្ឋិយំ បាណិនា បហារេ ទិន្នេ បឋមំ សោតទ្វារិកាទីនិ អាវជ្ជនានិ ភវង្គំ ន អាវដ្ដេន្តិ, មនោទ្វារិកមេវ អាវដ្ដេតិ. អថ ជវនំ ជវិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. ទុតិយវារេ សោតទ្វារិកាទីនិ អាវជ្ជនានិ ភវង្គំ អាវដ្ដេន្តិ. តតោ សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណាទីនិ ជវនបរិយោសានានិ បវត្តន្តិ. តទនន្តរំ ភវង្គំ បវត្តតិ. តតិយវារេ មនោទ្វារិកអាវជ្ជនេន ភវង្គេ អាវដ្ដិតេ មនោទ្វារិកជវនំ ជវតិ. តេន ចិត្តេន ញត្វា ‘កិំ អយំ ឥមស្មិំ ឋានេ សទ្ទោ – សង្ខសទ្ទោ, ភេរិសទ្ទោ’តិ វា ‘កិំ អយំ ឥមស្មិំ ឋានេ គន្ធោ – មូលគន្ធោ, សារគន្ធោ’តិ វា ‘កិំ ឥទំ មយ្ហំ មុខេ បក្ខិត្តរសំ – សប្បីតិ វា ផាណិត’ន្តិ វា ‘កេនម្ហិ បិដ្ឋិយំ បហតោ, អតិថទ្ធោ មេ បហារោ’តិ វា វត្តារោ ហោន្តិ. ឯវំ មនោទ្វារិកជវនេនេវ បដិពុជ្ឈតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេន. សុបិនម្បិ តេនេវ បស្សតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេន.

តញ្ច បនេតំ សុបិនំ បស្សន្តោ ចតូហិ ការណេហិ បស្សតិ – ធាតុក្ខោភតោ វា អនុភូតបុព្ពតោ វា ទេវតោបសំហារតោ វា បុព្ពនិមិត្តតោ វាតិ. តត្ថ បិត្តាទីនំ ខោភករណបច្ចយយោគេន ខុភិតធាតុកោ ‘ធាតុក្ខោភតោ’ សុបិនំ បស្សតិ. បស្សន្តោ ច នានាវិធំ សុបិនំ បស្សតិ – បព្ពតា បតន្តោ វិយ, អាកាសេន គច្ឆន្តោ វិយ, វាឡមិគហត្ថិចោរាទីហិ អនុពទ្ធោ វិយ ច ហោតិ. ‘អនុភូតបុព្ពតោ’ បស្សន្តោ បុព្ពេ អនុភូតបុព្ពំ អារម្មណំ បស្សតិ. ‘ទេវតោបសំហារតោ’ បស្សន្តស្ស ទេវតា អត្ថកាមតាយ វា អនត្ថកាមតាយ វា អត្ថាយ វា អនត្ថាយ វា នានាវិធានិ អារម្មណានិ ឧបសំហរន្តិ. សោ តាសំ ទេវតានំ អានុភាវេន តានិ អារម្មណានិ បស្សតិ. បុព្ពនិមិត្តតោ បស្សន្តោ បុញ្ញាបុញ្ញវសេន ឧប្បជ្ជិតុកាមស្ស អត្ថស្ស វា អនត្ថស្ស វា បុព្ពនិមិត្តភូតំ សុបិនំ បស្សតិ ពោធិសត្តមាតា វិយ បុត្តបដិលាភនិមិត្តំ, ពោធិសត្តោ វិយ បញ្ច មហាសុបិនេ (អ. និ. ៥.១៩៦), កោសលរាជា វិយ ច សោឡស សុបិនេតិ (ជា. ១.១.៤១).

តត្ថ យំ ធាតុក្ខោភតោ អនុភូតបុព្ពតោ ច សុបិនំ បស្សតិ, ន តំ សច្ចំ ហោតិ. យំ ទេវតោបសំហារតោ បស្សតិ, តំ សច្ចំ វា ហោតិ អលិកំ វា. កុទ្ធា ហិ ទេវតា ឧបាយេន វិនាសេតុកាមា វិបរីតម្បិ កត្វា ទស្សេន្តិ. តត្រិទំ វត្ថុ – រោហណេ កិរ នាគមហាវិហារេ មហាថេរោ ភិក្ខុសង្ឃំ អនបលោកេត្វាវ ឯកំ នាគរុក្ខំ ឆិន្ទាបេសិ. រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា ថេរស្ស កុទ្ធា បឋមមេវ នំ បលោភេត្វា បច្ឆា ‘ឥតោ តេ សត្តទិវសមត្ថកេ ឧបដ្ឋាកោ រាជា មរិស្សតី’តិ សុបិនេ អារោចេសិ. ថេរោ នំ កថំ អាហរិត្វា រាជោរោធានំ អាចិក្ខិ. តា ឯកប្បហារេនេវ មហាវិរវំ វិរវិំសុ. រាជា ‘កិំ ឯត’ន្តិ បុច្ឆិ. តា ‘ឯវំ ថេរេន វុត្ត’ន្តិ អារោចយិំសុ. រាជា ទិវសេ គណាបេត្វា សត្តាហេ វីតិវត្តេ កុជ្ឈិត្វា ថេរស្ស ហត្ថបាទេ ឆិន្ទាបេសិ.

យំ បន បុព្ពនិមិត្តតោ បស្សតិ តំ ឯកន្តសច្ចមេវ ហោតិ. ឯតេសញ្ច ចតុន្នំ មូលការណានំ សំសគ្គភេទតោបិ សុបិនភេទោ ហោតិយេវ. តញ្ច បនេតំ ចតុព្ពិធំ សុបិនំ សេក្ខបុថុជ្ជនាវ បស្សន្តិ អប្បហីនវិបល្លាសត្តា; អសេក្ខា ន បស្សន្តិ បហីនវិបល្លាសត្តា.

កិំ បន តំ បស្សន្តោ សុត្តោ បស្សតិ, បដិពុទ្ធោ? ឧទាហុ នេវ សុត្តោ បស្សតិ ន បដិពុទ្ធោតិ? កិញ្ចេត្ថ យទិ តាវ សុត្តោ បស្សតិ, អភិធម្មវិរោធោ អាបជ្ជតិ. ភវង្គចិត្តេន ហិ សុបតិ. តញ្ច រូបនិមិត្តាទិអារម្មណំ រាគាទិសម្បយុត្តំ វា ន ហោតិ. សុបិនំ បស្សន្តស្ស ច ឦទិសានិ ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. អថ បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, វិនយវិរោធោ អាបជ្ជតិ. យញ្ហិ បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, តំ សព្ពោហារិកចិត្តេន បស្សតិ. សព្ពោហារិកចិត្តេន ច កតេ វីតិក្កមេ អនាបត្តិ នាម នត្ថិ. សុបិនំ បស្សន្តេន បន កតេ វីតិក្កមេ ឯកន្តំ អនាបត្តិ ឯវ. អថ នេវ សុត្តោ ន បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, ន សុបិនំ នាម បស្សតិ. ឯវញ្ហិ សតិ សុបិនស្ស អភាវោវ អាបជ្ជតិ? ន អភាវោ. កស្មា? យស្មា កបិមិទ្ធបរេតោ បស្សតិ. វុត្តំ ហេតំ – ‘‘កបិមិទ្ធបរេតោ ខោ, មហារាជ, សុបិនំ បស្សតី’’តិ (មិ. ប. ៥.៣.៥). ‘កបិមិទ្ធបរេតោ’តិ មក្កដនិទ្ទាយ យុត្តោ. យថា ហិ មក្កដស្ស និទ្ទា លហុបរិវត្តា ហោតិ, ឯវំ យា និទ្ទា បុនប្បុនំ កុសលាទិចិត្តវោកិណ្ណត្តា លហុបរិវត្តា; យស្សា បវត្តិយំ បុនប្បុនំ ភវង្គតោ ឧត្តរណំ ហោតិ, តាយ យុត្តោ សុបិនំ បស្សតិ. តេនាយំ សុបិនោ កុសលោបិ ហោតិ អកុសលោបិ អព្យាកតោបិ ៣៨៦. តត្ថ សុបិនន្តេ ចេតិយវន្ទនធម្មស្សវនធម្មទេសនាទីនិ ករោន្តស្ស កុសលោ, បាណាតិបាតាទីនិ ករោន្តស្ស អកុសលោ, ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តោ អាវជ្ជនតទារម្មណក្ខណេ អព្យាកតោតិ វេទិតព្ពោ. សុបិនេនេវ ‘ទិដ្ឋំ វិយ មេ, សុតំ វិយ មេ’តិ កថនកាលេបិ អព្យាកតោយេវ.

កិំ បន សុបិនេ កតំ កុសលាកុសលំ កម្មំ សវិបាកំ អវិបាកន្តិ? សវិបាកំ; ទុព្ពលត្តា បន បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ ន សក្កោតិ, ទិន្នាយ អញ្ញកម្មេន បដិសន្ធិយា បវត្តេ វេទនីយំ ហោតិ.

ឯវំ យាថាវកវត្ថុវិភាវនា បញ្ញាតិ បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ ន ហេត្វដ្ឋោ យាថាវដ្ឋោ. តំ យាថាវដ្ឋំ វត្ថុំ វិភាវេតីតិ យាថាវកវត្ថុវិភាវនា. តថា បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ អហេតុកដ្ឋោ, ជរាភិភូតដ្ឋោ, ន សុបិនំ បស្សនដ្ឋោ, យាថាវដ្ឋោ. តំ យាថាវដ្ឋំ វត្ថុំ វិភាវេតីតិ យាថាវកវត្ថុវិភាវនា. ឥតិ យា ហេដ្ឋា ‘‘យាថាវកវត្ថុវិភាវនា បញ្ញា’’តិ មាតិកាយ និក្ខិត្តា, សា ឯវំ យាថាវកវត្ថុវិភាវនា បញ្ញាតិ វេទិតព្ពា. តស្សា ឯវ ច វសេន ឯវំ ឯកវិធេន ញាណវត្ថូតិ ឯវំ ឯកេកកោដ្ឋាសេន ញាណគណនា ឯកេន វា អាការេន ញាណបរិច្ឆេទោ ហោតិ.

ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា.

(២.) ទុកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៧៦៧. ទុវិធេន ញាណវត្ថុនិទ្ទេសេ ចតូសុ ភូមីសុ កុសលេតិ សេក្ខបុថុជ្ជនានំ ចតុភូមកកុសលបញ្ញា. បដិសម្ភិទាវិភង្គេ វុត្តេសុ បញ្ចសុ អត្ថេសុ អត្តនោ អត្តនោ ភូមិបរិយាបន្នំ វិបាកសង្ខាតំ អត្ថំ ជាបេតិ ជនេតិ បវត្តេតីតិ អត្ថជាបិកា. អរហតោ អភិញ្ញំ ឧប្បាទេន្តស្ស សមាបត្តិំ ឧប្បាទេន្តស្ស កិរិយាព្យាកតេតិ អភិញ្ញាយ ចេវ សមាបត្តិយា ច បរិកម្មសមយេ កាមាវចរកិរិយបញ្ញា. សា ហិ អភិញ្ញាសមាបត្តិបភេទំ កិរិយសង្ខាតំ អត្ថំ ជាបេតិ ជនេតិ បវត្តេតីតិ អត្ថជាបិកា បញ្ញាតិ វុត្តា. អយំ បន អបរោបិ បាឡិមុត្តកោ អដ្ឋកថានយោ – យាបិ ហិ បុរិមា កាមាវចរកិរិយា បច្ឆិមាយ កាមាវចរកិរិយាយ អនន្តរាទិវសេន បច្ចយោ ហោតិ, សាបិ តំ កិរិយត្ថំ ជាបេតីតិ អត្ថជាបិកា បញ្ញា នាម. រូបាវចរារូបាវចរេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ទុតិយបទនិទ្ទេសេ ចតូសុ ភូមីសុ វិបាកេតិ កាមាវចរវិបាកេ បញ្ញា សហជាតាទិបច្ចយវសេន កាមាវចរវិបាកត្ថំ ជាបេត្វា ឋិតាតិ ជាបិតត្ថា. រូបាវចរាទិវិបាកបញ្ញាសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពាបិ វា ឯសា អត្តនោ អត្តនោ ការណេហិ ជាបិតា ជនិតា បវត្តិតា សយម្បិ អត្ថភូតាតិបិ ជាបិតត្ថា. អរហតោ ឧប្បន្នាយ អភិញ្ញាយ ឧប្បន្នាយ សមាបត្តិយាតិ វុត្តកិរិយបញ្ញាយបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន អបរោបិ បាឡិមុត្តកោ អដ្ឋកថានយោ – កាមាវចរកិរិយបញ្ញាបិ ហិ សហជាតាទិវសេន កាមាវចរកិរិយសង្ខាតំ អត្ថំ ជាបេត្វា ឋិតាតិ ជាបិតត្ថា. រូបាវចរារូបាវចរកិរិយបញ្ញាសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពាបិ វា ឯសា អត្តនោ អត្តនោ ការណេហិ ជាបិតា ជនិតា បវត្តិតា សយញ្ច អត្ថភូតាតិបិ ជាបិតត្ថា. សេសមេត្ថ សព្ពំ ធម្មសង្គហដ្ឋកថាយំ វុត្តនយត្តា បាកដមេវាតិ.

ទុកនិទ្ទេសវណ្ណនា.

