១. រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសោ

២. ឥទានិ តេ រូបក្ខន្ធាទយោ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ តត្ថ កតមោ រូបក្ខន្ធោតិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ. កតមោតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. រូបក្ខន្ធោតិ បុច្ឆិតធម្មនិទស្សនំ. ឥទានិ តំ វិភជន្តោ យំ កិញ្ចិ រូបន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យំ កិញ្ចីតិ អនវសេសបរិយាទានំ. រូបន្តិ អតិប្បសង្គនិយមនំ. ឯវំ បទទ្វយេនាបិ រូបស្ស អនវសេសបរិគ្គហោ កតោ ហោតិ.

តត្ថ កេនដ្ឋេន រូបន្តិ? រុប្បនដ្ឋេន រូបំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, រូបំ វទេថ? រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា រូបន្តិ វុច្ចតិ. កេន រុប្បតិ? សីតេនបិ រុប្បតិ, ឧណ្ហេនបិ រុប្បតិ, ជិឃច្ឆាយបិ រុប្បតិ, បិបាសាយបិ រុប្បតិ, ឌំសមកសវាតាតបសរិសបសម្ផស្សេនបិ រុប្បតិ. រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា រូបន្តិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៩).

តត្ថ កិន្តិ ការណបុច្ឆា; កេន ការណេន រូបំ វទេថ, កេន ការណេន តំ រូបំ នាមាតិ អត្ថោ. រុប្បតីតិ ឯត្ថ ឥតីតិ ការណុទ្ទេសោ. យស្មា រុប្បតិ តស្មា រូបន្តិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. រុប្បតីតិ កុប្បតិ ឃដ្ដីយតិ បីឡិយតិ ភិជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឯវំ ឥមិនា ឯត្តកេន ឋានេន រុប្បនដ្ឋេន រូបំ វុត្តំ. រុប្បនលក្ខណេន រូបន្តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. រុប្បនលក្ខណញ្ហេតំ.

សីតេនបិ រុប្បតីតិអាទីសុ បន សីតេន តាវ រុប្បនំ លោកន្តរិកនិរយេ បាកដំ. តិណ្ណំ តិណ្ណញ្ហិ ចក្កវាឡានំ អន្តរេ ឯកេកោ លោកន្តរិកនិរយោ នាម ហោតិ អដ្ឋយោជនសហស្សប្បមាណោ, យស្ស នេវ ហេដ្ឋា បថវី អត្ថិ, ន ឧបរិ ចន្ទិមសូរិយទីបមណិអាលោកោ, និច្ចន្ធការោ. តត្ថ និព្ពត្តសត្តានំ តិគាវុតោ អត្តភាវោ ហោតិ. តេ វគ្គុលិយោ វិយ បព្ពតបាទេ ទីឃបុថុលេហិ នខេហិ លគ្គិត្វា អវំសិរា ឱលម្ពន្តិ. យទា សំសប្បន្តា អញ្ញមញ្ញស្ស ហត្ថបាសគតា ហោន្តិ អថ ‘ភក្ខោ នោ លទ្ធោ’តិ មញ្ញមានា តត្ថ ព្យាវដា វិបរិវត្តិត្វា លោកសន្ធារកេ ឧទកេ បតន្តិ, សីតវាតេ បហរន្តេបិ បក្កមធុកផលានិ វិយ ឆិជ្ជិត្វា ឧទកេ បតន្តិ. បតិតមត្តាវ អច្ចន្តខារេន សីតោទកេន ឆិន្នចម្មន្ហារុមំសអដ្ឋីហិ ភិជ្ជមានេហិ តត្តតេលេ បតិតបិដ្ឋបិណ្ឌិ វិយ បដបដាយមានា វិលីយន្តិ. ឯវំ សីតេន រុប្បនំ លោកន្តរិកនិរយេ បាកដំ. មហិំសករដ្ឋាទីសុបិ ហិមបាតសីតលេសុ បទេសេសុ ឯតំ បាកដមេវ. តត្ថ ហិ សត្តា សីតេន ភិន្នច្ឆិន្នសរីរា ជីវិតក្ខយម្បិ បាបុណន្តិ.

ឧណ្ហេន រុប្បនំ អវីចិមហានិរយេ បាកដំ. តត្ថ ហិ តត្តាយ លោហបថវិយា និបជ្ជាបេត្វា បញ្ចវិធពន្ធនាទិករណកាលេ សត្តា មហាទុក្ខំ អនុភវន្តិ.

