៩. វចនសោធនវណ្ណនា

៥៥-៥៩. ឥទានិ វចនសោធនំ ហោតិ. តត្ថ យទេតំ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ វចនំ, តំ សោធេតុំ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ, ឧបលព្ភតិ បុគ្គលោតិ. បុច្ឆា សកវាទិស្ស. តស្សត្ថោ – យទេតំ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ បទទ្វយំ, តំ ឯកត្ថំ វា ភវេយ្យ នានត្ថំ វា. យទិ តាវ នានត្ថំ, យថា អញ្ញំ រូបំ, អញ្ញា វេទនា, ឯវំ អញ្ញោ បុគ្គលោ, អញ្ញោ ឧបលព្ភតីតិ អាបជ្ជតិ. អថេកត្ថំ, យថា យំ ចិត្តំ តំ មនោ, ឯវំ ស្វេវ បុគ្គលោ, សោ ឧបលព្ភតីតិ អាបជ្ជតិ. តេន តំ វទាមិ ‘‘យទិ តេ យោ បុគ្គលោ, សោ ឧបលព្ភតិ, ឯវំ សន្តេ យោ យោ ឧបលព្ភតិ, សោ សោ បុគ្គលោតិ អាបជ្ជតិ, កិំ សម្បដិច្ឆសិ ឯត’’ន្តិ? តតោ បុគ្គលវាទី យស្មា បុគ្គលស្ស ឧបលព្ភតំ ឥច្ឆតិ, ន ឧបលព្ភមានានម្បិ រូបាទីនំ បុគ្គលភាវំ, តស្មា បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ, ឧបលព្ភតិ កេ ហិ ចិ បុគ្គលោ កេ ហិ ចិ ន បុគ្គលោតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – មម បុគ្គលោ អត្ថិ បុគ្គលោតិ សត្ថុ វចនតោ ឧបលព្ភតិ. យោ បន ឧបលព្ភតិ, ន សោ សព្ពោ បុគ្គលោ, អថ ខោ កេ ហិ ចិ បុគ្គលោ កេ ហិ ចិ ន បុគ្គលោតិ. តត្ថ កោ-ការត្ថេ កេ-ការោ, ហិ-ការោ ច និបាតមត្តោ. កោចិ បុគ្គលោ, កោចិ ន បុគ្គលោតិ អយំ បនេត្ថ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – បុគ្គលោបិ ហិ រូបាទីសុបិ យោ កោចិ ធម្មោ ឧបលព្ភតិយេវ, តត្ថ បុគ្គលោវ បុគ្គលោ. រូបាទីសុ បន កោចិបិ ន បុគ្គលោតិ. តតោ តំ សកវាទី អាហ – បុគ្គលោ កេ ហិ ចិ ឧបលព្ភតិ កេ ហិ ចិ ន ឧបលព្ភតីតិ. តស្សត្ថោ – បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ បទទ្វយស្ស អត្ថតោ ឯកត្តេ យទិ ឧបលព្ភតីតិ អនុញ្ញាតោ ធម្មោ បុគ្គលតោ អនញ្ញោបិ កោចិ បុគ្គលោ កោចិ ន បុគ្គលោ, បុគ្គលោបិ តេ កោចិ ឧបលព្ភតិ, កោចិ ន ឧបលព្ភតីតិ អាបជ្ជតិ, កិំ សម្បដិច្ឆសិ ឯតន្តិ? សោ បុគ្គលស្ស អនុបលទ្ធិំ អនិច្ឆន្តោ ន ហេវន្តិ បដិក្ខិបតិ. ឥតោ បរំ ‘‘អាជានាហិ និគ្គហ’’ន្តិអាទិ សព្ពំ សង្ខិត្តំ. វិត្ថារតោ បន វេទិតព្ពំ. បុគ្គលោ សច្ចិកដ្ឋោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពានិ ហេតានិ ឧបលព្ភតិវេវចនានេវ, អបិច យស្មា ‘‘បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនា’’តិ អយំ បុគ្គលវាទិនោ បដិញ្ញា, តស្មាស្ស យថេវ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ លទ្ធិ, ឯវមេវំ បុគ្គលោ សច្ចិកដ្ឋោតិបិ អាបជ្ជតិ. យា បនស្ស បុគ្គលោ អត្ថីតិ លទ្ធិ, តស្សា វិជ្ជមានោតិវេវចនមេវ, តស្មា សព្ពានិបេតានិ វចនានិ សោធិតានិ.

៦០. តត្ថ យំ អវសានេ ‘‘បុគ្គលោ អត្ថិ, អត្ថិ ន សព្ពោ បុគ្គលោ’’តិអាទិ វុត្តំ, តត្រាយមធិប្បាយោ – យញ្ហេតំ បរវាទិនា ‘‘បុគ្គលោ អត្ថិ, អត្ថិ កេហិចិ បុគ្គលោ, កេហិចិ ន បុគ្គលោ’’តិ វុត្តំ, តំ យស្មា អត្ថតោ បុគ្គលោ អត្ថិ, អត្ថិ ន សព្ពោ បុគ្គលោតិ ឯត្តកំ ហោតិ, តស្មា នំ សកវាទី សម្បដិច្ឆាបេត្វា ឥទានិ នំ ឯវំ អនុយុញ្ជតិ. តយា ហិ ‘‘អត្ថិ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ’’តិ វចនមត្តំ និស្សាយ ‘‘បុគ្គលោ អត្ថី’’តិ លទ្ធិ គហិតា, យថា ច ភគវតា ឯតំ វុត្តំ, តថា ‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ, មោឃរាជា, សទា សតោ’’តិអាទិនា (សុ. និ. ១១២៥) នយេន ‘‘នត្ថី’’តិបិ វុត្តំ, តស្មា យថេវ តេ ‘‘បុគ្គលោ អត្ថិ, អត្ថិ ន សព្ពោ បុគ្គលោ’’តិ លទ្ធិ, តថា បុគ្គលោ នត្ថិ, នត្ថិ ន សព្ពោ បុគ្គលោតិបិ អាបជ្ជតិ, កិំ ឯតំ សម្បដិច្ឆសីតិ? អថ នំ អសម្បដិច្ឆន្តោ ន ហេវាតិ បដិក្ខិបតិ. សេសមេត្ថ និគ្គហាទិវិធានំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

វចនសោធនវណ្ណនា និដ្ឋិតា.