(៣.) តិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៧៦៨. តិវិធេន ញាណវត្ថុនិទ្ទេសេ យោគវិហិតេសូតិ យោគោ វុច្ចតិ បញ្ញា; បញ្ញាវិហិតេសុ បញ្ញាបរិណាមិតេសូតិ អត្ថោ. កម្មាយតនេសូតិ ឯត្ថ កម្មមេវ កម្មាយតនំ; អថ វា កម្មញ្ច តំ អាយតនញ្ច អាជីវាទីនន្តិបិ កម្មាយតនំ. សិប្បាយតនេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ ទុវិធំ កម្មំ – ហីនញ្ច ឧក្កដ្ឋញ្ច. តត្ថ ហីនំ នាម វឌ្ឍកីកម្មំ, បុប្ផឆឌ្ឌកកម្មន្តិ ឯវមាទិ. ឧក្កដ្ឋំ នាម កសិ, វណិជ្ជា, គោរក្ខន្តិ ឯវមាទិ. សិប្បម្បិ ទុវិធំ ហីនញ្ច ឧក្កដ្ឋញ្ច. តត្ថ ហីនំ សិប្បំ នាម នឡការសិប្បំ, បេសការសិប្បំ, កុម្ភការសិប្បំ, ចម្មការសិប្បំ, ន្ហាបិតសិប្បន្តិ ឯវមាទិ. ឧក្កដ្ឋំ នាម សិប្បំ មុទ្ទា, គណនា, លេខញ្ចាតិ ឯវមាទិ វិជ្ជាវ វិជ្ជាដ្ឋានំ. តំ ធម្មិកមេវ គហិតំ. នាគមណ្ឌលបរិត្តសទិសំ, ផុធមនកមន្តសទិសំ, សាលាកិយំ, សល្លកត្តិយន្តិអាទីនិ បន វេជ្ជសត្ថានិ ‘‘ឥច្ឆាមហំ, អាចរិយ, សិប្បំ សិក្ខិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣២៩) សិប្បាយតនេ បវិដ្ឋត្តា ន គហិតានិ.

តត្ថ ឯកោ បណ្ឌិតោ មនុស្សានំ ផាសុវិហារត្ថាយ អត្តនោ ច ធម្មតាយ គេហបាសាទយាននាវាទីនិ ឧប្បាទេតិ. សោ ហិ ‘ឥមេ មនុស្សា វសនដ្ឋានេន វិនា ទុក្ខិតា’តិ ហិតកិរិយាយ ឋត្វា ទីឃចតុរស្សាទិភេទំ គេហំ ឧប្បាទេតិ, សីតុណ្ហបដិឃាតត្ថាយ ឯកភូមិកទ្វិភូមិកាទិភេទេ បាសាទេ ករោតិ, ‘យានេ អសតិ អនុសញ្ចរណំ នាម ទុក្ខ’ន្តិ ជង្ឃាកិលមថបដិវិនោទនត្ថាយ វយ្ហសកដសន្ទមានិកាទីនិ ឧប្បាទេតិ, ‘នាវាយ អសតិ សមុទ្ទាទីសុ សញ្ចារោ នាម នត្ថី’តិ នានប្បការំ នាវំ ឧប្បាទេតិ. សោ សព្ពម្បេតំ នេវ អញ្ញេហិ កយិរមានំ បស្សតិ, ន កតំ ឧគ្គណ្ហាតិ, ន កថេន្តានំ សុណាតិ, អត្តនោ បន ធម្មតាយ ចិន្តាយ ករោតិ. បញ្ញវតា ហិ អត្តនោ ធម្មតាយ កតម្បិ អញ្ញេហិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ករោន្តេហិ កតសទិសមេវ ហោតិ. អយំ តាវ ហីនកម្មេ នយោ.

ឧក្កដ្ឋកម្មេបិ ‘កសិកម្មេ អសតិ មនុស្សានំ ជីវិតំ ន បវត្តតី’តិ ឯកោ បណ្ឌិតោ មនុស្សានំ ផាសុវិហារត្ថាយ យុគនង្គលាទីនិ កសិភណ្ឌានិ ឧប្បាទេតិ; តថា នានប្បការំ វាណិជកម្មំ គោរក្ខញ្ច ឧប្បាទេតិ. សោ សព្ពម្បេតំ នេវ អញ្ញេហិ ករិយមានំ បស្សតិ…បេ… កតសទិសមេវ ហោតិ. អយំ ឧក្កដ្ឋកម្មេ នយោ.

ទុវិធេបិ បន សិប្បាយតនេ ឯកោ បណ្ឌិតោ មនុស្សានំ ផាសុវិហារត្ថាយ នឡការសិប្បាទីនិ ហីនសិប្បានិ, ហត្ថមុទ្ទាយ គណនសង្ខាតំ មុទ្ទំ, អច្ឆិន្នកសង្ខាតំ គណនំ, មាតិកាប្បភេទកាទិភេទញ្ច លេខំ ឧប្បាទេតិ. សោ សព្ពម្បេតំ នេវ អញ្ញេហិ ករិយមានំ បស្សតិ…បេ… កតសទិសមេវ ហោតិ. អយំ សិប្បាយតនេ នយោ.

ឯកច្ចោ បន បណ្ឌិតោ អមនុស្សសរីសបាទីហិ ឧបទ្ទុតានំ មនុស្សានំ តិកិច្ឆនត្ថាយ ធម្មិកានិ នាគមណ្ឌលមន្តាទីនិ វិជ្ជាដ្ឋានានិ ឧប្បាទេតិ, តានិ នេវ អញ្ញេហិ ករិយមានានិ បស្សតិ, ន កតានិ ឧគ្គណ្ហាតិ, ន កថេន្តានំ សុណាតិ, អត្តនោ បន ធម្មតាយ ចិន្តាយ ករោតិ. បញ្ញវតា ហិ អត្តនោ ធម្មតាយ កតម្បិ អញ្ញេហិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ករោន្តេហិ កតសទិសមេវ ហោតិ.

កម្មស្សកតំ វាតិ ‘‘ឥទំ កម្មំ សត្តានំ សកំ, ឥទំ នោ សក’’ន្តិ ឯវំ ជាននញាណំ. សច្ចានុលោមិកំ វាតិ វិបស្សនាញាណំ. តញ្ហិ ចតុន្នំ សច្ចានំ អនុលោមនតោ សច្ចានុលោមិកន្តិ វុច្ចតិ. ឥទានិស្ស បវត្តនាការំ ទស្សេតុំ រូបំ អនិច្ចន្តិ វាតិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច អនិច្ចលក្ខណមេវ អាគតំ, ន ទុក្ខលក្ខណអនត្តលក្ខណានិ, អត្ថវសេន បន អាគតានេវាតិ ទដ្ឋព្ពានិ – យញ្ហិ អនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តទនត្តាតិ.

យំ ឯវរូបិន្តិ យំ ឯវំ ហេដ្ឋា និទ្ទិដ្ឋសភាវំ អនុលោមិកំ. ខន្តិន្តិអាទីនិ សព្ពានិ បញ្ញាវេវចនានេវ. សា ហិ ហេដ្ឋា វុត្តានំ កម្មាយតនាទីនំ បញ្ចន្នំ ការណានំ អបច្ចនីកទស្សនេន អនុលោមេតីតិ អនុលោមិកា. តថា សត្តានំ ហិតចរិយាយ អនុលោមេតិ, មគ្គសច្ចស្ស អនុលោមេតិ, បរមត្ថសច្ចស្ស និព្ពានស្ស អនុលោមនតោ អនុលោមេតីតិបិ អនុលោមិកា. សព្ពានិបិ ឯតានិ ការណានិ ខមតិ សហតិ ទដ្ឋុំ សក្កោតីតិ ខន្តិ, បស្សតីតិ ទិដ្ឋិ, រោចេតីតិ រុចិ, មុទតីតិ មុទិ, បេក្ខតីតិ បេក្ខា. សព្ពេបិស្សា តេ កម្មាយតនាទយោ ធម្មា និជ្ឈានំ ខមន្តិ, វិសេសតោ ច បញ្ចក្ខន្ធសង្ខាតា ធម្មា បុនប្បុនំ អនិច្ចទុក្ខានត្តវសេន និជ្ឈាយមានា តំ និជ្ឈានំ ខមន្តីតិ ធម្មនិជ្ឈានខន្តី.

បរតោ អស្សុត្វា បដិលភតីតិ អញ្ញស្ស ឧបទេសវចនំ អស្សុត្វា សយមេវ ចិន្តេន្តោ បដិលភតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ចិន្តាមយា បញ្ញា នាម វុច្ចតិ. សា បនេសា ន យេសំ កេសញ្ចិ ឧប្បជ្ជតិ, អភិញ្ញាតានំ បន មហាសត្តានមេវ ឧប្បជ្ជតិ. តត្ថាបិ សច្ចានុលោមិកញាណំ ទ្វិន្នំយេវ ពោធិសត្តានំ ឧប្បជ្ជតិ. សេសបញ្ញា សព្ពេសម្បិ បូរិតបារមីនំ មហាបញ្ញានំ ឧប្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពា.

បរតោ សុត្វា បដិលភតីតិ ឯត្ថ កម្មាយតនាទីនិ បរេន ករិយមានានិ វា កតានិ វា ទិស្វាបិ យស្ស កស្សចិ កថយមានស្ស វចនំ សុត្វាបិ អាចរិយស្ស សន្តិកេ ឧគ្គហេត្វាបិ បដិលទ្ធា សព្ពា បរតោ សុត្វាយេវ បដិលទ្ធា នាមាតិ វេទិតព្ពា.

សមាបន្នស្សាតិ សមាបត្តិសមង្គិស្ស; អន្តោសមាបត្តិយំ បវត្តា បញ្ញា ភាវនាមយា នាមាតិ អត្ថោ.

៧៦៩. ទានំ អារព្ភាតិ ទានំ បដិច្ច; ទានចេតនាបច្ចយាតិ អត្ថោ. ទានាធិគច្ឆាតិ ទានំ អធិគច្ឆន្តស្ស; បាបុណន្តស្សាតិ អត្ថោ. យា ឧប្បជ្ជតីតិ យា ឯវំ ទានចេតនាសម្បយុត្តា បញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, អយំ ទានមយា បញ្ញា នាម. សា បនេសា ‘ទានំ ទស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តស្ស, ទានំ ទេន្តស្ស, ទានំ ទត្វា តំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស បុព្ពចេតនា, មុញ្ចចេតនា, អបរចេតនាតិ តិវិធេន ឧប្បជ្ជតិ.

សីលំ អារព្ភ សីលាធិគច្ឆាតិ ឥធាបិ សីលចេតនាសម្បយុត្តាវ សីលមយា បញ្ញាតិ អធិប្បេតា. អយម្បិ ‘សីលំ បូរេស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តស្ស, សីលំ បូរេន្តស្ស, សីលំ បូរេត្វា តំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស បុព្ពចេតនា, មុញ្ចចេតនា, អបរចេតនាតិ តិវិធេនេវ ឧប្បជ្ជតិ. ភាវនាមយា ហេដ្ឋា វុត្តាយេវ.

៧៧០. អធិសីលបញ្ញាទីសុ សីលាទីនិ ទុវិធេន វេទិតព្ពានិ – សីលំ, អធិសីលំ; ចិត្តំ, អធិចិត្តំ; បញ្ញា, អធិបញ្ញាតិ. តត្ថ ‘‘ឧប្បាទា វា តថាគតានំ អនុប្បាទា វា តថាគតានំ ឋិតាវ សា ធាតុ ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតា’’តិ (សំ. និ. ២.២០; អ. និ. ៣.១៣៧) ឥមាយ តន្តិយា សង្គហិតវសេន បញ្ចបិ សីលានិ ទសបិ សីលានិ សីលំ នាម. តញ្ហិ តថាគតេ ឧប្បន្នេបិ អនុប្បន្នេបិ ហោតិ. អនុប្បន្នេ កេ បញ្ញាបេន្តីតិ? តាបសបរិព្ពាជកា, សព្ពញ្ញុពោធិសត្តា, ចក្កវត្តិរាជានោ ច បញ្ញាបេន្តិ. ឧប្បន្នេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ ភិក្ខុសង្ឃោ, ភិក្ខុនីសង្ឃោ, ឧបាសកា, ឧបាសិកាយោ ច បញ្ញាបេន្តិ. បាតិមោក្ខសំវរសីលំ បន សព្ពសីលេហិ អធិកំ ឧប្បន្នេយេវ តថាគតេ ឧប្បជ្ជតិ, នោ អនុប្បន្នេ. សព្ពញ្ញុពុទ្ធាយេវ ច នំ បញ្ញាបេន្តិ. ‘‘ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ វីតិក្កមេ ឥទំ នាម ហោតី’’តិ បញ្ញាបនញ្ហិ អញ្ញេសំ អវិសយោ, ពុទ្ធានំយេវ ឯស វិសយោ, ពុទ្ធានំ ពលំ. ឥតិ យស្មា បាតិមោក្ខសំវរោ អធិសីលំ, តស្មា តំ អធិសីលបញ្ញំ ទស្សេតុំ បាតិមោក្ខសំវរំ សំវរន្តស្សាតិអាទិ វុត្តំ.

ហេដ្ឋា វុត្តាយ ឯវ បន តន្តិយា សង្គហិតវសេន វដ្ដបាទិកា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ចិត្តំ នាម. តញ្ហិ តថាគតេ ឧប្បន្នេបិ ហោតិ អនុប្បន្នេបិ. អនុប្បន្នេ កេ និព្ពត្តេន្តីតិ? តាបសបរិព្ពាជកា ចេវ សព្ពញ្ញុពោធិសត្តា ច ចក្កវត្តិរាជានោ ច. ឧប្បន្នេ ភគវតិ វិសេសត្ថិកា ភិក្ខុអាទយោបិ និព្ពត្តេន្តិយេវ. វិបស្សនាបាទិកា បន អដ្ឋ សមាបត្តិយោ សព្ពចិត្តេហិ អធិកា, ឧប្បន្នេយេវ តថាគតេ ឧប្បជ្ជន្តិ, នោ អនុប្បន្នេ. សព្ពញ្ញុពុទ្ធា ឯវ ច ឯតា បញ្ញាបេន្តិ. ឥតិ យស្មា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ អធិចិត្តំ, តស្មា អធិចិត្តបញ្ញំ ទស្សេតុំ រូបាវចរារូបាវចរសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តស្សាតិអាទិ វុត្តំ.

ហេដ្ឋា វុត្តាយ ឯវ បន តន្តិយា សង្គហិតវសេន កម្មស្សកតញាណំ បញ្ញា នាម. តញ្ហិ តថាគតេ ឧប្បន្នេបិ ហោតិ អនុប្បន្នេបិ. អនុប្បន្នេ វេលាមទានវេស្សន្តរទានាទិវសេន ឧប្បជ្ជតិ; ឧប្បន្នេ តេន ញាណេន មហាទានំ បវត្តេន្តានំ បមាណំ នត្ថិ. មគ្គផលបញ្ញា បន សព្ពបញ្ញាហិ អធិកា, ឧប្បន្នេយេវ តថាគតេ វិត្ថារិកា ហុត្វា បវត្តតិ, នោ អនុប្បន្នេ. ឥតិ យស្មា មគ្គផលបញ្ញា អធិបញ្ញា, តស្មា អតិរេកបញ្ញាយ បញ្ញំ ទស្សេតុំ ចតូសុ មគ្គេសូតិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ សិយា – សីលំ, អធិសីលំ; ចិត្តំ, អធិចិត្តំ; បញ្ញា, អធិបញ្ញាតិ ឥមេសុ ឆសុ កោដ្ឋាសេសុ វិបស្សនា បញ្ញា កតរសន្និស្សិតាតិ? អធិបញ្ញាសន្និស្សិតា. តស្មា យថា ឱមកតរប្បមាណំ ឆត្តំ វា ធជំ វា ឧបាទាយ អតិរេកប្បមាណំ អតិឆត្តំ អតិធជោតិ វុច្ចតិ, ឯវមិទម្បិ បញ្ចសីលំ ទសសីលំ ឧបាទាយ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ ‘អធិសីលំ’ នាម; វដ្ដបាទិកា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ឧបាទាយ វិបស្សនាបាទិកា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ‘អធិចិត្តំ’ នាម, កម្មស្សកតបញ្ញំ ឧបាទាយ វិបស្សនាបញ្ញា ច មគ្គបញ្ញា ច ផលបញ្ញា ច ‘អធិបញ្ញា’ នាមាតិ វេទិតព្ពា.

៧៧១. អាយកោសល្លាទិនិទ្ទេសេ យស្មា អាយោតិ វុឌ្ឍិ, សា អនត្ថហានិតោ អត្ថុប្បត្តិតោ ច ទុវិធា; អបាយោតិ អវុឌ្ឍិ, សាបិ អត្ថហានិតោ អនត្ថុប្បត្តិតោ ច ទុវិធា; តស្មា តំ ទស្សេតុំ ឥមេ ធម្មេ មនសិករោតោតិអាទិ វុត្តំ. ឥទំ វុច្ចតីតិ យា ឥមេសំ អកុសលធម្មានំ អនុប្បត្តិប្បហានេសុ កុសលធម្មានញ្ច ឧប្បត្តិដ្ឋិតីសុ បញ្ញា – ឥទំ អាយកោសល្លំ នាម វុច្ចតិ. យា បនេសា កុសលធម្មានំ អនុប្បជ្ជននិរុជ្ឈនេសុ អកុសលធម្មានញ្ច ឧប្បត្តិដ្ឋិតីសុ បញ្ញា – ឥទំ អបាយកោសល្លំ នាមាតិ អត្ថោ. អាយកោសល្លំ តាវ បញ្ញា ហោតុ; អបាយកោសល្លំ កថំ បញ្ញា នាម ជាតាតិ? បញ្ញវាយេវ ហិ ‘មយ្ហំ ឯវំ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា កុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តិ ឧប្បន្នា ច និរុជ្ឈន្តិ; អនុប្បន្នា អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា បវឌ្ឍន្តី’តិ បជានាតិ. សោ ឯវំ ញត្វា អនុប្បន្នានំ អកុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បជ្ជិតុំ ន ទេតិ, ឧប្បន្នេ បជហតិ; អនុប្បន្នេ កុសលេ ឧប្បាទេតិ, ឧប្បន្នេ ភាវនាបារិបូរិំ បាបេតិ. ឯវំ អបាយកោសល្លម្បិ បញ្ញា ឯវាតិ វេទិតព្ពំ. សព្ពាបិ តត្រូបាយា បញ្ញា ឧបាយកោសល្លន្តិ ឥទំ បន អច្ចាយិកកិច្ចេ វា ភយេ វា ឧប្បន្នេ តស្ស តិកិច្ឆនត្ថំ ឋានុប្បត្តិយការណជាននវសេនេវ វេទិតព្ពំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

តិកនិទ្ទេសវណ្ណនា.

(៤.) ចតុក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា

៧៩៣. ចតុព្ពិធេន ញាណវត្ថុនិទ្ទេសេ អត្ថិ ទិន្នន្តិអាទីសុ ទិន្នបច្ចយា ផលំ អត្ថីតិ ឥមិនា ឧបាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥទំ វុច្ចតីតិ យំ ញាណំ ‘ឥទំ កម្មំ សកំ, ឥទំ នោ សក’ន្តិ ជានាតិ – ឥទំ កម្មស្សកតញាណំ នាម វុច្ចតីតិ អត្ថោ. តត្ថ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ, ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ, តិវិធំ មនោទុច្ចរិតន្តិ ឥទំ ន សកកម្មំ នាម. តីសុ ទ្វារេសុ ទសវិធម្បិ សុចរិតំ សកកម្មំ នាម. អត្តនោ វាបិ ហោតុ បរស្ស វា សព្ពម្បិ អកុសលំ ន សកកម្មំ នាម. កស្មា? អត្ថភញ្ជនតោ អនត្ថជននតោ ច. អត្តនោ វា ហោតុ បរស្ស វា សព្ពម្បិ កុសលំ សកកម្មំ នាម. កស្មា? អនត្ថភញ្ជនតោ អត្ថជននតោ ច. ឯវំ ជាននសមត្ថេ ឥមស្មិំ កម្មស្សកតញាណេ ឋត្វា ពហុំ ទានំ ទត្វា សីលំ បូរេត្វា ឧបោសថំ សមាទិយិត្វា សុខេន សុខំ សម្បត្តិយា សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា និព្ពានំ បត្តានំ គណនបរិច្ឆេទោ នត្ថិ. យថា ហិ សធនោ បុរិសោ បញ្ចសុ សកដសតេសុ សប្បិមធុផាណិតាទីនិ ចេវ លោណតិលតណ្ឌុលាទីនិ ច អារោបេត្វា កន្តារមគ្គំ បដិបន្នោ កេនចិទេវ ករណីយេន អត្ថេ ឧប្បន្នេ សព្ពេសំ ឧបករណានំ គហិតត្តា ន ចិន្តេតិ, ន បរិតស្សតិ, សុខេនេវ ខេមន្តំ បាបុណាតិ; ឯវមេវ ឥមស្មិម្បិ កម្មស្សកតញាណេ ឋត្វា ពហុំ ទានំ ទត្វា…បេ… និព្ពានំ បត្តានំ គណនបថោ នត្ថិ. ឋបេត្វា សច្ចានុលោមិកំ ញាណន្តិ មគ្គសច្ចស្ស បរមត្ថសច្ចស្ស ច អនុលោមនតោ សច្ចានុលោមិកន្តិ លទ្ធនាមំ វិបស្សនាញាណំ ឋបេត្វា អវសេសា សព្ពាបិ សាសវា កុសលា បញ្ញា កម្មស្សកតញាណមេវាតិ អត្ថោ.

៧៩៤. មគ្គសមង្គិស្ស ញាណំ ទុក្ខេបេតំ ញាណន្តិ ឯត្ថ ឯកមេវ មគ្គញាណំ ចតូសុ សច្ចេសុ ឯកបដិវេធវសេន ចតូសុ ឋានេសុ សង្គហិតំ.

៧៩៦. ធម្មេ ញាណន្តិ ឯត្ថ មគ្គបញ្ញា តាវ ចតុន្នំ សច្ចានំ ឯកបដិវេធវសេន ធម្មេ ញាណំ នាម ហោតុ; ផលបញ្ញា កថំ ធម្មេ ញាណំ នាមាតិ? និរោធសច្ចវសេន. ទុវិធាបិ ហេសា បញ្ញា អបរប្បច្ចយេ អត្ថបច្ចក្ខេ អរិយសច្ចធម្មេ កិច្ចតោ ច អារម្មណតោ ច បវត្តត្តា ធម្មេ ញាណន្តិ វេទិតព្ពា. សោ ឥមិនា ធម្មេនាតិ ឯត្ថ មគ្គញាណំ ធម្មគោចរត្តា គោចរវោហារេន ធម្មោតិ វុត្តំ, ឧបយោគត្ថេ វា ករណវចនំ; ឥមំ ធម្មំ ញាតេនាតិ អត្ថោ; ចតុសច្ចធម្មំ ជានិត្វា ឋិតេន មគ្គញាណេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ទិដ្ឋេនាតិ ទស្សនេន; ធម្មំ បស្សិត្វា ឋិតេនាតិ អត្ថោ. បត្តេនាតិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ បត្វា ឋិតត្តា ធម្មំ បត្តេន. វិទិតេនាតិ មគ្គញាណេន ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ វិទិតានិ បាកដានិ កតានិ. តស្មា តំ ធម្មំ វិទិតំ នាម ហោតិ. តេន វិទិតធម្មេន. បរិយោគាឡ្ហេនាតិ ចតុសច្ចធម្មំ បរិយោគាហេត្វា ឋិតេន. នយំ នេតីតិ អតីតេ ច អនាគតេ ច នយំ នេតិ ហរតិ បេសេតិ. ឥទំ បន ន មគ្គញាណស្ស កិច្ចំ, បច្ចវេក្ខណញាណស្ស កិច្ចំ. សត្ថារា បន មគ្គញាណំ អតីតានាគតេ នយំ នយនសទិសំ កតំ. កស្មា? មគ្គមូលកត្តា. ភាវិតមគ្គស្ស ហិ បច្ចវេក្ខណា នាម ហោតិ. តស្មា សត្ថា មគ្គញាណមេវ នយំ នយនសទិសំ អកាសិ. អបិច ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – យទេតំ ឥមិនា ចតុសច្ចគោចរំ មគ្គញាណំ អធិគតំ, តេន ញាណេន ការណភូតេន អតីតានាគតេ បច្ចវេក្ខណញាណសង្ខាតំ នយំ នេតិ.

ឥទានិ យថា តេន នយំ នេតិ, តំ អាការំ ទស្សេតុំ យេ ហិ កេចិ អតីតមទ្ធានន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អព្ភញ្ញំសូតិ ជានិំសុ បដិវិជ្ឈិំសុ. ឥមញ្ញេវាតិ យំ ទុក្ខំ អតីតេ អព្ភញ្ញំសុ, យញ្ច អនាគតេ អភិជានិស្សន្តិ, ន តញ្ញេវ ឥមំ; សរិក្ខដ្ឋេន បន ឯវំ វុត្តំ. អតីតេបិ ហិ ឋបេត្វា តណ្ហំ តេភូមកក្ខន្ធេយេវ ទុក្ខសច្ចន្តិ បដិវិជ្ឈិំសុ, តណ្ហំយេវ សមុទយសច្ចន្តិ និព្ពានមេវ និរោធសច្ចន្តិ អរិយមគ្គមេវ មគ្គសច្ចន្តិ បដិវិជ្ឈិំសុ, អនាគតេបិ ឯវមេវ បដិវិជ្ឈិស្សន្តិ, ឯតរហិបិ ឯវមេវ បដិវិជ្ឈន្តីតិ សរិក្ខដ្ឋេន ‘‘ឥមញ្ញេវា’’តិ វុត្តំ. ឥទំ វុច្ចតិ អន្វយេ ញាណន្តិ ឥទំ អនុគមនញាណំ នយនញាណំ ការណញាណន្តិ វុច្ចតិ.

បរិយេ ញាណន្តិ ចិត្តបរិច្ឆេទញាណំ. បរសត្តានន្តិ ឋបេត្វា អត្តានំ សេសសត្តានំ. ឥតរំ តស្សេវ វេវចនំ. ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាតីតិ អត្តនោ ចិត្តេន តេសំ ចិត្តំ សរាគាទិវសេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា នានប្បការតោ ជានាតិ. សរាគំ វាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា សតិបដ្ឋានវិភង្គេ វុត្តមេវ. អយំ បន វិសេសោ – ឥធ អនុត្តរំ វា ចិត្តំ វិមុត្តំ វា ចិត្តន្តិ ឯត្ថ លោកុត្តរម្បិ លព្ភតិ. អវិបស្សនូបគម្បិ ហិ បរចិត្តញាណស្ស វិសយោ ហោតិយេវ.

អវសេសា បញ្ញាតិ ធម្មេ ញាណាទិកា តិស្សោ បញ្ញា ឋបេត្វា សេសា សព្ពាបិ បញ្ញា ញាណន្តិ សម្មតត្តា សម្មុតិញាណំ នាម ហោតិ. វចនត្ថោ បនេត្ថ សម្មុតិម្ហិ ញាណន្តិ សម្មុតិញាណំ.

៧៩៧. កាមាវចរកុសលេ បញ្ញាតិ អយញ្ហិ ឯកន្តេន វដ្ដស្មិំ ចុតិបដិសន្ធិំ អាចិនតេវ, តស្មា ‘‘អាចយាយ នោ អបចយាយា’’តិ វុត្តា. លោកុត្តរមគ្គបញ្ញា បន យស្មា ចុតិបដិសន្ធិំ អបចិនតេវ, តស្មា ‘‘អបចយាយ នោ អាចយាយា’’តិ វុត្តា. រូបាវចរារូបាវចរបញ្ញា ចុតិបដិសន្ធិម្បិ អាចិនតិ, វិក្ខម្ភនវសេន កិលេសេ ចេវ កិលេសមូលកេ ច ធម្មេ អបចិនតិ, តស្មា ‘‘អាចយាយ ចេវ អបចយាយ ចា’’តិ វុត្តា. សេសា នេវ ចុតិបដិសន្ធិំ អាចិនតិ ន អបចិនតិ, តស្មា ‘‘នេវ អាចយាយ នោ អបចយាយា’’តិ វុត្តា.

