១. សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា

ចតុសច្ចទសោ នាថោ, ចតុធា ធម្មសង្គណិំ;

បកាសយិត្វា សម្ពុទ្ធោ, តស្សេវ សមនន្តរំ.

ឧបេតោ ពុទ្ធធម្មេហិ, អដ្ឋារសហិ នាយកោ;

អដ្ឋារសន្នំ ខន្ធាទិ-វិភង្គានំ វសេន យំ.

វិភង្គំ ទេសយី សត្ថា, តស្ស សំវណ្ណនាក្កមោ;

ឥទានិ យស្មា សម្បត្តោ, តស្មា តស្សត្ថវណ្ណនំ.

ករិស្សាមិ វិគាហេត្វា, បោរាណដ្ឋកថានយំ;

សទ្ធម្មេ គារវំ កត្វា, តំ សុណាថ សមាហិតាតិ.

១. បញ្ចក្ខន្ធា – រូបក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ ឥទំ វិភង្គប្បករណស្ស អាទិភូតេ ខន្ធវិភង្គេ សុត្តន្តភាជនីយំ នាម. តត្ថ បញ្ចាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. តេន ន តតោ ហេដ្ឋា ន ឧទ្ធន្តិ ទស្សេតិ. ខន្ធាតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ. តត្រាយំ ខន្ធ-សទ្ទោ សម្ពហុលេសុ ឋានេសុ ទិស្សតិ – រាសិម្ហិ, គុណេ, បណ្ណត្តិយំ, រុឡ្ហិយន្តិ. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេ ន សុករំ ឧទកស្ស បមាណំ គហេតុំ – ឯត្តកានិ ឧទកាឡ្ហកានីតិ វា ឯត្តកានិ ឧទកាឡ្ហកសតានីតិ វា ឯត្តកានិ ឧទកាឡ្ហកសហស្សានីតិ វា ឯត្តកានិ ឧទកាឡ្ហកសតសហស្សានីតិ វា, អថ ខោ អសង្ខ្យេយ្យោ អប្បមេយ្យោ មហាឧទកក្ខន្ធោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៥១; ៦.៣៧) ហិ រាសិតោ ខន្ធោ នាម. នហិ បរិត្តកំ ឧទកំ ឧទកក្ខន្ធោតិ វុច្ចតិ, ពហុកមេវ វុច្ចតិ. តថា ន បរិត្តកោ រជោ រជក្ខន្ធោ, ន អប្បមត្តកា គាវោ គវក្ខន្ធោ, ន អប្បមត្តកំ ពលំ ពលក្ខន្ធោ, ន អប្បមត្តកំ បុញ្ញំ បុញ្ញក្ខន្ធោតិ វុច្ចតិ. ពហុកមេវ ហិ រជោ រជក្ខន្ធោ, ពហុកាវ គវាទយោ គវក្ខន្ធោ, ពលក្ខន្ធោ, បុញ្ញក្ខន្ធោតិ វុច្ចន្តិ. ‘‘សីលក្ខន្ធោ សមាធិក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣៥៥) បន គុណតោ ខន្ធោ នាម. ‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ គង្គាយ នទិយា សោតេន វុយ្ហមាន’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.២៤១). ឯត្ថ បណ្ណត្តិតោ ខន្ធោ នាម. ‘‘យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ…បេ… វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៦៣, ៦៥) រុឡ្ហិតោ ខន្ធោ នាម. ស្វាយមិធ រាសិតោ អធិប្បេតោ. អយញ្ហិ ខន្ធដ្ឋោ នាម បិណ្ឌដ្ឋោ បូគដ្ឋោ ឃដដ្ឋោ រាសដ្ឋោ. តស្មា ‘រាសិលក្ខណា ខន្ធា’តិ វេទិតព្ពា. កោដ្ឋាសដ្ឋោតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ; លោកស្មិញ្ហិ ឥណំ គហេត្វា ចោទិយមានា ‘ទ្វីហិ ខន្ធេហិ ទស្សាម, តីហិ ខន្ធេហិ ទស្សាមា’តិ វទន្តិ. ឥតិ ‘កោដ្ឋាសលក្ខណា ខន្ធា’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឯវមេត្ថ រូបក្ខន្ធោតិ រូបរាសិ រូបកោដ្ឋាសោ, វេទនាក្ខន្ធោតិ វេទនារាសិ វេទនាកោដ្ឋាសោតិ ឥមិនា នយេន សញ្ញាក្ខន្ធាទីនំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្តាវតា សម្មាសម្ពុទ្ធោ យ្វាយំ ‘‘ចត្តារោ ច មហាភូតា ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូប’’ន្តិ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នាទីសុ ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ វិភត្តោ ‘បញ្ចវីសតិ រូបកោដ្ឋាសា’តិ ច ‘ឆន្នវុតិ រូបកោដ្ឋាសា’តិ ច ឯវំបភេទោ រូបរាសិ, តំ សព្ពំ បរិបិណ្ឌេត្វា រូបក្ខន្ធោ នាមាតិ ទស្សេសិ. យោ បនាយំ ‘‘សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា’’តិ តេសុយេវ ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ វិភត្តោ ចតុភូមិកវេទនារាសិ, តំ សព្ពំ បរិបិណ្ឌេត្វា វេទនាក្ខន្ធោ នាមាតិ ទស្សេសិ. យោ បនាយំ ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជា សញ្ញា…បេ… មនោសម្ផស្សជា សញ្ញា’’តិ តេសុយេវ ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ វិភត្តោ ចតុភូមិកសញ្ញារាសិ, តំ សព្ពំ បរិបិណ្ឌេត្វា សញ្ញាក្ខន្ធោ នាមាតិ ទស្សេសិ. យោ បនាយំ ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជា ចេតនា…បេ… មនោសម្ផស្សជា ចេតនា’’តិ តេសុយេវ ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ វិភត្តោ ចតុភូមិកចេតនារាសិ, តំ សព្ពំ បរិបិណ្ឌេត្វា សង្ខារក្ខន្ធោ នាមាតិ ទស្សេសិ. យោ បនាយំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណំ, មនោធាតុ, មនោវិញ្ញាណធាតូ’’តិ តេសុយេវ ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ វិភត្តោ ចតុភូមិកចិត្តរាសិ, តំ សព្ពំ បរិបិណ្ឌេត្វា វិញ្ញាណក្ខន្ធោ នាមាតិ ទស្សេសិ.

អបិចេត្ថ សព្ពម្បិ ចតុសមុដ្ឋានិកំ រូបំ រូបក្ខន្ធោ, កាមាវចរអដ្ឋកុសលចិត្តាទីហិ ឯកូននវុតិចិត្តេហិ សហជាតា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, ផស្សាទយោ ធម្មា សង្ខារក្ខន្ធោ, ឯកូននវុតិ ចិត្តានិ វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ. ឯវម្បិ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ ធម្មបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ.

១. រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសោ

២. ឥទានិ តេ រូបក្ខន្ធាទយោ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ តត្ថ កតមោ រូបក្ខន្ធោតិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ. កតមោតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. រូបក្ខន្ធោតិ បុច្ឆិតធម្មនិទស្សនំ. ឥទានិ តំ វិភជន្តោ យំ កិញ្ចិ រូបន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យំ កិញ្ចីតិ អនវសេសបរិយាទានំ. រូបន្តិ អតិប្បសង្គនិយមនំ. ឯវំ បទទ្វយេនាបិ រូបស្ស អនវសេសបរិគ្គហោ កតោ ហោតិ.

តត្ថ កេនដ្ឋេន រូបន្តិ? រុប្បនដ្ឋេន រូបំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, រូបំ វទេថ? រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា រូបន្តិ វុច្ចតិ. កេន រុប្បតិ? សីតេនបិ រុប្បតិ, ឧណ្ហេនបិ រុប្បតិ, ជិឃច្ឆាយបិ រុប្បតិ, បិបាសាយបិ រុប្បតិ, ឌំសមកសវាតាតបសរិសបសម្ផស្សេនបិ រុប្បតិ. រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា រូបន្តិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៩).

តត្ថ កិន្តិ ការណបុច្ឆា; កេន ការណេន រូបំ វទេថ, កេន ការណេន តំ រូបំ នាមាតិ អត្ថោ. រុប្បតីតិ ឯត្ថ ឥតីតិ ការណុទ្ទេសោ. យស្មា រុប្បតិ តស្មា រូបន្តិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. រុប្បតីតិ កុប្បតិ ឃដ្ដីយតិ បីឡិយតិ ភិជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឯវំ ឥមិនា ឯត្តកេន ឋានេន រុប្បនដ្ឋេន រូបំ វុត្តំ. រុប្បនលក្ខណេន រូបន្តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. រុប្បនលក្ខណញ្ហេតំ.

សីតេនបិ រុប្បតីតិអាទីសុ បន សីតេន តាវ រុប្បនំ លោកន្តរិកនិរយេ បាកដំ. តិណ្ណំ តិណ្ណញ្ហិ ចក្កវាឡានំ អន្តរេ ឯកេកោ លោកន្តរិកនិរយោ នាម ហោតិ អដ្ឋយោជនសហស្សប្បមាណោ, យស្ស នេវ ហេដ្ឋា បថវី អត្ថិ, ន ឧបរិ ចន្ទិមសូរិយទីបមណិអាលោកោ, និច្ចន្ធការោ. តត្ថ និព្ពត្តសត្តានំ តិគាវុតោ អត្តភាវោ ហោតិ. តេ វគ្គុលិយោ វិយ បព្ពតបាទេ ទីឃបុថុលេហិ នខេហិ លគ្គិត្វា អវំសិរា ឱលម្ពន្តិ. យទា សំសប្បន្តា អញ្ញមញ្ញស្ស ហត្ថបាសគតា ហោន្តិ អថ ‘ភក្ខោ នោ លទ្ធោ’តិ មញ្ញមានា តត្ថ ព្យាវដា វិបរិវត្តិត្វា លោកសន្ធារកេ ឧទកេ បតន្តិ, សីតវាតេ បហរន្តេបិ បក្កមធុកផលានិ វិយ ឆិជ្ជិត្វា ឧទកេ បតន្តិ. បតិតមត្តាវ អច្ចន្តខារេន សីតោទកេន ឆិន្នចម្មន្ហារុមំសអដ្ឋីហិ ភិជ្ជមានេហិ តត្តតេលេ បតិតបិដ្ឋបិណ្ឌិ វិយ បដបដាយមានា វិលីយន្តិ. ឯវំ សីតេន រុប្បនំ លោកន្តរិកនិរយេ បាកដំ. មហិំសករដ្ឋាទីសុបិ ហិមបាតសីតលេសុ បទេសេសុ ឯតំ បាកដមេវ. តត្ថ ហិ សត្តា សីតេន ភិន្នច្ឆិន្នសរីរា ជីវិតក្ខយម្បិ បាបុណន្តិ.

ឧណ្ហេន រុប្បនំ អវីចិមហានិរយេ បាកដំ. តត្ថ ហិ តត្តាយ លោហបថវិយា និបជ្ជាបេត្វា បញ្ចវិធពន្ធនាទិករណកាលេ សត្តា មហាទុក្ខំ អនុភវន្តិ.

ជិឃច្ឆាយ រុប្បនំ បេត្តិវិសយេ ចេវ ទុព្ភិក្ខកាលេ ច បាកដំ. បេត្តិវិសយស្មិញ្ហិ សត្តា ទ្វេ តីណិ ពុទ្ធន្តរានិ កិញ្ចិទេវ អាមិសំ ហត្ថេន គហេត្វា មុខេ បក្ខិបន្តា នាម ន ហោន្តិ. អន្តោឧទរំ អាទិត្តសុសិររុក្ខោ វិយ ហោតិ. ទុព្ភិក្ខេ កញ្ជិកមត្តម្បិ អលភិត្វា មរណប្បត្តានំ បមាណំ នាម នត្ថិ.

បិបាសាយ រុប្បនំ កាលកញ្ជិកាទីសុ បាកដំ. តត្ថ ហិ សត្តា ទ្វេ តីណិ ពុទ្ធន្តរានិ ហទយតេមនមត្តំ វា ជិវ្ហាតេមនមត្តំ វា ឧទកពិន្ទុំ លទ្ធុំ ន សក្កោន្តិ. ‘បានីយំ បិវិស្សាមា’តិ នទិំ គតានម្បិ នទី វាលិកាតលំ សម្បជ្ជតិ. មហាសមុទ្ទំ បក្ខន្តានម្បិ មហាសមុទ្ទោ បិដ្ឋិបាសាណោ ហោតិ. តេ សុស្សន្តា ពលវទុក្ខបីឡិតា វិចរន្តិ.

ឯកោ កិរ កាលកញ្ជិកអសុរោ បិបាសំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ យោជនគម្ភីរវិត្ថារំ មហាគង្គំ ឱតរិ. តស្ស គតគតដ្ឋានេ ឧទកំ ឆិជ្ជតិ, ធូមោ ឧគ្គច្ឆតិ, តត្តេ បិដ្ឋិបាសាណេ ចង្កមនកាលោ វិយ ហោតិ. តស្ស ឧទកសទ្ទំ សុត្វា ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តស្សេវ រត្តិ វិភាយិ. អថ នំ បាតោវ ភិក្ខាចារំ គច្ឆន្តា តិំសមត្តា បិណ្ឌចារិកភិក្ខូ ទិស្វា – ‘‘កោ នាម ត្វំ, សប្បុរិសា’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘បេតោហមស្មិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បរិយេសសី’’តិ? ‘‘បានីយំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អយំ គង្គា បរិបុណ្ណា, កិំ ត្វំ ន បស្សសី’’តិ? ‘‘ន ឧបកប្បតិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ គង្គាបិដ្ឋេ និបជ្ជ, មុខេ តេ បានីយំ អាសិញ្ចិស្សាមា’’តិ. សោ វាលិកាបុឡិនេ ឧត្តានោ និបជ្ជិ. ភិក្ខូ តិំសមត្តេ បត្តេ នីហរិត្វា ឧទកំ អាហរិត្វា អាហរិត្វា តស្ស មុខេ អាសិញ្ចិំសុ. តេសំ តថា ករោន្តានំយេវ វេលា ឧបកដ្ឋា ជាតា. តតោ ‘‘ភិក្ខាចារកាលោ អម្ហាកំ, សប្បុរិស; កច្ចិ តេ អស្សាទមត្តា លទ្ធា’’តិ អាហំសុ. បេតោ ‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, តិំសមត្តានំ អយ្យានំ តិំសមត្តេហិ បត្តេហិ អាសិត្តឧទកតោ អឌ្ឍបសតមត្តម្បិ បរគលគតំ, បេតត្តភាវតោ មោក្ខោ មា ហោតូ’’តិ អាហ. ឯវំ បិបាសាយ រុប្បនំ បេត្តិវិសយេ បាកដំ.