ជិឃច្ឆាយ រុប្បនំ បេត្តិវិសយេ ចេវ ទុព្ភិក្ខកាលេ ច បាកដំ. បេត្តិវិសយស្មិញ្ហិ សត្តា ទ្វេ តីណិ ពុទ្ធន្តរានិ កិញ្ចិទេវ អាមិសំ ហត្ថេន គហេត្វា មុខេ បក្ខិបន្តា នាម ន ហោន្តិ. អន្តោឧទរំ អាទិត្តសុសិររុក្ខោ វិយ ហោតិ. ទុព្ភិក្ខេ កញ្ជិកមត្តម្បិ អលភិត្វា មរណប្បត្តានំ បមាណំ នាម នត្ថិ.

បិបាសាយ រុប្បនំ កាលកញ្ជិកាទីសុ បាកដំ. តត្ថ ហិ សត្តា ទ្វេ តីណិ ពុទ្ធន្តរានិ ហទយតេមនមត្តំ វា ជិវ្ហាតេមនមត្តំ វា ឧទកពិន្ទុំ លទ្ធុំ ន សក្កោន្តិ. ‘បានីយំ បិវិស្សាមា’តិ នទិំ គតានម្បិ នទី វាលិកាតលំ សម្បជ្ជតិ. មហាសមុទ្ទំ បក្ខន្តានម្បិ មហាសមុទ្ទោ បិដ្ឋិបាសាណោ ហោតិ. តេ សុស្សន្តា ពលវទុក្ខបីឡិតា វិចរន្តិ.

ឯកោ កិរ កាលកញ្ជិកអសុរោ បិបាសំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ យោជនគម្ភីរវិត្ថារំ មហាគង្គំ ឱតរិ. តស្ស គតគតដ្ឋានេ ឧទកំ ឆិជ្ជតិ, ធូមោ ឧគ្គច្ឆតិ, តត្តេ បិដ្ឋិបាសាណេ ចង្កមនកាលោ វិយ ហោតិ. តស្ស ឧទកសទ្ទំ សុត្វា ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តស្សេវ រត្តិ វិភាយិ. អថ នំ បាតោវ ភិក្ខាចារំ គច្ឆន្តា តិំសមត្តា បិណ្ឌចារិកភិក្ខូ ទិស្វា – ‘‘កោ នាម ត្វំ, សប្បុរិសា’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘បេតោហមស្មិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បរិយេសសី’’តិ? ‘‘បានីយំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អយំ គង្គា បរិបុណ្ណា, កិំ ត្វំ ន បស្សសី’’តិ? ‘‘ន ឧបកប្បតិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ គង្គាបិដ្ឋេ និបជ្ជ, មុខេ តេ បានីយំ អាសិញ្ចិស្សាមា’’តិ. សោ វាលិកាបុឡិនេ ឧត្តានោ និបជ្ជិ. ភិក្ខូ តិំសមត្តេ បត្តេ នីហរិត្វា ឧទកំ អាហរិត្វា អាហរិត្វា តស្ស មុខេ អាសិញ្ចិំសុ. តេសំ តថា ករោន្តានំយេវ វេលា ឧបកដ្ឋា ជាតា. តតោ ‘‘ភិក្ខាចារកាលោ អម្ហាកំ, សប្បុរិស; កច្ចិ តេ អស្សាទមត្តា លទ្ធា’’តិ អាហំសុ. បេតោ ‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, តិំសមត្តានំ អយ្យានំ តិំសមត្តេហិ បត្តេហិ អាសិត្តឧទកតោ អឌ្ឍបសតមត្តម្បិ បរគលគតំ, បេតត្តភាវតោ មោក្ខោ មា ហោតូ’’តិ អាហ. ឯវំ បិបាសាយ រុប្បនំ បេត្តិវិសយេ បាកដំ.

ឌំសាទីហិ រុប្បនំ ឌំសមក្ខិកាទិសម្ពពហុលេសុ បទេសេសុ បាកដំ. ឯត្ថ ច ឌំសាតិ បិង្គលមក្ខិកា, មកសាតិ មកសាវ វាតាតិ កុច្ឆិវាតបិដ្ឋិវាតាទិវសេន វេទិតព្ពា. សរីរស្មិញ្ហិ វាតរោគោ ឧប្បជ្ជិត្វា ហត្ថបាទបិដ្ឋិអាទីនិ ភិន្ទតិ, កាណំ ករោតិ, ខុជ្ជំ ករោតិ, បីឋសប្បិំ ករោតិ. អាតបោតិ សូរិយាតបោ. តេន រុប្បនំ មរុកន្តារាទីសុ បាកដំ. ឯកា កិរ ឥត្ថី មរុកន្តារេ រត្តិំ សត្ថតោ ឱហីនា ទិវា សូរិយេ ឧគ្គច្ឆន្តេ វាលិកាយ តប្បមានាយ បាទេ ឋបេតុំ អសក្កោន្តី សីសតោ បច្ឆិំ ឱតារេត្វា អក្កមិ. កមេន បច្ឆិយា ឧណ្ហាភិតត្តាយ ឋាតុំ អសក្កោន្តី តស្សា ឧបរិ សាដកំ ឋបេត្វា អក្កមិ. តស្មិម្បិ សន្តត្តេ អង្កេន គហិតំ បុត្តកំ អធោមុខំ និបជ្ជាបេត្វា កន្ទន្តំ កន្ទន្តំ អក្កមិត្វា សទ្ធិំ តេន តស្មិំយេវ ឋានេ ឧណ្ហាភិតត្តា កាលមកាសិ.

សរីសបាតិ យេ កេចិ ទីឃជាតិកា សរន្តា គច្ឆន្តិ. តេសំ សម្ផស្សេន រុប្បនំ អាសីវិសទដ្ឋាទីនំ វសេន វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ ‘យំ កិញ្ចិ រូប’ន្តិ បទេន សំគហិតំ បញ្ចវីសតិកោដ្ឋាសឆន្នវុតិកោដ្ឋាសប្បភេទំ សព្ពម្បិ រូបំ អតីតាទិកោដ្ឋាសេសុ បក្ខិបិត្វា ទស្សេតុំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នន្តិ អាហ. តតោ បរំ តទេវ អជ្ឈត្តទុកាទីសុ ចតូសុ ទុកេសុ បក្ខិបិត្វា ទស្សេតុំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វាតិអាទិ វុត្តំ. តតោ បរំ សព្ពម្បេតំ ឯកាទសសុ បទេសេសុ បរិយាទិយិត្វា ទស្សិតំ រូបំ ឯកតោ បិណ្ឌំ កត្វា ទស្សេតុំ តទេកជ្ឈន្តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ តទេកជ្ឈន្តិ តំ ឯកជ្ឈំ; អភិសញ្ញូហិត្វាតិ អភិសំហរិត្វា; អភិសង្ខិបិត្វាតិ សង្ខេបំ កត្វា; ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សព្ពម្បេតំ វុត្តប្បការំ រូបំ រុប្បនលក្ខណសង្ខាតេ ឯកវិធភាវេ បញ្ញាយ រាសិំ កត្វា រូបក្ខន្ធោ នាមាតិ វុច្ចតីតិ. ឯតេន សព្ពម្បិ រូបំ រុប្បនលក្ខណេ រាសិភាវូបគមនេន រូបក្ខន្ធោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. ន ហិ រូបតោ អញ្ញោ រូបក្ខន្ធោ នាម អត្ថិ. យថា ច រូបំ, ឯវំ វេទនាទយោបិ វេទយិតលក្ខណាទីសុ រាសិភាវូបគមនេន. ន ហិ វេទនាទីហិ អញ្ញេ វេទនាក្ខន្ធាទយោ នាម អត្ថិ.

៣. ឥទានិ ឯកេកស្មិំ ឱកាសេ បក្ខិត្តំ រូបំ វិសុំ វិសុំ ភាជេត្វា ទស្សេន្តោ តត្ថ កតមំ រូបំ អតីតន្តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ បក្ខិបិត្វា ឋបិតមាតិកាយ ភុម្មំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នន្តិអាទិនា នយេន ឋបិតាយ មាតិកាយ យំ អតីតំ រូបន្តិ វុត្តំ, តំ កតមន្តិ? ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពបុច្ឆាសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អតីតំ និរុទ្ធន្តិអាទីនិ បទានិ និក្ខេបកណ្ឌស្ស អតីតត្តិកភាជនីយវណ្ណនាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១០៤៤) វុត្តានេវ. ចត្តារោ ច មហាភូតាតិ ឥទំ អតីតន្តិ វុត្តរូបស្ស សភាវទស្សនំ. យថា ចេត្ថ ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមិនា ឥទំ ទស្សេតិ – អតីតរូបម្បិ ភូតានិ ចេវ ភូតានិ ឧបាទាយ និព្ពត្តរូបញ្ច, អនាគតម្បិ…បេ… ទូរសន្តិកម្បិ. ន ហិ ភូតេហិ ចេវ ភូតានិ ឧបាទាយ បវត្តរូបតោ ច អញ្ញំ រូបំ នាម អត្ថីតិ.

អបរោ នយោ – អតីតំសេន សង្គហិតន្តិ អតីតកោដ្ឋាសេនេវ សង្គហិតំ, ឯត្ថេវ គណនំ គតំ. កិន្តិ? ចត្តារោ ច មហាភូតា ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូបន្តិ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អនាគតបច្ចុប្បន្ននិទ្ទេសបទានិបិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានេវ.

