១៣. បុរិសការានុយោគវណ្ណនា

១២៣. ឥទានិ បុរិសការានុយោគោ ហោតិ. តត្ថ កម្មេ សតិ និយមតោ តស្ស ការកេនបិ ភវិតព្ពន្តិ លទ្ធិយា បុច្ឆា បរវាទិស្ស, តថារូបានំ កម្មានំ អត្ថិតាយ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. បុន កត្តា ការេតាតិ បុច្ឆា បរវាទិស្ស. តត្ថ កត្តាតិ តេសំ កម្មានំ ការកោ. ការេតាតិ អាណត្តិទេសនាទីហិ ឧបាយេហិ ការាបកោ. ឥទានិ យស្មា បរវាទី បុគ្គលំ សន្ធាយ កត្តាតិ បុច្ឆតិ, ន ករណមត្តំ, តស្មា បដិក្ខេបោ សកវាទិស្ស.

១២៤. តស្ស កត្តា ការេតាតិ ឯត្ថ យទិ យំ យំ ឧបលព្ភតិ, តស្ស តស្ស កត្តា បុគ្គលោ តេ ឧបលព្ភតិ, កិំ តស្សាបិ ការកោ ច ការាបកោ ច អញ្ញោ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ អត្ថោ. បរវាទី តថា អនិច្ឆន្តោ ឥស្សរនិម្មានវាទភយេន បដិក្ខិបតិ. បុន បុដ្ឋោ យស្មា បុគ្គលំ មាតាបិតរោ ជនេន្តិ នាមំ ករោន្តិ បោសេន្តិ, តស្មាស្ស តេ ការកា. យេ ច បន តំ កល្យាណមិត្តា វា អាចរិយា វា តានិ តានិ វិជ្ជាដ្ឋានសិប្បាយតនានិ សិក្ខាបេន្តិ, តេ ការាបកា នាមាតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. បុរិមកម្មមេវ តស្ស កត្តា ចេវ ការាបេតា ចាតិ អធិប្បេតំ.

១២៥. តស្ស តស្សេវាតិ ឥមិនា ឥទំ បុច្ឆតិ – យទិ កម្មានំ ការកស្ស កត្តា តស្សាបិ កត្តា តស្សាបិ កត្តា អត្ថេវ, ឯវំ សន្តេ បុរិមេន បុរិមេន អវស្សំ បច្ឆា បច្ឆា បុគ្គលោ កាតព្ពោតិ ឥមិនាបិ តេ កម្មានំ ការកេន បុគ្គលេន អាយតិំ អញ្ញោ បុគ្គលោ កាតព្ពោ, តេនាបិ អញ្ញោតិ នត្ថិ ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយា, នត្ថិ វដ្ដស្ស ឧបច្ឆេទោ, នត្ថិ អប្បច្ចយបរិនិព្ពានំ. បច្ចយាភាវេន បច្ចយបដិពទ្ធស្ស ទុក្ខស្ស អភាវា យំ និព្ពានំ វុត្តំ, នត្ថិ តេ តន្តិ. អថ វា តស្ស តស្សេវាតិ យទិ កម្មំ កម្មមត្តំ ន ហោតិ, តស្ស បន ការកោ បុគ្គលោ, តស្សាបិ ការកោ, តស្សាបិ ការកោតិ ឯវំ បុគ្គលបរម្បរា អត្ថិ. ឯវំ សន្តេ យា ឯសា កម្មវដ្ដស្ស អប្បវត្តិករណេន ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយា វុត្តា, សា នត្ថីតិ អត្ថោ. បរវាទី តំ អនិច្ឆន្តោ បដិក្ខិបតិ. ឥតោ អបរាសុបិ ឧបលព្ភតិ សាមញ្ញេន ការកបុច្ឆាសុ បុគ្គលំយេវ សន្ធាយ ‘‘កត្តា ការេតា’’តិ វុត្តំ, ន បច្ចយេ. ន ហិ មហាបថវីអាទីនំ បច្ចយា នត្ថិ.

១៣៥. អញ្ញោ កល្យាណបាបកានំ កម្មានំ កត្តាតិ បញ្ហោ ‘‘សង្ខារវន្តំ វា អត្តាន’’ន្តិអាទិទិដ្ឋិភយា បដិក្ខិត្តោ.

១៣៦. វិបាកោ ឧបលព្ភតីតិអាទិ វិបាកបដិសំវេទីវសេន បុគ្គលំ ទស្សេន្តស្ស លទ្ធិភិន្ទនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ វិបាកបដិសំវេទីតិ អនុយោគោ បរវាទិស្ស, វិបាកបវត្តិតោ អញ្ញស្ស វេទកស្ស អភាវា បដិក្ខេបោ សកវាទិស្ស. បុន បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស.

១៣៨. តស្ស បដិសំវេទីតិ តស្ស វិបាកបដិសំវេទកស្ស បដិសំវេទី យស្មា បន បដិសំវេទិតព្ពោ នាម វិបាកោ, ន ច បុគ្គលោ វិបាកោ, តស្មា បដិក្ខេបោ បរវាទិស្ស. បុន បុដ្ឋោ យស្មា បុញ្ញវិបាកេ ឋិតត្តា វិបាកបដិសំវេទី បុត្តំ វា បតិំ វា មាតា វា ជាយា វា បរិចុម្ពតិ បរិសជ្ជតិ, តស្មា តថារូបំ បដិសំវេទិតំ សន្ធាយ បដិជានាតិ បរវាទី.

តស្ស តស្សេវាតិ យទិ វិបាកោ វិបាកមត្តំ ន ហោតិ, តស្ស បន បដិសំវេទី បុគ្គលោ, តស្សាបិ បដិសំវេទី តស្សាបិ បដិសំវេទីតិ ឯវំ បុគ្គលបរម្បរា អត្ថិ. ឯវំ សន្តេ យា ឯសា វិបាកវដ្ដស្ស អប្បវត្តិករណេន ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយា វុត្តា, សា នត្ថីតិ អត្ថោ. ឥតោ បរំ ឧបលព្ភតិសាមញ្ញេន បដិសំវេទីបុច្ឆាសុ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១៤២. អញ្ញោ កល្យាណបាបកានំ កម្មានំ វិបាកបដិសំវេទីតិ បញ្ហោ ‘‘វេទនវន្តំ វា អត្តាន’’ន្តិអាទិទិដ្ឋិភយា បដិក្ខិត្តោ.

១៤៣. ទិព្ពំ សុខន្តិអាទិ កល្យាណបាបកានំ កម្មានំ វិបាកំ ភាជេត្វា ទស្សនវសេន អារទ្ធំ. តំ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សកវាទិនោ ចេត្ថ បុគ្គលវសេនេវ បដិសំវេទីបដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ, ន វេទយិតវសេន.

១៤៨. មហាបថវីអាទីនិ ហិ អារម្មណំ កត្វា វេទយិតានំ ឧប្បត្តិ អប្បដិសិទ្ធា.

១៧០. កត្តា ការេតា វិបាកបដិសំវេទីតិអាទិ វោមិស្សកនយវសេន អារទ្ធំ. តត្ថ សោ ករោតីតិ យំ ត្វំ កត្តាតិ ច បដិសំវេទីតិ ច វទេសិ, កិំ សោយេវ ករោតិ, សោ បដិសំវេទេតិ. អយមនុយោគោ សកវាទិស្ស, សុត្តវិរោធភយេន បដិក្ខេបោ បរវាទិស្ស.

១៧១. បុន បុដ្ឋោ ‘‘ឥធ នន្ទតិ បេច្ច នន្ទតី’’តិអាទិសុត្តវសេន (ធ. ប. ១៨) បដិញ្ញា តស្សេវ. អថស្ស វចនោកាសំ បដិពាហន្តោ សកវាទី សយំកតំ សុខទុក្ខន្តិ អាហ.

១៧២. តត្ថ អញ្ញោ ករោតីតិ ការកវេទកានំ អញ្ញត្តបុច្ឆាវសេន វុត្តំ. តតោ បរវាទី សុត្តវិរោធភយេន បដិក្ខិបិត្វា បុន បុដ្ឋោ ‘‘មនុស្សភូតោ កត្វា ទេវភូតោ បដិសំវេទេតី’’តិ មញ្ញមានោ បដិជានាតិ. ឯវំវាទិនោ បន បរំកតំ សុខទុក្ខំ អាបជ្ជតីតិ តស្ស វសេន បុដ្ឋោ បុន បដិក្ខិបតិ.

១៧៤. សោ ច អញ្ញោ ចាតិ ការកវេទកានំ ឯកត្តអញ្ញត្តបុច្ឆាវសេន វុត្តំ. តតោ បរវាទី សុត្តវិរោធភយេនេវ បដិក្ខិបិត្វា បុន បុដ្ឋោ បុរិមេ ទ្វេបិ នយេ ឯកតោ កត្វា បដិជានាតិ. ឯវំវាទិនោ បន សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច សុខទុក្ខំ អាបជ្ជតីតិ តស្ស វសេន បុដ្ឋោ បុន បដិក្ខិបតិ.

១៧៦. នេវ សោ ករោតីតិ ការកវេទកានំ ឯកត្តអញ្ញត្តបដិក្ខេបវសេន វុត្តំ. តតោ បរវាទី សុត្តវិរោធវសេនេវ បដិក្ខិបិត្វា បុន បុដ្ឋោ យស្មា មនុស្សោ ទេវលោកូបបត្តិយា កម្មំ កត្វា ន មនុស្សភូតោវ បដិសំវេទេតិ, នាបិ យេន កម្មំ កតំ, តតោ អញ្ញោវ បដិសំវេទេតិ, តស្មា ការកតោ វេទកោ នេវ សោ ហោតិ, ន អញ្ញោតិ មញ្ញមានោ បដិជានាតិ. លទ្ធិមត្តមេវេតំ? ឯវំវាទិនោ បន អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ សុខទុក្ខំ អាបជ្ជតីតិ តស្ស វសេន បុដ្ឋោ បុន បដិក្ខិបតិ. អបិច ឥមស្មិំ វោមិស្សកនយេ អាទិតោ បដ្ឋាយ ឥមិនាបិ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យស្មា ហិ អយំ បុគ្គលវាទី កម្មានំ ការកញ្ចេវ វេទកញ្ច ឥច្ឆតិ, តស្មាស្ស យោ ការកោ, តេនេវ វា វេទកេន ភវិតព្ពំ, អញ្ញេន វា ឧភោហិ វា ភវិតព្ពំ, ឧភោហិ វាបិ ន ភវិតព្ពន្តិ ឥទមាបន្នំ ហោតិ. ឯវមាបន្នមេវ អនុយោគំ អនុយុញ្ជន្តោ សកវាទី ‘‘សោ ករោតី’’តិអាទយោ ចត្តារោបិ វិកប្បេ អាហ. សេសំ វុត្តប្បការមេវ.

បរិយោសានេ បន ចត្តារោបិ បញ្ហា ឯកតោ បុដ្ឋា. តត្ថ បដិក្ខេបោ ច បដិជាននា ច សយំកតាទិទោសប្បត្តិ ច បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពា. ឥតោ បរំ ‘‘កល្យាណបាបកានី’’តិ អវត្វា ហេដ្ឋា វុត្តនយា ឯវ ‘‘កម្មំ អត្ថី’’តិអាទិនា វិកប្បេន ទស្សិតា. តេសម្បិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បុរិសការានុយោគវណ្ណនា.

កល្យាណវគ្គោតិបិ ឯតស្សេវ នាមំ.