៥. វិញ្ញាណក្ខន្ធនិទ្ទេសោ

២៦. វិញ្ញាណក្ខន្ធនិទ្ទេសេ យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណន្តិ ចតុភូមកវិញ្ញាណំ បរិយាទិយតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិអាទីនិ អតីតាទិវសេន និទ្ទិដ្ឋវិញ្ញាណំ សភាវតោ ទស្សេតុំ វុត្តានិ. តត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ បញ្ច ចក្ខុបសាទាទិវត្ថុកានេវ, មនោវិញ្ញាណំ ហទយវត្ថុកម្បិ អវត្ថុកម្បិ. សព្ពំ ចតុភូមកវិញ្ញាណំ. សេសំ វេទនាក្ខន្ធសទិសមេវាតិ.

អយំ វិញ្ញាណក្ខន្ធនិទ្ទេសោ.

បកិណ្ណកកថា

ឥទានិ បញ្ចសុបិ ខន្ធេសុ សមុគ្គមតោ, បុព្ពាបរតោ, អទ្ធានបរិច្ឆេទតោ, ឯកុប្បាទនានានិរោធតោ, នានុប្បាទឯកនិរោធតោ, ឯកុប្បាទឯកនិរោធតោ, នានុប្បាទនានានិរោធតោ, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នតោ, អជ្ឈត្តិកពាហិរតោ, ឱឡារិកសុខុមតោ, ហីនបណីតតោ, ទូរសន្តិកតោ, បច្ចយតោ, សមុដ្ឋានតោ, បរិនិប្ផន្នតោ, សង្ខតតោតិ សោឡសហាការេហិ បកិណ្ណកំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ទុវិធោ សមុគ្គមោ – គព្ភសេយ្យកសមុគ្គមោ, ឱបបាតិកសមុគ្គមោតិ. តត្ថ គព្ភសេយ្យកសមុគ្គមោ ឯវំ វេទិតព្ពោ – គព្ភសេយ្យកសត្តានញ្ហិ បដិសន្ធិក្ខណេ បញ្ចក្ខន្ធា អបច្ឆាអបុរេ ឯកតោ បាតុភវន្តិ. តស្មិំ ខណេ បាតុភូតា កលលសង្ខាតា រូបសន្តតិ បរិត្តា ហោតិ. ខុទ្ទកមក្ខិកាយ ឯកវាយាមេន បាតព្ពមត្តាតិ វត្វា បុន ‘អតិពហុំ ឯតំ, សណ្ហសូចិយា តេលេ បក្ខិបិត្វា ឧក្ខិត្តាយ បគ្ឃរិត្វា អគ្គេ ឋិតពិន្ទុមត្ត’ន្តិ វុត្តំ. តម្បិ បដិក្ខិបិត្វា ‘ឯកកេសេ តេលតោ ឧទ្ធរិត្វា គហិតេ តស្ស បគ្ឃរិត្វា អគ្គេ ឋិតពិន្ទុមត្ត’ន្តិ វុត្តំ. តម្បិ បដិក្ខិបិត្វា ‘ឥមស្មិំ ជនបទេ មនុស្សានំ កេសេ អដ្ឋធា ផាលិតេ តតោ ឯកកោដ្ឋាសប្បមាណោ ឧត្តរកុរុកានំ កេសោ; តស្ស បសន្នតិលតេលតោ ឧទ្ធដស្ស អគ្គេ ឋិតពិន្ទុមត្ត’ន្តិ វុត្តំ. តម្បិ បដិក្ខិបិត្វា ‘ឯតំ ពហុ, ជាតិឧណ្ណា នាម សុខុមា; តស្សា ឯកអំសុនោ បសន្នតិលតេលេ បក្ខិបិត្វា ឧទ្ធដស្ស បគ្ឃរិត្វា អគ្គេ ឋិតពិន្ទុមត្ត’ន្តិ វុត្តំ. តំ បនេតំ អច្ឆំ ហោតិ វិប្បសន្នំ អនាវិលំ បរិសុទ្ធំ បសន្នតិលតេលពិន្ទុសមានវណ្ណំ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

តិលតេលស្ស យថា ពិន្ទុ, សប្បិមណ្ឌោ អនាវិលោ;

ឯវំ វណ្ណបដិភាគំ, កលលន្តិ បវុច្ចតីតិ.

ឯវំ បរិត្តាយ រូបសន្តតិយា តីណិ សន្តតិសីសានិ ហោន្តិ – វត្ថុទសកំ, កាយទសកំ, ឥត្ថិយា ឥត្ថិន្ទ្រិយវសេន បុរិសស្ស បុរិសិន្ទ្រិយវសេន ភាវទសកន្តិ. តត្ថ វត្ថុរូបំ, តស្ស និស្សយានិ ចត្តារិ មហាភូតានិ, តំនិស្សិតា វណ្ណគន្ធរសោជា, ជីវិតន្តិ – ឥទំ វត្ថុទសកំ នាម. កាយបសាទោ, តស្ស និស្សយានិ ចត្តារិ មហាភូតានិ, តន្និស្សិតា វណ្ណគន្ធរសោជា, ជីវិតន្តិ – ឥទំ កាយទសកំ នាម. ឥត្ថិយា ឥត្ថិភាវោ, បុរិសស្ស បុរិសភាវោ, តស្ស និស្សយានិ ចត្តារិ មហាភូតានិ, តន្និស្សិតា វណ្ណគន្ធរសោជា, ជីវិតន្តិ – ឥទំ ភាវទសកំ នាម.

ឯវំ គព្ភសេយ្យកានំ បដិសន្ធិយំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន សមតិំស កម្មជរូបានិ រូបក្ខន្ធោ នាម ហោតិ. បដិសន្ធិចិត្តេន បន សហជាតា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, សង្ខារា សង្ខារក្ខន្ធោ, បដិសន្ធិចិត្តំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ. ឯវំ គព្ភសេយ្យកានំ បដិសន្ធិក្ខណេ បញ្ចក្ខន្ធា បរិបុណ្ណា ហោន្តិ. សចេ បន នបុំសកបដិសន្ធិ ហោតិ, ភាវទសកំ ហាយតិ. ទ្វិន្នំ ទសកានំ វសេន សមវីសតិ កម្មជរូបានិ រូបក្ខន្ធោ នាម ហោតិ. វេទនាក្ខន្ធាទយោ វុត្តប្បការា ឯវាតិ. ឯវម្បិ គព្ភសេយ្យកានំ បដិសន្ធិក្ខណេ បញ្ចក្ខន្ធា បរិបុណ្ណា ហោន្តិ.

ឥមស្មិំ ឋានេ តិសមុដ្ឋានិកប្បវេណី កថេតព្ពា ភវេយ្យ. តំ បន អកថេត្វា ‘ឱបបាតិកសមុគ្គមោ’ នាម ទស្សិតោ. ឱបបាតិកានញ្ហិ បរិបុណ្ណាយតនានំ បដិសន្ធិក្ខណេ ហេដ្ឋា វុត្តានិ តីណិ, ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាទសកានិ ចាតិ សត្ត រូបសន្តតិសីសានិ បាតុភវន្តិ. តត្ថ ចក្ខុទសកាទីនិ កាយទសកសទិសានេវ. នបុំសកស្ស បន ភាវទសកំ នត្ថិ. ឯវំ បរិបុណ្ណាយតនានំ ឱបបាតិកានំ សមសត្តតិ ចេវ សមសដ្ឋិ ច កម្មជរូបានិ រូបក្ខន្ធោ នាម. វេទនាក្ខន្ធាទយោ វុត្តប្បការា ឯវាតិ. ឯវំ ឱបបាតិកានំ បដិសន្ធិក្ខណេ បញ្ចក្ខន្ធា បរិបុណ្ណា ហោន្តិ. អយំ ‘ឱបបាតិកសមុគ្គមោ’ នាម. ឯវំ តាវ បញ្ចក្ខន្ធា ‘សមុគ្គមតោ’ វេទិតព្ពា.

‘បុព្ពាបរតោ’តិ ឯវំ បន គព្ភសេយ្យកានំ អបច្ឆាអបុរេ ឧប្បន្នេសុ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ កិំ រូបំ បឋមំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ ឧទាហុ អរូបន្តិ? រូបំ រូបមេវ សមុដ្ឋាបេតិ, ន អរូបំ. កស្មា? បដិសន្ធិចិត្តស្ស ន រូបជនកត្តា. សព្ពសត្តានញ្ហិ បដិសន្ធិចិត្តំ, ខីណាសវស្ស ចុតិចិត្តំ, ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានិ, ចត្តារិ អរូប្បវិបាកានីតិ សោឡស ចិត្តានិ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេន្តិ. តត្ថ បដិសន្ធិចិត្តំ តាវ វត្ថុនោ ទុព្ពលតាយ អប្បតិដ្ឋិតតាយ បច្ចយវេកល្លតាយ អាគន្តុកតាយ ច រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ. តត្ថ ហិ សហជាតំ វត្ថុ ឧប្បាទក្ខណេ ទុព្ពលំ ហោតីតិ វត្ថុនោ ទុព្ពលតាយ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ. យថា ច បបាតេ បតន្តោ បុរិសោ អញ្ញស្ស និស្សយោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ ឯតម្បិ កម្មវេគក្ខិត្តត្តា បបាតេ បតមានំ វិយ អប្បតិដ្ឋិតំ. ឥតិ កម្មវេគក្ខិត្តត្តា, អប្បតិដ្ឋិតតាយបិ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ.

បដិសន្ធិចិត្តញ្ច វត្ថុនា សទ្ធិំ អបច្ឆាអបុរេ ឧប្បន្នំ. តស្ស វត្ថុ បុរេជាតំ ហុត្វា បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ. សចេ សក្កុណេយ្យ, រូបំ សមុដ្ឋាបេយ្យ. យត្រាបិ វត្ថុ បុរេជាតំ ហុត្វា បច្ចយោ ភវិតុំ សក្កោតិ, បវេណី ឃដិយតិ, តត្រាបិ ចិត្តំ អង្គតោ អបរិហីនំយេវ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. យទិ ហិ ចិត្តំ ឋានក្ខណេ វា ភង្គក្ខណេ វា រូបំ សមុដ្ឋាបេយ្យ, បដិសន្ធិចិត្តម្បិ រូបំ សមុដ្ឋាបេយ្យ. ន បន ចិត្តំ តស្មិំ ខណទ្វយេ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. យថា បន អហិច្ឆត្តកមកុលំ បថវិតោ ឧដ្ឋហន្តំ បំសុចុណ្ណំ គហេត្វាវ ឧដ្ឋហតិ, ឯវំ ចិត្តំ បុរេជាតំ វត្ថុំ និស្សាយ ឧប្បាទក្ខណេ អដ្ឋ រូបានិ គហេត្វាវ ឧដ្ឋហតិ. បដិសន្ធិក្ខណេ ច វត្ថុ បុរេជាតំ ហុត្វា បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតីតិ បច្ចយវេកល្លតាយបិ បដិសន្ធិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ.

យថា ច អាគន្តុកបុរិសោ អគតបុព្ពំ បទេសំ គតោ អញ្ញេសំ – ‘ឯថ ភោ, អន្តោគាមេ វោ អន្នបានគន្ធមាលាទីនិ ទស្សាមី’តិ វត្តុំ ន សក្កោតិ, អត្តនោ អវិសយតាយ អប្បហុតតាយ, ឯវមេវ បដិសន្ធិចិត្តំ អាគន្តុកន្តិ អត្តនោ អាគន្តុកតាយបិ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ. អបិច សមតិំស កម្មជរូបានិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានំ ឋានំ គហេត្វា ឋិតានីតិបិ បដិសន្ធិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ.

ខីណាសវស្ស បន ចុតិចិត្តំ វដ្ដមូលស្ស វូបសន្តត្តា ន សមុដ្ឋាបេតិ. តស្ស ហិ សព្ពភវេសុ វដ្ដមូលំ វូបសន្តំ អភព្ពុប្បត្តិកំ បុនព្ភវេ បវេណី នាម នត្ថិ. សោតាបន្នស្ស បន សត្ត ភវេ ឋបេត្វា អដ្ឋមេវ វដ្ដមូលំ វូបសន្តំ. តស្មា តស្ស ចុតិចិត្តំ សត្តសុ ភវេសុ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ, សកទាគាមិនោ ទ្វីសុ, អនាគាមិនោ ឯកស្មិំ. ខីណាសវស្ស សព្ពភវេសុ វដ្ដមូលស្ស វូបសន្តត្តា នេវ សមុដ្ឋាបេតិ.

ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសុ បន ឈានង្គំ នត្ថិ, មគ្គង្គំ នត្ថិ, ហេតុ នត្ថីតិ ចិត្តង្គំ ទុព្ពលំ ហោតីតិ ចិត្តង្គទុព្ពលតាយ តានិ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេន្តិ. ចត្តារិ អរូបវិបាកានិ តស្មិំ ភវេ រូបស្ស នត្ថិតាយ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេន្តិ. ន កេវលញ្ច តានេវ, យានិ អញ្ញានិបិ តស្មិំ ភវេ អដ្ឋ កាមាវចរកុសលានិ, ទស អកុសលានិ, នវ កិរិយចិត្តានិ, ចត្តារិ អារុប្បកុសលានិ, ចតស្សោ អារុប្បកិរិយា, តីណិ មគ្គចិត្តានិ, ចត្តារិ ផលចិត្តានីតិ ទ្វេចត្តាលីស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តានិបិ តត្ថ រូបស្ស នត្ថិតាយ ឯវ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេន្តិ. ឯវំ បដិសន្ធិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ.