៧៩៨. ន ច អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតីតិ ឥទំ បឋមជ្ឈានបញ្ញំ សន្ធាយ វុត្តំ. សា ហិស្ស កាមវិវេកេន បត្តព្ពត្តា កិលេសនិព្ពិទាយ សំវត្តតិ. តាយ ចេស កាមេសុ វីតរាគោ ហោតិ, អភិញ្ញាបាទកភាវំ បន អប្បត្តតាយ នេវ បញ្ច អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតិ, និមិត្តារម្មណត្តា ន សច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ. ឯវមយំ បញ្ញា និព្ពិទាយ ហោតិ នោ បដិវេធាយ. ស្វេវាតិ បឋមជ្ឈានំ បត្វា ឋិតោ. កាមេសុ វីតរាគោ សមានោតិ តថា វិក្ខម្ភិតានំយេវ កាមានំ វសេន វីតរាគោ. អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតីតិ បញ្ច អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតិ. ឥទំ ចតុត្ថជ្ឈានបញ្ញំ សន្ធាយ វុត្តំ. ចតុត្ថជ្ឈានបញ្ញា ហិ អភិញ្ញាបាទកភាវេនាបិ បញ្ច អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតិ, អភិញ្ញាភាវប្បត្តិយាបិ បដិវិជ្ឈតិ ឯវ. តស្មា សា បដិវេធាយ ហោតិ. បឋមជ្ឈានបញ្ញាយ ឯវ បន កិលេសេសុបិ និព្ពិន្ទត្តា នោ និព្ពិទាយ. យា បនាយំ ទុតិយតតិយជ្ឈានបញ្ញា, សា កតរកោដ្ឋាសំ ភជតីតិ? សោមនស្សវសេន បឋមជ្ឈានម្បិ ភជតិ, អវិតក្កវសេន ចតុត្ថជ្ឈានម្បិ. ឯវមេសា បឋមជ្ឈានសន្និស្សិតា វា ចតុត្ថជ្ឈានសន្និស្សិតា វា កាតព្ពា. និព្ពិទាយ ចេវ បដិវេធាយ ចាតិ មគ្គបញ្ញា សព្ពស្មិម្បិ វដ្ដេ និព្ពិន្ទនតោ និព្ពិទាយ, ឆដ្ឋំ អភិញ្ញំ បដិវិជ្ឈនតោ បដិវេធាយ ច ហោតិ.

៧៩៩. បឋមស្ស ឈានស្ស លាភីតិអាទីសុ យ្វាយំ អប្បគុណស្ស បឋមជ្ឈានស្ស លាភី. តំ តតោ វុដ្ឋិតំ អារម្មណវសេន កាមសហគតា ហុត្វា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ តុទន្តិ ចោទេន្តិ. តស្ស កាមានុបក្ខន្ទានំ សញ្ញាមនសិការានំ វសេន សា បឋមជ្ឈានបញ្ញា ហាយតិ បរិហាយតិ; តស្មា ហានភាគិនីតិ វុត្តា. តទនុធម្មតាតិ តទនុរូបសភាវា. សតិ សន្តិដ្ឋតីតិ ឥទំ មិច្ឆាសតិំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សម្មាសតិំ. យស្ស ហិ បឋមជ្ឈានានុរូបសភាវា បឋមជ្ឈានំ សន្តតោ បណីតតោ ទិស្វា អស្សាទយមានា អភិនន្ទមានា និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស និកន្តិវសេន សា បឋមជ្ឈានបញ្ញា នេវ ហាយតិ, ន វឌ្ឍតិ, ឋិតិកោដ្ឋាសិកា ហោតិ. តេន វុត្តំ ឋិតិភាគិនី បញ្ញាតិ. អវិតក្កសហគតាតិ អវិតក្កំ ទុតិយជ្ឈានំ សន្តតោ បណីតតោ មនសិករោតោ អារម្មណវសេន អវិតក្កសហគតា. សមុទាចរន្តីតិ បគុណតោ បឋមជ្ឈានតោ វុដ្ឋិតំ ទុតិយជ្ឈានាធិគមត្ថាយ តុទន្តិ ចោទេន្តិ. តស្ស ឧបរិ ទុតិយជ្ឈានានុបក្ខន្ទានំ សញ្ញាមនសិការានំ វសេន សា បឋមជ្ឈានបញ្ញា វិសេសភូតស្ស ទុតិយជ្ឈានស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានតាយ វិសេសភាគិនីតិ វុត្តា. និព្ពិទាសហគតាតិ តមេវ បឋមជ្ឈានតោ វុដ្ឋិតំ និព្ពិទាសង្ខាតេន វិបស្សនាញាណេន សហគតា. វិបស្សនាញាណញ្ហិ ឈានង្គភេទេ វត្តន្តេ និព្ពិន្ទតិ ឧក្កណ្ឋតិ, តស្មា និព្ពិទាតិ វុច្ចតិ. សមុទាចរន្តីតិ និព្ពានសច្ឆិកិរិយត្ថាយ តុទន្តិ ចោទេន្តិ. វិរាគូបសញ្ហិតាតិ វិរាគសង្ខាតេន និព្ពានេន ឧបសំហិតា. វិបស្សនាញាណម្ហិ សក្កា ឥមិនា មគ្គេន វិរាគំ និព្ពានំ សច្ឆិកាតុន្តិ បវត្តិតោ ‘‘វិរាគូបសញ្ហិត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តំសម្បយុត្តា សញ្ញាមនសិការាបិ វិរាគូបសញ្ហិតា ឯវ នាម. តស្ស តេសំ សញ្ញាមនសិការានំ វសេន សា បឋមជ្ឈានបញ្ញា អរិយមគ្គបដិវេធស្ស បទដ្ឋានតាយ និព្ពេធភាគិនីតិ វុត្តា. ឯវំ ចតូសុ ឋានេសុ បឋមជ្ឈានបញ្ញាវ កថិតា. ទុតិយជ្ឈានបញ្ញាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៨០១. កិច្ឆេន កសិរេន សមាធិំ ឧប្បាទេន្តស្សាតិ លោកុត្តរសមាធិំ ឧប្បាទេន្តស្ស បុព្ពភាគេ អាគមនកាលេ កិច្ឆេន កសិរេន ទុក្ខេន សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលមន្តស្ស កិលេសេ វិក្ខម្ភេត្វា អាគតស្ស. ទន្ធំ តណ្ឋានំ អភិជានន្តស្សាតិ វិក្ខម្ភិតេសុ កិលេសេសុ វិបស្សនាបរិវាសេ ចិរំ វសិត្វា តំ លោកុត្តរសមាធិសង្ខាតំ ឋានំ ទន្ធំ សណិកំ អភិជានន្តស្ស បដិវិជ្ឈន្តស្ស, បាបុណន្តស្សាតិ អត្ថោ. អយំ វុច្ចតីតិ យា ឯសា ឯវំ ឧប្បជ្ជតិ, អយំ កិលេសវិក្ខម្ភនបដិបទាយ ទុក្ខត្តា, វិបស្សនាបរិវាសបញ្ញាយ ច ទន្ធត្តា មគ្គកាលេ ឯកចិត្តក្ខណេ ឧប្បន្នាបិ បញ្ញា អាគមនវសេន ទុក្ខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាមាតិ វុច្ចតិ. ឧបរិ តីសុ បទេសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៨០២. សមាធិស្ស ន និកាមលាភិស្សាតិ យោ សមាធិស្ស ន និកាមលាភី ហោតិ, សោ តស្ស ន និកាមលាភី នាម. យស្ស សមាធិ ឧបរូបរិ សមាបជ្ជនត្ថាយ ឧស្សក្កិតុំ បច្ចយោ ន ហោតិ, តស្ស អប្បគុណជ្ឈានលាភិស្សាតិ អត្ថោ. អារម្មណំ ថោកំ ផរន្តស្សាតិ បរិត្តេ សុប្បមត្តេ វា សរាវមត្តេ វា អារម្មណេ បរិកម្មំ កត្វា តត្ថេវ អប្បនំ បត្វា តំ អវឌ្ឍិតំ ថោកមេវ អារម្មណំ ផរន្តស្សាតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ននិកាមលាភីបដិបក្ខតោ ហិ បគុណជ្ឈានលាភី ឯត្ថ និកាមលាភីតិ វុត្តោ. អវឌ្ឍិតារម្មណបដិបក្ខតោ ច វឌ្ឍិតារម្មណំ វិបុលន្តិ វុត្តំ. សេសំ តាទិសមេវ.

ជរាមរណេបេតំ ញាណន្តិ និព្ពានមេវ អារម្មណំ កត្វា ចតុន្នំ សច្ចានំ ឯកបដិវេធវសេន ឯតំ វុត្តំ.

ជរាមរណំ អារព្ភាតិអាទីនិ បន ឯកេកំ វត្ថុំ អារព្ភ បវត្តិកាលេ បុព្ពភាគេ សច្ចវវត្ថាបនវសេន វុត្តានិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ចតុក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា.

(៥.) បញ្ចកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨០៤. បញ្ចវិធេន ញាណវត្ថុនិទ្ទេសេ បីតិផរណតាទីសុ បីតិំ ផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ ទ្វីសុ ឈានេសុ បញ្ញា បីតិផរណតា នាម. សុខំ ផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ តីសុ ឈានេសុ បញ្ញា សុខផរណតា នាម. បរេសំ ចេតោផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ ចេតោបរិយបញ្ញា ចេតោផរណតា នាម. អាលោកំ ផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ ទិព្ពចក្ខុបញ្ញា អាលោកផរណតា នាម. បច្ចវេក្ខណញាណំ បច្ចវេក្ខណានិមិត្តំ នាម. តេនេវ វុត្តំ ‘‘ទ្វីសុ ឈានេសុ បញ្ញា បីតិផរណតា’’តិអាទិ. តត្ថ ច បីតិផរណតា សុខផរណតា ទ្វេ បាទា វិយ, ចេតោផរណតា អាលោកផរណតា ទ្វេ ហត្ថា វិយ, អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ មជ្ឈិមកាយោ វិយ, បច្ចវេក្ខណានិមិត្តំ សីសំ វិយ. ឥតិ ភគវា បញ្ចង្គិកំ សម្មាសមាធិំ អង្គបច្ចង្គសម្បន្នំ បុរិសំ វិយ កត្វា ទស្សេសិ. អយំ បញ្ចង្គិកោ សម្មាសមាធីតិ អយំ ហត្ថបាទសីសសទិសេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ យុត្តោ សម្មាសមាធីតិ បាទកជ្ឈានសមាធិំ កថេសិ.

អយំ សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ ចេវាតិអាទីសុ អរហត្តផលសមាធិ អធិប្បេតោ. សោ ហិ អប្បិតប្បិតក្ខណេ សុខត្តា បច្ចុប្បន្នសុខោ. បុរិមោ បុរិមោ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស សមាធិសុខស្ស បច្ចយត្តា អាយតិំ សុខវិបាកោ. សន្តំ សុខុមំ ផលចិត្តំ បណីតំ មធុររូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. ផលសមាបត្តិយា វុដ្ឋិតស្ស ហិ សព្ពកាយានុគតំ សុខសម្ផស្សំ ផោដ្ឋព្ពំ បដិច្ច សុខសហគតំ កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥមិនាបិ បរិយាយេន អាយតិំ សុខវិបាកោ. កិលេសេហិ អារកត្តា អរិយោ. កាមាមិសវដ្ដាមិសលោកាមិសានំ អភាវា និរាមិសោ. ពុទ្ធាទីហិ មហាបុរិសេហិ សេវិតត្តា អកាបុរិសសេវិតោ. អង្គសន្តតាយ អារម្មណសន្តតាយ សព្ពកិលេសទរថសន្តតាយ ច សន្តោ. អតប្បនីយដ្ឋេន បណីតោ. កិលេសបដិប្បស្សទ្ធិយា លទ្ធត្តា កិលេសបដិប្បស្សទ្ធិភាវស្ស វា លទ្ធត្តា បដិប្បស្សទ្ធិលទ្ធោ. បដិប្បស្សទ្ធំ បដិប្បស្សទ្ធីតិ ហិ ឥទំ អត្ថតោ ឯកំ. បដិប្បស្សទ្ធកិលេសេន វា អរហតា លទ្ធត្តាបិ បដិប្បស្សទ្ធិលទ្ធោ. ឯកោទិភាវេន អធិគតត្តា ឯកោទិភាវមេវ វា អធិគតត្តា ឯកោទិភាវាធិគតោ. អប្បគុណសាសវសមាធិ វិយ សសង្ខារេន សប្បយោគេន ចិត្តេន បច្ចនីកធម្មេ និគ្គយ្ហ កិលេសេ វារេត្វា អនធិគតត្តា ន សសង្ខារនិគ្គយ្ហវារិតគតោ. តញ្ច សមាធិំ សមាបជ្ជន្តោ តតោ វា វុដ្ឋហន្តោ សតិវេបុល្លប្បត្តត្តា សតោវ សមាបជ្ជតិ សតោវ វុដ្ឋហតិ. យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេន វា សតោ សមាបជ្ជតិ សតោ វុដ្ឋហតិ. តស្មា យទេត្ថ ‘‘អយំ សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ ចេវ អាយតិញ្ច សុខវិបាកោ’’តិ ឯវំ បច្ចវេក្ខមានស្ស បច្ចត្តំយេវ អបរប្បច្ចយំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ – តំ ឯកមង្គំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឯវមិមេហិ បញ្ចហិ បច្ចវេក្ខណញាណេហិ អយំ សមាធិ បញ្ចញាណិកោ សម្មាសមាធិ នាម វុត្តោតិ.

បញ្ចកនិទ្ទេសវណ្ណនា.

