១. សង្គហវារវណ្ណនា

៧១៨. ឥទានិ តទនន្តរេ បដិសម្ភិទាវិភង្គេ ចតស្សោតិ គណនបរិច្ឆេទោ. បដិសម្ភិទាតិ បភេទា. យស្មា បន បរតោ អត្ថេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទាតិអាទិមាហ, តស្មា ន អញ្ញស្ស កស្សចិ បភេទា, ញាណស្សេវ បភេទាតិ វេទិតព្ពា. ឥតិ ‘‘ចតស្សោ បដិសម្ភិទា’’តិ បទេន ចត្តារោ ញាណប្បភេទាតិ អយមត្ថោ សង្គហិតោ. អត្ថបដិសម្ភិទាតិ អត្ថេ បដិសម្ភិទា; អត្ថប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនាវវត្ថានករណសមត្ថំ អត្ថេ បភេទគតំ ញាណន្តិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ធម្មប្បភេទស្ស ហិ សល្លក្ខណវិភាវនាវវត្ថានករណសមត្ថំ ធម្មេ បភេទគតំ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា នាម. និរុត្តិប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនាវវត្ថានករណសមត្ថំ និរុត្តាភិលាបេ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា នាម. បដិភានប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនាវវត្ថានករណសមត្ថំ បដិភានេ បភេទគតំ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា នាម.

ឥទានិ យថានិក្ខិត្តា បដិសម្ភិទា ភាជេត្វា ទស្សេន្តោ អត្ថេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទាតិអាទិមាហ. តត្ថ អត្ថោតិ សង្ខេបតោ ហេតុផលំ. តញ្ហិ ហេតុវសេន អរណីយំ គន្តព្ពំ បត្តព្ពំ, តស្មា អត្ថោតិ វុច្ចតិ. បភេទតោ បន យំកិញ្ចិ បច្ចយសមុប្បន្នំ, និព្ពានំ, ភាសិតត្ថោ, វិបាកោ, កិរិយាតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា អត្ថោតិ វេទិតព្ពា. តំ អត្ថំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ អត្ថេ បភេទគតំ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា.

ធម្មោតិ សង្ខេបតោ បច្ចយោ. សោ ហិ យស្មា តំ តំ វិទហតិ បវត្តេតិ ចេវ បាបេតិ ច, តស្មា ធម្មោតិ វុច្ចតិ. បភេទតោ បន យោ កោចិ ផលនិព្ពត្តកោ ហេតុ, អរិយមគ្គោ, ភាសិតំ, កុសលំ, អកុសលន្តិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ធម្មោតិ វេទិតព្ពា. តំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ ធម្មេ បភេទគតំ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា.

តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណន្តិ តស្មិំ អត្ថេ ច ធម្មេ ច យា សភាវនិរុត្តិ, តស្សា អភិលាបេ តំ សភាវនិរុត្តិំ សទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ សភាវនិរុត្តាភិលាបេ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា. ឯវមយំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា សទ្ទារម្មណា នាម ជាតា, ន បញ្ញត្តិអារម្មណា. កស្មា? យស្មា សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តិ, អយំ ន សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានន្តិ. បដិសម្ភិទាប្បត្តោ ហិ ‘‘ផស្សោ’’តិ វុត្តេ ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ, ‘‘ផស្សា’’តិ វា ‘‘ផស្ស’’ន្តិ វា វុត្តេ បន ‘‘អយំ ន សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អញ្ញំ បនេស នាមអាខ្យាតឧបសគ្គព្យញ្ជនសទ្ទំ ជានាតិ ន ជានាតីតិ? យទគ្គេន សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តិ, អយំ ន សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ, តទគ្គេន តម្បិ ជានិស្សតីតិ. តំ បន នយិទំ បដិសម្ភិទាកិច្ចន្តិ បដិក្ខិបិត្វា ឥទំ វត្ថុ កថិតំ –

តិស្សទត្តត្ថេរោ កិរ ពោធិមណ្ឌេ សុវណ្ណសលាកំ គហេត្វា អដ្ឋារសសុ ភាសាសុ ‘កតរភាសាយ កថេមី’តិ បវារេសិ. តំ បន តេន អត្តនោ ឧគ្គហេ ឋត្វា បវារិតំ, ន បដិសម្ភិទាយ ឋិតេន. សោ ហិ មហាបញ្ញតាយ តំ តំ ភាសំ កថាបេត្វា កថាបេត្វា ឧគ្គណ្ហិ; តតោ ឧគ្គហេ ឋត្វា ឯវំ បវារេសិ.

ភាសំ នាម សត្តា ឧគ្គណ្ហន្តីតិ វត្វា ច បនេត្ថ ឥទំ កថិតំ. មាតាបិតរោ ហិ ទហរកាលេ កុមារកេ មញ្ចេ វា បីឋេ វា និបជ្ជាបេត្វា តំ តំ កថយមានា តានិ តានិ កិច្ចានិ ករោន្តិ. ទារកា តេសំ តំ តំ ភាសំ វវត្ថាបេន្តិ – ឥមិនា ឥទំ វុត្តំ, ឥមិនា ឥទំ វុត្តន្តិ. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ សព្ពម្បិ ភាសំ ជានន្តិ. មាតា ទមិឡី, បិតា អន្ធកោ. តេសំ ជាតោ ទារកោ សចេ មាតុកថំ បឋមំ សុណាតិ, ទមិឡភាសំ ភាសិស្សតិ; សចេ បិតុកថំ បឋមំ សុណាតិ, អន្ធកភាសំ ភាសិស្សតិ. ឧភិន្នម្បិ បន កថំ អស្សុណន្តោ មាគធភាសំ ភាសិស្សតិ.

យោបិ អគាមកេ មហារញ្ញេ និព្ពត្តោ, តត្ថ អញ្ញោ កថេន្តោ នាម នត្ថិ, សោបិ អត្តនោ ធម្មតាយ វចនំ សមុដ្ឋាបេន្តោ មាគធភាសមេវ ភាសិស្សតិ. និរយេ, តិរច្ឆានយោនិយំ, បេត្តិវិសយេ, មនុស្សលោកេ, ទេវលោកេតិ សព្ពត្ថ មាគធភាសាវ ឧស្សន្នា. តត្ថ សេសា ឱដ្ដកិរាតអន្ធកយោនកទមិឡភាសាទិកា អដ្ឋារស ភាសា បរិវត្តន្តិ. អយមេវេកា យថាភុច្ចព្រហ្មវោហារអរិយវោហារសង្ខាតា មាគធភាសា ន បរិវត្តតិ. សម្មាសពុទ្ធោបិ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ តន្តិំ អារោបេន្តោ មាគធភាសាយ ឯវ អារោបេសិ. កស្មា? ឯវញ្ហិ អត្ថំ អាហរិតុំ សុខំ ហោតិ. មាគធភាសាយ ហិ តន្តិំ អារុឡ្ហស្ស ពុទ្ធវចនស្ស បដិសម្ភិទាប្បត្តានំ សោតបថាគមនមេវ បបញ្ចោ; សោតេ បន សង្ឃដ្ដិតមត្តេយេវ នយសតេន នយសហស្សេន អត្ថោ ឧបដ្ឋាតិ. អញ្ញាយ បន ភាសាយ តន្តិំ អារុឡ្ហំ បោថេត្វា បោថេត្វា ឧគ្គហេតព្ពំ ហោតិ. ពហុម្បិ ឧគ្គហេត្វា បន បុថុជ្ជនស្ស បដិសម្ភិទាប្បត្តិ នាម នត្ថិ. អរិយសាវកោ នោ បដិសម្ភិទាប្បតោ នាម នត្ថិ.

ញាណេសុ ញាណន្តិ សព្ពត្ថកញាណំ អារម្មណំ កត្វា ញាណំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស បភេទគតំ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទាតិ. ឥមា បន ចតស្សោបិ បដិសម្ភិទា ទ្វីសុ ឋានេសុ បភេទំ គច្ឆន្តិ, បញ្ចហិ ការណេហិ វិសទា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. កតមេសុ ទ្វីសុ? សេក្ខភូមិយញ្ច អសេក្ខភូមិយញ្ច. តត្ថ សារិបុត្តត្ថេរស្ស មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស មហាកស្សបត្ថេរស្ស មហាកច្ចាយនត្ថេរស្ស មហាកោដ្ឋិតត្ថេរស្សាតិ អសីតិយាបិ មហាថេរានំ បដិសម្ភិទា អសេក្ខភូមិយំ បភេទំ គតា. អានន្ទត្ថេរស្ស ចិត្តស្ស គហបតិនោ ធម្មិកស្ស ឧបាសកស្ស ឧបាលិស្ស គហបតិនោ ខុជ្ជុត្តរាយ ឧបាសិកាយាតិ ឯវមាទីនំ បដិសម្ភិទា សេក្ខភូមិយំ បភេទំ គតាតិ ឥមាសុ ទ្វីសុ ភូមីសុ បភេទំ គច្ឆន្តិ.

កតមេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តីតិ? អធិគមេន, បរិយត្តិយា, សវនេន, បរិបុច្ឆាយ, បុព្ពយោគេនាតិ. តត្ថ ‘អធិគមោ’ នាម អរហត្តំ. តញ្ហិ បត្តស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. ‘បរិយត្តិ’ នាម ពុទ្ធវចនំ. តញ្ហិ ឧគ្គណ្ហន្តស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. ‘សវនំ’ នាម ធម្មស្សវនំ. សក្កច្ចញ្ហិ ធម្មំ សុណន្តស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. ‘បរិបុច្ឆា’ នាម អដ្ឋកថា. ឧគ្គហិតបាឡិយា អត្ថំ កថេន្តស្ស ហិ បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. ‘បុព្ពយោគោ’ នាម បុព្ពយោគាវចរតា, អតីតភវេ ហរណបច្ចាហរណនយេន បរិគ្គហិតកម្មដ្ឋានតា; បុព្ពយោគាវចរស្ស ហិ បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. តត្ថ អរហត្តប្បត្តិយា បុនព្ពសុកុដុម្ពិកបុត្តស្ស តិស្សត្ថេរស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា អហេសុំ. សោ កិរ តម្ពបណ្ណិទីបេ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា បរតីរំ គន្ត្វា យោនកធម្មរក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកេ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អាគច្ឆន្តោ នាវំ អភិរុហនតិត្ថេ ឯកស្មិំ បទេ ឧប្បន្នកង្ខោ យោជនសតមគ្គំ និវត្តិត្វា អាចរិយស្ស សន្តិកំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ ឯកស្ស កុដុម្ពិកស្ស បញ្ហំ កថេសិ. សោ បសីទិត្វា សតសហស្សគ្ឃនិកំ កម្ពលំ អទាសិ. សោបិ តំ អាហរិត្វា អាចរិយស្ស អទាសិ. ថេរោ វាសិយា កោដ្ដេត្វា និសីទនដ្ឋានេ បរិភណ្ឌំ ការេសិ. កិមត្ថាយាតិ? បច្ឆិមាយ ជនតាយ អនុគ្គហត្ថាយាតិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អម្ហាកំ គតមគ្គំ អាវជ្ជេត្វា អនាគតេ សព្រហ្មចារិនោ បដិបត្តិំ បូរេតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តី’’តិ. តិស្សត្ថេរោបិ អាចរិយស្ស សន្តិកេ កង្ខំ ឆិន្ទិត្វា ជម្ពុកោលបដ្ដនេ ឱរុយ្ហ ចេតិយង្គណំ សម្មជ្ជនវេលាយ វាលិកវិហារំ បត្វា សម្មជ្ជិ. តស្ស សម្មជ្ជិតដ្ឋានំ ទិស្វា ‘ឥទំ វីតរាគស្ស ភិក្ខុនោ សម្មដ្ឋដ្ឋាន’ន្តិ ថេរស្ស វីមំសនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆិំសុ. ថេរោ បដិសម្ភិទាប្បត្តតាយ បុច្ឆិតបុច្ឆិតេ បញ្ហេ កថេសីតិ.

បរិយត្តិយា បន តិស្សទត្តត្ថេរស្ស ចេវ នាគសេនត្ថេរស្ស ច បដិសម្ភិទា វិសទា អហេសុំ. សក្កច្ចធម្មសវនេន សុធម្មសាមណេរស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា អហេសុំ. សោ កិរ តលង្គរវាសី ធម្មទិន្នត្ថេរស្ស ភាគិនេយ្យោ ខុរគ្គេយេវ អរហត្តំ បត្តោ មាតុលត្ថេរស្ស ធម្មវិនិច្ឆយដ្ឋានេ និសីទិត្វា សុណន្តោយេវ តីណិ បិដកានិ បគុណានិ អកាសិ. ឧគ្គហិតបាឡិយា អត្ថំ កថេន្តស្ស បន តិស្សទត្តត្ថេរស្ស ឯវ បដិសម្ភិទា វិសទា អហេសុំ. គតបច្ចាគតវត្តំ បន បូរេត្វា យាវ អនុលោមំ កម្មដ្ឋានំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អាគតានំ វិសទភាវប្បត្តបដិសម្ភិទានំ បុព្ពយោគាវចរានំ អន្តោ នត្ថិ.

ឯតេសុ បន ការណេសុ បរិយត្តិ, សវនំ, បរិបុច្ឆាតិ ឥមានិ តីណិ បភេទស្សេវ ពលវការណានិ. បុព្ពយោគោ អធិគមស្ស ពលវបច្ចយោ, បភេទស្ស ហោតិ ន ហោតីតិ? ហោតិ, ន បន តថា. បរិយត្តិសវនបរិបុច្ឆា ហិ បុព្ពេ ហោន្តុ វា មា វា, បុព្ពយោគេន បុព្ពេ ចេវ ឯតរហិ ច សង្ខារសម្មសនំ វិនា បដិសម្ភិទា នាម នត្ថិ. ឥមេ បន ទ្វេបិ ឯកតោ ហុត្វា បដិសម្ភិទា ឧបត្ថម្ភេត្វា វិសទា ករោន្តីតិ.

សង្គហវារវណ្ណនា.