ឧតុ បន បឋមំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. កោ ឯស ឧតុ នាមាតិ? បដិសន្ធិក្ខណេ ឧប្បន្នានំ សមតិំសកម្មជរូបានំ អព្ភន្តរា តេជោធាតុ. សា ឋានំ បត្វា អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ. ឧតុ នាម ចេស ទន្ធនិរោធោ; ចិត្តំ ខិប្បនិរោធំ. តស្មិំ ធរន្តេយេវ សោឡស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ. តេសុ បដិសន្ធិអនន្តរំ បឋមភវង្គចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណេយេវ អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ. យទា បន សទ្ទស្ស ឧប្បត្តិកាលោ ភវិស្សតិ, តទា ឧតុចិត្តានិ សទ្ទនវកំ នាម សមុដ្ឋាបេស្សន្តិ. កពឡីការាហារោបិ ឋានំ បត្វា អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ. កុតោ បនស្ស កពឡីការាហារោតិ? មាតិតោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យញ្ចស្ស ភុញ្ជតី មាតា, អន្នំ បានញ្ច ភោជនំ;

តេន សោ តត្ថ យាបេតិ, មាតុកុច្ឆិគតោ នរោ’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៥);

ឯវំ កុច្ឆិគតោ ទារកោ មាតរា អជ្ឈោហដអន្នបានឱជាយ យាបេតិ. សាវ ឋានប្បត្តា អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ. ននុ ច សា ឱជា ខរា? វត្ថុ សុខុមំ? កថំ តត្ថ បតិដ្ឋាតីតិ? បឋមំ តាវ ន បតិដ្ឋាតិ; ឯកស្ស វា ទ្វិន្នំ វា សត្តាហានំ គតកាលេ បតិដ្ឋាតិ. តតោ បន បុរេ វា បតិដ្ឋាតុ បច្ឆា វា; យទា មាតរា អជ្ឈោហដអន្នបានឱជា ទារកស្ស សរីរេ បតិដ្ឋាតិ, តទា អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ.

ឱបបាតិកស្សាបិ បកតិបដិយត្តានំ ខាទនីយភោជនីយានំ អត្ថិដ្ឋានេ និព្ពត្តស្ស តានិ គហេត្វា អជ្ឈោហរតោ ឋានប្បត្តា ឱជា រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. ឯកោ អន្នបានរហិតេ អរញ្ញេ និព្ពត្តតិ, មហាឆាតកោ ហោតិ, អត្តនោវ ជិវ្ហាយ ខេឡំ បរិវត្តេត្វា គិលតិ. តត្រាបិស្ស ឋានប្បត្តា ឱជា រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ.

ឯវំ បញ្ចវីសតិយា កោដ្ឋាសេសុ ទ្វេវ រូបានិ រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តិ – តេជោធាតុ ច កពឡីការាហារោ ច. អរូបេបិ ទ្វេយេវ ធម្មា រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តិ – ចិត្តញ្ចេវ កម្មចេតនា ច. តត្ថ រូបំ ឧប្បាទក្ខណេ ច ភង្គក្ខណេ ច ទុព្ពលំ, ឋានក្ខណេ ពលវន្តិ ឋានក្ខណេ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. ចិត្តំ ឋានក្ខណេ ច ភង្គក្ខណេ ច ទុព្ពលំ, ឧប្បាទក្ខណេយេវ ពលវន្តិ ឧប្បាទក្ខណេយេវ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. កម្មចេតនា និរុទ្ធាវ បច្ចយោ ហោតិ. អតីតេ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកេបិ ហិ អាយូហិតំ កម្មំ ឯតរហិ បច្ចយោ ហោតិ. ឯតរហិ អាយូហិតំ អនាគតេ កប្បកោដិសតសហស្សបរិយោសានេបិ បច្ចយោ ហោតីតិ. ឯវំ ‘បុព្ពាបរតោ’ វេទិតព្ពា.

‘អទ្ធានបរិច្ឆេទតោ’តិ រូបំ កិត្តកំ អទ្ធានំ តិដ្ឋតិ? អរូបំ កិត្តកន្តិ? រូបំ គរុបរិណាមំ ទន្ធនិរោធំ. អរូបំ លហុបរិណាមំ ខិប្បនិរោធំ. រូបេ ធរន្តេយេវ សោឡស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ. តំ បន សត្តរសមេន ចិត្តេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ. យថា ហិ បុរិសោ ‘ផលំ បាតេស្សាមី’តិ មុគ្គរេន រុក្ខសាខំ បហរេយ្យ, ផលានិ ច បត្តានិ ច ឯកក្ខណេយេវ វណ្ដតោ មុច្ចេយ្យុំ. តត្ថ ផលានិ អត្តនោ ភារិកតាយ បឋមតរំ បថវិយំ បតន្តិ, បត្តានិ លហុកតាយ បច្ឆា. ឯវមេវ មុគ្គរប្បហារេន បត្តានញ្ច ផលានញ្ច ឯកក្ខណេ វណ្ដតោ មុត្តកាលោ វិយ បដិសន្ធិក្ខណេ រូបារូបធម្មានំ ឯកក្ខណេ បាតុភាវោ; ផលានំ ភារិកតាយ បឋមតរំ បថវិយំ បតនំ វិយ រូបេ ធរន្តេយេវ សោឡសន្នំ ចិត្តានំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈនំ; បត្តានំ លហុកតាយ បច្ឆា បថវិយំ បតនំ វិយ រូបស្ស សត្តរសមេន ចិត្តេន សហ និរុជ្ឈនំ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ រូបំ ទន្ធនិរោធំ គរុបរិណាមំ, ចិត្តំ ខិប្បនិរោធំ លហុបរិណាមំ, រូបំ បន អរូបំ អរូបំ វា រូបំ ឱហាយ បវត្តិតុំ ន សក្កោន្តិ. ទ្វិន្នម្បិ ឯកប្បមាណាវ បវត្តិ. តត្រាយំ ឧបមា – ឯកោ បុរិសោ លកុណ្ដកបាទោ, ឯកោ ទីឃបាទោ. តេសុ ឯកតោ មគ្គំ គច្ឆន្តេសុ យាវ ទីឃបាទោ ឯកបទវារំ អក្កមតិ, តាវ ឥតរោ បទេ បទំ អក្កមិត្វា សោឡសបទវារេន គច្ឆតិ. ទីឃបាទោ លកុណ្ដកបាទស្ស សោឡស បទវារេ អត្តនោ បាទំ អញ្ឆិត្វា អាកឌ្ឍិត្វា ឯកមេវ បទវារំ ករោតិ. ឥតិ ឯកោបិ ឯកំ អតិក្កមិតុំ ន សក្កោតិ. ទ្វិន្នម្បិ គមនំ ឯកប្បមាណមេវ ហោតិ. ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. លកុណ្ដកបាទបុរិសោ វិយ អរូបំ; ទីឃបាទបុរិសោ វិយ រូបំ; ទីឃបាទស្ស ឯកំ បទវារំ អក្កមណកាលេ ឥតរស្ស សោឡសបទវារអក្កមនំ វិយ រូបេ ធរន្តេយេវ អរូបធម្មេសុ សោឡសន្នំ ចិត្តានំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈនំ; ទ្វិន្នំ បុរិសានំ លកុណ្ដកបាទបុរិសស្ស សោឡស បទវារេ ឥតរស្ស អត្តនោ បាទំ អញ្ឆិត្វា អាកឌ្ឍិត្វា ឯកបទវារករណំ វិយ រូបស្ស សត្តរសមេន ចិត្តេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈនំ; ទ្វិន្នំ បុរិសានំ អញ្ញមញ្ញំ អនោហាយ ឯកប្បមាណេនេវ គមនំ វិយ អរូបស្ស រូបំ រូបស្ស អរូបំ អនោហាយ ឯកប្បមាណេនេវ បវត្តនន្តិ. ឯវំ ‘អទ្ធានបរិច្ឆេទតោ’ វេទិតព្ពា.

‘ឯកុប្បាទនានានិរោធតោ’តិ ឥទំ បច្ឆិមកម្មជំ ឋបេត្វា ទីបេតព្ពំ. បឋមញ្ហិ បដិសន្ធិចិត្តំ, ទុតិយំ ភវង្គំ, តតិយំ ភវង្គំ…បេ… សោឡសមំ ភវង្គំ. តេសុ ឯកេកស្ស ឧប្បាទដ្ឋិតិភង្គវសេន តយោ តយោ ខណា. តត្ថ ឯកេកស្ស ចិត្តស្ស តីសុ តីសុ ខណេសុ សមតិំស សមតិំស កម្មជរូបានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តេសុ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ កម្មជរូបំ សត្តរសមស្ស ភវង្គចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ និរុជ្ឈតិ; ឋិតិក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ ឋិតិក្ខណេយេវ; ភង្គក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ ភង្គក្ខណេយេវ និរុជ្ឈតិ. ឯវំ ទុតិយភវង្គចិត្តំ អាទិំ កត្វា អត្តនោ អត្តនោ សត្តរសមេន ចិត្តេន សទ្ធិំ យោជេត្វា នយោ នេតព្ពោ. ឥតិ សោឡស តិកា អដ្ឋចត្តាលីស ហោន្តិ. អយំ អដ្ឋចត្តាលីសកម្មជរូបបវេណី នាម. សា បនេសា រត្តិញ្ច ទិវា ច ខាទន្តានម្បិ ភុញ្ជន្តានម្បិ សុត្តានម្បិ បមត្តានម្បិ នទីសោតោ វិយ ឯកន្តំ បវត្តតិ យេវាតិ. ឯវំ ‘ឯកុប្បាទនានានិរោធតោ’ វេទិតព្ពា.

‘នានុប្បាទឯកនិរោធតា’ បច្ឆិមកម្មជេន ទីបេតព្ពា. តត្ថ អាយុសំខារបរិយោសានេ សោឡសន្នំ ចិត្តានំ វារេ សតិ ហេដ្ឋាសោឡសកំ ឧបរិសោឡសកន្តិ ទ្វេ ឯកតោ យោជេតព្ពានិ. ហេដ្ឋាសោឡសកស្មិញ្ហិ បឋមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ សមតិំសកម្មជរូបំ ឧបរិសោឡសកស្មិំ បឋមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ និរុជ្ឈតិ; ឋិតិក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ តស្ស ឋិតិក្ខណេយេវ ភង្គក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ តស្ស ភង្គក្ខណេយេវ និរុជ្ឈតិ. ហេដ្ឋិមសោឡសកស្មិំ បន ទុតិយចិត្តស្ស…បេ… សោឡសមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ សមតិំសកម្មជរូបំ ចុតិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ និរុជ្ឈតិ; តស្ស ឋិតិក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ ចុតិចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេយេវ; ភង្គក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ ចុតិចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេយេវ និរុជ្ឈតិ. តតោ បដ្ឋាយ កម្មជរូបបវេណី ន បវត្តតិ. យទិ បវត្តេយ្យ, សត្តា អក្ខយា អវយា អជរា អមរា នាម ភវេយ្យុំ.

ឯត្ថ បន យទេតំ ‘សត្តរសមស្ស ភវង្គចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ និរុជ្ឈតី’តិអាទិនា នយេន ‘ឯកស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ រូបំ អញ្ញស្ស ឧប្បាទក្ខណេ និរុជ្ឈតី’តិ អដ្ឋកថាយំ អាគតត្តា វុត្តំ, តំ ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តសង្ខារោ និរុជ្ឈតី’’តិ? ‘‘អាមន្តា’’តិ (យម. ២.សង្ខារយមក.៧៩) ឥមាយ បាឡិយា វិរុជ្ឈតិ. កថំ? កាយសង្ខារោ ហិ ចិត្តសមុដ្ឋានោ អស្សាសបស្សាសវាតោ. ចិត្តសមុដ្ឋានរូបញ្ច ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បជ្ជិត្វា យាវ អញ្ញានិ សោឡស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ តាវ តិដ្ឋតិ. តេសំ សោឡសន្នំ សព្ពបច្ឆិមេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ. ឥតិ យេន ចិត្តេន សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ បដ្ឋាយ សត្តរសមេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ; ន កស្សចិ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ វា ឋិតិក្ខណេ វា និរុជ្ឈតិ, នាបិ ឋិតិក្ខណេ វា ភង្គក្ខណេ វា ឧប្បជ្ជតិ. ឯសា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ធម្មតាតិ និយមតោ ចិត្តសង្ខារេន សទ្ធិំ ឯកក្ខណេ និរុជ្ឈនតោ ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តំ.

យោ ចាយំ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស ខណនិយមោ វុត្តោ កម្មាទិសមុដ្ឋានស្សាបិ អយមេវ ខណនិយមោ. តស្មា បដិសន្ធិចិត្តេន សហុប្បន្នំ កម្មជរូបំ តតោ បដ្ឋាយ សត្តរសមេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ. បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នំ អដ្ឋារសមស្ស ឧប្បាទក្ខណេ និរុជ្ឈតិ. បដិសន្ធិចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នំ អដ្ឋារសមស្ស ឋានក្ខណេ និរុជ្ឈតីតិ ឥមិនា នយេនេត្ថ យោជនា កាតព្ពា. តតោ បរំ បន ឧតុសមុដ្ឋានិកបវេណីយេវ តិដ្ឋតិ. ‘នីហរិត្វា ឈាបេថា’តិ វត្តព្ពំ ហោតិ. ឯវំ ‘នានុប្បាទឯកនិរោធតោ’ វេទិតព្ពា.

‘ឯកុប្បាទឯកនិរោធតោ’តិ រូបំ បន រូបេន សហ ឯកុប្បាទំ ឯកនិរោធំ. អរូបំ អរូបេន សហ ឯកុប្បាទំ ឯកនិរោធំ. ឯវំ ‘ឯកុប្បាទឯកនិរោធតោ’ វេទិតព្ពា.

‘នានុប្បាទនានានិរោធតា’ បន ចតុសន្តតិរូបេន ទីបេតព្ពា. ឥមស្ស ហិ ឧទ្ធំ បាទតលា អធោ កេសមត្ថកា តចបរិយន្តស្ស សរីរស្ស តត្ថ តត្ថ ចតុសន្តតិរូបំ ឃនបុញ្ជភាវេន វត្តតិ. ឯវំ វត្តមានស្សាបិស្ស ន ឯកុប្បាទាទិតា សល្លក្ខេតព្ពា. យថា បន ឧបចិករាជិ វា កិបិល្លិករាជិ វា ឱលោកិយមានា ឯកាពទ្ធា វិយ ហោតិ, ន បន ឯកាពទ្ធា. អញ្ញិស្សា ហិ សីសសន្តិកេ អញ្ញិស្សា សីសម្បិ ឧទរម្បិ បាទាបិ, អញ្ញិស្សា ឧទរសន្តិកេ អញ្ញិស្សា សីសម្បិ ឧទរម្បិ បាទាបិ, អញ្ញិស្សា បាទសន្តិកេ អញ្ញិស្សា សីសម្បិ ឧទរម្បិ បាទាបិ ហោន្តិ. ឯវមេវ ចតុសន្តតិរូបានម្បិ អញ្ញស្ស ឧប្បាទក្ខណេ អញ្ញស្ស ឧប្បាទោបិ ហោតិ ឋិតិបិ ភង្គោបិ, អញ្ញស្ស ឋិតិក្ខណេ អញ្ញស្ស ឧប្បាទោបិ ហោតិ ឋិតិបិ ភង្គោបិ, អញ្ញស្ស ភង្គក្ខណេ អញ្ញស្ស ឧប្បាទោបិ ហោតិ ឋិតិបិ ភង្គោបិ. ឯវមេត្ថ ‘នានុប្បាទនានានិរោធតា’ វេទិតព្ពា.

‘អតីតាទីនិ’ បន ទូរទុកបរិយោសានានិ បាឡិយំ អាគតានេវ. ‘បច្ចយសមុដ្ឋានានិ’បិ ‘‘កម្មជំ, កម្មបច្ចយំ, កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. អដ្ឋ. ៩៧៥) នយេន ហេដ្ឋា កថិតានិយេវ. បញ្ចបិ បន ខន្ធា បរិនិប្ផន្នាវ ហោន្តិ, នោ អបរិនិប្ផន្នា; សង្ខតាវ នោ អសង្ខតា; អបិច និប្ផន្នាបិ ហោន្តិយេវ. សភាវធម្មេសុ ហិ និព្ពានមេវេកំ អបរិនិប្ផន្នំ អនិប្ផន្នញ្ច. និរោធសមាបត្តិ បន នាមបញ្ញត្តិ ច កថន្តិ? និរោធសមាបត្តិ លោកិយលោកុត្តរាតិ វា សង្ខតាសង្ខតាតិ វា បរិនិប្ផន្នាបរិនិប្ផន្នាតិ វា ន វត្តព្ពា. និប្ផន្នា បន ហោតិ សមាបជ្ជន្តេន សមាបជ្ជិតព្ពតោ. តថា នាមបញ្ញត្តិ. សាបិ ហិ លោកិយាទិភេទំ ន លភតិ; និប្ផន្នា បន ហោតិ នោ អនិប្ផន្នា; នាមគ្គហណញ្ហិ គណ្ហន្តោវ គណ្ហាតីតិ.

កមាទិវិនិច្ឆយកថា

ឯវំ បកិណ្ណកតោ ខន្ធេ វិទិត្វា បុន ឯតេសុយេវ –

ខន្ធេសុ ញាណភេទត្ថំ, កមតោថ វិសេសតោ;

អនូនាធិកតោ ចេវ, ឧបមាតោ តថេវ ច.

ទដ្ឋព្ពតោ ទ្វិធា ឯវំ, បស្សន្តស្សត្ថសិទ្ធិតោ;

វិនិច្ឆយនយោ សម្មា, វិញ្ញាតព្ពោ វិភាវិនា.

តត្ថ ‘កមតោ’តិ ឥធ ឧប្បត្តិក្កមោ, បហានក្កមោ, បដិបត្តិក្កមោ, ភូមិក្កមោ, ទេសនាក្កមោតិ ពហុវិធោ កមោ.

តត្ថ ‘‘បឋមំ កលលំ ហោតិ, កលលា ហោតិ អព្ពុទ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣៥) ឯវមាទិ ឧប្បត្តិក្កមោ. ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពា ធម្មា, ភាវនាយ បហាតព្ពា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ៨) ឯវមាទិ បហានក្កមោ. ‘‘សីលវិសុទ្ធិ, ចិត្តវិសុទ្ធី’’តិ (ម. និ. ១.២៥៩; បដិ. ម. ៣.៤១) ឯវមាទិ បដិបត្តិក្កមោ. ‘‘កាមាវចរា, រូបាវចរា’’តិ ឯវមាទិ ភូមិក្កមោ. ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា’’តិ (ទី. និ. ៣.១៤៥) វា ‘‘ទានកថំ សីលកថ’’ន្តិ (ម. និ. ២.៦៩; ទី. និ. ១.២៩៨) វា ឯវមាទិ ទេសនាក្កមោ. តេសុ ឥធ ឧប្បត្តិក្កមោ តាវ ន យុជ្ជតិ, កលលាទីនំ វិយ ខន្ធានំ បុព្ពាបរិយវវត្ថានេន អនុប្បត្តិតោ; ន បហានក្កមោ កុសលាព្យាកតានំ អប្បហាតព្ពតោ; ន បដិបត្តិក្កមោ អកុសលានំ អប្បដិបជ្ជនីយតោ; ន ភូមិក្កមោ វេទនាទីនំ ចតុភូមកបរិយាបន្នត្តា.

ទេសនាក្កមោ បន យុជ្ជតិ. អភេទេន ហិ យំ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អត្តគ្គាហបតិតំ វេនេយ្យជនំ សមូហឃនវិនិព្ភោគទស្សនេន អត្តគ្គាហតោ មោចេតុកាមោ ភគវា ហិតកាមោ តស្ស ជនស្ស សុខគ្គហណត្ថំ ចក្ខុអាទីនម្បិ វិសយភូតំ ឱឡារិកំ បឋមំ រូបក្ខន្ធំ ទេសេសិ. តតោ ឥដ្ឋានិដ្ឋរូបសំវេទិតំ វេទនំ, យំ វេទយតិ តំ សញ្ជានាតីតិ ឯវំ វេទនាវិសយស្ស អាការគ្គាហិកំ សញ្ញំ, សញ្ញាវសេន អភិសង្ខារកេ សង្ខារេ, តេសំ វេទនាទីនំ និស្សយំ អធិបតិភូតញ្ច វិញ្ញាណន្តិ ឯវំ តាវ ‘កមតោ’ វិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញាតព្ពោ.

‘វិសេសតោ’តិ ខន្ធានញ្ច ឧបាទានក្ខន្ធានញ្ច វិសេសតោ. កោ បន តេសំ វិសេសោ? ខន្ធា តាវ អវិសេសតោ វុត្តា, ឧបាទានក្ខន្ធា សាសវឧបាទានីយភាវេន វិសេសេត្វា. យថាហ –

‘‘បញ្ច, ភិក្ខវេ, ខន្ធេ ទេសេស្សាមិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ច, តំ សុណាថ. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, បញ្ចក្ខន្ធា? យំ កិញ្ចិ, ភិក្ខវេ, រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ…បេ… សន្តិកេ វា – អយំ វុច្ចតិ, រូបក្ខន្ធោ. យា កាចិ វេទនា…បេ… យា កាចិ សញ្ញា…បេ… យេ កេចិ សង្ខារា…បេ… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ …បេ… សន្តិកេ វា – អយំ វុច្ចតិ, វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចក្ខន្ធា. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា? យំ កិញ្ចិ, ភិក្ខវេ, រូបំ…បេ… សន្តិកេ វា សាសវំ ឧបាទានិយំ – អយំ វុច្ចតិ, រូបូបាទានក្ខន្ធោ. យា កាចិ វេទនា…បេ… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ…បេ… សន្តិកេ វា សាសវំ ឧបាទានិយំ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា’’តិ (សំ. និ. ៣.៤៨).

ឯត្ថ ច យថា វេទនាទយោ អនាសវាបិ សាសវាបិ អត្ថិ, ន ឯវំ រូបំ. យស្មា បនស្ស រាសដ្ឋេន ខន្ធភាវោ យុជ្ជតិ តស្មា ខន្ធេសុ វុត្តំ. យស្មា រាសដ្ឋេន ច សាសវដ្ឋេន ច ឧបាទានក្ខន្ធភាវោ យុជ្ជតិ តស្មា ឧបាទានក្ខន្ធេសុ វុត្តំ. វេទនាទយោ បន អនាសវាវ ខន្ធេសុ វុត្តា, សាសវា ឧបាទានក្ខន្ធេសុ. ‘ឧបាទានក្ខន្ធា’តិ ឯត្ថ ច ឧបាទានគោចរា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធាតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥធ បន សព្ពេបេតេ ឯកជ្ឈំ កត្វា ខន្ធាតិ អធិប្បេតា.

‘អនូនាធិកតោ’តិ កស្មា បន ភគវតា បញ្ចេវ ខន្ធា វុត្តា អនូនា អនធិកាតិ? សព្ពសង្ខតសភាគេកសង្គហតោ, អត្តត្តនិយគ្គាហវត្ថុស្ស ឯតប្បរមតោ, អញ្ញេសញ្ច តទវរោធតោ. អនេកប្បភេទេសុ ហិ សង្ខតធម្មេសុ សភាគវសេន សង្គយ្ហមានេសុ រូបំ រូបសភាគសង្គហវសេន ឯកោ ខន្ធោ ហោតិ, វេទនា វេទនាសភាគសង្គហវសេន ឯកោ ខន្ធោ ហោតិ. ឯស នយោ សញ្ញាទីសុបិ. តស្មា សព្ពសង្ខតសភាគសង្គហតោ បញ្ចេវ វុត្តា. ឯតបរមញ្ចេតំ អត្តត្តនិយគ្គាហវត្ថុ យទិទំ រូបាទយោ បញ្ច. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘រូបេ ខោ, ភិក្ខវេ, សតិ រូបំ ឧបាទាយ រូបំ អភិនិវិស្ស ឯវំ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ (សំ. និ. ៣.២០៧). វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ…. វិញ្ញាណេ សតិ វិញ្ញាណំ ឧបាទាយ វិញ្ញាណំ អភិនិវិស្ស ឯវំ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ. តស្មា អត្តត្តនិយគ្គាហវត្ថុស្ស ឯតបរមតោបិ បញ្ចេវ វុត្តា. យេបិ ចញ្ញេ សីលាទយោ បញ្ច ធម្មក្ខន្ធា វុត្តា, តេបិ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នត្តា ឯត្ថេវ អវរោធំ គច្ឆន្តិ. តស្មា អញ្ញេសំ តទវរោធតោបិ បញ្ចេវ វុត្តាតិ. ឯវំ ‘អនូនាធិកតោ’ វិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញាតព្ពោ.

‘ឧបមាតោ’តិ ឯត្ថ ហិ គិលានសាលូបមោ រូបុបាទានក្ខន្ធោ គិលានូបមស្ស វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធស្ស វត្ថុទ្វារារម្មណវសេន និវាសនដ្ឋានតោ, គេលញ្ញូបមោ វេទនុបាទានក្ខន្ធោ អាពាធកត្តា, គេលញ្ញសមុដ្ឋានូបមោ សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ កាមសញ្ញាទិវសេន រាគាទិសម្បយុត្តវេទនាសម្ភវា, អសប្បាយសេវនូបមោ សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ វេទនាគេលញ្ញស្ស និទានត្តា. ‘‘វេទនំ វេទនត្តាយ សង្ខតមភិសង្ខរោន្តី’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៩) ហិ វុត្តំ. តថា ‘‘អកុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា វិបាកំ កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតិ ទុក្ខសហគត’’ន្តិ (ធ. ស. ៥៥៦). គិលានូបមោ វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ វេទនាគេលញ្ញេន អបរិមុត្តត្តា. អបិច ចារកការណអបរាធការណការកអបរាធិកូបមា ឯតេ ភាជនភោជនព្យញ្ជនបរិវេសកភុញ្ជកូបមា ចាតិ, ឯវំ ‘ឧបមាតោ’ វិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញាតព្ពោ.

‘ទដ្ឋព្ពតោ ទ្វិធា’តិ សង្ខេបតោ វិត្ថារតោ ចាតិ ឯវំ ទ្វិធា ទដ្ឋព្ពតោ បេត្ថ វិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញាតព្ពោ. សង្ខេបតោ ហិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា អាសិវិសូបមេ (សំ. និ. ៤.២៣៨) វុត្តនយេន ឧក្ខិត្តាសិកបច្ចត្ថិកតោ, ភារសុត្តវសេន (សំ. និ. ៣.២២) ភារតោ, ខជ្ជនីយបរិយាយវសេន (សំ. និ. ៣.៧៩) ខាទកតោ, យមកសុត្តវសេន (សំ. និ. ៣.៨៥) អនិច្ចទុក្ខានត្តសង្ខតវធកតោ ទដ្ឋព្ពា.

វិត្ថារតោ បនេត្ថ ផេណបិណ្ឌោ វិយ រូបំ ទដ្ឋព្ពំ, ឧទកបុព្ពុឡោ វិយ វេទនា, មរីចិកា វិយ សញ្ញា, កទលិក្ខន្ធោ វិយ សង្ខារា, មាយា វិយ វិញ្ញាណំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ផេណបិណ្ឌូបមំ រូបំ, វេទនា បុព្ពុឡូបមា;

មរីចិកូបមា សញ្ញា, សង្ខារា កទលូបមា;

មាយូបមញ្ច វិញ្ញាណំ, ទេសិតាទិច្ចពន្ធុនា’’តិ. (សំ. និ. ៣.៩៥);

តត្ថ រូបាទីនំ ផេណបិណ្ឌាទីហិ ឯវំ សទិសតា វេទិតព្ពា – យថា ហិ ផេណបិណ្ឌោ និស្សារោវ ឯវំ រូបម្បិ និច្ចសារធុវសារអត្តសារវិរហេន និស្សារមេវ. យថា ច សោ ‘ឥមិនា បត្តំ វា ថាលកំ វា ករិស្សាមី’តិ គហេតុំ ន សក្កា, គហិតោបិ តមត្ថំ ន សាធេតិ ភិជ្ជតេវ; ឯវំ រូបម្បិ ‘និច្ច’ន្តិ វា ‘ធុវ’ន្តិ វា ‘អហ’ន្តិ វា ‘មម’ន្តិ វា គហេតុំ ន សក្កា, គហិតម្បិ ន តថា តិដ្ឋតិ, អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា អសុភញ្ញេវ ហោតីតិ. ឯវំ ‘ផេណបិណ្ឌសទិសមេវ’ ហោតិ.

យថា វា បន ផេណបិណ្ឌោ ឆិទ្ទាវឆិទ្ទោ អនេកសន្ធិឃដិតោ ពហូន្នំ ឧទកសប្បាទីនំ បាណានំ អាវាសោ, ឯវំ រូបម្បិ ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ អនេកសន្ធិឃដិតំ. កុលវសេន ចេត្ថ អសីតិ កិមិកុលានិ វសន្តិ. តទេវ តេសំ សូតិឃរម្បិ វច្ចកុដិបិ គិលានសាលាបិ សុសានម្បិ. ន តេ អញ្ញត្ថ គន្ត្វា គព្ភវុដ្ឋានាទីនិ ករោន្តិ. ឯវម្បិ ផេណបិណ្ឌសទិសំ. យថា ច ផេណបិណ្ឌោ អាទិតោវ ពទរបក្កមត្តោ ហុត្វា អនុបុព្ពេន បព្ពតកូដមត្តោបិ ហោតិ, ឯវំ រូបម្បិ អាទិតោ កលលមត្តំ ហុត្វា អនុបុព្ពេន ព្យាមមត្តម្បិ គោមហិំសហត្ថិអាទីនំ វសេន បព្ពតកូដមត្តម្បិ ហោតិ, មច្ឆកច្ឆបាទីនំ វសេន អនេកយោជនសតប្បមាណម្បិ. ឯវម្បិ ផេណបិណ្ឌសទិសំ. យថា ច ផេណបិណ្ឌោ ឧដ្ឋិតមត្តោបិ ភិជ្ជតិ, ថោកំ គន្ត្វាបិ, សមុទ្ទំ បត្វា បន អវស្សមេវ ភិជ្ជតិ; ឯវមេវ រូបម្បិ កលលភាវេបិ ភិជ្ជតិ, អព្ពុទាទិភាវេ, អន្តរា បន អភេជ្ជមានម្បិ វស្សសតាយុកានំ វស្សសតំ បត្វា អវស្សមេវ ភិជ្ជតិ, មរណមុខេ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ហោតិ. ឯវម្បិ ផេណបិណ្ឌសទិសំ.

យថា បន បុព្ពុឡោ អសារោ, ឯវំ វេទនាបិ. យថា ច សោ អពលោ, អគយ្ហុបគោ, ន សក្កា តំ គហេត្វា ផលកំ វា អាសនំ វា កាតុំ, គហិតគ្គហិតោបិ ភិជ្ជតេវ; ឯវំ វេទនាបិ អពលា, អគយ្ហុបគា, ន សក្កា ‘និច្ចា’តិ វា ‘ធុវា’តិ វា គហេតុំ, គហិតាបិ ន តថា តិដ្ឋតិ. ឯវំ អគយ្ហុបគតាយបិ វេទនា ‘បុព្ពុឡសទិសា’. យថា បន តស្មិំ តស្មិំ ឧទកពិន្ទុម្ហិ បុព្ពុឡោ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ និរុជ្ឈតិ ច, ន ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ; ឯវំ វេទនាបិ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ និរុជ្ឈតិ ច, ន ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ, ឯកច្ឆរក្ខណេ កោដិសតសហស្សសង្ខ្យា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ. យថា ច បុព្ពុឡោ ឧទកតលំ, ឧទកពិន្ទុំ, ឧទកជល្លកំ សង្កឌ្ឍិត្វា បុដំ កត្វា គហណវាតញ្ចាតិ ចត្តារិ ការណានិ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ; ឯវំ វេទនាបិ វត្ថុំ, អារម្មណំ, កិលេសជាលំ, ផស្សសង្ឃដ្ដនញ្ចាតិ ចត្តារិ ការណានិ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ. ឯវម្បិ វេទនា បុព្ពុឡសទិសា.

សញ្ញាបិ អសារកដ្ឋេន ‘មរីចិសទិសា’. តថា អគយ្ហុបគដ្ឋេន; ន ហិ សក្កា តំ គហេត្វា បិវិតុំ វា ន្ហាយិតុំ វា ភាជនំ វា បូរេតុំ. អបិច យថា មរីចិ វិប្ផន្ទតិ, សញ្ជាតូមិវេគោ វិយ ខាយតិ; ឯវំ នីលសញ្ញាទិភេទា សញ្ញាបិ នីលាទិអនុភវនត្ថាយ ផន្ទតិ វិប្ផន្ទតិ. យថា ច មរីចិ មហាជនំ វិប្បលម្ភេតិ, ‘បរិបុណ្ណវាបី វិយ បរិបុណ្ណនទី វិយ ទិស្សតី’តិ វទាបេតិ; ឯវំ សញ្ញាបិ វិប្បលម្ភេតិ, ‘ឥទំ នីលកំ សុភំ សុខំ និច្ច’ន្តិ វទាបេតិ. បីតកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ វិប្បលម្ភនេនាបិ មរីចិសទិសា.

សង្ខារាបិ អសារកដ្ឋេន ‘កទលិក្ខន្ធសទិសា’. តថា អគយ្ហុបគដ្ឋេន. យថេវ ហិ កទលិក្ខន្ធតោ កិញ្ចិ គហេត្វា ន សក្កា គោបានសីអាទីនមត្ថាយ ឧបនេតុំ, ឧបនីតម្បិ ន តថា ហោតិ; ឯវំ សង្ខារាបិ ន សក្កា និច្ចាទិវសេន គហេតុំ, គហិតាបិ ន តថា ហោន្តិ. យថា ច កទលិក្ខន្ធោ ពហុវដ្ដិសមោធានោ ហោតិ, ឯវំ សង្ខារក្ខន្ធោបិ ពហុធម្មសមោធានោ. យថា ច កទលិក្ខន្ធោ នានាលក្ខណោ, អញ្ញោយេវ ហិ ពាហិរាយ បត្តវដ្ដិយា វណ្ណោ, អញ្ញោ តតោ អព្ភន្តរព្ភន្តរានំ; ឯវមេវ សង្ខារក្ខន្ធោបិ អញ្ញទេវ ផស្សស្ស លក្ខណំ, អញ្ញំ ចេតនាទីនំ. សមោធានេត្វា បន សង្ខារក្ខន្ធោត្វេវ វុច្ចតីតិ. ឯវម្បិ សង្ខារក្ខន្ធោ កទលិក្ខន្ធសទិសោ.

វិញ្ញាណម្បិ អសារកដ្ឋេន ‘មាយាសទិសំ’. តថា អគយ្ហុបគដ្ឋេន. យថា ច មាយា ឥត្តរា លហុបច្ចុបដ្ឋានា, ឯវំ វិញ្ញាណំ. តញ្ហិ តតោបិ ឥត្តរតរញ្ចេវ លហុបច្ចុបដ្ឋានតរញ្ច. តេនេវ ហិ ចិត្តេន បុរិសោ អាគតោ វិយ, គតោ វិយ, ឋិតោ វិយ, និសិន្នោ វិយ ហោតិ. អញ្ញទេវ ចាគមនកាលេ ចិត្តំ, អញ្ញំ គមនកាលាទីសុ. ឯវម្បិ វិញ្ញាណំ មាយាសទិសំ. មាយា ច មហាជនំ វញ្ចេតិ, យំ កិញ្ចិទេវ ‘ឥទំ សុវណ្ណំ រជតំ មុត្តា’តិបិ គហាបេតិ. វិញ្ញាណម្បិ មហាជនំ វញ្ចេតិ, តេនេវ ចិត្តេន អាគច្ឆន្តំ វិយ, គច្ឆន្តំ វិយ, ឋិតំ វិយ, និសិន្នំ វិយ កត្វា គាហាបេតិ. អញ្ញទេវ ច អាគមនេ ចិត្តំ, អញ្ញំ គមនាទីសុ. ឯវម្បិ វិញ្ញាណំ មាយាសទិសំ. វិសេសតោ ច សុភារម្មណម្បិ ឱឡារិកម្បិ អជ្ឈត្តិករូបំ អសុភន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វេទនា តីហិ ទុក្ខតាហិ អវិនិមុត្តតោ ទុក្ខាតិ សញ្ញាសង្ខារា អវិធេយ្យតោ អនត្តាតិ វិញ្ញាណំ ឧទយព្ពយធម្មតោ អនិច្ចន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘ឯវំ បស្សន្តស្សត្ថសិទ្ធិតោ’តិ ឯវញ្ច សង្ខេបវិត្ថារវសេន ទ្វិធា បស្សតោ យា អត្ថសិទ្ធិ ហោតិ, តតោបិ វិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញាតព្ពោ, សេយ្យថិទំ – សង្ខេបតោ តាវ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុ ឧក្ខិត្តាសិកបច្ចត្ថិកាទិភាវេន បស្សន្តោ ខន្ធេហិ ន វិហញ្ញតិ. វិត្ថារតោ បន រូបាទីនិ ផេណបិណ្ឌាទិសទិសភាវេន បស្សន្តោ ន អសារេសុ សារទស្សី ហោតិ. វិសេសតោ ច អជ្ឈត្តិករូបំ អសុភតោ បស្សន្តោ កពឡីការាហារំ បរិជានាតិ, អសុភេ សុភន្តិ វិបល្លាសំ បជហតិ, កាមោឃំ ឧត្តរតិ, កាមយោគេន វិសំយុជ្ជតិ, កាមាសវេន អនាសវោ ហោតិ, អភិជ្ឈាកាយគន្ថំ ភិន្ទតិ, កាមុបាទានំ ន ឧបាទិយតិ. វេទនំ ទុក្ខតោ បស្សន្តោ ផស្សាហារំ បរិជានាតិ, ទុក្ខេ សុខន្តិ វិបល្លាសំ បជហតិ, ភវោឃំ ឧត្តរតិ, ភវយោគេន វិសំយុជ្ជតិ, ភវាសវេន អនាសវោ ហោតិ, ព្យាបាទកាយគន្ថំ ភិន្ទតិ, សីលព្ពតុបាទានំ ន ឧបាទិយតិ. សញ្ញំ សង្ខារេ ច អនត្តតោ បស្សន្តោ មនោសញ្ចេតនាហារំ បរិជានាតិ, អនត្តនិ អត្តាតិ វិបល្លាសំ បជហតិ, ទិដ្ឋោឃំ ឧត្តរតិ, ទិដ្ឋិយោគេន វិសំយុជ្ជតិ, ទិដ្ឋាសវេន អនាសវោ ហោតិ, ឥទំ សច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថំ ភិន្ទតិ, អត្តវាទុបាទានំ ន ឧបាទិយតិ. វិញ្ញាណំ អនិច្ចតោ បស្សន្តោ វិញ្ញាណាហារំ បរិជានាតិ, អនិច្ចេ និច្ចន្តិ វិបល្លាសំ បជហតិ, អវិជ្ជោឃំ ឧត្តរតិ, អវិជ្ជាយោគេន វិសំយុជ្ជតិ, អវិជ្ជាសវេន អនាសវោ ហោតិ, សីលព្ពតបរាមាសកាយគន្ថំ ភិន្ទតិ, ទិដ្ឋុបាទានំ ន ឧបាទិយតិ.

ឯវំ មហានិសំសំ, វធកាទិវសេន ទស្សនំ យស្មា;

តស្មា ខន្ធេ ធីរោ, វធកាទិវសេន បស្សេយ្យាតិ.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា.