១៩-២៤. បច្ចនីយានុលោមបដ្ឋានវណ្ណនា

១. ឥទានិ កុសលាទីសុ ធម្មេសុ បច្ចយធម្មំ បដិក្ខិបិត្វា បច្ចយុប្បន្នស្ស កុសលាទិភាវំ អប្បដិក្ខេបវសេន ធម្មានំ បច្ចនីយានុលោមតាយ លទ្ធនាមំ បច្ចនីយានុលោមបដ្ឋានំ ទស្សេតុំ នកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ នកុសលំ ធម្មំ បដិច្ចាតិ កុសលស្ស បច្ចយភាវំ វារេតិ. អកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតីតិ អកុសលស្ស ឧប្បត្តិំ អនុជានាតិ. នកុសលញ្ហិ អកុសលំ អព្យាកតំ វា, តញ្ច សហជាតបច្ចយំ កត្វា ឧប្បជ្ជមានោ កុសលោ នាម នត្ថិ, តស្មា អកុសលាព្យាកតវសេន ទេសនា កតា. តត្ថ ‘‘អកុសលំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា’’តិ ឯវំ នកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច វិស្សជ្ជនំ វេទិតព្ពំ. អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយាតិ អយំ បន បញ្ហោ ‘‘វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូប’’ន្តិ វិស្សជ្ជិតោវ. ឥតិ សព្ពបញ្ហេសុ អវិស្សជ្ជិតស្ស អត្ថានុរូបំ វិស្សជ្ជិតស្ស ច បាឡិអាគតមេវ វិស្សជ្ជនំ. ឯកេកស្មិញ្ច តិកទុកេ វារប្បភេទបច្ចយគណនវិធានំ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ.

ឯត្តាវតា ច –

តិកញ្ច បដ្ឋានវរំ ទុកុត្តមំ,

ទុកំ តិកញ្ចេវ តិកំ ទុកញ្ច;

តិកំ តិកញ្ចេវ ទុកំ ទុកញ្ច,

ឆ បច្ចនីយានុលោមម្ហិ នយា សុគម្ភីរាតិ. –

អដ្ឋកថាយំ វុត្តគាថាយ ទីបិតា. ធម្មបច្ចនីយានុលោមបដ្ឋានេ ឆ នយា និទ្ទិដ្ឋា ហោន្តិ. បច្ចយវសេន បនេត្ថ ឯកេកស្មិំ បដ្ឋានេ អនុលោមាទយោ ចត្តារោ ចត្តារោ នយាតិ ឯកេន បរិយាយេន ចតុវីសតិនយបដិមណ្ឌិតំ បច្ចនីយានុលោមបដ្ឋានញ្ញេវ វេទិតព្ពំ.

បច្ចនីយានុលោមបដ្ឋានវណ្ណនា.

ឯវំ ធម្មានុលោមាទិវសេន ចតូសុ វារេសុ ឯកេកស្មិំ ចតុវីសតិយា ចតុវីសតិយា នយានំ វសេន ឆន្នវុតិ នយា ហោន្តិ. តត្ថ បច្ចយនយេ អគ្គហេត្វា ឯកេកស្មិំ បដ្ឋានេ តិកទុកាទីនញ្ញេវ ឆន្នំ ឆន្នំ នយានំ វសេនេតំ ចតុវីសតិនយបដិមណ្ឌិតំ សមន្តបដ្ឋានមហាបករណំ វេទិតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘កុសលារម្មណោ ធម្មោ អកុសលារម្មណោ ធម្មោ’’តិអាទិនា នយេន អារម្មណមាតិកំ នាម ឋបេត្វា ‘‘កុសលារម្មណោ ធម្មោ កុសលារម្មណស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា នយេន អារម្មណបដ្ឋានំ នាម ទស្សេត្វា អបរម្បិ ផស្សាទីនំ វសេនបិ ផស្សបដ្ឋានំ នាម ឧទ្ធរិត្វា ទស្សេន្តិ. តំ នេវ បាឡិយំ ន អដ្ឋកថាសុ សន្ទិស្សតីតិ ឥធ ន វិចារិតំ. សង្គីតិអារុឡ្ហបាឡិវសេនេវ បនេត្ថ វណ្ណនា កតាតិ វេទិតព្ពា.

ឯត្តាវតា ច –

សម្មូឡ្ហា យត្ថ បជា, តន្តាកុលាទិភាវមាបន្នា;

នេកវិធទុក្ខគហនំ, សំសារំ នាតិវត្តន្តិ.

បច្ចយភេទេ កុសលោ, លោកេ គរុតម្បិ បច្ចយាការំ;

អតិនិប្បុណគម្ភីរំ, ជវនព្ភូមិំ ពុទ្ធញាណស្ស.

កុសលាទិធម្មភេទំ, និស្សាយ នយេហិ វិវិធគណនេហិ;

វិត្ថារេន្តោ សត្តម-មភិធម្មប្បករណំ សត្ថា.

សុវិហិតសន្និដ្ឋានោ, បដ្ឋានំ នាម យំ បកាសេសិ;

សទ្ធាយ សមារទ្ធា, យា អដ្ឋកថា មយា តស្ស.

អាចរិយានំ វាទំ, អវិហាយ វិភជ្ជវាទិសិស្សានំ;

អតិពហុវិធន្តរាយេ, លោកម្ហិ អនន្តរាយេន.

សា ឯវំ អជ្ជ កតា, ចុទ្ទសមត្តេហិ ភាណវារេហិ;

អត្ថំ បកាសយន្តី, បដ្ឋានវរស្ស សកលស្ស.

សន្និដ្ឋានំ បត្តា យថេវ និដ្ឋំ តថា ពហុជនស្ស;

សម្បាបុណន្តុ សីឃំ, កល្យាណា សព្ពសង្កប្បា.

ឯត្តាវតា –

សត្តប្បករណំ នាថោ, អភិធម្មមទេសយិ;

ទេវាតិទេវោ ទេវានំ, ទេវលោកម្ហិ យំ បុរេ.

តស្ស អដ្ឋកថា ឯសា, សកលស្សាបិ និដ្ឋិតា;

ចិរដ្ឋិតត្ថំ ធម្មស្ស, និដ្ឋបេន្តេន តំ មយា.

យំ បត្តំ កុសលំ តស្ស, អានុភាវេន បាណិនោ;

សព្ពេ សទ្ធម្មរាជស្ស, ញត្វា ធម្មំ សុខាវហំ.

បាបុណន្តុ វិសុទ្ធាយ, សុខាយ បដិបត្តិយា;

អសោកមនុបាយាសំ, និព្ពានសុខមុត្តមំ.

ចិរំ តិដ្ឋតុ សទ្ធម្មោ, ធម្មេ ហោន្តុ សគារវា;

សព្ពេបិ សត្តា កាលេន, សម្មា ទេវោ បវស្សតុ.

យថា រក្ខិំសុ បោរាណា, សុរាជានោ តថេវិមំ;

រាជា រក្ខតុ ធម្មេន, អត្តនោវ បជំ បជន្តិ.

បដ្ឋានប្បករណ-អដ្ឋកថា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា ច បញ្ចបករណដ្ឋកថាតិ.

និគមនកថា

បរមវិសុទ្ធសទ្ធាពុទ្ធិវីរិយបដិមណ្ឌិតេន សីលាចារជ្ជវមទ្ទវាទិគុណសមុទយសមុទិតេន សកសមយសមយន្តរគហនជ្ឈោគាហណសមត្ថេន បញ្ញាវេយ្យត្តិយសមន្នាគតេន តិបិដកបរិយត្តិប្បភេទេ សាដ្ឋកថេ សត្ថុសាសនេ អប្បដិហតញាណប្បភាវេន មហាវេយ្យាករណេន ករណសម្បត្តិជនិតសុខវិនិគ្គតមធុរោទារវចនលាវណ្ណយុត្តេន យុត្តមុត្តវាទិនា វាទីវរេន មហាកវិនា បភិន្នបដិសម្ភិទាបរិវារេ ឆឡភិញ្ញាទិប្បភេទគុណបដិមណ្ឌិតេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ សុប្បតិដ្ឋិតពុទ្ធីនំ ថេរវំសប្បទីបានំ ថេរានំ មហាវិហារវាសីនំ វំសាលង្ការភូតេន វិបុលវិសុទ្ធពុទ្ធិនា ពុទ្ធឃោសោតិ គរូហិ គហិតនាមធេយ្យេន ថេរេន កតា អយំ សកលស្សបិ អភិធម្មបិដកស្ស អដ្ឋកថា –

តាវ តិដ្ឋតុ លោកស្មិំ, លោកនិត្ថរណេសិនំ;

ទស្សេន្តី កុលបុត្តានំ, នយំ បញ្ញាវិសុទ្ធិយា.

យាវ ពុទ្ធោតិ នាមម្បិ, សុទ្ធចិត្តស្ស តាទិនោ;

លោកម្ហិ លោកជេដ្ឋស្ស, បវត្តតិ មហេសិនោតិ.

អភិធម្មបិដក-អដ្ឋកថា និដ្ឋិតា.