(៦.) ឆក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨០៥. ឆព្ពិធេន ញាណវត្ថុនិទ្ទេសេ ឥទ្ធិវិធេ ញាណន្តិ ‘‘ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតី’’តិអាទិនយប្បវត្តេ (ទី. និ. ១.៤៨៤; បដិ. ម. ១.១០២) ឥទ្ធិវិធេ ញាណំ. ឥមិនា អវិតក្កាវិចារា ឧបេក្ខាសហគតា រូបាវចរា ពហុធាភាវាទិសាធិកា ឯកចិត្តក្ខណិកា អប្បនាបញ្ញាវ កថិតា. សោតធាតុវិសុទ្ធិយា ញាណន្តិ ទូរសន្តិកាទិភេទសទ្ទារម្មណាយ ទិព្ពសោតធាតុយា ញាណំ. ឥមិនាបិ អវិតក្កាវិចារា ឧបេក្ខាសហគតា រូបាវចរា បកតិសោតវិសយាតីតសទ្ទារម្មណា ឯកចិត្តក្ខណិកា អប្បនាបញ្ញាវ កថិតា. បរចិត្តេ ញាណន្តិ បរសត្តានំ ចិត្តបរិច្ឆេទេ ញាណំ. ឥមិនាបិ យថាវុត្តប្បការា បរេសំ សរាគាទិចិត្តារម្មណា ឯកចិត្តក្ខណិកា អប្បនាបញ្ញាវ កថិតា. បុព្ពេនិវាសានុស្សតិយា ញាណន្តិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិសម្បយុត្តំ ញាណំ. ឥមិនាបិ យថាវុត្តប្បការា បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធានុស្សរណសតិសម្បយុត្តា ឯកចិត្តក្ខណិកា អប្បនាបញ្ញាវ កថិតា. សត្តានំ ចុតូបបាតេ ញាណន្តិ សត្តានំ ចុតិយញ្ច ឧបបាតេ ច ញាណំ. ឥមិនាបិ យថាវុត្តប្បការា ចវនកឧបបជ្ជនកានំ សត្តានំ វណ្ណធាតុអារម្មណា ឯកចិត្តក្ខណិកា អប្បនាបញ្ញាវ កថិតា. អាសវានំ ខយេ ញាណន្តិ សច្ចបរិច្ឆេទជាននញាណំ. ឥទំ លោកុត្តរមេវ. សេសានិ លោកិយានីតិ.

ឆក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា.

(៧.) សត្តកនិទ្ទេសាទិវណ្ណនា

៨០៦. សត្តវិធេន ញាណវត្ថុនិទ្ទេសេ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិអាទិនា នយេន បវត្តិនិវត្តិវសេន ឯកាទសសុ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ ឯកេកស្មិំ កាលត្តយភេទតោ បច្ចវេក្ខណញាណំ វត្វា បុន ‘‘យម្បិស្ស តំ ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ ឯវំ តទេវ ញាណំ សង្ខេបតោ ខយធម្មតាទីហិ បការេហិ វុត្តំ. តត្ថ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ ញាណទ្វយំ បច្ចុប្បន្នទ្ធានវសេន វុត្តំ. អតីតម្បិ អទ្ធានំ, អនាគតម្បិ អទ្ធានន្តិ ឯវំ អតីតេ ញាណទ្វយំ, អនាគតេ ញាណទ្វយន្តិ ឆ. តានិ ធម្មដ្ឋិតិញាណេន សទ្ធិំ សត្ត. តត្ថ ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ បច្ចយាការញាណំ. បច្ចយាការោ ហិ ធម្មានំ បវត្តិដ្ឋិតិការណត្តា ធម្មដ្ឋិតីតិ វុច្ចតិ; តត្ថ ញាណំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ. ឯតស្សេវ ឆព្ពិធស្ស ញាណស្សេតំ អធិវចនំ. ឯវំ ឯកេកស្មិំ អង្គេ ឥមានិ សត្ត សត្ត កត្វា ឯកាទសសុ អង្គេសុ សត្តសត្តតិ ហោន្តិ. តត្ថ ខយធម្មន្តិ ខយគមនសភាវំ. វយធម្មន្តិ វយគមនសភាវំ. វិរាគធម្មន្តិ វិរជ្ជនសភាវំ. និរោធធម្មន្តិ និរុជ្ឈនសភាវំ. ឥមិនា កិំ កថិតំ? អបរវិបស្សនាយ បុរិមវិបស្សនាសម្មសនំ កថិតំ. តេន កិំ កថិតំ ហោតិ? សត្តក្ខត្តុំ វិបស្សនាបដិវិបស្សនា កថិតា. បឋមញាណេន ហិ សព្ពសង្ខារេ អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តាតិ ទិស្វា តំ ញាណំ ទុតិយេន ទដ្ឋុំ វដ្ដតិ, ទុតិយំ តតិយេន, តតិយំ ចតុត្ថេន, ចតុត្ថំ បញ្ចមេន, បញ្ចមំ ឆដ្ឋេន, ឆដ្ឋំ សត្តមេន. ឯវំ សត្ត វិបស្សនាបដិវិបស្សនា កថិតា ហោន្តីតិ.

សត្តកនិទ្ទេសវណ្ណនា.

៨០៧. អដ្ឋវិធេន ញាណវត្ថុនិទ្ទេសេ សោតាបត្តិមគ្គេ បញ្ញាតិ សោតាបត្តិមគ្គម្ហិ បញ្ញា. ឥមិនា សម្បយុត្តបញ្ញាវ កថិតា. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោតិ.

អដ្ឋកនិទ្ទេសវណ្ណនា.

៨០៨. នវវិធេន ញាណវត្ថុនិទ្ទេសេ អនុបុព្ពវិហារសមាបត្តីសូតិ អនុបុព្ពវិហារសង្ខាតាសុ សមាបត្តីសុ. តាសំ អនុបុព្ពេន អនុបដិបាដិយា វិហារិតព្ពដ្ឋេន អនុបុព្ពវិហារតា, សមាបជ្ជិតព្ពដ្ឋេន សមាបត្តិតា ទដ្ឋព្ពា. តត្ថ បឋមជ្ឈានសមាបត្តិយា បញ្ញាតិអាទយោ អដ្ឋ សម្បយុត្តបញ្ញា វេទិតព្ពា. នវមា បច្ចវេក្ខណបញ្ញា. សា ហិ និរោធសមាបត្តិំ សន្តតោ បណីតតោ បច្ចវេក្ខមានស្ស បវត្តតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា វុដ្ឋិតស្ស បច្ចវេក្ខណញាណ’’ន្តិ.

នវកនិទ្ទេសវណ្ណនា.

(១០.) ទសកនិទ្ទេសវណ្ណនា

បឋមពលនិទ្ទេសោ

៨០៩. ទសវិធេន ញាណវត្ថុនិទ្ទេសេ អដ្ឋានន្តិ ហេតុបដិក្ខេបោ. អនវកាសោតិ បច្ចយបដិក្ខេបោ. ឧភយេនាបិ ការណមេវ បដិក្ខិបតិ. ការណញ្ហិ តទាយត្តវុត្តិតាយ អត្តនោ ផលស្ស ឋានន្តិ ច អវកាសោតិ ច វុច្ចតិ. យន្តិ យេន ការណេន. ទិដ្ឋិសម្បន្នោតិ មគ្គទិដ្ឋិយា សម្បន្នោ សោតាបន្នោ អរិយសាវកោ. កញ្ចិ សង្ខារន្តិ ចតុភូមកេសុ សង្ខតសង្ខារេសុ កញ្ចិ ឯកំ សង្ខារម្បិ. និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ និច្ចោតិ គណ្ហេយ្យ. នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ ឯតំ ការណំ នត្ថិ, ន ឧបលព្ភតិ. យំ បុថុជ្ជនោតិ យេន ការណេន បុថុជ្ជនោ. ឋានមេតំ វិជ្ជតីតិ ឯតំ ការណំ អត្ថិ; សស្សតទិដ្ឋិយា ហិ សោ តេភូមកេសុ សង្ខារេសុ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ គណ្ហេយ្យាតិ អត្ថោ. ចតុត្ថភូមកសង្ខារោ បន តេជុស្សទត្តា ទិវសំ សន្តត្តោ អយោគុឡោ វិយ មក្ខិកានំ ទិដ្ឋិយា វា អញ្ញេសំ វា អកុសលានំ អារម្មណំ ន ហោតិ. ឥមិនា នយេន កញ្ចិ សង្ខារំ សុខតោតិអាទីសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សុខតោ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ ‘‘ឯកន្តសុខី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរម្មរណា’’តិ (ម. និ. ៣.២១) ឯវំ អត្តទិដ្ឋិវសេន សុខតោ គាហំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តចិត្តេន បន អរិយសាវកោ បរិឡាហាភិភូតោ បរិឡាហវូបសមត្ថំ, មត្តហត្ថីបរិតាសិតោ វិយ, សុចិកាមោ បោក្ខព្រាហ្មណោ គូថំ កញ្ចិ សង្ខារំ សុខតោ ឧបគច្ឆតិ. អត្តវាទេ កសិណាទិបណ្ណត្តិសង្គហត្ថំ សង្ខារន្តិ អវត្វា កញ្ចិ ធម្មន្តិ វុត្តំ. ឥធាបិ អរិយសាវកស្ស ចតុភូមកវសេន បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ, បុថុជ្ជនស្ស តេភូមកវសេន; សព្ពវារេសុ វា អរិយសាវកស្សាបិ តេភូមកវសេនេវ បរិច្ឆេទោ វដ្ដតិ. យំ យញ្ហិ បុថុជ្ជនោ គណ្ហាតិ, តតោ តតោ អរិយសាវកោ គាហំ វិនិវេឋេតិ. បុថុជ្ជនោ ហិ យំ យំ និច្ចំ សុខំ អត្តាតិ គណ្ហាតិ, តំ តំ អរិយសាវកោ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ គណ្ហន្តោ គាហំ វិនិវេឋេតិ.

មាតរន្តិអាទីសុ ជនិកាវ មាតា. មនុស្សភូតោវ ខីណាសវោ អរហាតិ អធិប្បេតោ. កិំ បន អរិយសាវកោ អញ្ញំ ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ? ឯតម្បិ អដ្ឋានំ. សចេបិ ភវន្តរគតំ អរិយសាវកំ អត្តនោ អរិយសាវកភាវំ អជានន្តម្បិ កោចិ ឯវំ វទេយ្យ – ‘ឥមំ កុន្ថកិបិល្លិកំ ជីវិតា វោរោបេត្វា សកលចក្កវាឡគព្ភេ ចក្កវត្តិរជ្ជំ បដិបជ្ជាហី’តិ, នេវ សោ តំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ. អថ វាបិ នំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘សចេ ឥមំ ន ឃាតេស្សសិ, សីសំ តេ ឆិន្ទិស្សាមា’តិ, សីសមេវស្ស ឆិន្ទេយ្យុំ, នេវ សោ តំ ឃាតេយ្យ. បុថុជ្ជនភាវស្ស បន មហាសាវជ្ជភាវទស្សនត្ថំ អរិយសាវកស្ស ច ពលទីបនត្ថមេតំ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – សាវជ្ជោ បុថុជ្ជនភាវោ, យត្រ ហិ នាម បុថុជ្ជនោ មាតុឃាតាទីនិបិ អានន្តរិយានិ ករិស្សតិ. មហាពលោ អរិយសាវកោ; សោ ឯតានិ កម្មានិ ន ករោតីតិ.

បទុដ្ឋេន ចិត្តេនាតិ ទោសសម្បយុត្តេន វធកចិត្តេន. លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យាតិ ជីវមានកសរីរេ ខុទ្ទកមក្ខិកាយ បិវនមត្តម្បិ លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ. សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យាតិ សមានសំវាសកំ សមានសីមាយំ ឋិតំ បញ្ចហិ ការណេហិ សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យ, វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘បញ្ចហុបាលិ, អាការេហិ សង្ឃោ ភិជ្ជតិ – កម្មេន, ឧទ្ទេសេន, វោហរន្តោ, អនុស្សាវនេន, សលាកគ្គាហេនា’’តិ (បរិ. ៤៥៨).

តត្ថ ‘កម្មេនា’តិ អបលោកនាទីសុ ចតូសុ កម្មេសុ អញ្ញតរេន កម្មេន. ‘ឧទ្ទេសេនា’តិ បញ្ចសុ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេសុ អញ្ញតរេន ឧទ្ទេសេន. ‘វោហរន្តោ’តិ កថយន្តោ, តាហិ តាហិ ឧប្បត្តីហិ ‘អធម្មំ ធម្មោ’តិអាទីនិ អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនិ ទីបេន្តោ. ‘អនុស្សាវនេនា’តិ ‘ននុ តុម្ហេ ជានាថ មយ្ហំ ឧច្ចាកុលា បព្ពជិតភាវំ ពហុស្សុតភាវញ្ច! មាទិសោ នាម ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សត្ថុសាសនំ គាហេយ្យាតិ ចិត្តម្បិ ឧប្បាទេតុំ តុម្ហាកំ ន យុត្តំ. កិំ មយ្ហំ អវីចិ នីលុប្បលវនំ វិយ សីតលោ? កិមហំ អបាយតោ ន ភាយាមី’តិអាទិនា នយេន កណ្ណមូលេ វចីភេទំ កត្វា អនុស្សាវនេន. ‘សលាកគ្គាហេនា’តិ ឯវំ អនុស្សាវេត្វា តេសំ ចិត្តំ ឧបត្ថម្ភេត្វា អនិវត្តនធម្មេ កត្វា ‘‘គណ្ហថ ឥមំ សលាក’’ន្តិ សលាកគ្គាហេន. ឯត្ថ ច កម្មមេវ ឧទ្ទេសោ វា បមាណំ វោហារានុស្សាវនសលាកគ្គាហា បន បុព្ពភាគា. អដ្ឋារសវត្ថុទីបនវសេន ហិ វោហរន្តេន តត្ថ រុចិជននត្ថំ អនុស្សាវេត្វា សលាកាយ គាហិតាយបិ អភិន្នោវ ហោតិ សង្ឃោ. យទា បន ឯវំ ចត្តារោ វា អតិរេកា វា សលាកំ គាហេត្វា អាវេណិកំ កម្មំ វា ឧទ្ទេសំ វា ករោន្តិ, តទា សង្ឃោ ភិន្នោ នាម ហោតិ.

ឯវំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. ឯត្តាវតា មាតុឃាតាទីនិ បញ្ច អានន្តរិយកម្មានិ ទស្សិតានិ ហោន្តិ, យានិ បុថុជ្ជនោ ករោតិ, ន អរិយសាវកោ. តេសំ អាវិភាវត្ថំ –

កម្មតោ ទ្វារតោ ចេវ, កប្បដ្ឋិតិយតោ តថា;

បាកសាធារណាទីហិ, វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

តត្ថ ‘កម្មតោ’ តាវ – ឯត្ថ ហិ មនុស្សភូតស្សេវ មនុស្សភូតំ មាតរំ វា បិតរំ វា អបិ បរិវត្តលិង្គំ ជីវិតា វោរោបេន្តស្ស កម្មំ អានន្តរិយំ ហោតិ. តស្ស វិបាកំ បដិពាហិស្សាមី’តិ សកលចក្កវាឡំ មហាចេតិយប្បមាណេហិ កញ្ចនថូបេហិ បូរេត្វាបិ, សកលចក្កវាឡំ បូរេត្វា និសិន្នភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វាបិ, ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សង្ឃាដិកណ្ណំ អមុញ្ចិត្វាវ វិចរិត្វាបិ, កាយស្ស ភេទា និរយមេវ ឧបបជ្ជតិ. យោ បន សយំ មនុស្សភូតោ តិរច្ឆានភូតំ មាតរំ វា បិតរំ វា, សយំ វា តិរច្ឆានភូតោ មនុស្សភូតំ, តិរច្ឆានភូតោយេវ វា តិរច្ឆានភូតំ ជីវិតា វោរោបេតិ, តស្ស កម្មំ អានន្តរិយំ ន ហោតិ, កម្មំ បន ភារិយំ ហោតិ, អានន្តរិយំ អាហច្ចេវ តិដ្ឋតិ. មនុស្សជាតិកានំ បន វសេន អយំ បញ្ហោ កថិតោ.

ឯត្ថ ឯឡកចតុក្កំ, សង្គាមចតុក្កំ, ចោរចតុក្កញ្ច កថេតព្ពំ. ‘ឯឡកំ មារេមី’តិ អភិសន្ធិនាបិ ហិ ឯឡកដ្ឋានេ ឋិតំ មនុស្សោ មនុស្សភូតំ មាតរំ វា បិតរំ វា មារេន្តោ អានន្តរិយំ ផុសតិ. ឯឡកាភិសន្ធិនា បន មាតាបិតិអភិសន្ធិនា វា ឯឡកំ មារេន្តោ អានន្តរិយំ ន ផុសតិ. មាតាបិតិអភិសន្ធិនា មាតាបិតរោ មារេន្តោ ផុសតេវ. ឯស នយោ ឥតរស្មិម្បិ ចតុក្កទ្វយេ. យថា ច មាតាបិតូសុ, ឯវំ អរហន្តេបិ ឯតានិ ចតុក្កានិ វេទិតព្ពានិ. មនុស្សអរហន្តមេវ ច មារេត្វា អានន្តរិយំ ផុសតិ, ន យក្ខភូតំ; កម្មំ បន ភារិយំ អានន្តរិយសទិសមេវ. មនុស្សអរហន្តស្ស ច បុថុជ្ជនកាលេយេវ សត្ថប្បហារេ វា វិសេ វា ទិន្នេបិ យទិ សោ អរហត្តំ បត្វា តេនេវ មរតិ, អរហន្តឃាតោ ហោតិយេវ. យំ បន បុថុជ្ជនកាលេ ទិន្នំ ទានំ អរហត្តំ បត្វា បរិភុញ្ជតិ, បុថុជ្ជនស្សេវ តំ ទិន្នំ ហោតិ. សេសអរិយបុគ្គលេ មារេន្តស្ស អានន្តរិយំ នត្ថិ, កម្មំ បន ភារិយំ អានន្តរិយសទិសមេវ.

លោហិតុប្បាទេ តថាគតស្ស អភេជ្ជកាយតាយ បរូបក្កមេន ចម្មច្ឆេទំ កត្វា លោហិតបគ្ឃរណំ នាម នត្ថិ. សរីរស្ស បន អន្តោយេវ ឯកស្មិំ ឋានេ លោហិតំ សមោសរតិ. ទេវទត្តេន បដិវិទ្ធសិលាតោ ភិជ្ជិត្វា គតា សកលិកាបិ តថាគតស្ស បាទន្តំ បហរិ. ផរសុនា បហដោ វិយ បាទោ អន្តោលោហិតោយេវ អហោសិ. តថា ករោន្តស្ស អានន្តរិយំ ហោតិ. ជីវកោ បន តថាគតស្ស រុចិយា សត្ថកេន ចម្មំ ឆិន្ទិត្វា តម្ហា ឋានា ទុដ្ឋលោហិតំ នីហរិត្វា ផាសុកមកាសិ. តថា ករោន្តស្ស បុញ្ញកម្មមេវ ហោតិ.

អថ យេ ច បរិនិព្ពុតេ តថាគតេ ចេតិយំ ភិន្ទន្តិ, ពោធិំ ឆិន្ទន្តិ, ធាតុម្ហិ ឧបក្កមន្តិ, តេសំ កិំ ហោតីតិ? ភារិយំ កម្មំ ហោតិ អានន្តរិយសទិសំ. សធាតុកំ បន ថូបំ វា បដិមំ វា ពាធយមានំ ពោធិសាខញ្ច ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. សចេបិ តត្ថ និលីនា សកុណា ចេតិយេ វច្ចំ បាតេន្តិ, ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិយេវ. បរិភោគចេតិយតោ ហិ សរីរចេតិយំ មហន្តតរំ. ចេតិយវត្ថុំ ភិន្ទិត្វា គច្ឆន្តំ ពោធិមូលម្បិ ឆិន្ទិត្វា ហរិតុំ វដ្ដតិ. យា បន ពោធិសាខា ពោធិឃរំ ពាធតិ, តំ គេហរក្ខណត្ថំ ឆិន្ទិតុំ ន លព្ភតិ. ពោធិអត្ថញ្ហិ គេហំ, ន គេហត្ថាយ ពោធិ. អាសនឃរេបិ ឯសេវ នយោ. យស្មិំ បន អាសនឃរេ ធាតុ និហិតា ហោតិ, តស្ស រក្ខណត្ថាយ ពោធិសាខំ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. ពោធិជគ្គនត្ថំ ឱជោហរណសាខំ វា បូតិដ្ឋានំ វា ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិយេវ; សរីរបដិជគ្គនេ វិយ បុញ្ញម្បិ ហោតិ.

សង្ឃភេទេ សីមដ្ឋកសង្ឃេ អសន្និបតិតេ វិសុំ បរិសំ គហេត្វា កតវោហារានុស្សាវនសលាកគ្គាហស្ស កម្មំ វា ករោន្តស្ស ឧទ្ទេសំ វា ឧទ្ទិសន្តស្ស ភេទោ ច ហោតិ អានន្តរិយកម្មញ្ច. សមគ្គសញ្ញាយ បន វដ្ដតិ. សមគ្គសញ្ញាយ ហិ ករោន្តស្ស នេវ ភេទោ ហោតិ ន អានន្តរិយកម្មំ. តថា នវតោ ឩនបរិសាយំ. សព្ពន្តិមេន បន បរិច្ឆេទេន នវន្នំ ជនានំ យោ សង្ឃំ ភិន្ទតិ, តស្ស អានន្តរិយកម្មំ ហោតិ. អនុវត្តកានំ អធម្មវាទីនំ មហាសាវជ្ជំ កម្មំ; ធម្មវាទិនោ អនវជ្ជា. តត្ថ នវន្នមេវ សង្ឃភេទេ ឥទំ សុត្តំ – ‘‘ឯកតោ, ឧបាលិ, ចត្តារោ ហោន្តិ, ឯកតោ ចត្តារោ, នវមោ អនុស្សាវេតិ សលាកំ គាហេតិ – ‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥទំ គណ្ហថ, ឥទំ រោចេថា’តិ. ឯវំ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃរាជិ ចេវ ហោតិ សង្ឃភេទោ ច. នវន្នំ វា, ឧបាលិ, អតិរេកនវន្នំ វា សង្ឃរាជិ ចេវ ហោតិ សង្ឃភេទោ ចា’’តិ (ចូឡវ. ៣៥១).

ឯតេសុ ច បន បញ្ចសុ សង្ឃភេទោ វចីកម្មំ, សេសានិ កាយកម្មានីតិ. ឯវំ កម្មតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

‘ទ្វារតោ’តិ សព្ពានេវ ចេតានិ កាយទ្វារតោបិ វចីទ្វារតោបិ សមុដ្ឋហន្តិ. បុរិមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អាណត្តិកវិជ្ជាមយបយោគវសេន វចីទ្វារតោ សមុដ្ឋហិត្វាបិ កាយទ្វារមេវ បូរេន្តិ. សង្ឃភេទោ ហត្ថមុទ្ទាយ ភេទំ ករោន្តស្ស កាយទ្វារតោ សមុដ្ឋហិត្វាបិ វចីទ្វារមេវ បូរេតីតិ. ឯវមេត្ថ ទ្វារតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

‘កប្បដ្ឋិតិយតោ’តិ សង្ឃភេទោយេវ ចេត្ថ កប្បដ្ឋិតិយោ. សណ្ឋហន្តេ ហិ កប្បេ កប្បវេមជ្ឈេ វា សង្ឃភេទំ កត្វា កប្បវិនាសេយេវ មុច្ចតិ. សចេបិ ហិ ‘ស្វេ កប្បោ វិនស្សិស្សតី’តិ អជ្ជ សង្ឃភេទំ ករោតិ, ស្វេយេវ មុច្ចតិ, ឯកទិវសមេវ និរយេ បច្ចតិ. ឯវំ ករណំ បន នត្ថិ. សេសានិ ចត្តារិ កម្មានិ អានន្តរិយានេវ ហោន្តិ, ន កប្បដ្ឋិតិយានីតិ. ឯវមេត្ថ កប្បដ្ឋិតិយតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

‘បាកតោ’តិ យេន ច បញ្ចបេតានិ កម្មានិ កតានិ ហោន្តិ, តស្ស សង្ឃភេទោយេវ បដិសន្ធិវសេន វិបច្ចតិ. សេសានិ ‘‘អហោសិ កម្មំ នាហោសិ កម្មវិបាកោ’’តិ ឯវមាទីសុ សង្ខំ គច្ឆន្តិ. សង្ឃភេទាភាវេ លោហិតុប្បាទោ, តទភាវេ អរហន្តឃាតោ, តទភាវេ សចេ បិតា សីលវា ហោតិ, មាតា ទុស្សីលា នោ វា តថា សីលវតី, បិតុឃាតោ បដិសន្ធិវសេន វិបច្ចតិ. សចេ មាតា មាតុឃាតោ. ទ្វីសុបិ សីលេន វា ទុស្សីលេន វា សមានេសុ មាតុឃាតោវ បដិសន្ធិវសេន វិបច្ចតិ; មាតា ហិ ទុក្ករការិណី ពហូបការា ច បុត្តានន្តិ. ឯវមេត្ថ បាកតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

‘សាធារណាទីហី’តិ បុរិមានិ ចត្តារិ សព្ពេសម្បិ គហដ្ឋបព្ពជិតានំ សាធារណានិ. សង្ឃភេទោ បន ‘‘ន ខោ, ឧបាលិ, ភិក្ខុនី សង្ឃំ ភិន្ទតិ, ន សិក្ខមានា, ន សាមណេរោ, ន សាមណេរី, ន ឧបាសកោ, ន ឧបាសិកា សង្ឃំ ភិន្ទតិ. ភិក្ខុ ខោ, ឧបាលិ, បកតត្តោ សមានសំវាសកោ សមានសីមាយំ ឋិតោ សង្ឃំ ភិន្ទតី’’តិ (ចូឡវ. ៣៥១) វចនតោ វុត្តប្បការស្ស ភិក្ខុនោវ ហោតិ, ន អញ្ញស្ស; តស្មា អសាធារណោ. អាទិសទ្ទេន សព្ពេបេតេ ទុក្ខវេទនាសហគតា ទោសមោហសម្បយុត្តា ចាតិ ឯវមេត្ថ សាធារណាទីហិបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

អញ្ញំ សត្ថារន្តិ ‘អយំ មេ សត្ថា សត្ថុកិច្ចំ កាតុំ សមត្ថោ’តិ ភវន្តរេបិ អញ្ញំ តិត្ថករំ ‘អយំ មេ សត្ថា’តិ ឯវំ គណ្ហេយ្យ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ អត្ថោ. អដ្ឋមំ ភវំ និព្ពត្តេយ្យាតិ សព្ពមន្ទបញ្ញោបិ សត្តមំ ភវំ អតិក្កមិត្វា អដ្ឋមំ និព្ពត្តេយ្យ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. ឧត្តមកោដិយា ហិ សត្តមំ ភវំ សន្ធាយេវេស ‘‘និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ’’តិ វុត្តោ. កិំ បន តំ និយាមេតិ? កិំ បុព្ពហេតុ និយាមេតិ ឧទាហុ បដិលទ្ធមគ្គោ ឧទាហុ ឧបរិ តយោ មគ្គាតិ? សម្មាសម្ពុទ្ធេន គហិតំ នាមមត្តមេតំ. បុគ្គលោ បន និយតោ នាម នត្ថិ. ‘‘បុព្ពហេតុ និយាមេតី’’តិ វុត្តេ ហិ ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គានំ ឧបនិស្សយោ វុត្តោ ហោតិ, បឋមមគ្គស្ស ឧបនិស្សយាភាវោ អាបជ្ជតិ. ឥច្ចស្ស អហេតុ អប្បច្ចយា និព្ពត្តិំ បាបុណាតិ. ‘‘បដិលទ្ធមគ្គោ និយាមេតី’’តិ វុត្តេ ឧបរិ តយោ មគ្គា អកិច្ចកា ហោន្តិ, បឋមមគ្គោវ សកិច្ចកោ, បឋមមគ្គេនេវ កិលេសេ ខេបេត្វា បរិនិព្ពាយិតព្ពំ ហោតិ. ‘‘ឧបរិ តយោ មគ្គា និយាមេន្តី’’តិ វុត្តេ បឋមមគ្គោ អកិច្ចកោ ហោតិ, ឧបរិ តយោ មគ្គាវ សកិច្ចកា, បឋមមគ្គំ អនិព្ពត្តេត្វា ឧបរិ តយោ មគ្គា និព្ពត្តេតព្ពា ហោន្តិ, បឋមមគ្គេន ច អនុប្បជ្ជិត្វាវ កិលេសា ខេបេតព្ពា ហោន្តិ. តស្មា ន អញ្ញោ កោចិ និយាមេតិ, ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គានំ វិបស្សនាវ និយាមេតិ. សចេ ហិ តេសំ វិបស្សនា តិក្ខា សូរា ហុត្វា វហតិ, ឯកំយេវ ភវំ និព្ពត្តេត្វា អរហត្តំ បត្វា បរិនិព្ពាតិ. តតោ មន្ទតរបញ្ញោ ទុតិយេ វា តតិយេ វា ចតុត្ថេ វា បញ្ចមេ វា ឆដ្ឋេ វា ភវេ អរហត្តំ បត្វា បរិនិព្ពាតិ. សព្ពមន្ទបញ្ញោ សត្តមំ ភវំ និព្ពត្តេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, អដ្ឋមេ ភវេ បដិសន្ធិ ន ហោតិ. ឥតិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន គហិតំ នាមមត្តមេតំ. សត្ថា ហិ ពុទ្ធតុលាយ តុលេត្វា សព្ពញ្ញុតញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘អយំ បុគ្គលោ សព្ពមហាបញ្ញោ តិក្ខវិបស្សកោ ឯកមេវ ភវំ និព្ពត្តេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិស្សតី’តិ ‘ឯកពីជី’តិ នាមំ អកាសិ; ‘អយំ បុគ្គលោ ទុតិយំ, តតិយំ, ចតុត្ថំ, បញ្ចមំ, ឆដ្ឋំ ភវំ និព្ពត្តេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិស្សតី’តិ ‘កោលំកោលោ’តិ នាមំ អកាសិ; ‘អយំ បុគ្គលោ សត្តមំ ភវំ និព្ពត្តេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិស្សតី’តិ ‘សត្តក្ខត្តុបរមោ’តិ នាមំ អកាសិ.

កោចិ បន បុគ្គលោ សត្តន្នំ ភវានំ និយតោ នាម នត្ថិ. អរិយសាវកោ បន យេន កេនចិបិ អាការេន មន្ទបញ្ញោ សមានោ អដ្ឋមំ ភវំ អប្បត្វា អន្តរាវ បរិនិព្ពាតិ. សក្កសទិសោបិ វដ្ដាភិរតោ សត្តមំយេវ ភវំ គច្ឆតិ. សត្តមេ ភវេ សព្ពការេន បមាទវិហារិនោបិ វិបស្សនាញាណំ បរិបាកំ គច្ឆតិ. អប្បមត្តកេបិ អារម្មណេ និព្ពិន្ទិត្វា និព្ពុតិំ បាបុណាតិ. សចេបិ ហិស្ស សត្តមេ ភវេ និទ្ទំ វា ឱក្កមន្តស្ស, បរម្មុខំ វា គច្ឆន្តស្ស, បច្ឆតោ ឋត្វា តិខិណេន អសិនា កោចិទេវ សីសំ បាតេយ្យ, ឧទកេ វា ឱសាទេត្វា មារេយ្យ, អសនិ វា បនស្ស សីសេ បតេយ្យ, ឯវរូបេបិ កាលេ សប្បដិសន្ធិកា កាលំកិរិយា នាម ន ហោតិ, អរហត្តំ បត្វាវ បរិនិព្ពាតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អដ្ឋមំ ភវំ និព្ពត្តេយ្យ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ.

ឯកិស្សា លោកធាតុយាតិ ទសសហស្សិលោកធាតុយា. តីណិ ហិ ខេត្តានិ – ជាតិខេត្តំ, អាណាខេត្តំ, វិសយក្ខេត្តន្តិ. តត្ថ ‘ជាតិក្ខេត្តំ’ នាម ទសសហស្សិលោកធាតុ. សា ហិ តថាគតស្ស មាតុកុច្ឆិឱក្កមនកាលេ, និក្ខមនកាលេ, សម្ពោធិកាលេ, ធម្មចក្កបវត្តនេ, អាយុសង្ខារវោស្សជ្ជនេ, បរិនិព្ពានេ ច កម្បតិ. កោដិសតសហស្សចក្កវាឡំ បន ‘អាណាខេត្តំ’ នាម. អាដានាដិយមោរបរិត្តធជគ្គបរិត្តរតនបរិត្តាទីនញ្ហិ ឯត្ថ អាណា វត្តតិ. ‘វិសយខេត្តស្ស’ បន បរិមាណំ នត្ថិ. ពុទ្ធានញ្ហិ ‘‘យាវតកំ ញាណំ តាវតកំ ញេយ្យំ, យាវតកំ ញេយ្យំ តាវតកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ ញេយ្យំ, ញេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ៣.៥) វចនតោ អវិសយោ នាម នត្ថិ.

ឥមេសុ បន តីសុ ខេត្តេសុ, ឋបេត្វា ឥមំ ចក្កវាឡំ, អញ្ញស្មិំ ចក្កវាឡេ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តីតិ សុត្តំ នត្ថិ, ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ បន អត្ថិ. តីណិ បិដកានិ – វិនយបិដកំ, សុត្តន្តបិដកំ, អភិធម្មបិដកន្តិ. តិស្សោ សង្គីតិយោ – មហាកស្សបត្ថេរស្ស សង្គីតិ, យសត្ថេរស្ស សង្គីតិ, មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរស្ស សង្គីតីតិ. ឥមា តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហេ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ ឥមំ ចក្កវាឡំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញត្ថ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តីតិ សុត្តំ នត្ថិ, នុប្បជ្ជន្តីតិ បន អត្ថិ.

អបុព្ពំ អចរិមន្តិ អបុរេ អបច្ឆា; ឯកតោ នុប្បជ្ជន្តិ, បុរេ វា បច្ឆា វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ពោធិបល្លង្កេ ‘‘ពោធិំ អប្បត្វា ន ឧដ្ឋហិស្សាមី’’តិ និសិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិគ្គហណំ តាវ បុព្ពេន្តិ ន វេទិតព្ពំ. ពោធិសត្តស្ស ហិ បដិសន្ធិគ្គហណេ ទសសហស្សចក្កវាឡកម្បនេនេវ ជាតិក្ខេត្តបរិគ្គហោ កតោ, អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ និវារិតា ហោតិ. បរិនិព្ពានតោ បដ្ឋាយ ច យាវ សាសបមត្តាបិ ធាតុយោ តិដ្ឋន្តិ តាវ បច្ឆាតិ ន វេទិតព្ពំ. ធាតូសុ ហិ ឋិតាសុ ពុទ្ធា ឋិតាវ ហោន្តិ. តស្មា ឯត្ថន្តរេ អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ និវារិតាវ ហោតិ, ធាតុបរិនិព្ពានេ បន ជាតេ អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ ន និវារិតា.

តីណិ ហិ អន្តរធានានិ នាម – បរិយត្តិអន្តរធានំ, បដិវេធអន្តរធានំ, បដិបត្តិអន្តរធានន្តិ. តត្ថ ‘បរិយត្តី’តិ តីណិ បិដកានិ; ‘បដិវេធោ’តិ សច្ចបដិវេធោ; ‘បដិបត្តី’តិ បដិបទា. តត្ថ បដិវេធោ ច បដិបត្តិ ច ហោតិបិ ន ហោតិបិ. ឯកស្មិញ្ហិ កាលេ បដិវេធករា ភិក្ខូ ពហូ ហោន្តិ; ‘ឯស ភិក្ខុ បុថុជ្ជនោ’តិ អង្គុលិំ បសារេត្វា ទស្សេតព្ពោ ហោតិ. ឥមស្មិំយេវ ទីបេ ឯកវារំ កិរ បុថុជ្ជនភិក្ខុ នាម នាហោសិ. បដិបត្តិបូរកាបិ កទាចិ ពហូ ហោន្តិ, កទាចិ អប្បា. ឥតិ បដិវេធោ ច បដិបត្តិ ច ហោតិបិ ន ហោតិបិ.

សាសនដ្ឋិតិយា បន បរិយត្តិយេវ បមាណំ. បណ្ឌិតោ ហិ តេបិដកំ សុត្វា ទ្វេបិ បូរេតិ. យថា អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ អាឡារស្ស សន្តិកេ បញ្ចាភិញ្ញា សត្ត ច សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា បរិកម្មំ បុច្ឆិ, សោ ‘ន ជានាមី’តិ អាហ; តតោ ឧទកស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អធិគតវិសេសំ សំសន្ទេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្ស បរិកម្មំ បុច្ឆិ; សោ អាចិក្ខិ; តស្ស វចនសមនន្តរមេវ មហាសត្តោ តំ សម្បាទេសិ; ឯវមេវ បញ្ញវា ភិក្ខុ បរិយត្តិំ សុត្វា ទ្វេបិ បូរេតិ. តស្មា បរិយត្តិយា ឋិតាយ សាសនំ ឋិតំ ហោតិ. យទា បន សា អន្តរធាយតិ តទា បឋមំ អភិធម្មបិដកំ នស្សតិ. តត្ថ បដ្ឋានំ សព្ពបឋមំ អន្តរធាយតិ. អនុក្កមេន បច្ឆា ធម្មសង្គហោ. តស្មិំ អន្តរហិតេ ឥតរេសុ ទ្វីសុ បិដកេសុ ឋិតេសុ សាសនំ ឋិតមេវ ហោតិ.

តត្ថ សុត្តន្តបិដកេ អន្តរធាយមានេ បឋមំ អង្គុត្តរនិកាយោ ឯកាទសកតោ បដ្ឋាយ យាវ ឯកកា អន្តរធាយតិ. តទនន្តរំ សំយុត្តនិកាយោ ចក្កបេយ្យាលតោ បដ្ឋាយ យាវ ឱឃតរណា អន្តរធាយតិ. តទនន្តរំ មជ្ឈិមនិកាយោ ឥន្ទ្រិយភាវនតោ បដ្ឋាយ យាវ មូលបរិយាយា អន្តរធាយតិ. តទនន្តរំ ទីឃនិកាយោ ទសុត្តរតោ បដ្ឋាយ យាវ ព្រហ្មជាលា អន្តរធាយតិ. ឯកិស្សាបិ ទ្វិន្នម្បិ គាថានំ បុច្ឆា អទ្ធានំ គច្ឆតិ; សាសនំ ធារេតុំ ន សក្កោតិ សភិយបុច្ឆា (សុ. និ. ៥១៥ អាទយោ) វិយ អាឡវកបុច្ឆា (សុ. និ. ១៨៣ អាទយោ; សំ. និ. ១.២៤៦) វិយ ច. ឯតា កិរ កស្សបពុទ្ធកាលិកា អន្តរា សាសនំ ធារេតុំ នាសក្ខិំសុ.

ទ្វីសុ បន បិដកេសុ អន្តរហិតេសុបិ វិនយបិដកេ ឋិតេ សាសនំ តិដ្ឋតិ. បរិវារខន្ធកេសុ អន្តរហិតេសុ ឧភតោវិភង្គេ ឋិតេ ឋិតមេវ ហោតិ. ឧភតោវិភង្គេ អន្តរហិតេ មាតិកាយ ឋិតាយបិ ឋិតមេវ ហោតិ. មាតិកាយ អន្តរហិតាយ បាតិមោក្ខបព្ពជ្ជាឧបសម្បទាសុ ឋិតាសុ សាសនំ តិដ្ឋតិ. លិង្គំ អទ្ធានំ គច្ឆតិ. សេតវត្ថសមណវំសោ បន កស្សបពុទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ សាសនំ ធារេតុំ នាសក្ខិ. បច្ឆិមកស្ស បន សច្ចបដិវេធតោ បច្ឆិមកស្ស សីលភេទតោ ច បដ្ឋាយ សាសនំ ឱសក្កិតំ នាម ហោតិ. តតោ បដ្ឋាយ អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ ន វារិតា.

តីណិ បរិនិព្ពានានិ នាម – កិលេសបរិនិព្ពានំ, ខន្ធបរិនិព្ពានំ, ធាតុបរិនិព្ពានន្តិ. តត្ថ ‘កិលេសបរិនិព្ពានំ’ ពោធិបល្លង្កេ អហោសិ, ‘ខន្ធបរិនិព្ពានំ’ កុសិនារាយំ, ‘ធាតុបរិនិព្ពានំ’ អនាគតេ ភវិស្សតិ. សាសនស្ស កិរ ឱសក្កនកាលេ ឥមស្មិំ តម្ពបណ្ណិទីបេ ធាតុយោ សន្និបតិត្វា មហាចេតិយំ គមិស្សន្តិ, មហាចេតិយតោ នាគទីបេ រាជាយតនចេតិយំ, តតោ មហាពោធិបល្លង្កំ គមិស្សន្តិ. នាគភវនតោបិ ទេវលោកតោបិ ព្រហ្មលោកតោបិ ធាតុយោ មហាពោធិបល្លង្កមេវ គមិស្សន្តិ. សាសបមត្តាបិ ធាតុ ន អន្តរា នស្សិស្សតិ. សព្ពា ធាតុយោ មហាពោធិបល្លង្កេ រាសិភូតា សុវណ្ណក្ខន្ធោ វិយ ឯកឃនា ហុត្វា ឆព្ពណ្ណរំសិយោ វិស្សជ្ជេស្សន្តិ. តា ទសសហស្សិលោកធាតុំ ផរិស្សន្តិ. តតោ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតា សន្និបតិត្វា ‘‘អជ្ជ សត្ថា បរិនិព្ពាតិ, អជ្ជ សាសនំ ឱសក្កតិ, បច្ឆិមទស្សនំ ទានិ ឥទំ អម្ហាក’’ន្តិ ទសពលស្ស បរិនិព្ពុតទិវសតោ មហន្តតរំ ការុញ្ញំ ករិស្សន្តិ. ឋបេត្វា អនាគាមិខីណាសវេ អវសេសា សកភាវេន សន្ធារេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. ធាតូសុ តេជោធាតុ ឧដ្ឋហិត្វា យាវ ព្រហ្មលោកា ឧគ្គច្ឆិស្សតិ. សាសបមត្តាយបិ ធាតុយា សតិ ឯកជាលាវ ភវិស្សតិ; ធាតូសុ បរិយាទានំ គតាសុ បច្ឆិជ្ជិស្សតិ. ឯវំ មហន្តំ អានុភាវំ ទស្សេត្វា ធាតូសុ អន្តរហិតាសុ សាសនំ អន្តរហិតំ នាម ហោតិ. យាវ ឯវំ ន អន្តរធាយតិ តាវ អចរិមំ នាម ហោតិ. ឯវំ អបុព្ពំ អចរិមំ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

កស្មា បន អបុព្ពំ អចរិមំ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ? អនច្ឆរិយត្តា. ពុទ្ធា ហិ អច្ឆរិយមនុស្សា, យថាហ – ‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧបជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អច្ឆរិយមនុស្សោ. កតមោ ឯកបុគ្គលោ? តថាគតោ, ភិក្ខវេ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ (អ. និ. ១.១៧២). យទិ ច ទ្វេ វា ចត្តារោ វា អដ្ឋ វា សោឡស វា ឯកតោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, ន អច្ឆរិយា ភវេយ្យុំ. ឯកស្មិញ្ហិ វិហារេ ទ្វិន្នំ ចេតិយានម្បិ លាភសក្ការោ ឧឡារោ ន ហោតិ, ភិក្ខូបិ ពហុតាយ ន អច្ឆរិយា ជាតា, ឯវំ ពុទ្ធាបិ ភវេយ្យុំ; តស្មា នុប្បជ្ជន្តិ. ទេសនាយ ច វិសេសាភាវតោ. យញ្ហិ សតិបដ្ឋានាទិភេទំ ធម្មំ ឯកោ ទេសេតិ, អញ្ញេន ឧប្បជ្ជិត្វាបិ សោវ ទេសេតព្ពោ សិយា. តតោ អនច្ឆរិយោ សិយា. ឯកស្មិំ បន ធម្មំ ទេសេន្តេ ទេសនាបិ អច្ឆរិយា ហោតិ. វិវាទភាវតោ ច. ពហូសុ ច ពុទ្ធេសុ ឧប្បន្នេសុ ពហូនំ អាចរិយានំ អន្តេវាសិកា វិយ ‘អម្ហាកំ ពុទ្ធោ បាសាទិកោ, អម្ហាកំ ពុទ្ធោ មធុរស្សរោ លាភី បុញ្ញវា’តិ វិវទេយ្យុំ; តស្មាបិ ឯវំ នុប្បជ្ជន្តិ.

អបិចេតំ ការណំ មិលិន្ទរញ្ញា បុដ្ឋេន នាគសេនត្ថេរេន វិត្ថារិតមេវ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ (មិ. ប. ៥.១.១) –

‘‘ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ ភគវតា – ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វេ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា អបុព្ពំ អចរិមំ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ (អ. និ. ១.២៧៧; ម. និ. ៣.១២៩). ទេសេន្តា ច, ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេបិ តថាគតា សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មេ ទេសេន្តិ, កថយមានា ច ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ កថេន្តិ, សិក្ខាបេន្តា ច តីសុ សិក្ខាសុ សិក្ខាបេន្តិ, អនុសាសមានា ច អប្បមាទបដិបត្តិយំ អនុសាសន្តិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេសម្បិ តថាគតានំ ឯកា ទេសនា ឯកា កថា ឯកា សិក្ខា ឯកានុសិដ្ឋិ, កេន ការណេន ទ្វេ តថាគតា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ? ឯកេនបិ តាវ ពុទ្ធុប្បាទេន អយំ លោកោ ឱភាសជាតោ. យទិ ទុតិយោ ពុទ្ធោ ភវេយ្យ, ទ្វិន្នំ បភាយ អយំ លោកោ ភិយ្យោសោ មត្តាយ ឱភាសជាតោ ភវេយ្យ. ឱវទន្តា ច ទ្វេ តថាគតា សុខំ ឱវទេយ្យុំ, អនុសាសមានា ច សុខំ អនុសាសេយ្យុំ. តត្ថ មេ ការណំ ទស្សេហិ យថាហំ និស្សំសយោ ភវេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘អយំ, មហារាជ, ទសសហស្សី លោកធាតុ ឯកពុទ្ធធារណី, ឯកស្សេវ តថាគតស្ស គុណំ ធារេតិ. យទិ ទុតិយោ ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, នាយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ធារេយ្យ, ចលេយ្យ កម្បេយ្យ នមេយ្យ ឱនមេយ្យ វិនមេយ្យ វិកិរេយ្យ វិធមេយ្យ វិទ្ធំសេយ្យ, ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យ.

‘‘យថា, មហារាជ, នាវា ឯកបុរិសសន្ធារណី ភវេយ្យ, ឯកស្មិំ បុរិសេ អភិរូឡ្ហេ សា នាវា សមុបាទិកា ភវេយ្យ. អថ ទុតិយោ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ តាទិសោ អាយុនា វណ្ណេន វយេន បមាណេន កិសថូលេន សព្ពង្គបច្ចង្គេន. សោ តំ នាវំ អភិរូហេយ្យ. អបិនុ សា, មហារាជ, នាវា ទ្វិន្នម្បិ ធារេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, ចលេយ្យ កម្បេយ្យ នមេយ្យ ឱនមេយ្យ វិនមេយ្យ វិកិរេយ្យ វិធមេយ្យ វិទ្ធំសេយ្យ, ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យ, ឱសីទេយ្យ ឧទកេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ឯកពុទ្ធធារណី ឯកស្សេវ តថាគតស្ស គុណំ ធារេតិ. យទិ ទុតិយោ ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, នាយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ធារេយ្យ, ចលេយ្យ…បេ… ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, បុរិសោ យាវទត្ថំ ភោជនំ ភុញ្ជេយ្យ ឆាទេន្តំ យាវកណ្ឋមភិបូរយិត្វា. សោ តតោ បីណិតោ បរិបុណ្ណោ និរន្តរោ តន្ទីគតោ អនោនមិតទណ្ឌជាតោ បុនទេវ តត្តកំ ភោជនំ ភុញ្ជេយ្យ. អបិនុ ខោ សោ, មហារាជ, បុរិសោ សុខិតោ ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, សកិំ ភុត្តោវ មរេយ្យា’’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ឯកពុទ្ធធារណី…បេ… ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យា’’តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, អតិធម្មភារេន បថវី ចលតី’’តិ? ‘‘ឥធ, មហារាជ, ទ្វេ សកដា រតនបរិបូរិតា ភវេយ្យុំ យាវស្មា មុខសមា. ឯក សកដតោ រតនំ គហេត្វា ឯកម្ហិ សកដេ អាកិរេយ្យុំ. អបិនុ តំ, មហារាជ, សកដំ ទ្វិន្នម្បិ សកដានំ រតនំ ធារេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, នាភិបិ តស្ស ចលេយ្យ, អរាបិ តស្ស ភិជ្ជេយ្យុំ, នេមិបិ តស្ស ឱបតេយ្យ, អក្ខោបិ តស្ស ភិជ្ជេយ្យា’’តិ. ‘‘កិន្នុ ខោ, មហារាជ, អតិរតនភារេន សកដំ ភិជ្ជតី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អតិធម្មភារេន បថវី ចលតីតិ.

‘‘អបិច, មហារាជ, ឥមំ ការណំ ពុទ្ធពលបរិទីបនាយ ឱសារិតំ. អញ្ញម្បិ តត្ថ បតិរូបំ ការណំ សុណោហិ យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ. យទិ, មហារាជ, ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, បរិសាយ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘តុម្ហាកំ ពុទ្ធោ, អម្ហាកំ ពុទ្ធោ’តិ ឧភតោបក្ខជាតា ភវេយ្យុំ. យថា, មហារាជ, ទ្វិន្នំ ពលវាមច្ចានំ បរិសាយ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘តុម្ហាកំ អមច្ចោ, អម្ហាកំ អមច្ចោ’តិ ឧភតោបក្ខជាតា ហោន្តិ; ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យទិ ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេសំ បរិសាយ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘តុម្ហាកំ ពុទ្ធោ, អម្ហាកំ ពុទ្ធោ’តិ ឧភតោបក្ខជាតា ភវេយ្យុំ. ឥទំ តាវ មហារាជ ឯកំ ការណំ យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ.

‘‘អបរម្បិ ឧត្តរិំ ការណំ សុណោហិ យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ. យទិ, មហារាជ, ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ ‘អគ្គោ ពុទ្ធោ’តិ យំ វចនំ តំ មិច្ឆា ភវេយ្យ, ‘ជេដ្ឋោ ពុទ្ធោ’តិ ‘សេដ្ឋោ ពុទ្ធោ’តិ ‘វិសិដ្ឋោ ពុទ្ធោ’តិ ‘ឧត្តមោ ពុទ្ធោ’តិ ‘បវរោ ពុទ្ធោ’តិ ‘អសមោ ពុទ្ធោ’តិ ‘អសមសមោ ពុទ្ធោ’តិ ‘អប្បដិសមោ ពុទ្ធោ’តិ ‘អប្បដិភាគី ពុទ្ធោ’តិ ‘អប្បដិបុគ្គលោ ពុទ្ធោ’តិ យំ វចនំ តំ មិច្ឆា ភវេយ្យ. ឥទម្បិ ខោ ត្វំ, មហារាជ, ការណំ តថតោ សម្បដិច្ឆ យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ.

‘‘អបិច, មហារាជ, ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សភាវបកតិ ឯសា យំ ឯកោយេវ ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ. កស្មា ការណា? មហន្តត្តា សព្ពញ្ញុពុទ្ធគុណានំ. អញ្ញម្បិ, មហារាជ, យំ លោកេ មហន្តំ តំ ឯកំយេវ ហោតិ. បថវី, មហារាជ, មហន្តា, សា ឯកាយេវ; សាគរោ មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ; សិនេរុ គិរិរាជា មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ; អាកាសោ មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ; សក្កោ មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ; មហាព្រហ្មា មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ; តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ លោកស្មិំ. យត្ថ តេ ឧប្បជ្ជន្តិ តត្ថ អញ្ញេសំ ឱកាសោ ន ហោតិ. តស្មា, មហារាជ, តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯកោយេវ លោកេ ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

‘‘សុកថិតោ, ភន្តេ នាគសេន, បញ្ហោ ឱបម្មេហិ ការណេហី’’តិ (មិ. ប. ៥.១.១).

ឯកិស្សា លោកធាតុយាតិ ឯកស្មិំ ចក្កវាឡេ. ហេដ្ឋា ឥមិនាវ បទេន ទស ចក្កវាឡសហស្សានិ គហិតានិ. តានិបិ ឯកចក្កវាឡេនេវ បរិច្ឆិន្ទិតុំ វដ្ដន្តិ. ពុទ្ធា ហិ ឧប្បជ្ជមានា ឥមស្មិំយេវ ចក្កវាឡេ ឧប្បជ្ជន្តិ; ឧប្បជ្ជនដ្ឋានេ បន វារិតេ ឥតោ អញ្ញេសុ ចក្កវាឡេសុ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ វារិតមេវ ហោតិ. អបុព្ពំ អចរិមន្តិ ឯត្ថ ចក្ករតនបាតុភាវតោ បុព្ពេ បុព្ពំ, តស្សេវ អន្តរធានតោ បច្ឆា ចរិមំ. តត្ថ ទ្វិធា ចក្ករតនស្ស អន្តរធានំ ហោតិ – ចក្កវត្តិនោ កាលកិរិយាយ វា បព្ពជ្ជាយ វា. អន្តរធាយមានញ្ច បន តំ កាលកិរិយតោ វា បព្ពជ្ជតោ វា សត្តមេ ទិវសេ អន្តរធាយតិ. តតោ បរំ ចក្កវត្តិនោ បាតុភាវោ អវារិតោ. កស្មា បន ឯកចក្កវាឡេ ទ្វេ ចក្កវត្តិនោ នុប្បជ្ជន្តីតិ? វិវាទុបច្ឆេទតោ អនច្ឆរិយភាវតោ ចក្ករតនស្ស មហានុភាវតោ ច. ទ្វីសុ ហិ ឧប្បជ្ជន្តេសុ ‘អម្ហាកំ រាជា មហន្តោ, អម្ហាកំ រាជា មហន្តោ’តិ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ. ‘ឯកស្មិំ ទីបេ ចក្កវត្តី, ឯកស្មិំ ទីបេ ចក្កវត្តី’តិ ច អនច្ឆរិយោ ភវេយ្យ. យោ ចាយំ ចក្ករតនស្ស ទ្វិសហស្សទីបបរិវារេសុ ចតូសុ មហាទីបេសុ ឥស្សរិយានុប្បទានសមត្ថោ មហានុភាវោ, សោ បរិហាយេយ្យ. ឥតិ វិវាទុបច្ឆេទតោ អនច្ឆរិយភាវតោ ចក្ករតនស្ស មហានុភាវតោ ច ន ឯកចក្កវាឡេ ទ្វេ ឧប្បជ្ជន្តិ.

យំ ឥត្ថោ អរហំ អស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ ឯត្ថ តិដ្ឋតុ តាវ សព្ពញ្ញុគុណេ និព្ពត្តេត្វា លោកត្តារណសមត្ថោ ពុទ្ធភាវោ, បណិធានមត្តម្បិ ឥត្ថិយា ន សម្បជ្ជតិ.

‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សនំ;

បព្ពជ្ជា គុណសម្បត្តិ, អធិការោ ច ឆន្ទតា;

អដ្ឋធម្មសមោធានា, អភិនីហារោ សមិជ្ឈតី’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៩);