ឌំសាទីហិ រុប្បនំ ឌំសមក្ខិកាទិសម្ពពហុលេសុ បទេសេសុ បាកដំ. ឯត្ថ ច ឌំសាតិ បិង្គលមក្ខិកា, មកសាតិ មកសាវ វាតាតិ កុច្ឆិវាតបិដ្ឋិវាតាទិវសេន វេទិតព្ពា. សរីរស្មិញ្ហិ វាតរោគោ ឧប្បជ្ជិត្វា ហត្ថបាទបិដ្ឋិអាទីនិ ភិន្ទតិ, កាណំ ករោតិ, ខុជ្ជំ ករោតិ, បីឋសប្បិំ ករោតិ. អាតបោតិ សូរិយាតបោ. តេន រុប្បនំ មរុកន្តារាទីសុ បាកដំ. ឯកា កិរ ឥត្ថី មរុកន្តារេ រត្តិំ សត្ថតោ ឱហីនា ទិវា សូរិយេ ឧគ្គច្ឆន្តេ វាលិកាយ តប្បមានាយ បាទេ ឋបេតុំ អសក្កោន្តី សីសតោ បច្ឆិំ ឱតារេត្វា អក្កមិ. កមេន បច្ឆិយា ឧណ្ហាភិតត្តាយ ឋាតុំ អសក្កោន្តី តស្សា ឧបរិ សាដកំ ឋបេត្វា អក្កមិ. តស្មិម្បិ សន្តត្តេ អង្កេន គហិតំ បុត្តកំ អធោមុខំ និបជ្ជាបេត្វា កន្ទន្តំ កន្ទន្តំ អក្កមិត្វា សទ្ធិំ តេន តស្មិំយេវ ឋានេ ឧណ្ហាភិតត្តា កាលមកាសិ.

សរីសបាតិ យេ កេចិ ទីឃជាតិកា សរន្តា គច្ឆន្តិ. តេសំ សម្ផស្សេន រុប្បនំ អាសីវិសទដ្ឋាទីនំ វសេន វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ ‘យំ កិញ្ចិ រូប’ន្តិ បទេន សំគហិតំ បញ្ចវីសតិកោដ្ឋាសឆន្នវុតិកោដ្ឋាសប្បភេទំ សព្ពម្បិ រូបំ អតីតាទិកោដ្ឋាសេសុ បក្ខិបិត្វា ទស្សេតុំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នន្តិ អាហ. តតោ បរំ តទេវ អជ្ឈត្តទុកាទីសុ ចតូសុ ទុកេសុ បក្ខិបិត្វា ទស្សេតុំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វាតិអាទិ វុត្តំ. តតោ បរំ សព្ពម្បេតំ ឯកាទសសុ បទេសេសុ បរិយាទិយិត្វា ទស្សិតំ រូបំ ឯកតោ បិណ្ឌំ កត្វា ទស្សេតុំ តទេកជ្ឈន្តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ តទេកជ្ឈន្តិ តំ ឯកជ្ឈំ; អភិសញ្ញូហិត្វាតិ អភិសំហរិត្វា; អភិសង្ខិបិត្វាតិ សង្ខេបំ កត្វា; ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សព្ពម្បេតំ វុត្តប្បការំ រូបំ រុប្បនលក្ខណសង្ខាតេ ឯកវិធភាវេ បញ្ញាយ រាសិំ កត្វា រូបក្ខន្ធោ នាមាតិ វុច្ចតីតិ. ឯតេន សព្ពម្បិ រូបំ រុប្បនលក្ខណេ រាសិភាវូបគមនេន រូបក្ខន្ធោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. ន ហិ រូបតោ អញ្ញោ រូបក្ខន្ធោ នាម អត្ថិ. យថា ច រូបំ, ឯវំ វេទនាទយោបិ វេទយិតលក្ខណាទីសុ រាសិភាវូបគមនេន. ន ហិ វេទនាទីហិ អញ្ញេ វេទនាក្ខន្ធាទយោ នាម អត្ថិ.

៣. ឥទានិ ឯកេកស្មិំ ឱកាសេ បក្ខិត្តំ រូបំ វិសុំ វិសុំ ភាជេត្វា ទស្សេន្តោ តត្ថ កតមំ រូបំ អតីតន្តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ បក្ខិបិត្វា ឋបិតមាតិកាយ ភុម្មំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នន្តិអាទិនា នយេន ឋបិតាយ មាតិកាយ យំ អតីតំ រូបន្តិ វុត្តំ, តំ កតមន្តិ? ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពបុច្ឆាសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អតីតំ និរុទ្ធន្តិអាទីនិ បទានិ និក្ខេបកណ្ឌស្ស អតីតត្តិកភាជនីយវណ្ណនាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១០៤៤) វុត្តានេវ. ចត្តារោ ច មហាភូតាតិ ឥទំ អតីតន្តិ វុត្តរូបស្ស សភាវទស្សនំ. យថា ចេត្ថ ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមិនា ឥទំ ទស្សេតិ – អតីតរូបម្បិ ភូតានិ ចេវ ភូតានិ ឧបាទាយ និព្ពត្តរូបញ្ច, អនាគតម្បិ…បេ… ទូរសន្តិកម្បិ. ន ហិ ភូតេហិ ចេវ ភូតានិ ឧបាទាយ បវត្តរូបតោ ច អញ្ញំ រូបំ នាម អត្ថីតិ.

អបរោ នយោ – អតីតំសេន សង្គហិតន្តិ អតីតកោដ្ឋាសេនេវ សង្គហិតំ, ឯត្ថេវ គណនំ គតំ. កិន្តិ? ចត្តារោ ច មហាភូតា ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូបន្តិ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អនាគតបច្ចុប្បន្ននិទ្ទេសបទានិបិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានេវ.

ឥទំ បន អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ នាម សុត្តន្តបរិយាយតោ អភិធម្មនិទ្ទេសតោតិ ទុវិធំ. តំ សុត្តន្តបរិយាយេ ភវេន បរិច្ឆិន្នំ. បដិសន្ធិតោ ហិ បដ្ឋាយ អតីតភវេសុ និព្ពត្តំ រូបំ, អនន្តរភវេ វា និព្ពត្តំ ហោតុ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកេ វា, សព្ពំ អតីតមេវ នាម. ចុតិតោ បដ្ឋាយ អនាគតភវេសុ និព្ពត្តនករូបំ, អនន្តរភវេ វា និព្ពត្តំ ហោតុ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកេ វា, សព្ពំ អនាគតមេវ នាម. ចុតិបដិសន្ធិអនន្តរេ បវត្តរូបំ បច្ចុប្បន្នំ នាម. អភិធម្មនិទ្ទេសេ បន ខណេន បរិច្ឆិន្នំ. តយោ ហិ រូបស្ស ខណា – ឧប្បាទោ, ឋិតិ, ភង្គោតិ. ឥមេ តយោ ខណេ បត្វា និរុទ្ធំ រូបំ, សមនន្តរនិរុទ្ធំ វា ហោតុ អតីតេ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកេ វា, សព្ពំ អតីតមេវ នាម. តយោ ខណេ អសម្បត្តំ រូបំ, ឯកចិត្តក្ខណមត្តេន វា អសម្បត្តំ ហោតុ អនាគតេ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកេ វា, សព្ពំ អនាគតមេវ នាម. ឥមេ តយោ ខណេ សម្បត្តំ រូបំ បន បច្ចុប្បន្នំ នាម. តត្ថ កិញ្ចាបិ ឥទំ សុត្តន្តភាជនីយំ, ឯវំ សន្តេបិ អភិធម្មនិទ្ទេសេនេវ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នរូបំ និទ្ទិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ.

អបរោ នយោ – ឥទញ្ហិ រូបំ អទ្ធាសន្តតិសមយខណវសេន ចតុធា អតីតំ នាម ហោតិ. តថា អនាគតបច្ចុប្បន្នំ. អទ្ធាវសេន តាវ ឯកស្ស ឯកស្មិំ ភវេ បដិសន្ធិតោ បុព្ពេ អតីតំ, ចុតិតោ ឧទ្ធំ អនាគតំ, ឧភិន្នមន្តរេ បច្ចុប្បន្នំ. សន្តតិវសេន សភាគឯកឧតុសមុដ្ឋានំ ឯកាហារសមុដ្ឋានញ្ច បុព្ពាបរិយវសេន បវត្តមានម្បិ បច្ចុប្បន្នំ. តតោ បុព្ពេ វិសភាគឧតុអាហារសមុដ្ឋានំ អតីតំ, បច្ឆា អនាគតំ. ចិត្តជំ ឯកវីថិឯកជវនឯកសមាបត្តិសមុដ្ឋានំ បច្ចុប្បន្នំ. តតោ បុព្ពេ អតីតំ, បច្ឆា អនាគតំ. កម្មសមុដ្ឋានស្ស បាដិយេក្កំ សន្តតិវសេន អតីតាទិភេទោ នត្ថិ. តេសញ្ញេវ បន ឧតុអាហារចិត្តសមុដ្ឋានានំ ឧបត្ថម្ភកវសេន តស្ស អតីតាទិភេទោ វេទិតព្ពោ. សមយវសេន ឯកមុហុត្តបុព្ពណ្ហសាយន្ហរត្តិទិវាទីសុ សមយេសុ សន្តានវសេន បវត្តមានំ តំ តំ សមយំ បច្ចុប្បន្នំ នាម. តតោ បុព្ពេ អតីតំ, បច្ឆា អនាគតំ. ខណវសេន ឧប្បាទាទិក្ខណត្តយបរិយាបន្នំ បច្ចុប្បន្នំ នាម. តតោ បុព្ពេ អតីតំ, បច្ឆា អនាគតំ.

អបិច អតិក្កហេតុបច្ចយកិច្ចំ អតីតំ. និដ្ឋិតហេតុកិច្ចំ អនិដ្ឋិតបច្ចយកិច្ចំ បច្ចុប្បន្នំ. ឧភយកិច្ចមសម្បត្តំ អនាគតំ. សកិច្ចក្ខណេ វា បច្ចុប្បន្នំ. តតោ បុព្ពេ អតីតំ, បច្ឆា អនាគតំ. ឯត្ថ ច ខណាទិកថាវ និប្បរិយាយា, សេសា សបរិយាយា. តាសុ និប្បរិយាយកថា ឥធ អធិប្បេតា. អជ្ឈត្តទុកស្សាបិ និទ្ទេសបទានិ ហេដ្ឋា អជ្ឈត្តត្តិកនិទ្ទេសេ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១០៥០) វុត្តត្ថានេវ. ឱឡារិកាទីនិ រូបកណ្ឌវណ្ណនាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៦៧៤) វុត្តត្ថានេវ.

៦. ហីនទុកនិទ្ទេសេ តេសំ តេសំ សត្តានន្តិ ពហូសុ សត្តេសុ សាមិវចនំ. អបរស្សាបិ អបរស្សាបីតិ ហិ វុច្ចមានេ ទិវសម្បិ កប្បសតសហស្សម្បិ វទន្តោ ឯត្តកមេវ វទេយ្យ. ឥតិ សត្ថា ទ្វីហេវ បទេហិ អនវសេសេ សត្តេ បរិយាទិយន្តោ ‘តេសំ តេសំ សត្តាន’ន្តិ អាហ. ឯត្តកេន ហិ សព្ពម្បិ អបរទីបនំ សិទ្ធំ ហោតិ. ឧញ្ញាតន្តិ អវមតំ. អវញ្ញាតន្តិ វម្ភេត្វា ញាតំ. រូបន្តិបិ ន វិទិតំ. ហីឡិតន្តិ អគហេតព្ពដ្ឋេន ខិត្តំ ឆឌ្ឌិតំ, ជិគុច្ឆិតន្តិបិ វទន្តិ. បរិភូតន្តិ កិមេតេនាតិ វាចាយ បរិភវិតំ. អចិត្តីកតន្តិ ន គរុកតំ. ហីនន្តិ លាមកំ. ហីនមតន្តិ ហីនន្តិ មតំ, លាមកំ កត្វា ញាតំ. ហីនសម្មតន្តិ ហីនន្តិ លោកេ សម្មតំ, ហីនេហិ វា សម្មតំ, គូថភក្ខេហិ គូថោ វិយ. អនិដ្ឋន្តិ អប្បិយំ, បដិលាភត្ថាយ វា អបរិយេសិតំ. សចេបិ នំ កោចិ បរិយេសេយ្យ, បរិយេសតុ. ឯតស្ស បន អារម្មណស្ស ឯតទេវ នាមំ. អកន្តន្តិ អកាមិតំ, និស្សិរិកំ វា. អមនាបន្តិ មនស្មិំ ន អប្បិតំ. តាទិសញ្ហិ អារម្មណំ មនស្មិំ ន អប្បីយតិ. អថ វា មនំ អប្បាយតិ វឌ្ឍេតីតិ មនាបំ, ន មនាបំ អមនាបំ.

អបរោ នយោ – អនិដ្ឋំ សម្បត្តិវិរហតោ. តំ ឯកន្តេន កម្មសមុដ្ឋានេសុ អកុសលកម្មសមុដ្ឋានំ. អកន្តំ សុខស្ស អហេតុភាវតោ. អមនាបំ ទុក្ខស្ស ហេតុភាវតោ. រូបា សទ្ទាតិ ឥទមស្ស សភាវទីបនំ. ឥមស្មិញ្ហិ បទេ អកុសលកម្មជវសេន អនិដ្ឋា បញ្ច កាមគុណា វិភត្តា. កុសលកម្មជំ បន អនិដ្ឋំ នាម នត្ថិ, សព្ពំ ឥដ្ឋមេវ.

បណីតបទនិទ្ទេសោ វុត្តបដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ បន បទេ កុសលកម្មជវសេន ឥដ្ឋា បញ្ច កាមគុណា វិភត្តា. កុសលកម្មជញ្ហិ អនិដ្ឋំ នាម នត្ថិ, សព្ពំ ឥដ្ឋមេវ. យថា ច កម្មជេសុ ឯវំ ឧតុសមុដ្ឋានាទីសុបិ ឥដ្ឋានិដ្ឋតា អត្ថិ ឯវាតិ ឥមស្មិំ ទុកេ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណំ បដិវិភត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អយំ តាវ អាចរិយានំ សមានត្ថកថា. វិតណ្ឌវាទី បនាហ – ឥដ្ឋានិដ្ឋំ នាម បាដិយេក្កំ បដិវិភត្តំ នត្ថិ, តេសំ តេសំ រុចិវសេន កថិតំ.

យថាហ –

‘‘មនាបបរិយន្តំ ខ្វាហំ, មហារាជ, បញ្ចសុ កាមគុណេសុ អគ្គន្តិ វទាមិ. តេវ, មហារាជ, រូបា ឯកច្ចស្ស មនាបា ហោន្តិ, ឯកច្ចស្ស អមនាបា ហោន្តិ. តេវ, មហារាជ, សទ្ទា, គន្ធា, រសា, ផោដ្ឋព្ពា ឯកច្ចស្ស មនាបា ហោន្តិ, ឯកច្ចស្ស អមនាបា ហោន្តី’’តិ (សំ. និ. ១.១២៣).

ឯវំ យស្មា តេយេវ រូបាទយោ ឯកោ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តត្ថ លោភំ ឧប្បាទេតិ. ឯកោ កុជ្ឈតិ បដិហញ្ញតិ, តត្ថ ទោសំ ឧប្បាទេតិ. ឯកស្ស ឥដ្ឋា ហោន្តិ កន្តា មនាបា, ឯកស្ស អនិដ្ឋា អកន្តា អមនាបា. ឯកោ ចេតេ ‘ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា’តិ ទក្ខិណតោ គណ្ហាតិ, ឯកោ ‘អនិដ្ឋា អកន្តា អមនាបា’តិ វាមតោ. តស្មា ឥដ្ឋានិដ្ឋំ នាម បាដិយេក្កំ បដិវិភត្តំ នាម នត្ថិ. បច្ចន្តវាសីនញ្ហិ គណ្ឌុប្បាទាបិ ឥដ្ឋា ហោន្តិ កន្តា មនាបា, មជ្ឈិមទេសវាសីនំ អតិជេគុច្ឆា. តេសញ្ច មោរមំសាទីនិ ឥដ្ឋានិ ហោន្តិ, ឥតរេសំ តានិ អតិជេគុច្ឆានីតិ.

សោ វត្តព្ពោ – ‘‘កិំ បន ត្វំ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណំ បាដិយេក្កំ បដិវិភត្តំ នាម នត្ថីតិ វទេសី’’តិ? ‘‘អាម នត្ថី’’តិ វទាមិ. បុន តថេវ យាវតតិយំ បតិដ្ឋាបេត្វា បញ្ហោ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘‘និព្ពានំ នាម ឥដ្ឋំ ឧទាហុ អនិដ្ឋ’’ន្តិ? ជានមានោ ‘‘ឥដ្ឋ’’ន្តិ វក្ខតិ. សចេបិ ន វទេយ្យ, មា វទតុ. និព្ពានំ បន ឯកន្តឥដ្ឋមេវ. ‘‘ននុ ឯកោ និព្ពានស្ស វណ្ណេ កថិយមានេ កុជ្ឈិត្វា – ‘ត្វំ និព្ពានស្ស វណ្ណំ កថេសិ, កិំ តត្ថ អន្នបានមាលាគន្ធវិលេបនសយនច្ឆាទនសមិទ្ធា បញ្ច កាមគុណា អត្ថី’តិ វត្វា ‘នត្ថី’តិ វុត្តេ ‘អលំ តវ និព្ពានេនា’តិ និព្ពានស្ស វណ្ណេ កថិយមានេ កុជ្ឈិត្វា ឧភោ កណ្ណេ ថកេតីតិ ឥដ្ឋេតំ. ឯតស្ស បន វសេន តវ វាទេ និព្ពានំ អនិដ្ឋំ នាម ហោតិ. ន បនេតំ ឯវំ គហេតព្ពំ. ឯសោ ហិ វិបរីតសញ្ញាយ កថេតិ. សញ្ញាវិបល្លាសេន ច តទេវ អារម្មណំ ឯកស្ស ឥដ្ឋំ ហោតិ, ឯកស្ស អនិដ្ឋំ’’.

ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណំ បន បាដិយេក្កំ វិភត្តំ អត្ថីតិ. កស្ស វសេន វិភត្តន្តិ? មជ្ឈិមកសត្តស្ស. ឥទញ្ហិ ន អតិឥស្សរានំ មហាសម្មតមហាសុទស្សនធម្មាសោកាទីនំ វសេន វិភត្តំ. តេសញ្ហិ ទិព្ពកប្បម្បិ អារម្មណំ អមនាបំ ឧបដ្ឋាតិ. ន អតិទុគ្គតានំ ទុល្លភន្នបានានំ វសេន វិភត្តំ. តេសញ្ហិ កណាជកភត្តសិត្ថានិបិ បូតិមំសរសោបិ អតិមធុរោ អមតសទិសោ ច ហោតិ. មជ្ឈិមកានំ បន គណកមហាមត្តសេដ្ឋិកុដុម្ពិកវាណិជាទីនំ កាលេន ឥដ្ឋំ កាលេន អនិដ្ឋំ លភមានានំ វសេន វិភត្តំ. ឯវរូបា ហិ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ បរិច្ឆិន្ទិតុំ សក្កោន្តីតិ.

តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ បនាហ – ‘‘ឥដ្ឋានិដ្ឋំ នាម វិបាកវសេនេវ បរិច្ឆិន្នំ, ន ជវនវសេន. ជវនំ បន សញ្ញាវិបល្លាសវសេន ឥដ្ឋស្មិំយេវ រជ្ជតិ, ឥដ្ឋស្មិំយេវ ទុស្សតិ; អនិដ្ឋស្មិំយេវ រជ្ជតិ, អនិដ្ឋស្មិំយេវ ទុស្សតី’’តិ. វិបាកវសេនេវ បនេតំ ឯកន្តតោ បរិច្ឆិជ្ជតិ. ន ហិ សក្កា វិបាកចិត្តំ វញ្ចេតុំ. សចេ អារម្មណំ ឥដ្ឋំ ហោតិ, កុសលវិបាកំ ឧប្បជ្ជតិ. សចេ អនិដ្ឋំ, អកុសលវិបាកំ ឧប្បជ្ជតិ. កិញ្ចាបិ ហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ពុទ្ធំ វា សង្ឃំ វា មហាចេតិយាទីនិ វា ឧឡារានិ អារម្មណានិ ទិស្វា អក្ខីនិ បិទហន្តិ, ទោមនស្សំ អាបជ្ជន្តិ, ធម្មសទ្ទំ សុត្វា កណ្ណេ ថកេន្តិ, ចក្ខុវិញ្ញាណសោតវិញ្ញាណានិ បន នេសំ កុសលវិបាកានេវ ហោន្តិ.

កិញ្ចាបិ គូថសូករាទយោ គូថគន្ធំ ឃាយិត្វា ‘ខាទិតុំ លភិស្សាមា’តិ សោមនស្សជាតា ហោន្តិ, គូថទស្សនេ បន តេសំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តស្ស គន្ធឃាយនេ ឃានវិញ្ញាណំ, រសសាយនេ ជិវ្ហាវិញ្ញាណញ្ច អកុសលវិបាកមេវ ហោតិ. ពន្ធិត្វា វរសយនេ សយាបិតសូករោ ច កិញ្ចាបិ វិរវតិ, សញ្ញាវិបល្លាសេន បនស្ស ជវនស្មិំយេវ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, កាយវិញ្ញាណំ កុសលវិបាកមេវ. កស្មា? អារម្មណស្ស ឥដ្ឋតាយ.

អបិច ទ្វារវសេនាបិ ឥដ្ឋានិដ្ឋតា វេទិតព្ពា. សុខសម្ផស្សញ្ហិ គូថកលលំ ចក្ខុទ្វារឃានទ្វារេសុ អនិដ្ឋំ, កាយទ្វារេ ឥដ្ឋំ ហោតិ. ចក្កវត្តិនោ មណិរតនេន បោថិយមានស្ស, សុវណ្ណសូលេ ឧត្តាសិតស្ស ច មណិរតនសុវណ្ណសូលានិ ចក្ខុទ្វារេ ឥដ្ឋានិ ហោន្តិ, កាយទ្វារេ អនិដ្ឋានិ. កស្មា? មហាទុក្ខស្ស ឧប្បាទនតោ. ឯវំ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ ឯកន្តតោ វិបាកេនេវ បរិច្ឆិជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ.

តំ តំ វា បនាតិ ឯត្ថ ន ហេដ្ឋិមនយោ ឱលោកេតព្ពោ. ន ហិ ភគវា សម្មុតិមនាបំ ភិន្ទតិ, បុគ្គលមនាបំ បន ភិន្ទតិ. តស្មា តំតំវាបនវសេនេវ ឧបាទាយុបាទាយ ហីនប្បណីតតា វេទិតព្ពា. នេរយិកានញ្ហិ រូបំ កោដិប្បត្តំ ហីនំ នាម; តំ ឧបាទាយ តិរច្ឆានេសុ នាគសុបណ្ណានំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសំ រូបំ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ បេតានំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសម្បិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ ជានបទានំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសម្បិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ គាមភោជកានំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសម្បិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ ជនបទសាមិកានំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសម្បិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ បទេសរាជូនំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសម្បិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ ចក្កវត្តិរញ្ញោ រូបំ បណីតំ នាម. តស្សាបិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ ភុម្មទេវានំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសម្បិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសម្បិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ តាវតិំសានំ ទេវានំ រូបំ បណីតំ នាម…បេ… អកនិដ្ឋទេវានំ បន រូបំ មត្ថកប្បត្តំ បណីតំ នាម.

៧. ទូរទុកនិទ្ទេសេ ឥត្ថិន្ទ្រិយាទីនិ ហេដ្ឋា វិភត្តានេវ. ឥមស្មិំ បន ទុកេ ទុប្បរិគ្គហដ្ឋេន លក្ខណទុប្បដិវិជ្ឈតាយ សុខុមរូបំ ទូរេតិ កថិតំ. សុខបរិគ្គហដ្ឋេន លក្ខណសុប្បដិវិជ្ឈតាយ ឱឡារិករូបំ សន្តិកេតិ. កពឡីការាហារបរិយោសានេ ច និយ្យាតនដ្ឋានេបិ ‘ឥទំ វុច្ចតិ រូបំ ទូរេ’តិ ន នីយ្យាតិតំ. កស្មា? ទុវិធញ្ហិ ទូរេ នាម – លក្ខណតោ ច ឱកាសតោ ចាតិ. តត្ថ លក្ខណតោ ទូរេតិ ន កថិតំ, តំ ឱកាសតោ កថេតព្ពំ. តស្មា ទូរេតិ អកថិតំ. ឱឡារិករូបំ ឱកាសតោ ទូរេតិ ទស្សេតុំ អនិយ្យាតេត្វាវ យំ វា បនញ្ញម្បីតិអាទិមាហ. សន្តិកបទនិទ្ទេសេបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ អនាសន្នេតិ ន អាសន្នេ, អនុបកដ្ឋេតិ និស្សដេ, ទូរេតិ ទូរម្ហិ, អសន្តិកេតិ ន សន្តិកេ. ឥទំ វុច្ចតិ រូបំ ទូរេតិ ឥទំ បណ្ណរសវិធំ សុខុមរូបំ លក្ខណតោ ទូរេ, ទសវិធំ បន ឱឡារិករូបំ យេវាបនកវសេន ឱកាសតោ ទូរេតិ វុច្ចតិ. សន្តិកបទនិទ្ទេសោ ឧត្តានត្ថោយេវ.

ឥទំ វុច្ចតិ រូបំ សន្តិកេតិ ឥទំ ទសវិធំ ឱឡារិករូបំ លក្ខណតោ សន្តិកេ, បញ្ចទសវិធំ បន សុខុមរូបំ យេវាបនកវសេន ឱកាសតោ សន្តិកេតិ វុច្ចតិ. កិត្តកតោ បដ្ឋាយ បន រូបំ ឱកាសវសេន សន្តិកេ នាម? កិត្តកតោ បដ្ឋាយ ទូរេ នាមាតិ? បកតិកថាយ កថេន្តានំ ទ្វាទសហត្ថោ សវនូបចារោ នាម ហោតិ. តស្ស ឱរតោ រូបំ សន្តិកេ, បរតោ ទូរេ. តត្ថ សុខុមរូបំ ទូរេ ហោន្តំ លក្ខណតោបិ ឱកាសតោបិ ទូរេ ហោតិ; សន្តិកេ ហោន្តំ បន ឱកាសតោវ សន្តិកេ ហោតិ, ន លក្ខណតោ. ឱឡារិករូបំ សន្តិកេ ហោន្តំ លក្ខណតោបិ ឱកាសតោបិ សន្តិកេ ហោតិ; ទូរេ ហោន្តំ ឱកាសតោវ ទូរេ ហោតិ, ន លក្ខណតោ.

តំ តំ វា បនាតិ ឯត្ថ ន ហេដ្ឋិមនយោ ឱលោកេតព្ពោ. ហេដ្ឋា ហិ ភិន្ទមានោ គតោ. ឥធ បន ន លក្ខណតោ ទូរំ ភិន្ទតិ, ឱកាសតោ ទូរមេវ ភិន្ទតិ. ឧបាទាយុបាទាយ ទូរសន្តិកញ្ហិ ឯត្ថ ទស្សិតំ. អត្តនោ ហិ រូបំ សន្តិកេ នាម; អន្តោកុច្ឆិគតស្សាបិ បរស្ស ទូរេ. អន្តោកុច្ឆិគតស្ស សន្តិកេ; ពហិឋិតស្ស ទូរេ. ឯកមញ្ចេ សយិតស្ស សន្តិកេ; ពហិបមុខេ ឋិតស្ស ទូរេ. អន្តោបរិវេណេ រូបំ សន្តិកេ; ពហិបរិវេណេ ទូរេ. អន្តោសង្ឃារាមេ រូបំ សន្តិកេ; ពហិសង្ឃារាមេ ទូរេ. អន្តោសីមាយ រូបំ សន្តិកេ; ពហិសីមាយ ទូរេ. អន្តោគាមខេត្តេ រូបំ សន្តិកេ; ពហិគាមក្ខេត្តេ ទូរេ. អន្តោជនបទេ រូបំ សន្តិកេ; ពហិជនបទេ ទូរេ. អន្តោរជ្ជសីមាយ រូបំ សន្តិកេ; ពហិរជ្ជសីមាយ ទូរេ. អន្តោសមុទ្ទេ រូបំ សន្តិកេ; ពហិសមុទ្ទេរូបំ ទូរេ. អន្តោចក្កវាឡេ រូបំ សន្តិកេ; ពហិចក្កវាឡេ ទូរេតិ.

អយំ រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសោ.

២. វេទនាក្ខន្ធនិទ្ទេសោ

៨. វេទនាក្ខន្ធនិទ្ទេសាទីសុ ហេដ្ឋា វុត្តសទិសំ បហាយ អបុព្ពមេវ វណ្ណយិស្សាម. យា កាចិ វេទនាតិ ចតុភូមិកវេទនំ បរិយាទិយតិ. សុខា វេទនាតិអាទីនិ អតីតាទិវសេន និទ្ទិដ្ឋវេទនំ សភាវតោ ទស្សេតុំ វុត្តានិ. តត្ថ សុខា វេទនា អត្ថិ កាយិកា, អត្ថិ ចេតសិកា. តថា ទុក្ខា វេទនា. អទុក្ខមសុខា បន ចក្ខាទយោ បសាទកាយេ សន្ធាយ បរិយាយេន ‘អត្ថិ កាយិកា, អត្ថិ ចេតសិកា’. តត្ថ សព្ពាបិ កាយិកា កាមាវចរា. តថា ចេតសិកា ទុក្ខា វេទនា. ចេតសិកា សុខា បន តេភូមិកា. អទុក្ខមសុខា ចតុភូមិកា. តស្សា សព្ពប្បការាយបិ សន្តតិវសេន, ខណាទិវសេន ច អតីតាទិភាវោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ សន្តតិវសេន ឯកវីថិឯកជវនឯកសមាបត្តិបរិយាបន្នា, ឯកវិធវិសយសមាយោគប្បវត្តា ច បច្ចុប្បន្នា. តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា. ខណាទិវសេន ខណត្តយបរិយាបន្នា បុព្ពន្តាបរន្តមជ្ឈគតា សកិច្ចញ្ច កុរុមានា វេទនា បច្ចុប្បន្នា. តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា. តត្ថ ខណាទិវសេន អតីតាទិភាវំ សន្ធាយ អយំ និទ្ទេសោ កតោតិ វេទិតព្ពោ.

១១. ឱឡារិកសុខុមនិទ្ទេសេ អកុសលា វេទនាតិអាទីនិ ជាតិតោ ឱឡារិកសុខុមភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តានិ. ទុក្ខា វេទនា ឱឡារិកាតិអាទីនិ សភាវតោ. អសមាបន្នស្ស វេទនាតិអាទីនិ បុគ្គលតោ. សាសវាតិអាទីនិ លោកិយលោកុត្តរតោ ឱឡារិកសុខុមភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តានិ. តត្ថ អកុសលា តាវ សទរថដ្ឋេន ទុក្ខវិបាកដ្ឋេន ច ឱឡារិកា. កុសលា និទ្ទរថដ្ឋេន សុខវិបាកដ្ឋេន ច សុខុមា. អព្យាកតា និរុស្សាហដ្ឋេន អវិបាកដ្ឋេន ច សុខុមា. កុសលាកុសលា សឧស្សាហដ្ឋេន សវិបាកដ្ឋេន ច ឱឡារិកា. អព្យាកតា វុត្តនយេនេវ សុខុមា.

ទុក្ខា អសាតដ្ឋេន ទុក្ខដ្ឋេន ច ឱឡារិកា. សុខា សាតដ្ឋេន សុខដ្ឋេន ច សុខុមា. អទុក្ខមសុខា សន្តដ្ឋេន បណីតដ្ឋេន ច សុខុមា. សុខទុក្ខា ខោភនដ្ឋេន ផរណដ្ឋេន ច ឱឡារិកា. សុខវេទនាបិ ហិ ខោភេតិ ផរតិ. តថា ទុក្ខវេទនាបិ. សុខញ្ហិ ឧប្បជ្ជមានំ សកលសរីរំ ខោភេន្តំ អាលុឡេន្តំ អភិសន្ទយមានំ មទ្ទយមានំ ឆាទយមានំ សីតោទកឃដេន អាសិញ្ចយមានំ វិយ ឧប្បជ្ជតិ. ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជមានំ តត្តផាលំ អន្តោ បវេសន្តំ វិយ តិណុក្កាយ ពហិ ឈាបយមានំ វិយ ឧប្បជ្ជតិ. អទុក្ខមសុខា បន វុត្តនយេនេវ សុខុមា. អសមាបន្នស្ស វេទនា នានារម្មណេ វិក្ខិត្តភាវតោ ឱឡារិកា. សមាបន្នស្ស វេទនា ឯកត្តនិមិត្តេយេវ ចរតីតិ សុខុមា. សាសវា អាសវុប្បត្តិហេតុតោ ឱឡារិកា. អាសវចារោ នាម ឯកន្តឱឡារិកោ. អនាសវា វុត្តវិបរិយាយេន សុខុមា.

តត្ថ ឯកោ នេវ កុសលត្តិកេ កោវិទោ ហោតិ, ន វេទនាត្តិកេ. សោ ‘កុសលត្តិកំ រក្ខាមី’តិ វេទនាត្តិកំ ភិន្ទតិ; ‘វេទនាត្តិកំ រក្ខាមី’តិ កុសលត្តិកំ ភិន្ទតិ. ឯកោ ‘តិកំ រក្ខាមី’តិ ភូមន្តរំ ភិន្ទតិ. ឯកោ ន ភិន្ទតិ. កថំ? ‘‘សុខទុក្ខា វេទនា ឱឡារិកា, អទុក្ខមសុខា វេទនា សុខុមា’’តិ ហិ វេទនាត្តិកេ វុត្តំ. តំ ឯកោ បដិក្ខិបតិ – ន សព្ពា អទុក្ខមសុខា សុខុមា. សា ហិ កុសលាបិ អត្ថិ អកុសលាបិ អព្យាកតាបិ. តត្ថ កុសលាកុសលា ឱឡារិកា, អព្យាកតា សុខុមា. កស្មា? កុសលត្តិកេ បាឡិយំ អាគតត្តាតិ. ឯវំ កុសលត្តិកោ រក្ខិតោ ហោតិ, វេទនាត្តិកោ បន ភិន្នោ.

កុសលាកុសលា វេទនា ឱឡារិកា, អព្យាកតា វេទនា សុខុមា’’តិ យំ បន កុសលត្តិកេ វុត្តំ, តំ ឯកោ បដិក្ខិបតិ – ន សព្ពា អព្យាកតា សុខុមា. សា ហិ សុខាបិ អត្ថិ ទុក្ខាបិ អទុក្ខមសុខាបិ. តត្ថ សុខទុក្ខា ឱឡារិកា, អទុក្ខមសុខា សុខុមា. កស្មា? វេទនាត្តិកេ បាឡិយំ អាគតត្តាតិ. ឯវំ វេទនាត្តិកោ រក្ខិតោ ហោតិ, កុសលត្តិកោ បន ភិន្នោ. កុសលត្តិកស្ស បន អាគតដ្ឋានេ វេទនាត្តិកំ អនោលោកេត្វា វេទនាត្តិកស្ស អាគតដ្ឋានេ កុសលត្តិកំ អនោលោកេត្វា កុសលាទីនំ កុសលត្តិកលក្ខណេន, សុខាទីនំ វេទនាត្តិកលក្ខណេន ឱឡារិកសុខុមតំ កថេន្តោ ន ភិន្ទតិ នាម.

យម្បិ ‘‘កុសលាកុសលា វេទនា ឱឡារិកា, អព្យាកតា វេទនា សុខុមា’’តិ កុសលត្តិកេ វុត្តំ, តត្ថេកោ ‘កុសលា លោកុត្តរវេទនាបិ សមានា ឱឡារិកា នាម, វិបាកា អន្តមសោ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណសហជាតាបិ សមានា សុខុមា នាម ហោតី’តិ វទតិ. សោ ឯវរូបំ សន្តំ បណីតំ លោកុត្តរវេទនំ ឱឡារិកំ នាម ករោន្តោ, ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណសម្បយុត្តំ អហេតុកំ ហីនំ ជឡំ វេទនំ សុខុមំ នាម ករោន្តោ ‘តិកំ រក្ខិស្សាមី’តិ ភូមន្តរំ ភិន្ទតិ នាម. តត្ថ តត្ថ ភូមិយំ កុសលំ បន តំតំភូមិវិបាកេនេវ សទ្ធិំ យោជេត្វា កថេន្តោ ន ភិន្ទតិ នាម. តត្រាយំ នយោ – កាមាវចរកុសលា ហិ ឱឡារិកា; កាមាវចរវិបាកា សុខុមា. រូបាវចរារូបាវចរលោកុត្តរកុសលា ឱឡារិកា; រូបាវចរារូបាវចរលោកុត្តរវិបាកា សុខុមាតិ. ឥមិនា នីហារេន កថេន្តោ ន ភិន្ទតិ នាម.

តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ បនាហ – ‘‘អកុសលេ ឱឡារិកសុខុមតា នាម ន ឧទ្ធរិតព្ពា. តញ្ហិ ឯកន្តឱឡារិកមេវ. លោកុត្តរេបិ ឱឡារិកសុខុមតា ន ឧទ្ធរិតព្ពា. តញ្ហិ ឯកន្តសុខុម’’ន្តិ. ឥមំ កថំ អាហរិត្វា តិបិដកចូឡាភយត្ថេរស្ស កថយិំសុ – ឯវំ ថេរេន កថិតន្តិ. តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ អាហ – ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេន អភិធម្មំ បត្វា ឯកបទស្សាបិ ទ្វិន្នម្បិ បទានំ អាគតដ្ឋានេ នយំ ទាតុំ យុត្តដ្ឋានេ នយោ អទិន្នោ នាម នត្ថិ, នយំ កាតុំ យុត្តដ្ឋានេ នយោ អកតោ នាម នត្ថិ. ឥធ បនេកច្ចោ ‘អាចរិយោ អស្មី’តិ វិចរន្តោ អកុសលេ ឱឡារិកសុខុមតំ ឧទ្ធរមានោ កុក្កុច្ចាយតិ. សម្មាសម្ពុទ្ធេន បន លោកុត្តរេបិ ឱឡារិកសុខុមតា ឧទ្ធរិតា’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា ឥទំ សុត្តំ អាហរិ – ‘‘តត្រ, ភន្តេ, យាយំ បដិបទា ទុក្ខា ទន្ធាភិញ្ញា, អយំ, ភន្តេ, បដិបទា ឧភយេនេវ ហីនា អក្ខាយតិ – ទុក្ខត្តា ទន្ធត្តា ចា’’តិ (ទី. និ. ៣.១៥២). ឯត្ថ ហិ ចតស្សោ បដិបទា លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា កថិតា.

តំ តំ វា បនាតិ ឯត្ថ ន ហេដ្ឋិមនយោ ឱលោកេតព្ពោ. តំតំវាបនវសេនេវ កថេតព្ពំ. ទុវិធា ហិ អកុសលា – លោភសហគតា ទោសសហគតា ច. តត្ថ ទោសសហគតា ឱឡារិកា, លោភសហគតា សុខុមា. ទោសសហគតាបិ ទុវិធា – និយតា អនិយតា ច. តត្ថ និយតា ឱឡារិកា, អនិយតា សុខុមា. និយតាបិ កប្បដ្ឋិតិកា ឱឡារិកា, នោកប្បដ្ឋិតិកា សុខុមា. កប្បដ្ឋិតិកាបិ អសង្ខារិកា ឱឡារិកា, សសង្ខារិកា សុខុមា. លោភសហគតាបិ ទ្វិធា – ទិដ្ឋិសម្បយុត្តា ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តា ច. តត្ថ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តា ឱឡារិកា, ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តា សុខុមា. ទិដ្ឋិសម្បយុត្តាបិ និយតា ឱឡារិកា, អនិយតា សុខុមា. សាបិ អសង្ខារិកា ឱឡារិកា, សសង្ខារិកា សុខុមា.

សង្ខេបតោ អកុសលំ បត្វា យា វិបាកំ ពហុំ ទេតិ សា ឱឡារិកា, យា អប្បំ សា សុខុមា. កុសលំ បត្វា បន អប្បវិបាកា ឱឡារិកា, ពហុវិបាកា សុខុមា. ចតុព្ពិធេ កុសលេ កាមាវចរកុសលា ឱឡារិកា, រូបាវចរកុសលា សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា, អរូបាវចរកុសលា សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា, លោកុត្តរកុសលា សុខុមា. អយំ តាវ ភូមីសុ អភេទតោ នយោ.

ភេទតោ បន កាមាវចរា ទានសីលភាវនាមយវសេន តិវិធា. តត្ថ ទានមយា ឱឡារិកា, សីលមយា សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា, ភាវនាមយា សុខុមា. សាបិ ទុហេតុកា តិហេតុកាតិ ទុវិធា. តត្ថ ទុហេតុកា ឱឡារិកា, តិហេតុកា សុខុមា. តិហេតុកាបិ សសង្ខារិកអសង្ខារិកភេទតោ ទុវិធា. តត្ថ សសង្ខារិកា ឱឡារិកា, អសង្ខារិកា សុខុមា. រូបាវចរេ បឋមជ្ឈានកុសលវេទនា ឱឡារិកា, ទុតិយជ្ឈានកុសលវេទនា សុខុមា…បេ… ចតុត្ថជ្ឈានកុសលវេទនា សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា, អាកាសានញ្ចាយតនកុសលវេទនា សុខុមា អាកាសានញ្ចាយតនកុសលវេទនា ឱឡារិកា…បេ…. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកុសលវេទនា សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា, វិបស្សនាសហជាតា សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា, សោតាបត្តិមគ្គសហជាតា សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា…បេ… អរហត្តមគ្គសហជាតា សុខុមា.

ចតុព្ពិធេ វិបាកេ កាមាវចរវិបាកវេទនា ឱឡារិកា, រូបាវចរវិបាកវេទនា សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា…បេ… លោកុត្តរវិបាកវេទនា សុខុមា. ឯវំ តាវ អភេទតោ.

ភេទតោ បន កាមាវចរវិបាកា អត្ថិ អហេតុកា, អត្ថិ សហេតុកា. សហេតុកាបិ អត្ថិ ទុហេតុកា, អត្ថិ តិហេតុកា. តត្ថ អហេតុកា ឱឡារិកា, សហេតុកា សុខុមា. សាបិ ទុហេតុកា ឱឡារិកា, តិហេតុកា សុខុមា. តត្ថាបិ សសង្ខារិកា ឱឡារិកា, អសង្ខារិកា សុខុមា. បឋមជ្ឈានវិបាកា ឱឡារិកា, ទុតិយជ្ឈានវិបាកា សុខុមា…បេ… ចតុត្ថជ្ឈានវិបាកា សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា, អាកាសានញ្ចាយតនវិបាកា សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវិបាកា សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា, សោតាបត្តិផលវេទនា សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា, សកទាគាមិ…បេ… អរហត្តផលវេទនា សុខុមា.

តីសុ កិរិយាសុ កាមាវចរកិរិយវេទនា ឱឡារិកា, រូបាវចរកិរិយវេទនា សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា, អរូបាវចរកិរិយវេទនា សុខុមា. ឯវំ តាវ អភេទតោ. ភេទតោ បន អហេតុកាទិវសេន ភិន្នាយ កាមាវចរកិរិយាយ អហេតុកកិរិយវេទនា ឱឡារិកា, សហេតុកា សុខុមា. សាបិ ទុហេតុកា ឱឡារិកា, តិហេតុកា សុខុមា. តត្ថាបិ សសង្ខារិកា ឱឡារិកា, អសង្ខារិកា សុខុមា. បឋមជ្ឈានេ កិរិយវេទនា ឱឡារិកា, ទុតិយជ្ឈានេ សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា, តតិយេ…បេ… ចតុត្ថេ សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា, អាកាសានញ្ចាយតនកិរិយវេទនា សុខុមា. សាបិ ឱឡារិកា, វិញ្ញាណញ្ចា…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកិរិយវេទនា សុខុមា. យា ឱឡារិកា សា ហីនា. យា សុខុមា សា បណីតា.

១៣. ទូរទុកនិទ្ទេសេ អកុសលវេទនា វិសភាគដ្ឋេន វិសំសដ្ឋេន ច កុសលាព្យាកតាហិ ទូរេ. ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ ទូរតា វេទិតព្ពា. សចេបិ ហិ អកុសលាទិវេទនាសមង្គិនោ ទុក្ខាទិវេទនាសមង្គិនោ ច តយោ តយោ ជនា ឯកមញ្ចេ និសិន្នា ហោន្តិ, តេសម្បិ តា វេទនា វិសភាគដ្ឋេន វិសំសដ្ឋេន ច ទូរេយេវ នាម. សមាបន្នវេទនាទិសមង្គីសុបិ ឯសេវ នយោ. អកុសលា បន អកុសលាយ សភាគដ្ឋេន សរិក្ខដ្ឋេន ច សន្តិកេ នាម. ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ សន្តិកតា វេទិតព្ពា. សចេបិ ហិ អកុសលាទិវេទនាសមង្គីសុ តីសុ ជនេសុ ឯកោ កាមភវេ, ឯកោ រូបភវេ, ឯកោ អរូបភវេ, តេសម្បិ តា វេទនា សភាគដ្ឋេន សរិក្ខដ្ឋេន ច សន្តិកេយេវ នាម. កុសលាទិវេទនាសមង្គីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តំ តំ វា បនាតិ ឯត្ថ ហេដ្ឋិមនយំ អនោលោកេត្វា តំ តំ វាបនវសេនេវ កថេតព្ពំ. កថេន្តេន ច ន ទូរតោ សន្តិកំ ឧទ្ធរិតព្ពំ, សន្តិកតោ បន ទូរំ ឧទ្ធរិតព្ពំ. ទុវិធា ហិ អកុសលា – លោភសហគតា ទោសសហគតា ច. តត្ថ លោភសហគតា លោភសហគតាយ សន្តិកេ នាម, ទោសសហគតាយ ទូរេ នាម. ទោសសហគតា ទោសសហគតាយ សន្តិកេ នាម, លោភសហគតាយ ទូរេ នាម. ទោសសហគតាបិ និយតា និយតាយ សន្តិកេ នាមាតិ. ឯវំ អនិយតា. កប្បដ្ឋិតិកអសង្ខារិកសសង្ខារិកភេទំ លោភសហគតាទីសុ ច ទិដ្ឋិសម្បយុត្តាទិភេទំ សព្ពំ ឱឡារិកទុកនិទ្ទេសេ វិត្ថារិតវសេន អនុគន្ត្វា ឯកេកកោដ្ឋាសវេទនា តំតំកោដ្ឋាសវេទនាយ ឯវ សន្តិកេ, ឥតរា ឥតរាយ ទូរេតិ វេទិតព្ពាតិ.

អយំ វេទនាក្ខន្ធនិទ្ទេសោ.

៣. សញ្ញាក្ខន្ធនិទ្ទេសោ

១៤. សញ្ញាក្ខន្ធនិទ្ទេសេ យា កាចិ សញ្ញាតិ ចតុភូមិកសញ្ញំ បរិយាទិយតិ. ចក្ខុសម្ផស្សជា សញ្ញាតិអាទីនិ អតីតាទិវសេន និទ្ទិដ្ឋសញ្ញំ សភាវតោ ទស្សេតុំ វុត្តានិ. តត្ថ ចក្ខុសម្ផស្សតោ ចក្ខុសម្ផស្សស្មិំ វា ជាតា ចក្ខុសម្ផស្សជា នាម. សេសាសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច បុរិមា បញ្ច ចក្ខុបសាទាទិវត្ថុកាវ. មនោសម្ផស្សជា ហទយវត្ថុកាបិ អវត្ថុកាបិ. សព្ពា ចតុភូមិកសញ្ញា.

១៧. ឱឡារិកទុកនិទ្ទេសេ បដិឃសម្ផស្សជាតិ សប្បដិឃេ ចក្ខុបសាទាទយោ វត្ថុំ កត្វា សប្បដិឃេ រូបាទយោ អារព្ភ ឧប្បន្នោ ផស្សោ បដិឃសម្ផស្សោ នាម. តតោ តស្មិំ វា ជាតា បដិឃសម្ផស្សជា នាម. ចក្ខុសម្ផស្សជា សញ្ញា…បេ… កាយសម្ផស្សជា សញ្ញាតិបិ តស្សាយេវ វត្ថុតោ នាមំ. រូបសញ្ញា…បេ… ផោដ្ឋព្ពសញ្ញាតិបិ តស្សាយេវ អារម្មណតោ នាមំ. ឥទំ បន វត្ថារម្មណតោ នាមំ. សប្បដិឃានិ ហិ វត្ថូនិ និស្សាយ, សប្បដិឃានិ ច អារម្មណានិ អារព្ភ ឧប្បត្តិតោ ឯសា បដិឃសម្ផស្សជា សញ្ញាតិ វុត្តា. មនោសម្ផស្សជាតិបិ បរិយាយេន ឯតិស្សា នាមំ ហោតិយេវ. ចក្ខុវិញ្ញាណញ្ហិ មនោ នាម. តេន សហជាតោ ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ នាម. តស្មិំ មនោសម្ផស្សេ, តស្មា វា មនោសម្ផស្សា ជាតាតិ មនោសម្ផស្សជា. តថា សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណំ មនោ នាម. តេន សហជាតោ ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ នាម. តស្មិំ មនោសម្ផស្សេ, តស្មា វា មនោសម្ផស្សា ជាតាតិ មនោសម្ផស្សជា.

អធិវចនសម្ផស្សជា សញ្ញាតិបិ បរិយាយេន ឯតិស្សា នាមំ ហោតិយេវ. តយោ ហិ អរូបិនោ ខន្ធា សយំ បិដ្ឋិវដ្ដកា ហុត្វា អត្តនា សហជាតាយ សញ្ញាយ អធិវចនសម្ផស្សជា សញ្ញាតិបិ នាមំ ករោន្តិ. និប្បរិយាយេន បន បដិឃសម្ផស្សជា សញ្ញា នាម បញ្ចទ្វារិកសញ្ញា, អធិវចនសម្ផស្សជា សញ្ញា នាម មនោទ្វារិកសញ្ញា. តត្ថ បញ្ចទ្វារិកសញ្ញា ឱលោកេត្វាបិ ជានិតុំ សក្កាតិ ឱឡារិកា. រជ្ជិត្វា ឧបនិជ្ឈាយន្តញ្ហិ ‘រជ្ជិត្វា ឧបនិជ្ឈាយតី’តិ, កុជ្ឈិត្វា ឧបនិជ្ឈាយន្តំ ‘កុជ្ឈិត្វា ឧបនិជ្ឈាយតី’តិ ឱលោកេត្វាវ ជានន្តិ.

តត្រិទំ វត្ថុ – ទ្វេ កិរ ឥត្ថិយោ និសីទិត្វា សុត្តំ កន្តន្តិ. ទ្វីសុ ទហរេសុ គាមេ ចរន្តេសុ ឯកោ បុរតោ គច្ឆន្តោ ឯកំ ឥត្ថិំ ឱលោកេសិ. ឥតរា តំ បុច្ឆិ ‘កស្មា នុ ខោ តំ ឯសោ ឱលោកេសី’តិ? ‘ន ឯសោ ភិក្ខុ មំ វិសភាគចិត្តេន ឱលោកេសិ, កនិដ្ឋភគិនីសញ្ញាយ បន ឱលោកេសី’តិ. តេសុបិ គាមេ ចរិត្វា អាសនសាលាយ និសិន្នេសុ ឥតរោ ភិក្ខុ តំ ភិក្ខុំ បុច្ឆិ – ‘តយា សា ឥត្ថី ឱលោកិតា’តិ? ‘អាម ឱលោកិតា’. ‘កិមត្ថាយា’តិ? ‘មយ្ហំ ភគិនីសរិក្ខត្តា តំ ឱលោកេសិ’ន្តិ អាហ. ឯវំ បញ្ចទ្វារិកសញ្ញា ឱលោកេត្វាបិ ជានិតុំ សក្កាតិ វេទិតព្ពា. សា បនេសា បសាទវត្ថុកា ឯវ. កេចិ បន ជវនប្បវត្តាតិ ទីបេន្តិ. មនោទ្វារិកសញ្ញា បន ឯកមញ្ចេ វា ឯកបីឋេ វា និសីទិត្វាបិ អញ្ញំ ចិន្តេន្តំ វិតក្កេន្តញ្ច ‘កិំ ចិន្តេសិ, កិំ វិតក្កេសី’តិ បុច្ឆិត្វា តស្ស វចនវសេនេវ ជានិតព្ពតោ សុខុមា. សេសំ វេទនាក្ខន្ធសទិសមេវាតិ.

អយំ សញ្ញាក្ខន្ធនិទ្ទេសោ.

៤. សង្ខារក្ខន្ធនិទ្ទេសោ

២០. សង្ខារក្ខន្ធនិទ្ទេសេ យេ កេចិ សង្ខារាតិ ចតុភូមិកសង្ខារេ បរិយាទិយតិ. ចក្ខុសម្ផស្សជា ចេតនាតិអាទីនិ អតីតាទិវសេន និទ្ទិដ្ឋសង្ខារេ សភាវតោ ទស្សេតុំ វុត្តានិ. ចក្ខុសម្ផស្សជាតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. ចេតនាតិ ហេដ្ឋិមកោដិយា បធានសង្ខារវសេន វុត្តំ. ហេដ្ឋិមកោដិយា ហិ អន្តមសោ ចក្ខុវិញ្ញាណេន សទ្ធិំ បាឡិយំ អាគតា ចត្តារោ សង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ. តេសុ ចេតនា បធានា អាយូហនដ្ឋេន បាកដត្តា. តស្មា អយមេវ គហិតា. តំសម្បយុត្តសង្ខារា បន តាយ គហិតាយ គហិតាវ ហោន្តិ. ឥធាបិ បុរិមា បញ្ច ចក្ខុបសាទាទិវត្ថុកាវ. មនោសម្ផស្សជា ហទយវត្ថុកាបិ អវត្ថុកាបិ. សព្ពា ចតុភូមិកចេតនា. សេសំ វេទនាក្ខន្ធសទិសមេវាតិ.

អយំ សង្ខារក្ខន្ធនិទ្ទេសោ.

៥. វិញ្ញាណក្ខន្ធនិទ្ទេសោ

២៦. វិញ្ញាណក្ខន្ធនិទ្ទេសេ យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណន្តិ ចតុភូមកវិញ្ញាណំ បរិយាទិយតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិអាទីនិ អតីតាទិវសេន និទ្ទិដ្ឋវិញ្ញាណំ សភាវតោ ទស្សេតុំ វុត្តានិ. តត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ បញ្ច ចក្ខុបសាទាទិវត្ថុកានេវ, មនោវិញ្ញាណំ ហទយវត្ថុកម្បិ អវត្ថុកម្បិ. សព្ពំ ចតុភូមកវិញ្ញាណំ. សេសំ វេទនាក្ខន្ធសទិសមេវាតិ.

អយំ វិញ្ញាណក្ខន្ធនិទ្ទេសោ.

បកិណ្ណកកថា

ឥទានិ បញ្ចសុបិ ខន្ធេសុ សមុគ្គមតោ, បុព្ពាបរតោ, អទ្ធានបរិច្ឆេទតោ, ឯកុប្បាទនានានិរោធតោ, នានុប្បាទឯកនិរោធតោ, ឯកុប្បាទឯកនិរោធតោ, នានុប្បាទនានានិរោធតោ, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នតោ, អជ្ឈត្តិកពាហិរតោ, ឱឡារិកសុខុមតោ, ហីនបណីតតោ, ទូរសន្តិកតោ, បច្ចយតោ, សមុដ្ឋានតោ, បរិនិប្ផន្នតោ, សង្ខតតោតិ សោឡសហាការេហិ បកិណ្ណកំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ទុវិធោ សមុគ្គមោ – គព្ភសេយ្យកសមុគ្គមោ, ឱបបាតិកសមុគ្គមោតិ. តត្ថ គព្ភសេយ្យកសមុគ្គមោ ឯវំ វេទិតព្ពោ – គព្ភសេយ្យកសត្តានញ្ហិ បដិសន្ធិក្ខណេ បញ្ចក្ខន្ធា អបច្ឆាអបុរេ ឯកតោ បាតុភវន្តិ. តស្មិំ ខណេ បាតុភូតា កលលសង្ខាតា រូបសន្តតិ បរិត្តា ហោតិ. ខុទ្ទកមក្ខិកាយ ឯកវាយាមេន បាតព្ពមត្តាតិ វត្វា បុន ‘អតិពហុំ ឯតំ, សណ្ហសូចិយា តេលេ បក្ខិបិត្វា ឧក្ខិត្តាយ បគ្ឃរិត្វា អគ្គេ ឋិតពិន្ទុមត្ត’ន្តិ វុត្តំ. តម្បិ បដិក្ខិបិត្វា ‘ឯកកេសេ តេលតោ ឧទ្ធរិត្វា គហិតេ តស្ស បគ្ឃរិត្វា អគ្គេ ឋិតពិន្ទុមត្ត’ន្តិ វុត្តំ. តម្បិ បដិក្ខិបិត្វា ‘ឥមស្មិំ ជនបទេ មនុស្សានំ កេសេ អដ្ឋធា ផាលិតេ តតោ ឯកកោដ្ឋាសប្បមាណោ ឧត្តរកុរុកានំ កេសោ; តស្ស បសន្នតិលតេលតោ ឧទ្ធដស្ស អគ្គេ ឋិតពិន្ទុមត្ត’ន្តិ វុត្តំ. តម្បិ បដិក្ខិបិត្វា ‘ឯតំ ពហុ, ជាតិឧណ្ណា នាម សុខុមា; តស្សា ឯកអំសុនោ បសន្នតិលតេលេ បក្ខិបិត្វា ឧទ្ធដស្ស បគ្ឃរិត្វា អគ្គេ ឋិតពិន្ទុមត្ត’ន្តិ វុត្តំ. តំ បនេតំ អច្ឆំ ហោតិ វិប្បសន្នំ អនាវិលំ បរិសុទ្ធំ បសន្នតិលតេលពិន្ទុសមានវណ្ណំ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

តិលតេលស្ស យថា ពិន្ទុ, សប្បិមណ្ឌោ អនាវិលោ;

ឯវំ វណ្ណបដិភាគំ, កលលន្តិ បវុច្ចតីតិ.

ឯវំ បរិត្តាយ រូបសន្តតិយា តីណិ សន្តតិសីសានិ ហោន្តិ – វត្ថុទសកំ, កាយទសកំ, ឥត្ថិយា ឥត្ថិន្ទ្រិយវសេន បុរិសស្ស បុរិសិន្ទ្រិយវសេន ភាវទសកន្តិ. តត្ថ វត្ថុរូបំ, តស្ស និស្សយានិ ចត្តារិ មហាភូតានិ, តំនិស្សិតា វណ្ណគន្ធរសោជា, ជីវិតន្តិ – ឥទំ វត្ថុទសកំ នាម. កាយបសាទោ, តស្ស និស្សយានិ ចត្តារិ មហាភូតានិ, តន្និស្សិតា វណ្ណគន្ធរសោជា, ជីវិតន្តិ – ឥទំ កាយទសកំ នាម. ឥត្ថិយា ឥត្ថិភាវោ, បុរិសស្ស បុរិសភាវោ, តស្ស និស្សយានិ ចត្តារិ មហាភូតានិ, តន្និស្សិតា វណ្ណគន្ធរសោជា, ជីវិតន្តិ – ឥទំ ភាវទសកំ នាម.

ឯវំ គព្ភសេយ្យកានំ បដិសន្ធិយំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន សមតិំស កម្មជរូបានិ រូបក្ខន្ធោ នាម ហោតិ. បដិសន្ធិចិត្តេន បន សហជាតា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, សង្ខារា សង្ខារក្ខន្ធោ, បដិសន្ធិចិត្តំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ. ឯវំ គព្ភសេយ្យកានំ បដិសន្ធិក្ខណេ បញ្ចក្ខន្ធា បរិបុណ្ណា ហោន្តិ. សចេ បន នបុំសកបដិសន្ធិ ហោតិ, ភាវទសកំ ហាយតិ. ទ្វិន្នំ ទសកានំ វសេន សមវីសតិ កម្មជរូបានិ រូបក្ខន្ធោ នាម ហោតិ. វេទនាក្ខន្ធាទយោ វុត្តប្បការា ឯវាតិ. ឯវម្បិ គព្ភសេយ្យកានំ បដិសន្ធិក្ខណេ បញ្ចក្ខន្ធា បរិបុណ្ណា ហោន្តិ.

ឥមស្មិំ ឋានេ តិសមុដ្ឋានិកប្បវេណី កថេតព្ពា ភវេយ្យ. តំ បន អកថេត្វា ‘ឱបបាតិកសមុគ្គមោ’ នាម ទស្សិតោ. ឱបបាតិកានញ្ហិ បរិបុណ្ណាយតនានំ បដិសន្ធិក្ខណេ ហេដ្ឋា វុត្តានិ តីណិ, ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាទសកានិ ចាតិ សត្ត រូបសន្តតិសីសានិ បាតុភវន្តិ. តត្ថ ចក្ខុទសកាទីនិ កាយទសកសទិសានេវ. នបុំសកស្ស បន ភាវទសកំ នត្ថិ. ឯវំ បរិបុណ្ណាយតនានំ ឱបបាតិកានំ សមសត្តតិ ចេវ សមសដ្ឋិ ច កម្មជរូបានិ រូបក្ខន្ធោ នាម. វេទនាក្ខន្ធាទយោ វុត្តប្បការា ឯវាតិ. ឯវំ ឱបបាតិកានំ បដិសន្ធិក្ខណេ បញ្ចក្ខន្ធា បរិបុណ្ណា ហោន្តិ. អយំ ‘ឱបបាតិកសមុគ្គមោ’ នាម. ឯវំ តាវ បញ្ចក្ខន្ធា ‘សមុគ្គមតោ’ វេទិតព្ពា.

‘បុព្ពាបរតោ’តិ ឯវំ បន គព្ភសេយ្យកានំ អបច្ឆាអបុរេ ឧប្បន្នេសុ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ កិំ រូបំ បឋមំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ ឧទាហុ អរូបន្តិ? រូបំ រូបមេវ សមុដ្ឋាបេតិ, ន អរូបំ. កស្មា? បដិសន្ធិចិត្តស្ស ន រូបជនកត្តា. សព្ពសត្តានញ្ហិ បដិសន្ធិចិត្តំ, ខីណាសវស្ស ចុតិចិត្តំ, ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានិ, ចត្តារិ អរូប្បវិបាកានីតិ សោឡស ចិត្តានិ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេន្តិ. តត្ថ បដិសន្ធិចិត្តំ តាវ វត្ថុនោ ទុព្ពលតាយ អប្បតិដ្ឋិតតាយ បច្ចយវេកល្លតាយ អាគន្តុកតាយ ច រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ. តត្ថ ហិ សហជាតំ វត្ថុ ឧប្បាទក្ខណេ ទុព្ពលំ ហោតីតិ វត្ថុនោ ទុព្ពលតាយ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ. យថា ច បបាតេ បតន្តោ បុរិសោ អញ្ញស្ស និស្សយោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ ឯតម្បិ កម្មវេគក្ខិត្តត្តា បបាតេ បតមានំ វិយ អប្បតិដ្ឋិតំ. ឥតិ កម្មវេគក្ខិត្តត្តា, អប្បតិដ្ឋិតតាយបិ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ.

បដិសន្ធិចិត្តញ្ច វត្ថុនា សទ្ធិំ អបច្ឆាអបុរេ ឧប្បន្នំ. តស្ស វត្ថុ បុរេជាតំ ហុត្វា បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ. សចេ សក្កុណេយ្យ, រូបំ សមុដ្ឋាបេយ្យ. យត្រាបិ វត្ថុ បុរេជាតំ ហុត្វា បច្ចយោ ភវិតុំ សក្កោតិ, បវេណី ឃដិយតិ, តត្រាបិ ចិត្តំ អង្គតោ អបរិហីនំយេវ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. យទិ ហិ ចិត្តំ ឋានក្ខណេ វា ភង្គក្ខណេ វា រូបំ សមុដ្ឋាបេយ្យ, បដិសន្ធិចិត្តម្បិ រូបំ សមុដ្ឋាបេយ្យ. ន បន ចិត្តំ តស្មិំ ខណទ្វយេ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. យថា បន អហិច្ឆត្តកមកុលំ បថវិតោ ឧដ្ឋហន្តំ បំសុចុណ្ណំ គហេត្វាវ ឧដ្ឋហតិ, ឯវំ ចិត្តំ បុរេជាតំ វត្ថុំ និស្សាយ ឧប្បាទក្ខណេ អដ្ឋ រូបានិ គហេត្វាវ ឧដ្ឋហតិ. បដិសន្ធិក្ខណេ ច វត្ថុ បុរេជាតំ ហុត្វា បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតីតិ បច្ចយវេកល្លតាយបិ បដិសន្ធិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ.

យថា ច អាគន្តុកបុរិសោ អគតបុព្ពំ បទេសំ គតោ អញ្ញេសំ – ‘ឯថ ភោ, អន្តោគាមេ វោ អន្នបានគន្ធមាលាទីនិ ទស្សាមី’តិ វត្តុំ ន សក្កោតិ, អត្តនោ អវិសយតាយ អប្បហុតតាយ, ឯវមេវ បដិសន្ធិចិត្តំ អាគន្តុកន្តិ អត្តនោ អាគន្តុកតាយបិ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ. អបិច សមតិំស កម្មជរូបានិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានំ ឋានំ គហេត្វា ឋិតានីតិបិ បដិសន្ធិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ.

ខីណាសវស្ស បន ចុតិចិត្តំ វដ្ដមូលស្ស វូបសន្តត្តា ន សមុដ្ឋាបេតិ. តស្ស ហិ សព្ពភវេសុ វដ្ដមូលំ វូបសន្តំ អភព្ពុប្បត្តិកំ បុនព្ភវេ បវេណី នាម នត្ថិ. សោតាបន្នស្ស បន សត្ត ភវេ ឋបេត្វា អដ្ឋមេវ វដ្ដមូលំ វូបសន្តំ. តស្មា តស្ស ចុតិចិត្តំ សត្តសុ ភវេសុ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ, សកទាគាមិនោ ទ្វីសុ, អនាគាមិនោ ឯកស្មិំ. ខីណាសវស្ស សព្ពភវេសុ វដ្ដមូលស្ស វូបសន្តត្តា នេវ សមុដ្ឋាបេតិ.

ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសុ បន ឈានង្គំ នត្ថិ, មគ្គង្គំ នត្ថិ, ហេតុ នត្ថីតិ ចិត្តង្គំ ទុព្ពលំ ហោតីតិ ចិត្តង្គទុព្ពលតាយ តានិ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេន្តិ. ចត្តារិ អរូបវិបាកានិ តស្មិំ ភវេ រូបស្ស នត្ថិតាយ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេន្តិ. ន កេវលញ្ច តានេវ, យានិ អញ្ញានិបិ តស្មិំ ភវេ អដ្ឋ កាមាវចរកុសលានិ, ទស អកុសលានិ, នវ កិរិយចិត្តានិ, ចត្តារិ អារុប្បកុសលានិ, ចតស្សោ អារុប្បកិរិយា, តីណិ មគ្គចិត្តានិ, ចត្តារិ ផលចិត្តានីតិ ទ្វេចត្តាលីស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តានិបិ តត្ថ រូបស្ស នត្ថិតាយ ឯវ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេន្តិ. ឯវំ បដិសន្ធិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ.

ឧតុ បន បឋមំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. កោ ឯស ឧតុ នាមាតិ? បដិសន្ធិក្ខណេ ឧប្បន្នានំ សមតិំសកម្មជរូបានំ អព្ភន្តរា តេជោធាតុ. សា ឋានំ បត្វា អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ. ឧតុ នាម ចេស ទន្ធនិរោធោ; ចិត្តំ ខិប្បនិរោធំ. តស្មិំ ធរន្តេយេវ សោឡស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ. តេសុ បដិសន្ធិអនន្តរំ បឋមភវង្គចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណេយេវ អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ. យទា បន សទ្ទស្ស ឧប្បត្តិកាលោ ភវិស្សតិ, តទា ឧតុចិត្តានិ សទ្ទនវកំ នាម សមុដ្ឋាបេស្សន្តិ. កពឡីការាហារោបិ ឋានំ បត្វា អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ. កុតោ បនស្ស កពឡីការាហារោតិ? មាតិតោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យញ្ចស្ស ភុញ្ជតី មាតា, អន្នំ បានញ្ច ភោជនំ;

តេន សោ តត្ថ យាបេតិ, មាតុកុច្ឆិគតោ នរោ’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៥);

ឯវំ កុច្ឆិគតោ ទារកោ មាតរា អជ្ឈោហដអន្នបានឱជាយ យាបេតិ. សាវ ឋានប្បត្តា អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ. ននុ ច សា ឱជា ខរា? វត្ថុ សុខុមំ? កថំ តត្ថ បតិដ្ឋាតីតិ? បឋមំ តាវ ន បតិដ្ឋាតិ; ឯកស្ស វា ទ្វិន្នំ វា សត្តាហានំ គតកាលេ បតិដ្ឋាតិ. តតោ បន បុរេ វា បតិដ្ឋាតុ បច្ឆា វា; យទា មាតរា អជ្ឈោហដអន្នបានឱជា ទារកស្ស សរីរេ បតិដ្ឋាតិ, តទា អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ.

ឱបបាតិកស្សាបិ បកតិបដិយត្តានំ ខាទនីយភោជនីយានំ អត្ថិដ្ឋានេ និព្ពត្តស្ស តានិ គហេត្វា អជ្ឈោហរតោ ឋានប្បត្តា ឱជា រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. ឯកោ អន្នបានរហិតេ អរញ្ញេ និព្ពត្តតិ, មហាឆាតកោ ហោតិ, អត្តនោវ ជិវ្ហាយ ខេឡំ បរិវត្តេត្វា គិលតិ. តត្រាបិស្ស ឋានប្បត្តា ឱជា រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ.

ឯវំ បញ្ចវីសតិយា កោដ្ឋាសេសុ ទ្វេវ រូបានិ រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តិ – តេជោធាតុ ច កពឡីការាហារោ ច. អរូបេបិ ទ្វេយេវ ធម្មា រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តិ – ចិត្តញ្ចេវ កម្មចេតនា ច. តត្ថ រូបំ ឧប្បាទក្ខណេ ច ភង្គក្ខណេ ច ទុព្ពលំ, ឋានក្ខណេ ពលវន្តិ ឋានក្ខណេ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. ចិត្តំ ឋានក្ខណេ ច ភង្គក្ខណេ ច ទុព្ពលំ, ឧប្បាទក្ខណេយេវ ពលវន្តិ ឧប្បាទក្ខណេយេវ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. កម្មចេតនា និរុទ្ធាវ បច្ចយោ ហោតិ. អតីតេ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកេបិ ហិ អាយូហិតំ កម្មំ ឯតរហិ បច្ចយោ ហោតិ. ឯតរហិ អាយូហិតំ អនាគតេ កប្បកោដិសតសហស្សបរិយោសានេបិ បច្ចយោ ហោតីតិ. ឯវំ ‘បុព្ពាបរតោ’ វេទិតព្ពា.

‘អទ្ធានបរិច្ឆេទតោ’តិ រូបំ កិត្តកំ អទ្ធានំ តិដ្ឋតិ? អរូបំ កិត្តកន្តិ? រូបំ គរុបរិណាមំ ទន្ធនិរោធំ. អរូបំ លហុបរិណាមំ ខិប្បនិរោធំ. រូបេ ធរន្តេយេវ សោឡស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ. តំ បន សត្តរសមេន ចិត្តេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ. យថា ហិ បុរិសោ ‘ផលំ បាតេស្សាមី’តិ មុគ្គរេន រុក្ខសាខំ បហរេយ្យ, ផលានិ ច បត្តានិ ច ឯកក្ខណេយេវ វណ្ដតោ មុច្ចេយ្យុំ. តត្ថ ផលានិ អត្តនោ ភារិកតាយ បឋមតរំ បថវិយំ បតន្តិ, បត្តានិ លហុកតាយ បច្ឆា. ឯវមេវ មុគ្គរប្បហារេន បត្តានញ្ច ផលានញ្ច ឯកក្ខណេ វណ្ដតោ មុត្តកាលោ វិយ បដិសន្ធិក្ខណេ រូបារូបធម្មានំ ឯកក្ខណេ បាតុភាវោ; ផលានំ ភារិកតាយ បឋមតរំ បថវិយំ បតនំ វិយ រូបេ ធរន្តេយេវ សោឡសន្នំ ចិត្តានំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈនំ; បត្តានំ លហុកតាយ បច្ឆា បថវិយំ បតនំ វិយ រូបស្ស សត្តរសមេន ចិត្តេន សហ និរុជ្ឈនំ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ រូបំ ទន្ធនិរោធំ គរុបរិណាមំ, ចិត្តំ ខិប្បនិរោធំ លហុបរិណាមំ, រូបំ បន អរូបំ អរូបំ វា រូបំ ឱហាយ បវត្តិតុំ ន សក្កោន្តិ. ទ្វិន្នម្បិ ឯកប្បមាណាវ បវត្តិ. តត្រាយំ ឧបមា – ឯកោ បុរិសោ លកុណ្ដកបាទោ, ឯកោ ទីឃបាទោ. តេសុ ឯកតោ មគ្គំ គច្ឆន្តេសុ យាវ ទីឃបាទោ ឯកបទវារំ អក្កមតិ, តាវ ឥតរោ បទេ បទំ អក្កមិត្វា សោឡសបទវារេន គច្ឆតិ. ទីឃបាទោ លកុណ្ដកបាទស្ស សោឡស បទវារេ អត្តនោ បាទំ អញ្ឆិត្វា អាកឌ្ឍិត្វា ឯកមេវ បទវារំ ករោតិ. ឥតិ ឯកោបិ ឯកំ អតិក្កមិតុំ ន សក្កោតិ. ទ្វិន្នម្បិ គមនំ ឯកប្បមាណមេវ ហោតិ. ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. លកុណ្ដកបាទបុរិសោ វិយ អរូបំ; ទីឃបាទបុរិសោ វិយ រូបំ; ទីឃបាទស្ស ឯកំ បទវារំ អក្កមណកាលេ ឥតរស្ស សោឡសបទវារអក្កមនំ វិយ រូបេ ធរន្តេយេវ អរូបធម្មេសុ សោឡសន្នំ ចិត្តានំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈនំ; ទ្វិន្នំ បុរិសានំ លកុណ្ដកបាទបុរិសស្ស សោឡស បទវារេ ឥតរស្ស អត្តនោ បាទំ អញ្ឆិត្វា អាកឌ្ឍិត្វា ឯកបទវារករណំ វិយ រូបស្ស សត្តរសមេន ចិត្តេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈនំ; ទ្វិន្នំ បុរិសានំ អញ្ញមញ្ញំ អនោហាយ ឯកប្បមាណេនេវ គមនំ វិយ អរូបស្ស រូបំ រូបស្ស អរូបំ អនោហាយ ឯកប្បមាណេនេវ បវត្តនន្តិ. ឯវំ ‘អទ្ធានបរិច្ឆេទតោ’ វេទិតព្ពា.

‘ឯកុប្បាទនានានិរោធតោ’តិ ឥទំ បច្ឆិមកម្មជំ ឋបេត្វា ទីបេតព្ពំ. បឋមញ្ហិ បដិសន្ធិចិត្តំ, ទុតិយំ ភវង្គំ, តតិយំ ភវង្គំ…បេ… សោឡសមំ ភវង្គំ. តេសុ ឯកេកស្ស ឧប្បាទដ្ឋិតិភង្គវសេន តយោ តយោ ខណា. តត្ថ ឯកេកស្ស ចិត្តស្ស តីសុ តីសុ ខណេសុ សមតិំស សមតិំស កម្មជរូបានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តេសុ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ កម្មជរូបំ សត្តរសមស្ស ភវង្គចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ និរុជ្ឈតិ; ឋិតិក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ ឋិតិក្ខណេយេវ; ភង្គក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ ភង្គក្ខណេយេវ និរុជ្ឈតិ. ឯវំ ទុតិយភវង្គចិត្តំ អាទិំ កត្វា អត្តនោ អត្តនោ សត្តរសមេន ចិត្តេន សទ្ធិំ យោជេត្វា នយោ នេតព្ពោ. ឥតិ សោឡស តិកា អដ្ឋចត្តាលីស ហោន្តិ. អយំ អដ្ឋចត្តាលីសកម្មជរូបបវេណី នាម. សា បនេសា រត្តិញ្ច ទិវា ច ខាទន្តានម្បិ ភុញ្ជន្តានម្បិ សុត្តានម្បិ បមត្តានម្បិ នទីសោតោ វិយ ឯកន្តំ បវត្តតិ យេវាតិ. ឯវំ ‘ឯកុប្បាទនានានិរោធតោ’ វេទិតព្ពា.

‘នានុប្បាទឯកនិរោធតា’ បច្ឆិមកម្មជេន ទីបេតព្ពា. តត្ថ អាយុសំខារបរិយោសានេ សោឡសន្នំ ចិត្តានំ វារេ សតិ ហេដ្ឋាសោឡសកំ ឧបរិសោឡសកន្តិ ទ្វេ ឯកតោ យោជេតព្ពានិ. ហេដ្ឋាសោឡសកស្មិញ្ហិ បឋមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ សមតិំសកម្មជរូបំ ឧបរិសោឡសកស្មិំ បឋមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ និរុជ្ឈតិ; ឋិតិក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ តស្ស ឋិតិក្ខណេយេវ ភង្គក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ តស្ស ភង្គក្ខណេយេវ និរុជ្ឈតិ. ហេដ្ឋិមសោឡសកស្មិំ បន ទុតិយចិត្តស្ស…បេ… សោឡសមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ សមតិំសកម្មជរូបំ ចុតិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ និរុជ្ឈតិ; តស្ស ឋិតិក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ ចុតិចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេយេវ; ភង្គក្ខណេ សមុដ្ឋិតំ ចុតិចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេយេវ និរុជ្ឈតិ. តតោ បដ្ឋាយ កម្មជរូបបវេណី ន បវត្តតិ. យទិ បវត្តេយ្យ, សត្តា អក្ខយា អវយា អជរា អមរា នាម ភវេយ្យុំ.

ឯត្ថ បន យទេតំ ‘សត្តរសមស្ស ភវង្គចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ និរុជ្ឈតី’តិអាទិនា នយេន ‘ឯកស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ រូបំ អញ្ញស្ស ឧប្បាទក្ខណេ និរុជ្ឈតី’តិ អដ្ឋកថាយំ អាគតត្តា វុត្តំ, តំ ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តសង្ខារោ និរុជ្ឈតី’’តិ? ‘‘អាមន្តា’’តិ (យម. ២.សង្ខារយមក.៧៩) ឥមាយ បាឡិយា វិរុជ្ឈតិ. កថំ? កាយសង្ខារោ ហិ ចិត្តសមុដ្ឋានោ អស្សាសបស្សាសវាតោ. ចិត្តសមុដ្ឋានរូបញ្ច ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បជ្ជិត្វា យាវ អញ្ញានិ សោឡស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ តាវ តិដ្ឋតិ. តេសំ សោឡសន្នំ សព្ពបច្ឆិមេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ. ឥតិ យេន ចិត្តេន សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ បដ្ឋាយ សត្តរសមេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ; ន កស្សចិ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ វា ឋិតិក្ខណេ វា និរុជ្ឈតិ, នាបិ ឋិតិក្ខណេ វា ភង្គក្ខណេ វា ឧប្បជ្ជតិ. ឯសា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ធម្មតាតិ និយមតោ ចិត្តសង្ខារេន សទ្ធិំ ឯកក្ខណេ និរុជ្ឈនតោ ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តំ.

យោ ចាយំ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស ខណនិយមោ វុត្តោ កម្មាទិសមុដ្ឋានស្សាបិ អយមេវ ខណនិយមោ. តស្មា បដិសន្ធិចិត្តេន សហុប្បន្នំ កម្មជរូបំ តតោ បដ្ឋាយ សត្តរសមេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ. បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នំ អដ្ឋារសមស្ស ឧប្បាទក្ខណេ និរុជ្ឈតិ. បដិសន្ធិចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នំ អដ្ឋារសមស្ស ឋានក្ខណេ និរុជ្ឈតីតិ ឥមិនា នយេនេត្ថ យោជនា កាតព្ពា. តតោ បរំ បន ឧតុសមុដ្ឋានិកបវេណីយេវ តិដ្ឋតិ. ‘នីហរិត្វា ឈាបេថា’តិ វត្តព្ពំ ហោតិ. ឯវំ ‘នានុប្បាទឯកនិរោធតោ’ វេទិតព្ពា.

‘ឯកុប្បាទឯកនិរោធតោ’តិ រូបំ បន រូបេន សហ ឯកុប្បាទំ ឯកនិរោធំ. អរូបំ អរូបេន សហ ឯកុប្បាទំ ឯកនិរោធំ. ឯវំ ‘ឯកុប្បាទឯកនិរោធតោ’ វេទិតព្ពា.

‘នានុប្បាទនានានិរោធតា’ បន ចតុសន្តតិរូបេន ទីបេតព្ពា. ឥមស្ស ហិ ឧទ្ធំ បាទតលា អធោ កេសមត្ថកា តចបរិយន្តស្ស សរីរស្ស តត្ថ តត្ថ ចតុសន្តតិរូបំ ឃនបុញ្ជភាវេន វត្តតិ. ឯវំ វត្តមានស្សាបិស្ស ន ឯកុប្បាទាទិតា សល្លក្ខេតព្ពា. យថា បន ឧបចិករាជិ វា កិបិល្លិករាជិ វា ឱលោកិយមានា ឯកាពទ្ធា វិយ ហោតិ, ន បន ឯកាពទ្ធា. អញ្ញិស្សា ហិ សីសសន្តិកេ អញ្ញិស្សា សីសម្បិ ឧទរម្បិ បាទាបិ, អញ្ញិស្សា ឧទរសន្តិកេ អញ្ញិស្សា សីសម្បិ ឧទរម្បិ បាទាបិ, អញ្ញិស្សា បាទសន្តិកេ អញ្ញិស្សា សីសម្បិ ឧទរម្បិ បាទាបិ ហោន្តិ. ឯវមេវ ចតុសន្តតិរូបានម្បិ អញ្ញស្ស ឧប្បាទក្ខណេ អញ្ញស្ស ឧប្បាទោបិ ហោតិ ឋិតិបិ ភង្គោបិ, អញ្ញស្ស ឋិតិក្ខណេ អញ្ញស្ស ឧប្បាទោបិ ហោតិ ឋិតិបិ ភង្គោបិ, អញ្ញស្ស ភង្គក្ខណេ អញ្ញស្ស ឧប្បាទោបិ ហោតិ ឋិតិបិ ភង្គោបិ. ឯវមេត្ថ ‘នានុប្បាទនានានិរោធតា’ វេទិតព្ពា.

‘អតីតាទីនិ’ បន ទូរទុកបរិយោសានានិ បាឡិយំ អាគតានេវ. ‘បច្ចយសមុដ្ឋានានិ’បិ ‘‘កម្មជំ, កម្មបច្ចយំ, កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. អដ្ឋ. ៩៧៥) នយេន ហេដ្ឋា កថិតានិយេវ. បញ្ចបិ បន ខន្ធា បរិនិប្ផន្នាវ ហោន្តិ, នោ អបរិនិប្ផន្នា; សង្ខតាវ នោ អសង្ខតា; អបិច និប្ផន្នាបិ ហោន្តិយេវ. សភាវធម្មេសុ ហិ និព្ពានមេវេកំ អបរិនិប្ផន្នំ អនិប្ផន្នញ្ច. និរោធសមាបត្តិ បន នាមបញ្ញត្តិ ច កថន្តិ? និរោធសមាបត្តិ លោកិយលោកុត្តរាតិ វា សង្ខតាសង្ខតាតិ វា បរិនិប្ផន្នាបរិនិប្ផន្នាតិ វា ន វត្តព្ពា. និប្ផន្នា បន ហោតិ សមាបជ្ជន្តេន សមាបជ្ជិតព្ពតោ. តថា នាមបញ្ញត្តិ. សាបិ ហិ លោកិយាទិភេទំ ន លភតិ; និប្ផន្នា បន ហោតិ នោ អនិប្ផន្នា; នាមគ្គហណញ្ហិ គណ្ហន្តោវ គណ្ហាតីតិ.

កមាទិវិនិច្ឆយកថា

ឯវំ បកិណ្ណកតោ ខន្ធេ វិទិត្វា បុន ឯតេសុយេវ –

ខន្ធេសុ ញាណភេទត្ថំ, កមតោថ វិសេសតោ;

អនូនាធិកតោ ចេវ, ឧបមាតោ តថេវ ច.

ទដ្ឋព្ពតោ ទ្វិធា ឯវំ, បស្សន្តស្សត្ថសិទ្ធិតោ;

វិនិច្ឆយនយោ សម្មា, វិញ្ញាតព្ពោ វិភាវិនា.

តត្ថ ‘កមតោ’តិ ឥធ ឧប្បត្តិក្កមោ, បហានក្កមោ, បដិបត្តិក្កមោ, ភូមិក្កមោ, ទេសនាក្កមោតិ ពហុវិធោ កមោ.

តត្ថ ‘‘បឋមំ កលលំ ហោតិ, កលលា ហោតិ អព្ពុទ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣៥) ឯវមាទិ ឧប្បត្តិក្កមោ. ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពា ធម្មា, ភាវនាយ បហាតព្ពា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ៨) ឯវមាទិ បហានក្កមោ. ‘‘សីលវិសុទ្ធិ, ចិត្តវិសុទ្ធី’’តិ (ម. និ. ១.២៥៩; បដិ. ម. ៣.៤១) ឯវមាទិ បដិបត្តិក្កមោ. ‘‘កាមាវចរា, រូបាវចរា’’តិ ឯវមាទិ ភូមិក្កមោ. ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា’’តិ (ទី. និ. ៣.១៤៥) វា ‘‘ទានកថំ សីលកថ’’ន្តិ (ម. និ. ២.៦៩; ទី. និ. ១.២៩៨) វា ឯវមាទិ ទេសនាក្កមោ. តេសុ ឥធ ឧប្បត្តិក្កមោ តាវ ន យុជ្ជតិ, កលលាទីនំ វិយ ខន្ធានំ បុព្ពាបរិយវវត្ថានេន អនុប្បត្តិតោ; ន បហានក្កមោ កុសលាព្យាកតានំ អប្បហាតព្ពតោ; ន បដិបត្តិក្កមោ អកុសលានំ អប្បដិបជ្ជនីយតោ; ន ភូមិក្កមោ វេទនាទីនំ ចតុភូមកបរិយាបន្នត្តា.

ទេសនាក្កមោ បន យុជ្ជតិ. អភេទេន ហិ យំ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អត្តគ្គាហបតិតំ វេនេយ្យជនំ សមូហឃនវិនិព្ភោគទស្សនេន អត្តគ្គាហតោ មោចេតុកាមោ ភគវា ហិតកាមោ តស្ស ជនស្ស សុខគ្គហណត្ថំ ចក្ខុអាទីនម្បិ វិសយភូតំ ឱឡារិកំ បឋមំ រូបក្ខន្ធំ ទេសេសិ. តតោ ឥដ្ឋានិដ្ឋរូបសំវេទិតំ វេទនំ, យំ វេទយតិ តំ សញ្ជានាតីតិ ឯវំ វេទនាវិសយស្ស អាការគ្គាហិកំ សញ្ញំ, សញ្ញាវសេន អភិសង្ខារកេ សង្ខារេ, តេសំ វេទនាទីនំ និស្សយំ អធិបតិភូតញ្ច វិញ្ញាណន្តិ ឯវំ តាវ ‘កមតោ’ វិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញាតព្ពោ.

‘វិសេសតោ’តិ ខន្ធានញ្ច ឧបាទានក្ខន្ធានញ្ច វិសេសតោ. កោ បន តេសំ វិសេសោ? ខន្ធា តាវ អវិសេសតោ វុត្តា, ឧបាទានក្ខន្ធា សាសវឧបាទានីយភាវេន វិសេសេត្វា. យថាហ –

‘‘បញ្ច, ភិក្ខវេ, ខន្ធេ ទេសេស្សាមិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ច, តំ សុណាថ. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, បញ្ចក្ខន្ធា? យំ កិញ្ចិ, ភិក្ខវេ, រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ…បេ… សន្តិកេ វា – អយំ វុច្ចតិ, រូបក្ខន្ធោ. យា កាចិ វេទនា…បេ… យា កាចិ សញ្ញា…បេ… យេ កេចិ សង្ខារា…បេ… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ …បេ… សន្តិកេ វា – អយំ វុច្ចតិ, វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចក្ខន្ធា. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា? យំ កិញ្ចិ, ភិក្ខវេ, រូបំ…បេ… សន្តិកេ វា សាសវំ ឧបាទានិយំ – អយំ វុច្ចតិ, រូបូបាទានក្ខន្ធោ. យា កាចិ វេទនា…បេ… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ…បេ… សន្តិកេ វា សាសវំ ឧបាទានិយំ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា’’តិ (សំ. និ. ៣.៤៨).

ឯត្ថ ច យថា វេទនាទយោ អនាសវាបិ សាសវាបិ អត្ថិ, ន ឯវំ រូបំ. យស្មា បនស្ស រាសដ្ឋេន ខន្ធភាវោ យុជ្ជតិ តស្មា ខន្ធេសុ វុត្តំ. យស្មា រាសដ្ឋេន ច សាសវដ្ឋេន ច ឧបាទានក្ខន្ធភាវោ យុជ្ជតិ តស្មា ឧបាទានក្ខន្ធេសុ វុត្តំ. វេទនាទយោ បន អនាសវាវ ខន្ធេសុ វុត្តា, សាសវា ឧបាទានក្ខន្ធេសុ. ‘ឧបាទានក្ខន្ធា’តិ ឯត្ថ ច ឧបាទានគោចរា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធាតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥធ បន សព្ពេបេតេ ឯកជ្ឈំ កត្វា ខន្ធាតិ អធិប្បេតា.

‘អនូនាធិកតោ’តិ កស្មា បន ភគវតា បញ្ចេវ ខន្ធា វុត្តា អនូនា អនធិកាតិ? សព្ពសង្ខតសភាគេកសង្គហតោ, អត្តត្តនិយគ្គាហវត្ថុស្ស ឯតប្បរមតោ, អញ្ញេសញ្ច តទវរោធតោ. អនេកប្បភេទេសុ ហិ សង្ខតធម្មេសុ សភាគវសេន សង្គយ្ហមានេសុ រូបំ រូបសភាគសង្គហវសេន ឯកោ ខន្ធោ ហោតិ, វេទនា វេទនាសភាគសង្គហវសេន ឯកោ ខន្ធោ ហោតិ. ឯស នយោ សញ្ញាទីសុបិ. តស្មា សព្ពសង្ខតសភាគសង្គហតោ បញ្ចេវ វុត្តា. ឯតបរមញ្ចេតំ អត្តត្តនិយគ្គាហវត្ថុ យទិទំ រូបាទយោ បញ្ច. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘រូបេ ខោ, ភិក្ខវេ, សតិ រូបំ ឧបាទាយ រូបំ អភិនិវិស្ស ឯវំ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ (សំ. និ. ៣.២០៧). វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ…. វិញ្ញាណេ សតិ វិញ្ញាណំ ឧបាទាយ វិញ្ញាណំ អភិនិវិស្ស ឯវំ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ. តស្មា អត្តត្តនិយគ្គាហវត្ថុស្ស ឯតបរមតោបិ បញ្ចេវ វុត្តា. យេបិ ចញ្ញេ សីលាទយោ បញ្ច ធម្មក្ខន្ធា វុត្តា, តេបិ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នត្តា ឯត្ថេវ អវរោធំ គច្ឆន្តិ. តស្មា អញ្ញេសំ តទវរោធតោបិ បញ្ចេវ វុត្តាតិ. ឯវំ ‘អនូនាធិកតោ’ វិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញាតព្ពោ.

‘ឧបមាតោ’តិ ឯត្ថ ហិ គិលានសាលូបមោ រូបុបាទានក្ខន្ធោ គិលានូបមស្ស វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធស្ស វត្ថុទ្វារារម្មណវសេន និវាសនដ្ឋានតោ, គេលញ្ញូបមោ វេទនុបាទានក្ខន្ធោ អាពាធកត្តា, គេលញ្ញសមុដ្ឋានូបមោ សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ កាមសញ្ញាទិវសេន រាគាទិសម្បយុត្តវេទនាសម្ភវា, អសប្បាយសេវនូបមោ សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ វេទនាគេលញ្ញស្ស និទានត្តា. ‘‘វេទនំ វេទនត្តាយ សង្ខតមភិសង្ខរោន្តី’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៩) ហិ វុត្តំ. តថា ‘‘អកុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា វិបាកំ កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតិ ទុក្ខសហគត’’ន្តិ (ធ. ស. ៥៥៦). គិលានូបមោ វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ វេទនាគេលញ្ញេន អបរិមុត្តត្តា. អបិច ចារកការណអបរាធការណការកអបរាធិកូបមា ឯតេ ភាជនភោជនព្យញ្ជនបរិវេសកភុញ្ជកូបមា ចាតិ, ឯវំ ‘ឧបមាតោ’ វិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញាតព្ពោ.

‘ទដ្ឋព្ពតោ ទ្វិធា’តិ សង្ខេបតោ វិត្ថារតោ ចាតិ ឯវំ ទ្វិធា ទដ្ឋព្ពតោ បេត្ថ វិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញាតព្ពោ. សង្ខេបតោ ហិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា អាសិវិសូបមេ (សំ. និ. ៤.២៣៨) វុត្តនយេន ឧក្ខិត្តាសិកបច្ចត្ថិកតោ, ភារសុត្តវសេន (សំ. និ. ៣.២២) ភារតោ, ខជ្ជនីយបរិយាយវសេន (សំ. និ. ៣.៧៩) ខាទកតោ, យមកសុត្តវសេន (សំ. និ. ៣.៨៥) អនិច្ចទុក្ខានត្តសង្ខតវធកតោ ទដ្ឋព្ពា.

វិត្ថារតោ បនេត្ថ ផេណបិណ្ឌោ វិយ រូបំ ទដ្ឋព្ពំ, ឧទកបុព្ពុឡោ វិយ វេទនា, មរីចិកា វិយ សញ្ញា, កទលិក្ខន្ធោ វិយ សង្ខារា, មាយា វិយ វិញ្ញាណំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ផេណបិណ្ឌូបមំ រូបំ, វេទនា បុព្ពុឡូបមា;

មរីចិកូបមា សញ្ញា, សង្ខារា កទលូបមា;

មាយូបមញ្ច វិញ្ញាណំ, ទេសិតាទិច្ចពន្ធុនា’’តិ. (សំ. និ. ៣.៩៥);

តត្ថ រូបាទីនំ ផេណបិណ្ឌាទីហិ ឯវំ សទិសតា វេទិតព្ពា – យថា ហិ ផេណបិណ្ឌោ និស្សារោវ ឯវំ រូបម្បិ និច្ចសារធុវសារអត្តសារវិរហេន និស្សារមេវ. យថា ច សោ ‘ឥមិនា បត្តំ វា ថាលកំ វា ករិស្សាមី’តិ គហេតុំ ន សក្កា, គហិតោបិ តមត្ថំ ន សាធេតិ ភិជ្ជតេវ; ឯវំ រូបម្បិ ‘និច្ច’ន្តិ វា ‘ធុវ’ន្តិ វា ‘អហ’ន្តិ វា ‘មម’ន្តិ វា គហេតុំ ន សក្កា, គហិតម្បិ ន តថា តិដ្ឋតិ, អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា អសុភញ្ញេវ ហោតីតិ. ឯវំ ‘ផេណបិណ្ឌសទិសមេវ’ ហោតិ.

យថា វា បន ផេណបិណ្ឌោ ឆិទ្ទាវឆិទ្ទោ អនេកសន្ធិឃដិតោ ពហូន្នំ ឧទកសប្បាទីនំ បាណានំ អាវាសោ, ឯវំ រូបម្បិ ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ អនេកសន្ធិឃដិតំ. កុលវសេន ចេត្ថ អសីតិ កិមិកុលានិ វសន្តិ. តទេវ តេសំ សូតិឃរម្បិ វច្ចកុដិបិ គិលានសាលាបិ សុសានម្បិ. ន តេ អញ្ញត្ថ គន្ត្វា គព្ភវុដ្ឋានាទីនិ ករោន្តិ. ឯវម្បិ ផេណបិណ្ឌសទិសំ. យថា ច ផេណបិណ្ឌោ អាទិតោវ ពទរបក្កមត្តោ ហុត្វា អនុបុព្ពេន បព្ពតកូដមត្តោបិ ហោតិ, ឯវំ រូបម្បិ អាទិតោ កលលមត្តំ ហុត្វា អនុបុព្ពេន ព្យាមមត្តម្បិ គោមហិំសហត្ថិអាទីនំ វសេន បព្ពតកូដមត្តម្បិ ហោតិ, មច្ឆកច្ឆបាទីនំ វសេន អនេកយោជនសតប្បមាណម្បិ. ឯវម្បិ ផេណបិណ្ឌសទិសំ. យថា ច ផេណបិណ្ឌោ ឧដ្ឋិតមត្តោបិ ភិជ្ជតិ, ថោកំ គន្ត្វាបិ, សមុទ្ទំ បត្វា បន អវស្សមេវ ភិជ្ជតិ; ឯវមេវ រូបម្បិ កលលភាវេបិ ភិជ្ជតិ, អព្ពុទាទិភាវេ, អន្តរា បន អភេជ្ជមានម្បិ វស្សសតាយុកានំ វស្សសតំ បត្វា អវស្សមេវ ភិជ្ជតិ, មរណមុខេ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ហោតិ. ឯវម្បិ ផេណបិណ្ឌសទិសំ.

យថា បន បុព្ពុឡោ អសារោ, ឯវំ វេទនាបិ. យថា ច សោ អពលោ, អគយ្ហុបគោ, ន សក្កា តំ គហេត្វា ផលកំ វា អាសនំ វា កាតុំ, គហិតគ្គហិតោបិ ភិជ្ជតេវ; ឯវំ វេទនាបិ អពលា, អគយ្ហុបគា, ន សក្កា ‘និច្ចា’តិ វា ‘ធុវា’តិ វា គហេតុំ, គហិតាបិ ន តថា តិដ្ឋតិ. ឯវំ អគយ្ហុបគតាយបិ វេទនា ‘បុព្ពុឡសទិសា’. យថា បន តស្មិំ តស្មិំ ឧទកពិន្ទុម្ហិ បុព្ពុឡោ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ និរុជ្ឈតិ ច, ន ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ; ឯវំ វេទនាបិ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ និរុជ្ឈតិ ច, ន ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ, ឯកច្ឆរក្ខណេ កោដិសតសហស្សសង្ខ្យា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ. យថា ច បុព្ពុឡោ ឧទកតលំ, ឧទកពិន្ទុំ, ឧទកជល្លកំ សង្កឌ្ឍិត្វា បុដំ កត្វា គហណវាតញ្ចាតិ ចត្តារិ ការណានិ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ; ឯវំ វេទនាបិ វត្ថុំ, អារម្មណំ, កិលេសជាលំ, ផស្សសង្ឃដ្ដនញ្ចាតិ ចត្តារិ ការណានិ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ. ឯវម្បិ វេទនា បុព្ពុឡសទិសា.

សញ្ញាបិ អសារកដ្ឋេន ‘មរីចិសទិសា’. តថា អគយ្ហុបគដ្ឋេន; ន ហិ សក្កា តំ គហេត្វា បិវិតុំ វា ន្ហាយិតុំ វា ភាជនំ វា បូរេតុំ. អបិច យថា មរីចិ វិប្ផន្ទតិ, សញ្ជាតូមិវេគោ វិយ ខាយតិ; ឯវំ នីលសញ្ញាទិភេទា សញ្ញាបិ នីលាទិអនុភវនត្ថាយ ផន្ទតិ វិប្ផន្ទតិ. យថា ច មរីចិ មហាជនំ វិប្បលម្ភេតិ, ‘បរិបុណ្ណវាបី វិយ បរិបុណ្ណនទី វិយ ទិស្សតី’តិ វទាបេតិ; ឯវំ សញ្ញាបិ វិប្បលម្ភេតិ, ‘ឥទំ នីលកំ សុភំ សុខំ និច្ច’ន្តិ វទាបេតិ. បីតកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ វិប្បលម្ភនេនាបិ មរីចិសទិសា.

សង្ខារាបិ អសារកដ្ឋេន ‘កទលិក្ខន្ធសទិសា’. តថា អគយ្ហុបគដ្ឋេន. យថេវ ហិ កទលិក្ខន្ធតោ កិញ្ចិ គហេត្វា ន សក្កា គោបានសីអាទីនមត្ថាយ ឧបនេតុំ, ឧបនីតម្បិ ន តថា ហោតិ; ឯវំ សង្ខារាបិ ន សក្កា និច្ចាទិវសេន គហេតុំ, គហិតាបិ ន តថា ហោន្តិ. យថា ច កទលិក្ខន្ធោ ពហុវដ្ដិសមោធានោ ហោតិ, ឯវំ សង្ខារក្ខន្ធោបិ ពហុធម្មសមោធានោ. យថា ច កទលិក្ខន្ធោ នានាលក្ខណោ, អញ្ញោយេវ ហិ ពាហិរាយ បត្តវដ្ដិយា វណ្ណោ, អញ្ញោ តតោ អព្ភន្តរព្ភន្តរានំ; ឯវមេវ សង្ខារក្ខន្ធោបិ អញ្ញទេវ ផស្សស្ស លក្ខណំ, អញ្ញំ ចេតនាទីនំ. សមោធានេត្វា បន សង្ខារក្ខន្ធោត្វេវ វុច្ចតីតិ. ឯវម្បិ សង្ខារក្ខន្ធោ កទលិក្ខន្ធសទិសោ.

វិញ្ញាណម្បិ អសារកដ្ឋេន ‘មាយាសទិសំ’. តថា អគយ្ហុបគដ្ឋេន. យថា ច មាយា ឥត្តរា លហុបច្ចុបដ្ឋានា, ឯវំ វិញ្ញាណំ. តញ្ហិ តតោបិ ឥត្តរតរញ្ចេវ លហុបច្ចុបដ្ឋានតរញ្ច. តេនេវ ហិ ចិត្តេន បុរិសោ អាគតោ វិយ, គតោ វិយ, ឋិតោ វិយ, និសិន្នោ វិយ ហោតិ. អញ្ញទេវ ចាគមនកាលេ ចិត្តំ, អញ្ញំ គមនកាលាទីសុ. ឯវម្បិ វិញ្ញាណំ មាយាសទិសំ. មាយា ច មហាជនំ វញ្ចេតិ, យំ កិញ្ចិទេវ ‘ឥទំ សុវណ្ណំ រជតំ មុត្តា’តិបិ គហាបេតិ. វិញ្ញាណម្បិ មហាជនំ វញ្ចេតិ, តេនេវ ចិត្តេន អាគច្ឆន្តំ វិយ, គច្ឆន្តំ វិយ, ឋិតំ វិយ, និសិន្នំ វិយ កត្វា គាហាបេតិ. អញ្ញទេវ ច អាគមនេ ចិត្តំ, អញ្ញំ គមនាទីសុ. ឯវម្បិ វិញ្ញាណំ មាយាសទិសំ. វិសេសតោ ច សុភារម្មណម្បិ ឱឡារិកម្បិ អជ្ឈត្តិករូបំ អសុភន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វេទនា តីហិ ទុក្ខតាហិ អវិនិមុត្តតោ ទុក្ខាតិ សញ្ញាសង្ខារា អវិធេយ្យតោ អនត្តាតិ វិញ្ញាណំ ឧទយព្ពយធម្មតោ អនិច្ចន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘ឯវំ បស្សន្តស្សត្ថសិទ្ធិតោ’តិ ឯវញ្ច សង្ខេបវិត្ថារវសេន ទ្វិធា បស្សតោ យា អត្ថសិទ្ធិ ហោតិ, តតោបិ វិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញាតព្ពោ, សេយ្យថិទំ – សង្ខេបតោ តាវ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុ ឧក្ខិត្តាសិកបច្ចត្ថិកាទិភាវេន បស្សន្តោ ខន្ធេហិ ន វិហញ្ញតិ. វិត្ថារតោ បន រូបាទីនិ ផេណបិណ្ឌាទិសទិសភាវេន បស្សន្តោ ន អសារេសុ សារទស្សី ហោតិ. វិសេសតោ ច អជ្ឈត្តិករូបំ អសុភតោ បស្សន្តោ កពឡីការាហារំ បរិជានាតិ, អសុភេ សុភន្តិ វិបល្លាសំ បជហតិ, កាមោឃំ ឧត្តរតិ, កាមយោគេន វិសំយុជ្ជតិ, កាមាសវេន អនាសវោ ហោតិ, អភិជ្ឈាកាយគន្ថំ ភិន្ទតិ, កាមុបាទានំ ន ឧបាទិយតិ. វេទនំ ទុក្ខតោ បស្សន្តោ ផស្សាហារំ បរិជានាតិ, ទុក្ខេ សុខន្តិ វិបល្លាសំ បជហតិ, ភវោឃំ ឧត្តរតិ, ភវយោគេន វិសំយុជ្ជតិ, ភវាសវេន អនាសវោ ហោតិ, ព្យាបាទកាយគន្ថំ ភិន្ទតិ, សីលព្ពតុបាទានំ ន ឧបាទិយតិ. សញ្ញំ សង្ខារេ ច អនត្តតោ បស្សន្តោ មនោសញ្ចេតនាហារំ បរិជានាតិ, អនត្តនិ អត្តាតិ វិបល្លាសំ បជហតិ, ទិដ្ឋោឃំ ឧត្តរតិ, ទិដ្ឋិយោគេន វិសំយុជ្ជតិ, ទិដ្ឋាសវេន អនាសវោ ហោតិ, ឥទំ សច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថំ ភិន្ទតិ, អត្តវាទុបាទានំ ន ឧបាទិយតិ. វិញ្ញាណំ អនិច្ចតោ បស្សន្តោ វិញ្ញាណាហារំ បរិជានាតិ, អនិច្ចេ និច្ចន្តិ វិបល្លាសំ បជហតិ, អវិជ្ជោឃំ ឧត្តរតិ, អវិជ្ជាយោគេន វិសំយុជ្ជតិ, អវិជ្ជាសវេន អនាសវោ ហោតិ, សីលព្ពតបរាមាសកាយគន្ថំ ភិន្ទតិ, ទិដ្ឋុបាទានំ ន ឧបាទិយតិ.

ឯវំ មហានិសំសំ, វធកាទិវសេន ទស្សនំ យស្មា;

តស្មា ខន្ធេ ធីរោ, វធកាទិវសេន បស្សេយ្យាតិ.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា.