១៥. បដិសម្ភិទាវិភង្គោ

១. សុត្តន្តភាជនីយំ

១. សង្គហវារវណ្ណនា

៧១៨. ឥទានិ តទនន្តរេ បដិសម្ភិទាវិភង្គេ ចតស្សោតិ គណនបរិច្ឆេទោ. បដិសម្ភិទាតិ បភេទា. យស្មា បន បរតោ អត្ថេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទាតិអាទិមាហ, តស្មា ន អញ្ញស្ស កស្សចិ បភេទា, ញាណស្សេវ បភេទាតិ វេទិតព្ពា. ឥតិ ‘‘ចតស្សោ បដិសម្ភិទា’’តិ បទេន ចត្តារោ ញាណប្បភេទាតិ អយមត្ថោ សង្គហិតោ. អត្ថបដិសម្ភិទាតិ អត្ថេ បដិសម្ភិទា; អត្ថប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនាវវត្ថានករណសមត្ថំ អត្ថេ បភេទគតំ ញាណន្តិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ធម្មប្បភេទស្ស ហិ សល្លក្ខណវិភាវនាវវត្ថានករណសមត្ថំ ធម្មេ បភេទគតំ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា នាម. និរុត្តិប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនាវវត្ថានករណសមត្ថំ និរុត្តាភិលាបេ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា នាម. បដិភានប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនាវវត្ថានករណសមត្ថំ បដិភានេ បភេទគតំ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា នាម.

ឥទានិ យថានិក្ខិត្តា បដិសម្ភិទា ភាជេត្វា ទស្សេន្តោ អត្ថេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទាតិអាទិមាហ. តត្ថ អត្ថោតិ សង្ខេបតោ ហេតុផលំ. តញ្ហិ ហេតុវសេន អរណីយំ គន្តព្ពំ បត្តព្ពំ, តស្មា អត្ថោតិ វុច្ចតិ. បភេទតោ បន យំកិញ្ចិ បច្ចយសមុប្បន្នំ, និព្ពានំ, ភាសិតត្ថោ, វិបាកោ, កិរិយាតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា អត្ថោតិ វេទិតព្ពា. តំ អត្ថំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ អត្ថេ បភេទគតំ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា.

ធម្មោតិ សង្ខេបតោ បច្ចយោ. សោ ហិ យស្មា តំ តំ វិទហតិ បវត្តេតិ ចេវ បាបេតិ ច, តស្មា ធម្មោតិ វុច្ចតិ. បភេទតោ បន យោ កោចិ ផលនិព្ពត្តកោ ហេតុ, អរិយមគ្គោ, ភាសិតំ, កុសលំ, អកុសលន្តិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ធម្មោតិ វេទិតព្ពា. តំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ ធម្មេ បភេទគតំ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា.

តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណន្តិ តស្មិំ អត្ថេ ច ធម្មេ ច យា សភាវនិរុត្តិ, តស្សា អភិលាបេ តំ សភាវនិរុត្តិំ សទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ សភាវនិរុត្តាភិលាបេ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា. ឯវមយំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា សទ្ទារម្មណា នាម ជាតា, ន បញ្ញត្តិអារម្មណា. កស្មា? យស្មា សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តិ, អយំ ន សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានន្តិ. បដិសម្ភិទាប្បត្តោ ហិ ‘‘ផស្សោ’’តិ វុត្តេ ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ, ‘‘ផស្សា’’តិ វា ‘‘ផស្ស’’ន្តិ វា វុត្តេ បន ‘‘អយំ ន សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អញ្ញំ បនេស នាមអាខ្យាតឧបសគ្គព្យញ្ជនសទ្ទំ ជានាតិ ន ជានាតីតិ? យទគ្គេន សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តិ, អយំ ន សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ, តទគ្គេន តម្បិ ជានិស្សតីតិ. តំ បន នយិទំ បដិសម្ភិទាកិច្ចន្តិ បដិក្ខិបិត្វា ឥទំ វត្ថុ កថិតំ –

តិស្សទត្តត្ថេរោ កិរ ពោធិមណ្ឌេ សុវណ្ណសលាកំ គហេត្វា អដ្ឋារសសុ ភាសាសុ ‘កតរភាសាយ កថេមី’តិ បវារេសិ. តំ បន តេន អត្តនោ ឧគ្គហេ ឋត្វា បវារិតំ, ន បដិសម្ភិទាយ ឋិតេន. សោ ហិ មហាបញ្ញតាយ តំ តំ ភាសំ កថាបេត្វា កថាបេត្វា ឧគ្គណ្ហិ; តតោ ឧគ្គហេ ឋត្វា ឯវំ បវារេសិ.

ភាសំ នាម សត្តា ឧគ្គណ្ហន្តីតិ វត្វា ច បនេត្ថ ឥទំ កថិតំ. មាតាបិតរោ ហិ ទហរកាលេ កុមារកេ មញ្ចេ វា បីឋេ វា និបជ្ជាបេត្វា តំ តំ កថយមានា តានិ តានិ កិច្ចានិ ករោន្តិ. ទារកា តេសំ តំ តំ ភាសំ វវត្ថាបេន្តិ – ឥមិនា ឥទំ វុត្តំ, ឥមិនា ឥទំ វុត្តន្តិ. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ សព្ពម្បិ ភាសំ ជានន្តិ. មាតា ទមិឡី, បិតា អន្ធកោ. តេសំ ជាតោ ទារកោ សចេ មាតុកថំ បឋមំ សុណាតិ, ទមិឡភាសំ ភាសិស្សតិ; សចេ បិតុកថំ បឋមំ សុណាតិ, អន្ធកភាសំ ភាសិស្សតិ. ឧភិន្នម្បិ បន កថំ អស្សុណន្តោ មាគធភាសំ ភាសិស្សតិ.

យោបិ អគាមកេ មហារញ្ញេ និព្ពត្តោ, តត្ថ អញ្ញោ កថេន្តោ នាម នត្ថិ, សោបិ អត្តនោ ធម្មតាយ វចនំ សមុដ្ឋាបេន្តោ មាគធភាសមេវ ភាសិស្សតិ. និរយេ, តិរច្ឆានយោនិយំ, បេត្តិវិសយេ, មនុស្សលោកេ, ទេវលោកេតិ សព្ពត្ថ មាគធភាសាវ ឧស្សន្នា. តត្ថ សេសា ឱដ្ដកិរាតអន្ធកយោនកទមិឡភាសាទិកា អដ្ឋារស ភាសា បរិវត្តន្តិ. អយមេវេកា យថាភុច្ចព្រហ្មវោហារអរិយវោហារសង្ខាតា មាគធភាសា ន បរិវត្តតិ. សម្មាសពុទ្ធោបិ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ តន្តិំ អារោបេន្តោ មាគធភាសាយ ឯវ អារោបេសិ. កស្មា? ឯវញ្ហិ អត្ថំ អាហរិតុំ សុខំ ហោតិ. មាគធភាសាយ ហិ តន្តិំ អារុឡ្ហស្ស ពុទ្ធវចនស្ស បដិសម្ភិទាប្បត្តានំ សោតបថាគមនមេវ បបញ្ចោ; សោតេ បន សង្ឃដ្ដិតមត្តេយេវ នយសតេន នយសហស្សេន អត្ថោ ឧបដ្ឋាតិ. អញ្ញាយ បន ភាសាយ តន្តិំ អារុឡ្ហំ បោថេត្វា បោថេត្វា ឧគ្គហេតព្ពំ ហោតិ. ពហុម្បិ ឧគ្គហេត្វា បន បុថុជ្ជនស្ស បដិសម្ភិទាប្បត្តិ នាម នត្ថិ. អរិយសាវកោ នោ បដិសម្ភិទាប្បតោ នាម នត្ថិ.

ញាណេសុ ញាណន្តិ សព្ពត្ថកញាណំ អារម្មណំ កត្វា ញាណំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស បភេទគតំ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទាតិ. ឥមា បន ចតស្សោបិ បដិសម្ភិទា ទ្វីសុ ឋានេសុ បភេទំ គច្ឆន្តិ, បញ្ចហិ ការណេហិ វិសទា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. កតមេសុ ទ្វីសុ? សេក្ខភូមិយញ្ច អសេក្ខភូមិយញ្ច. តត្ថ សារិបុត្តត្ថេរស្ស មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស មហាកស្សបត្ថេរស្ស មហាកច្ចាយនត្ថេរស្ស មហាកោដ្ឋិតត្ថេរស្សាតិ អសីតិយាបិ មហាថេរានំ បដិសម្ភិទា អសេក្ខភូមិយំ បភេទំ គតា. អានន្ទត្ថេរស្ស ចិត្តស្ស គហបតិនោ ធម្មិកស្ស ឧបាសកស្ស ឧបាលិស្ស គហបតិនោ ខុជ្ជុត្តរាយ ឧបាសិកាយាតិ ឯវមាទីនំ បដិសម្ភិទា សេក្ខភូមិយំ បភេទំ គតាតិ ឥមាសុ ទ្វីសុ ភូមីសុ បភេទំ គច្ឆន្តិ.

កតមេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តីតិ? អធិគមេន, បរិយត្តិយា, សវនេន, បរិបុច្ឆាយ, បុព្ពយោគេនាតិ. តត្ថ ‘អធិគមោ’ នាម អរហត្តំ. តញ្ហិ បត្តស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. ‘បរិយត្តិ’ នាម ពុទ្ធវចនំ. តញ្ហិ ឧគ្គណ្ហន្តស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. ‘សវនំ’ នាម ធម្មស្សវនំ. សក្កច្ចញ្ហិ ធម្មំ សុណន្តស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. ‘បរិបុច្ឆា’ នាម អដ្ឋកថា. ឧគ្គហិតបាឡិយា អត្ថំ កថេន្តស្ស ហិ បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. ‘បុព្ពយោគោ’ នាម បុព្ពយោគាវចរតា, អតីតភវេ ហរណបច្ចាហរណនយេន បរិគ្គហិតកម្មដ្ឋានតា; បុព្ពយោគាវចរស្ស ហិ បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. តត្ថ អរហត្តប្បត្តិយា បុនព្ពសុកុដុម្ពិកបុត្តស្ស តិស្សត្ថេរស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា អហេសុំ. សោ កិរ តម្ពបណ្ណិទីបេ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា បរតីរំ គន្ត្វា យោនកធម្មរក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកេ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អាគច្ឆន្តោ នាវំ អភិរុហនតិត្ថេ ឯកស្មិំ បទេ ឧប្បន្នកង្ខោ យោជនសតមគ្គំ និវត្តិត្វា អាចរិយស្ស សន្តិកំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ ឯកស្ស កុដុម្ពិកស្ស បញ្ហំ កថេសិ. សោ បសីទិត្វា សតសហស្សគ្ឃនិកំ កម្ពលំ អទាសិ. សោបិ តំ អាហរិត្វា អាចរិយស្ស អទាសិ. ថេរោ វាសិយា កោដ្ដេត្វា និសីទនដ្ឋានេ បរិភណ្ឌំ ការេសិ. កិមត្ថាយាតិ? បច្ឆិមាយ ជនតាយ អនុគ្គហត្ថាយាតិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អម្ហាកំ គតមគ្គំ អាវជ្ជេត្វា អនាគតេ សព្រហ្មចារិនោ បដិបត្តិំ បូរេតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តី’’តិ. តិស្សត្ថេរោបិ អាចរិយស្ស សន្តិកេ កង្ខំ ឆិន្ទិត្វា ជម្ពុកោលបដ្ដនេ ឱរុយ្ហ ចេតិយង្គណំ សម្មជ្ជនវេលាយ វាលិកវិហារំ បត្វា សម្មជ្ជិ. តស្ស សម្មជ្ជិតដ្ឋានំ ទិស្វា ‘ឥទំ វីតរាគស្ស ភិក្ខុនោ សម្មដ្ឋដ្ឋាន’ន្តិ ថេរស្ស វីមំសនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆិំសុ. ថេរោ បដិសម្ភិទាប្បត្តតាយ បុច្ឆិតបុច្ឆិតេ បញ្ហេ កថេសីតិ.

បរិយត្តិយា បន តិស្សទត្តត្ថេរស្ស ចេវ នាគសេនត្ថេរស្ស ច បដិសម្ភិទា វិសទា អហេសុំ. សក្កច្ចធម្មសវនេន សុធម្មសាមណេរស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា អហេសុំ. សោ កិរ តលង្គរវាសី ធម្មទិន្នត្ថេរស្ស ភាគិនេយ្យោ ខុរគ្គេយេវ អរហត្តំ បត្តោ មាតុលត្ថេរស្ស ធម្មវិនិច្ឆយដ្ឋានេ និសីទិត្វា សុណន្តោយេវ តីណិ បិដកានិ បគុណានិ អកាសិ. ឧគ្គហិតបាឡិយា អត្ថំ កថេន្តស្ស បន តិស្សទត្តត្ថេរស្ស ឯវ បដិសម្ភិទា វិសទា អហេសុំ. គតបច្ចាគតវត្តំ បន បូរេត្វា យាវ អនុលោមំ កម្មដ្ឋានំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អាគតានំ វិសទភាវប្បត្តបដិសម្ភិទានំ បុព្ពយោគាវចរានំ អន្តោ នត្ថិ.

ឯតេសុ បន ការណេសុ បរិយត្តិ, សវនំ, បរិបុច្ឆាតិ ឥមានិ តីណិ បភេទស្សេវ ពលវការណានិ. បុព្ពយោគោ អធិគមស្ស ពលវបច្ចយោ, បភេទស្ស ហោតិ ន ហោតីតិ? ហោតិ, ន បន តថា. បរិយត្តិសវនបរិបុច្ឆា ហិ បុព្ពេ ហោន្តុ វា មា វា, បុព្ពយោគេន បុព្ពេ ចេវ ឯតរហិ ច សង្ខារសម្មសនំ វិនា បដិសម្ភិទា នាម នត្ថិ. ឥមេ បន ទ្វេបិ ឯកតោ ហុត្វា បដិសម្ភិទា ឧបត្ថម្ភេត្វា វិសទា ករោន្តីតិ.

សង្គហវារវណ្ណនា.

២. សច្ចវារាទិវណ្ណនា

៧១៩. ឥទានិ យេ សង្គហវារេ បញ្ច អត្ថា ច ធម្មា ច សង្គហិតា, តេសំ បភេទទស្សននយេន បដិសម្ភិទា វិភជិតុំ បុន ចតស្សោតិអាទិនា នយេន បភេទវារោ អារទ្ធោ. សោ សច្ចវារហេតុវារធម្មវារបច្ចយាការវារបរិយត្តិវារវសេន បញ្ចវិធោ. តត្ថ បច្ចយសមុប្បន្នស្ស ទុក្ខសច្ចស្ស បច្ចយេន បត្តព្ពស្ស និព្ពានស្ស ច អត្ថភាវំ, ផលនិព្ពត្តកស្ស សមុទយស្ស និព្ពានសម្បាបកស្ស អរិយមគ្គស្ស ច ធម្មភាវញ្ច ទស្សេតុំ ‘សច្ចវារោ’ វុត្តោ. យស្ស កស្សចិ បន ហេតុផលនិព្ពត្តកស្ស ហេតុនោ ធម្មភាវំ, ហេតុផលស្ស ច អត្ថភាវំ ទស្សេតុំ ‘ហេតុវារោ’ វុត្តោ. តត្ថ ច ហេតុផលក្កមវសេន ឧប្បដិបាដិយា បឋមំ ធម្មបដិសម្ភិទា និទ្ទិដ្ឋា. យេ បន ធម្មា តម្ហា តម្ហា រូបារូបប្បភេទា ហេតុតោ ជាតា, តេសំ អត្ថភាវំ, តស្ស តស្ស ច រូបារូបធម្មប្បភេទស្ស ហេតុនោ ធម្មភាវំ ទស្សេតុំ ‘ធម្មវារោ’ វុត្តោ. ជរាមរណាទីនំ បន អត្ថភាវំ, ជរាមរណាទិសមុទយសង្ខាតានំ ជាតិអាទីនញ្ច ធម្មភាវំ ទស្សេតុំ ‘បច្ចយាការវារោ’ វុត្តោ. តតោ បរិយត្តិសង្ខាតស្ស តស្ស តស្ស ភាសិតស្ស ធម្មភាវំ, ភាសិតសង្ខាតេន បច្ចយេន បត្តព្ពស្ស ភាសិតត្ថស្ស ច អត្ថភាវំ ទស្សេតុំ ‘បរិយត្តិវារោ’ វុត្តោ.

តត្ថ ច យស្មា ភាសិតំ ញត្វា តស្សត្ថោ ញាយតិ, តស្មា ភាសិតភាសិតត្ថក្កមេន ឧប្បដិបាដិយា បឋមំ ធម្មបដិសម្ភិទា និទ្ទិដ្ឋា. បរិយត្តិធម្មស្ស ច បភេទទស្សនត្ថំ ‘‘តត្ថ កតមា ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិ បុច្ឆាបុព្ពង្គមោ បដិនិទ្ទេសវារោ វុត្តោ. តត្ថ សុត្តន្តិអាទីហិ នវហិ អង្គេហិ និប្បទេសតោ តន្តិ គហិតា. អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ, អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោតិ ឥមស្មិម្បិ ឋានេ ភាសិតវសេន និប្បទេសតោ តន្តិ ឯវ គហិតាតិ.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា.

២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

៧២៥. តត្ថ តិស្សោ បដិសម្ភិទា លោកិយា. អត្ថបដិសម្ភិទា លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា. សា ហិ និព្ពានារម្មណានំ មគ្គផលញាណានំ វសេន លោកុត្តរាបិ ហោតិ. អភិធម្មភាជនីយេ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយានំ វសេន ចតូហិ វារេហិ វិភត្តំ. តត្ថ យត្តកានិ ហេដ្ឋា ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ (ធ. ស. ១ អាទយោ) កុសលចិត្តានិ វិភត្តានិ, តេសំ សព្ពេសម្បិ វសេន ឯកេកស្មិំ ចិត្តនិទ្ទេសេ ចតស្សោ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា វិភត្តាតិ វេទិតព្ពា. អកុសលចិត្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. វិបាកកិរិយវារេសុ វិបាកកិរិយានំ អត្ថេន សង្គហិតត្តា, ធម្មបដិសម្ភិទំ ឆឌ្ឌេត្វា, ឯកេកស្មិំ វិបាកចិត្តេ ច កិរិយចិត្តេ ច តិស្សោ តិស្សោវ បដិសម្ភិទា វិភត្តា. បាឡិ បន មុខមត្តមេវ ទស្សេត្វា សំខិត្តា. សា ហេដ្ឋា អាគតវិត្ថារវសេនេវ វេទិតព្ពា.

កស្មា បន យថា កុសលាកុសលវារេសុ ‘‘តេសំ វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ វុត្តំ, ឯវមិធ ‘‘យេសំ ធម្មានំ ឥមេ វិបាកា, តេសុ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិ ឯវំ ន វុត្តន្តិ? ហេដ្ឋា វុត្តត្តា. យទិ ឯវំ, ‘‘តេសំ វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តត្តា អយំ អត្ថបដិសម្ភិទាបិ ឥធ ន វត្តព្ពា សិយាតិ? នោ ន វត្តព្ពា. កស្មា? ហេដ្ឋា វិបាកកិរិយចិត្តុប្បាទវសេន អវុត្តត្តា. កិរិយវារេ ច ‘‘យេសំ ធម្មានំ ឥមេ កិរិយា’’តិ វចនមេវ ន យុជ្ជតីតិ ទ្វីសុបិ ឥមេសុ វារេសុ តិស្សោ តិស្សោវ បដិសម្ភិទា វិភត្តា.

តត្ថ យាយ និរុត្តិយា តេសំ ធម្មានំ បញ្ញត្តិ ហោតីតិ យាយ និរុត្តិយា តេសំ ផស្សោ ហោតីតិអាទិនា នយេន វុត្តានំ ធម្មានំ ‘‘អយំ ផស្សោ, អយំ វេទនា’’តិ ឯវំ បញ្ញត្តិ ហោតិ. តត្ថ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណន្តិ តស្មិំ អត្ថេ ធម្មេ ច បវត្តមានាយ តស្សា ធម្មនិរុត្តិយា សភាវបញ្ញត្តិយា អភិលាបេ ញាណំ. អភិលាបសទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នញាណមេវ ឥធាបិ កថិតំ. យេន ញាណេនាតិ យេន បដិភានបដិសម្ភិទាញាណេន. តានិ ញាណានិ ជានាតីតិ ឥតរានិ តីណិ បដិសម្ភិទាញាណានិ ជានាតិ.

ឥទានិ យថា យំ ញាណំ តានិ ញាណានិ ជានាតិ, តថា តស្ស តេសុ បវត្តិំ ទស្សេតុំ ឥមានិ ញាណានិ ឥទមត្ថជោតកានីតិ វុត្តំ. តត្ថ ឥទមត្ថជោតកានីតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ជោតកានិ បកាសកានិ; ឥមំ នាម អត្ថំ ជោតេន្តិ បកាសេន្តិ បរិច្ឆិន្ទន្តីតិ អត្ថោ. ឥតិ ញាណេសុ ញាណន្តិ ឥមិនា អាការេន បវត្តំ តីសុ ញាណេសុ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា នាម.

តត្ថ កិញ្ចាបិ អយំ បដិភានបដិសម្ភិទា ‘ឥមិស្សា ឥទំ កិច្ចំ, ឥមិស្សា ឥទំ កិច្ច’ន្តិ ឥតរាសំ បដិសម្ភិទានំ កិច្ចំ ជានាតិ, សយំ បន តាសំ កិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោតិ, ពហុស្សុតធម្មកថិកោ វិយ អប្បស្សុតធម្មកថិកស្ស. ទ្វេ កិរ ភិក្ខូ. ឯកោ ពហុស្សុតោ, ឯកោ អប្បស្សុតោ. តេ ឯកតោវ ឯកំ ធម្មកថាមគ្គំ ឧគ្គណ្ហិំសុ. តត្ថ អប្បស្សុតោ សរសម្បន្នោ អហោសិ, ឥតរោ មន្ទស្សរោ. តេសុ អប្បស្សុតោ គតគតដ្ឋានេ អត្តនោ សរសម្បត្តិយា សកលបរិសំ ខោភេត្វា ធម្មំ កថេសិ. ធម្មំ សុណមានា ហដ្ឋតុដ្ឋមានសា ហុត្វា – ‘យថា ឯស ធម្មំ កថេសិ, ឯកោ តិបិដកធរោ មញ្ញេ ភវិស្សតី’តិ វទន្តិ. ពហុស្សុតភិក្ខុ បន – ‘ធម្មសវនេ ជានិស្សថ អយំ តិបិដកធរោ វា នោ វា’តិ អាហ. សោ កិញ្ចាបិ ឯវមាហ, យថា បន សកលបរិសំ ខោភេត្វា ធម្មំ កថេតុំ សក្កោតិ, ឯវមស្ស កថនសមត្ថតា នត្ថិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ បដិភានបដិសម្ភិទា, ពហុស្សុតោ វិយ អប្បស្សុតស្ស, ឥតរាសំ កិច្ចំ ជានាតិ, សយំ បន តំ កិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោតីតិ វេទិតព្ពំ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៧៤៦. ឯវំ កុសលចិត្តុប្បាទាទិវសេន បដិសម្ភិទា វិភជិត្វា ឥទានិ តាសំ ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតំ ខេត្តំ ទស្សេតុំ បុន ចតស្សោ បដិសម្ភិទាតិអាទិមាហ. តត្ថ តិស្សោ បដិសម្ភិទា កាមាវចរកុសលតោ ចតូសុ ញាណសម្បយុត្តេសុ ចិត្តុប្បាទេសូតិ ឥទំ សេក្ខានំ វសេន វុត្តំ. តេសញ្ហិបិ ធម្មបច្ចវេក្ខណកាលេ ហេដ្ឋា វុត្តំ បញ្ចប្បការំ ធម្មំ អារម្មណំ កត្វា ចតូសុ ញាណសម្បយុត្តកុសលចិត្តេសុ ធម្មបដិសម្ភិទា ឧប្បជ្ជតិ. តថា និរុត្តិបច្ចវេក្ខណកាលេ សទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា និរុត្តិបដិសម្ភិទា; ញាណំ បច្ចវេក្ខណកាលេ សព្ពត្ថកញាណំ អារម្មណំ កត្វា បដិភានបដិសម្ភិទាតិ.

កិរិយតោ ចតូសូតិ ឥទំ បន អសេក្ខានំ វសេន វុត្តំ. តេសញ្ហិ ធម្មំ បច្ចវេក្ខណកាលេ ហេដ្ឋា វុត្តំ បញ្ចប្បការំ ធម្មំ អារម្មណំ កត្វា ចតូសុ ញាណសម្បយុត្តកិរិយចិត្តេសុ ធម្មបដិសម្ភិទា ឧប្បជ្ជតិ. តថា និរុត្តិបច្ចវេក្ខណកាលេ សទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា និរុត្តិបដិសម្ភិទា; ញាណំ បច្ចវេក្ខណកាលេ សព្ពត្ថកញាណំ អារម្មណំ កត្វា បដិភានបដិសម្ភិទាតិ.

អត្ថបដិសម្ភិទា ឯតេសុ ចេវ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥទំ បន សេក្ខាសេក្ខានំ វសេន វុត្តំ. តថា ហិ សេក្ខានំ អត្ថបច្ចវេក្ខណកាលេ ហេដ្ឋា វុត្តប្បភេទំ អត្ថំ អារម្មណំ កត្វា ចតូសុ ញាណសម្បយុត្តកុសលចិត្តេសុ អយំ ឧប្បជ្ជតិ, មគ្គផលកាលេ ច មគ្គផលេសុ. អសេក្ខស្ស បន អត្ថំ បច្ចវេក្ខណកាលេ ហេដ្ឋា វុត្តប្បភេទមេវ អត្ថំ អារម្មណំ កត្វា ចតូសុ ញាណសម្បយុត្តកិរិយចិត្តេសុ ឧប្បជ្ជតិ, ផលកាលេ ច ឧបរិមេ សាមញ្ញផលេតិ. ឯវមេតា សេក្ខាសេក្ខានំ ឧប្បជ្ជមានា ឥមាសុ ភូមីសុ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ភូមិទស្សនត្ថំ អយំ នយោ ទស្សិតោតិ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា.

៣. បញ្ហាបុច្ឆកវណ្ណនា

៧៤៧. បញ្ហាបុច្ឆកេ បាឡិអនុសារេនេវ ចតុន្នំ បដិសម្ភិទានំ កុសលាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. អារម្មណត្តិកេសុ បន និរុត្តិបដិសម្ភិទា សទ្ទមេវ អារម្មណំ ករោតីតិ បរិត្តារម្មណា. អត្ថបដិសម្ភិទា កាមាវចរវិបាកកិរិយសង្ខាតញ្ចេវ បច្ចយសមុប្បន្នញ្ច អត្ថំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស បរិត្តារម្មណា; វុត្តប្បភេទមេវ រូបាវចរារូបាវចរំ អត្ថំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស មហគ្គតារម្មណា; លោកុត្តរវិបាកត្ថញ្ចេវ បរមត្ថញ្ច និព្ពានំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អប្បមាណារម្មណា. ធម្មបដិសម្ភិទា កាមាវចរំ កុសលធម្មំ អកុសលធម្មំ បច្ចយធម្មញ្ច បច្ចវេក្ខន្តស្ស បរិត្តារម្មណា; រូបាវចរារូបាវចរំ កុសលំ ធម្មំ បច្ចយធម្មញ្ច បច្ចវេក្ខន្តស្ស មហគ្គតារម្មណា; លោកុត្តរំ កុសលំ ធម្មំ បច្ចយធម្មញ្ច បច្ចវេក្ខន្តស្ស អប្បមាណារម្មណា. បដិភានបដិសម្ភិទា កាមាវចរកុសលវិបាកកិរិយញាណានិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស បរិត្តារម្មណា; រូបាវចរារូបាវចរានិ កុសលវិបាកកិរិយញាណានិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស តេសំ អារម្មណានិ វិជានន្តស្ស មហគ្គតារម្មណា; លោកុត្តរានិ កុសលវិបាកញាណានិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អប្បមាណារម្មណា.

អត្ថបដិសម្ភិទា សហជាតហេតុវសេន សិយា មគ្គហេតុកា, វីរិយជេដ្ឋិកាយ មគ្គភាវនាយ សិយា មគ្គាធិបតិ, ឆន្ទចិត្តជេដ្ឋិកាយ នវត្តព្ពា, ផលកាលេបិ នវត្តព្ពា ឯវ. ធម្មបដិសម្ភិទា មគ្គំ បច្ចវេក្ខណកាលេ មគ្គារម្មណា, មគ្គំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស អារម្មណាធិបតិវសេន មគ្គាធិបតិ. បដិភានបដិសម្ភិទា មគ្គញាណំ បច្ចវេក្ខណកាលេ មគ្គារម្មណា, មគ្គំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស មគ្គាធិបតិ, សេសញាណំ បញ្ចវេក្ខណកាលេ នវត្តព្ពារម្មណា. និរុត្តិបដិសម្ភិទា បច្ចុប្បន្នមេវ សទ្ទំ អារម្មណំ ករោតីតិ បច្ចុប្បន្នារម្មណា.

អត្ថបដិសម្ភិទា អតីតំ វិបាកត្ថំ កិរិយត្ថំ បច្ចយសមុប្បន្នញ្ច បច្ចវេក្ខន្តស្ស អតីតារម្មណា, អនាគតំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អនាគតារម្មណា, បច្ចុប្បន្នំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស បច្ចុប្បន្នារម្មណា, លោកុត្តរំ បរមត្ថំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស នវត្តព្ពារម្មណា. ធម្មបដិសម្ភិទា អតីតំ កុសលំ អកុសលំ បច្ចយធម្មញ្ច បច្ចវេក្ខន្តស្ស អតីតារម្មណា, អនាគតំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អនាគតារម្មណា, បច្ចុប្បន្នំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស បច្ចុប្បន្នារម្មណា. បដិភានបដិសម្ភិទា អតីតំ កុសលញាណំ វិបាកញាណំ កិរិយញាណញ្ច បច្ចវេក្ខន្តស្ស អតីតារម្មណា, អនាគតំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អនាគតារម្មណា, បច្ចុប្បន្នំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស បច្ចុប្បន្នារម្មណា.

និរុត្តិបដិសម្ភិទា សទ្ទារម្មណត្តា ពហិទ្ធារម្មណា. ឥតរាសុ តីសុ អត្ថបដិសម្ភិទា អជ្ឈត្តំ វិបាកត្ថំ កិរិយត្ថំ បច្ចយសមុប្បន្នញ្ច បច្ចវេក្ខន្តស្ស អជ្ឈត្តារម្មណា, ពហិទ្ធា បច្ចវេក្ខន្តស្ស ពហិទ្ធារម្មណា, អជ្ឈត្តពហិទ្ធា បច្ចវេក្ខន្តស្ស អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា, បរមត្ថំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ពហិទ្ធារម្មណា ឯវ. ធម្មបដិសម្ភិទា អជ្ឈត្តំ កុសលាកុសលំ បច្ចយធម្មំ បច្ចវេក្ខណកាលេ អជ្ឈត្តារម្មណា, ពហិទ្ធា កុសលាកុសលំ បច្ចយធម្មំ បច្ចវេក្ខណកាលេ ពហិទ្ធារម្មណា, អជ្ឈត្តពហិទ្ធា កុសលាកុសលំ បច្ចយធម្មំ បច្ចវេក្ខណកាលេ អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា. បដិភានបដិសម្ភិទា អជ្ឈត្តំ កុសលវិបាកកិរិយញាណំ បច្ចវេក្ខណកាលេ អជ្ឈត្តារម្មណា, ពហិទ្ធា…បេ… អជ្ឈត្តពហិទ្ធា កុសលវិបាកកិរិយញាណំ បច្ចវេក្ខណកាលេ អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណាតិ.

ឥធាបិ តិស្សោ បដិសម្ភិទា លោកិយា; អត្ថបដិសម្ភិទា លោកិយលោកុត្តរា. ឥមស្មិញ្ហិ បដិសម្ភិទាវិភង្គេ សម្មាសម្ពុទ្ធេន តយោបិ នយា លោកិយលោកុត្តរមិស្សកត្តា ឯកបរិច្ឆេទាវ កថិតា. តីសុបិ ហិ ឯតាសុ តិស្សោ បដិសម្ភិទា លោកិយា, អត្ថបដិសម្ភិទា លោកិយលោកុត្តរាតិ. ឯវមយំ បដិសម្ភិទាវិភង្គោបិ តេបរិវដ្ដំ នីហរិត្វាវ ភាជេត្វា ទស្សិតោតិ.

សម្មោហវិនោទនិយា វិភង្គដ្ឋកថាយ

បដិសម្ភិទាវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.