ឥទំ បន អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ នាម សុត្តន្តបរិយាយតោ អភិធម្មនិទ្ទេសតោតិ ទុវិធំ. តំ សុត្តន្តបរិយាយេ ភវេន បរិច្ឆិន្នំ. បដិសន្ធិតោ ហិ បដ្ឋាយ អតីតភវេសុ និព្ពត្តំ រូបំ, អនន្តរភវេ វា និព្ពត្តំ ហោតុ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកេ វា, សព្ពំ អតីតមេវ នាម. ចុតិតោ បដ្ឋាយ អនាគតភវេសុ និព្ពត្តនករូបំ, អនន្តរភវេ វា និព្ពត្តំ ហោតុ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកេ វា, សព្ពំ អនាគតមេវ នាម. ចុតិបដិសន្ធិអនន្តរេ បវត្តរូបំ បច្ចុប្បន្នំ នាម. អភិធម្មនិទ្ទេសេ បន ខណេន បរិច្ឆិន្នំ. តយោ ហិ រូបស្ស ខណា – ឧប្បាទោ, ឋិតិ, ភង្គោតិ. ឥមេ តយោ ខណេ បត្វា និរុទ្ធំ រូបំ, សមនន្តរនិរុទ្ធំ វា ហោតុ អតីតេ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកេ វា, សព្ពំ អតីតមេវ នាម. តយោ ខណេ អសម្បត្តំ រូបំ, ឯកចិត្តក្ខណមត្តេន វា អសម្បត្តំ ហោតុ អនាគតេ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកេ វា, សព្ពំ អនាគតមេវ នាម. ឥមេ តយោ ខណេ សម្បត្តំ រូបំ បន បច្ចុប្បន្នំ នាម. តត្ថ កិញ្ចាបិ ឥទំ សុត្តន្តភាជនីយំ, ឯវំ សន្តេបិ អភិធម្មនិទ្ទេសេនេវ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នរូបំ និទ្ទិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ.

អបរោ នយោ – ឥទញ្ហិ រូបំ អទ្ធាសន្តតិសមយខណវសេន ចតុធា អតីតំ នាម ហោតិ. តថា អនាគតបច្ចុប្បន្នំ. អទ្ធាវសេន តាវ ឯកស្ស ឯកស្មិំ ភវេ បដិសន្ធិតោ បុព្ពេ អតីតំ, ចុតិតោ ឧទ្ធំ អនាគតំ, ឧភិន្នមន្តរេ បច្ចុប្បន្នំ. សន្តតិវសេន សភាគឯកឧតុសមុដ្ឋានំ ឯកាហារសមុដ្ឋានញ្ច បុព្ពាបរិយវសេន បវត្តមានម្បិ បច្ចុប្បន្នំ. តតោ បុព្ពេ វិសភាគឧតុអាហារសមុដ្ឋានំ អតីតំ, បច្ឆា អនាគតំ. ចិត្តជំ ឯកវីថិឯកជវនឯកសមាបត្តិសមុដ្ឋានំ បច្ចុប្បន្នំ. តតោ បុព្ពេ អតីតំ, បច្ឆា អនាគតំ. កម្មសមុដ្ឋានស្ស បាដិយេក្កំ សន្តតិវសេន អតីតាទិភេទោ នត្ថិ. តេសញ្ញេវ បន ឧតុអាហារចិត្តសមុដ្ឋានានំ ឧបត្ថម្ភកវសេន តស្ស អតីតាទិភេទោ វេទិតព្ពោ. សមយវសេន ឯកមុហុត្តបុព្ពណ្ហសាយន្ហរត្តិទិវាទីសុ សមយេសុ សន្តានវសេន បវត្តមានំ តំ តំ សមយំ បច្ចុប្បន្នំ នាម. តតោ បុព្ពេ អតីតំ, បច្ឆា អនាគតំ. ខណវសេន ឧប្បាទាទិក្ខណត្តយបរិយាបន្នំ បច្ចុប្បន្នំ នាម. តតោ បុព្ពេ អតីតំ, បច្ឆា អនាគតំ.

អបិច អតិក្កហេតុបច្ចយកិច្ចំ អតីតំ. និដ្ឋិតហេតុកិច្ចំ អនិដ្ឋិតបច្ចយកិច្ចំ បច្ចុប្បន្នំ. ឧភយកិច្ចមសម្បត្តំ អនាគតំ. សកិច្ចក្ខណេ វា បច្ចុប្បន្នំ. តតោ បុព្ពេ អតីតំ, បច្ឆា អនាគតំ. ឯត្ថ ច ខណាទិកថាវ និប្បរិយាយា, សេសា សបរិយាយា. តាសុ និប្បរិយាយកថា ឥធ អធិប្បេតា. អជ្ឈត្តទុកស្សាបិ និទ្ទេសបទានិ ហេដ្ឋា អជ្ឈត្តត្តិកនិទ្ទេសេ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១០៥០) វុត្តត្ថានេវ. ឱឡារិកាទីនិ រូបកណ្ឌវណ្ណនាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៦៧៤) វុត្តត្ថានេវ.

៦. ហីនទុកនិទ្ទេសេ តេសំ តេសំ សត្តានន្តិ ពហូសុ សត្តេសុ សាមិវចនំ. អបរស្សាបិ អបរស្សាបីតិ ហិ វុច្ចមានេ ទិវសម្បិ កប្បសតសហស្សម្បិ វទន្តោ ឯត្តកមេវ វទេយ្យ. ឥតិ សត្ថា ទ្វីហេវ បទេហិ អនវសេសេ សត្តេ បរិយាទិយន្តោ ‘តេសំ តេសំ សត្តាន’ន្តិ អាហ. ឯត្តកេន ហិ សព្ពម្បិ អបរទីបនំ សិទ្ធំ ហោតិ. ឧញ្ញាតន្តិ អវមតំ. អវញ្ញាតន្តិ វម្ភេត្វា ញាតំ. រូបន្តិបិ ន វិទិតំ. ហីឡិតន្តិ អគហេតព្ពដ្ឋេន ខិត្តំ ឆឌ្ឌិតំ, ជិគុច្ឆិតន្តិបិ វទន្តិ. បរិភូតន្តិ កិមេតេនាតិ វាចាយ បរិភវិតំ. អចិត្តីកតន្តិ ន គរុកតំ. ហីនន្តិ លាមកំ. ហីនមតន្តិ ហីនន្តិ មតំ, លាមកំ កត្វា ញាតំ. ហីនសម្មតន្តិ ហីនន្តិ លោកេ សម្មតំ, ហីនេហិ វា សម្មតំ, គូថភក្ខេហិ គូថោ វិយ. អនិដ្ឋន្តិ អប្បិយំ, បដិលាភត្ថាយ វា អបរិយេសិតំ. សចេបិ នំ កោចិ បរិយេសេយ្យ, បរិយេសតុ. ឯតស្ស បន អារម្មណស្ស ឯតទេវ នាមំ. អកន្តន្តិ អកាមិតំ, និស្សិរិកំ វា. អមនាបន្តិ មនស្មិំ ន អប្បិតំ. តាទិសញ្ហិ អារម្មណំ មនស្មិំ ន អប្បីយតិ. អថ វា មនំ អប្បាយតិ វឌ្ឍេតីតិ មនាបំ, ន មនាបំ អមនាបំ.

អបរោ នយោ – អនិដ្ឋំ សម្បត្តិវិរហតោ. តំ ឯកន្តេន កម្មសមុដ្ឋានេសុ អកុសលកម្មសមុដ្ឋានំ. អកន្តំ សុខស្ស អហេតុភាវតោ. អមនាបំ ទុក្ខស្ស ហេតុភាវតោ. រូបា សទ្ទាតិ ឥទមស្ស សភាវទីបនំ. ឥមស្មិញ្ហិ បទេ អកុសលកម្មជវសេន អនិដ្ឋា បញ្ច កាមគុណា វិភត្តា. កុសលកម្មជំ បន អនិដ្ឋំ នាម នត្ថិ, សព្ពំ ឥដ្ឋមេវ.

បណីតបទនិទ្ទេសោ វុត្តបដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ បន បទេ កុសលកម្មជវសេន ឥដ្ឋា បញ្ច កាមគុណា វិភត្តា. កុសលកម្មជញ្ហិ អនិដ្ឋំ នាម នត្ថិ, សព្ពំ ឥដ្ឋមេវ. យថា ច កម្មជេសុ ឯវំ ឧតុសមុដ្ឋានាទីសុបិ ឥដ្ឋានិដ្ឋតា អត្ថិ ឯវាតិ ឥមស្មិំ ទុកេ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណំ បដិវិភត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អយំ តាវ អាចរិយានំ សមានត្ថកថា. វិតណ្ឌវាទី បនាហ – ឥដ្ឋានិដ្ឋំ នាម បាដិយេក្កំ បដិវិភត្តំ នត្ថិ, តេសំ តេសំ រុចិវសេន កថិតំ.

យថាហ –

‘‘មនាបបរិយន្តំ ខ្វាហំ, មហារាជ, បញ្ចសុ កាមគុណេសុ អគ្គន្តិ វទាមិ. តេវ, មហារាជ, រូបា ឯកច្ចស្ស មនាបា ហោន្តិ, ឯកច្ចស្ស អមនាបា ហោន្តិ. តេវ, មហារាជ, សទ្ទា, គន្ធា, រសា, ផោដ្ឋព្ពា ឯកច្ចស្ស មនាបា ហោន្តិ, ឯកច្ចស្ស អមនាបា ហោន្តី’’តិ (សំ. និ. ១.១២៣).

ឯវំ យស្មា តេយេវ រូបាទយោ ឯកោ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តត្ថ លោភំ ឧប្បាទេតិ. ឯកោ កុជ្ឈតិ បដិហញ្ញតិ, តត្ថ ទោសំ ឧប្បាទេតិ. ឯកស្ស ឥដ្ឋា ហោន្តិ កន្តា មនាបា, ឯកស្ស អនិដ្ឋា អកន្តា អមនាបា. ឯកោ ចេតេ ‘ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា’តិ ទក្ខិណតោ គណ្ហាតិ, ឯកោ ‘អនិដ្ឋា អកន្តា អមនាបា’តិ វាមតោ. តស្មា ឥដ្ឋានិដ្ឋំ នាម បាដិយេក្កំ បដិវិភត្តំ នាម នត្ថិ. បច្ចន្តវាសីនញ្ហិ គណ្ឌុប្បាទាបិ ឥដ្ឋា ហោន្តិ កន្តា មនាបា, មជ្ឈិមទេសវាសីនំ អតិជេគុច្ឆា. តេសញ្ច មោរមំសាទីនិ ឥដ្ឋានិ ហោន្តិ, ឥតរេសំ តានិ អតិជេគុច្ឆានីតិ.

សោ វត្តព្ពោ – ‘‘កិំ បន ត្វំ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណំ បាដិយេក្កំ បដិវិភត្តំ នាម នត្ថីតិ វទេសី’’តិ? ‘‘អាម នត្ថី’’តិ វទាមិ. បុន តថេវ យាវតតិយំ បតិដ្ឋាបេត្វា បញ្ហោ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘‘និព្ពានំ នាម ឥដ្ឋំ ឧទាហុ អនិដ្ឋ’’ន្តិ? ជានមានោ ‘‘ឥដ្ឋ’’ន្តិ វក្ខតិ. សចេបិ ន វទេយ្យ, មា វទតុ. និព្ពានំ បន ឯកន្តឥដ្ឋមេវ. ‘‘ននុ ឯកោ និព្ពានស្ស វណ្ណេ កថិយមានេ កុជ្ឈិត្វា – ‘ត្វំ និព្ពានស្ស វណ្ណំ កថេសិ, កិំ តត្ថ អន្នបានមាលាគន្ធវិលេបនសយនច្ឆាទនសមិទ្ធា បញ្ច កាមគុណា អត្ថី’តិ វត្វា ‘នត្ថី’តិ វុត្តេ ‘អលំ តវ និព្ពានេនា’តិ និព្ពានស្ស វណ្ណេ កថិយមានេ កុជ្ឈិត្វា ឧភោ កណ្ណេ ថកេតីតិ ឥដ្ឋេតំ. ឯតស្ស បន វសេន តវ វាទេ និព្ពានំ អនិដ្ឋំ នាម ហោតិ. ន បនេតំ ឯវំ គហេតព្ពំ. ឯសោ ហិ វិបរីតសញ្ញាយ កថេតិ. សញ្ញាវិបល្លាសេន ច តទេវ អារម្មណំ ឯកស្ស ឥដ្ឋំ ហោតិ, ឯកស្ស អនិដ្ឋំ’’.

ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណំ បន បាដិយេក្កំ វិភត្តំ អត្ថីតិ. កស្ស វសេន វិភត្តន្តិ? មជ្ឈិមកសត្តស្ស. ឥទញ្ហិ ន អតិឥស្សរានំ មហាសម្មតមហាសុទស្សនធម្មាសោកាទីនំ វសេន វិភត្តំ. តេសញ្ហិ ទិព្ពកប្បម្បិ អារម្មណំ អមនាបំ ឧបដ្ឋាតិ. ន អតិទុគ្គតានំ ទុល្លភន្នបានានំ វសេន វិភត្តំ. តេសញ្ហិ កណាជកភត្តសិត្ថានិបិ បូតិមំសរសោបិ អតិមធុរោ អមតសទិសោ ច ហោតិ. មជ្ឈិមកានំ បន គណកមហាមត្តសេដ្ឋិកុដុម្ពិកវាណិជាទីនំ កាលេន ឥដ្ឋំ កាលេន អនិដ្ឋំ លភមានានំ វសេន វិភត្តំ. ឯវរូបា ហិ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ បរិច្ឆិន្ទិតុំ សក្កោន្តីតិ.

តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ បនាហ – ‘‘ឥដ្ឋានិដ្ឋំ នាម វិបាកវសេនេវ បរិច្ឆិន្នំ, ន ជវនវសេន. ជវនំ បន សញ្ញាវិបល្លាសវសេន ឥដ្ឋស្មិំយេវ រជ្ជតិ, ឥដ្ឋស្មិំយេវ ទុស្សតិ; អនិដ្ឋស្មិំយេវ រជ្ជតិ, អនិដ្ឋស្មិំយេវ ទុស្សតី’’តិ. វិបាកវសេនេវ បនេតំ ឯកន្តតោ បរិច្ឆិជ្ជតិ. ន ហិ សក្កា វិបាកចិត្តំ វញ្ចេតុំ. សចេ អារម្មណំ ឥដ្ឋំ ហោតិ, កុសលវិបាកំ ឧប្បជ្ជតិ. សចេ អនិដ្ឋំ, អកុសលវិបាកំ ឧប្បជ្ជតិ. កិញ្ចាបិ ហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ពុទ្ធំ វា សង្ឃំ វា មហាចេតិយាទីនិ វា ឧឡារានិ អារម្មណានិ ទិស្វា អក្ខីនិ បិទហន្តិ, ទោមនស្សំ អាបជ្ជន្តិ, ធម្មសទ្ទំ សុត្វា កណ្ណេ ថកេន្តិ, ចក្ខុវិញ្ញាណសោតវិញ្ញាណានិ បន នេសំ កុសលវិបាកានេវ ហោន្តិ.

កិញ្ចាបិ គូថសូករាទយោ គូថគន្ធំ ឃាយិត្វា ‘ខាទិតុំ លភិស្សាមា’តិ សោមនស្សជាតា ហោន្តិ, គូថទស្សនេ បន តេសំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តស្ស គន្ធឃាយនេ ឃានវិញ្ញាណំ, រសសាយនេ ជិវ្ហាវិញ្ញាណញ្ច អកុសលវិបាកមេវ ហោតិ. ពន្ធិត្វា វរសយនេ សយាបិតសូករោ ច កិញ្ចាបិ វិរវតិ, សញ្ញាវិបល្លាសេន បនស្ស ជវនស្មិំយេវ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, កាយវិញ្ញាណំ កុសលវិបាកមេវ. កស្មា? អារម្មណស្ស ឥដ្ឋតាយ.

អបិច ទ្វារវសេនាបិ ឥដ្ឋានិដ្ឋតា វេទិតព្ពា. សុខសម្ផស្សញ្ហិ គូថកលលំ ចក្ខុទ្វារឃានទ្វារេសុ អនិដ្ឋំ, កាយទ្វារេ ឥដ្ឋំ ហោតិ. ចក្កវត្តិនោ មណិរតនេន បោថិយមានស្ស, សុវណ្ណសូលេ ឧត្តាសិតស្ស ច មណិរតនសុវណ្ណសូលានិ ចក្ខុទ្វារេ ឥដ្ឋានិ ហោន្តិ, កាយទ្វារេ អនិដ្ឋានិ. កស្មា? មហាទុក្ខស្ស ឧប្បាទនតោ. ឯវំ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ ឯកន្តតោ វិបាកេនេវ បរិច្ឆិជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ.

តំ តំ វា បនាតិ ឯត្ថ ន ហេដ្ឋិមនយោ ឱលោកេតព្ពោ. ន ហិ ភគវា សម្មុតិមនាបំ ភិន្ទតិ, បុគ្គលមនាបំ បន ភិន្ទតិ. តស្មា តំតំវាបនវសេនេវ ឧបាទាយុបាទាយ ហីនប្បណីតតា វេទិតព្ពា. នេរយិកានញ្ហិ រូបំ កោដិប្បត្តំ ហីនំ នាម; តំ ឧបាទាយ តិរច្ឆានេសុ នាគសុបណ្ណានំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសំ រូបំ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ បេតានំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសម្បិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ ជានបទានំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសម្បិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ គាមភោជកានំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសម្បិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ ជនបទសាមិកានំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសម្បិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ បទេសរាជូនំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសម្បិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ ចក្កវត្តិរញ្ញោ រូបំ បណីតំ នាម. តស្សាបិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ ភុម្មទេវានំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសម្បិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ រូបំ បណីតំ នាម. តេសម្បិ ហីនំ; តំ ឧបាទាយ តាវតិំសានំ ទេវានំ រូបំ បណីតំ នាម…បេ… អកនិដ្ឋទេវានំ បន រូបំ មត្ថកប្បត្តំ បណីតំ នាម.

៧. ទូរទុកនិទ្ទេសេ ឥត្ថិន្ទ្រិយាទីនិ ហេដ្ឋា វិភត្តានេវ. ឥមស្មិំ បន ទុកេ ទុប្បរិគ្គហដ្ឋេន លក្ខណទុប្បដិវិជ្ឈតាយ សុខុមរូបំ ទូរេតិ កថិតំ. សុខបរិគ្គហដ្ឋេន លក្ខណសុប្បដិវិជ្ឈតាយ ឱឡារិករូបំ សន្តិកេតិ. កពឡីការាហារបរិយោសានេ ច និយ្យាតនដ្ឋានេបិ ‘ឥទំ វុច្ចតិ រូបំ ទូរេ’តិ ន នីយ្យាតិតំ. កស្មា? ទុវិធញ្ហិ ទូរេ នាម – លក្ខណតោ ច ឱកាសតោ ចាតិ. តត្ថ លក្ខណតោ ទូរេតិ ន កថិតំ, តំ ឱកាសតោ កថេតព្ពំ. តស្មា ទូរេតិ អកថិតំ. ឱឡារិករូបំ ឱកាសតោ ទូរេតិ ទស្សេតុំ អនិយ្យាតេត្វាវ យំ វា បនញ្ញម្បីតិអាទិមាហ. សន្តិកបទនិទ្ទេសេបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ អនាសន្នេតិ ន អាសន្នេ, អនុបកដ្ឋេតិ និស្សដេ, ទូរេតិ ទូរម្ហិ, អសន្តិកេតិ ន សន្តិកេ. ឥទំ វុច្ចតិ រូបំ ទូរេតិ ឥទំ បណ្ណរសវិធំ សុខុមរូបំ លក្ខណតោ ទូរេ, ទសវិធំ បន ឱឡារិករូបំ យេវាបនកវសេន ឱកាសតោ ទូរេតិ វុច្ចតិ. សន្តិកបទនិទ្ទេសោ ឧត្តានត្ថោយេវ.

ឥទំ វុច្ចតិ រូបំ សន្តិកេតិ ឥទំ ទសវិធំ ឱឡារិករូបំ លក្ខណតោ សន្តិកេ, បញ្ចទសវិធំ បន សុខុមរូបំ យេវាបនកវសេន ឱកាសតោ សន្តិកេតិ វុច្ចតិ. កិត្តកតោ បដ្ឋាយ បន រូបំ ឱកាសវសេន សន្តិកេ នាម? កិត្តកតោ បដ្ឋាយ ទូរេ នាមាតិ? បកតិកថាយ កថេន្តានំ ទ្វាទសហត្ថោ សវនូបចារោ នាម ហោតិ. តស្ស ឱរតោ រូបំ សន្តិកេ, បរតោ ទូរេ. តត្ថ សុខុមរូបំ ទូរេ ហោន្តំ លក្ខណតោបិ ឱកាសតោបិ ទូរេ ហោតិ; សន្តិកេ ហោន្តំ បន ឱកាសតោវ សន្តិកេ ហោតិ, ន លក្ខណតោ. ឱឡារិករូបំ សន្តិកេ ហោន្តំ លក្ខណតោបិ ឱកាសតោបិ សន្តិកេ ហោតិ; ទូរេ ហោន្តំ ឱកាសតោវ ទូរេ ហោតិ, ន លក្ខណតោ.

តំ តំ វា បនាតិ ឯត្ថ ន ហេដ្ឋិមនយោ ឱលោកេតព្ពោ. ហេដ្ឋា ហិ ភិន្ទមានោ គតោ. ឥធ បន ន លក្ខណតោ ទូរំ ភិន្ទតិ, ឱកាសតោ ទូរមេវ ភិន្ទតិ. ឧបាទាយុបាទាយ ទូរសន្តិកញ្ហិ ឯត្ថ ទស្សិតំ. អត្តនោ ហិ រូបំ សន្តិកេ នាម; អន្តោកុច្ឆិគតស្សាបិ បរស្ស ទូរេ. អន្តោកុច្ឆិគតស្ស សន្តិកេ; ពហិឋិតស្ស ទូរេ. ឯកមញ្ចេ សយិតស្ស សន្តិកេ; ពហិបមុខេ ឋិតស្ស ទូរេ. អន្តោបរិវេណេ រូបំ សន្តិកេ; ពហិបរិវេណេ ទូរេ. អន្តោសង្ឃារាមេ រូបំ សន្តិកេ; ពហិសង្ឃារាមេ ទូរេ. អន្តោសីមាយ រូបំ សន្តិកេ; ពហិសីមាយ ទូរេ. អន្តោគាមខេត្តេ រូបំ សន្តិកេ; ពហិគាមក្ខេត្តេ ទូរេ. អន្តោជនបទេ រូបំ សន្តិកេ; ពហិជនបទេ ទូរេ. អន្តោរជ្ជសីមាយ រូបំ សន្តិកេ; ពហិរជ្ជសីមាយ ទូរេ. អន្តោសមុទ្ទេ រូបំ សន្តិកេ; ពហិសមុទ្ទេរូបំ ទូរេ. អន្តោចក្កវាឡេ រូបំ សន្តិកេ; ពហិចក្កវាឡេ ទូរេតិ.

អយំ រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសោ.