១៨. អដ្ឋារសមវគ្គោ

១. មនុស្សលោកកថាវណ្ណនា

៨០២-៨០៣. ឥទានិ មនុស្សលោកកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘តថាគតោ លោកេ, ជាតោ លោកេ សំវឌ្ឍោ, លោកំ អភិភុយ្យ វិហរតិ អនុបលិត្តោ លោកេនា’’តិ (សំ. និ. ៣.៩៤) សុត្តំ អយោនិសោ គហេត្វា ‘‘ភគវា តុសិតភវនេ និព្ពត្តោ តត្ថេវ វសតិ, ន មនុស្សលោកំ អាគច្ឆតិ, និម្មិតរូបមត្តកំ បនេត្ថ ទស្សេតី’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ វេតុល្លកានំយេវ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ បុដ្ឋោកាសេន ចេវ សុត្តសាធនេន ច សញ្ញាបេតុំ ននុ អត្ថីតិអាទិមាហ. លោកេ ជាតោតិ បរវាទី តុសិតបុរំ សន្ធាយ វទតិ. សត្ថារា បនេតំ មនុស្សលោកញ្ញេវ សន្ធាយ លោកំ វុត្តំ. លោកំ អភិភុយ្យាតិ បរវាទី មនុស្សលោកំ អភិភវិត្វាតិ ទិដ្ឋិយា វទតិ, សត្ថា បន អារម្មណលោកំ អភិភវិត្វា វិហាសិ. អនុបលិត្តោ លោកេនាតិ បរវាទី មនុស្សលោកេន អនុបលិត្តតំវ សន្ធាយ វទតិ, សត្ថា បន លោកធម្មេសុ កិលេសេហិ អនុបលិត្តោ វិហាសិ. តស្មា អសាធកមេតន្តិ.

មនុស្សលោកកថាវណ្ណនា.

២. ធម្មទេសនាកថាវណ្ណនា

៨០៤-៨០៦. ឥទានិ ធម្មទេសនាកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘តុសិតបុរេ ឋិតោ ភគវា ធម្មទេសនត្ថាយ អភិនិម្មិតំ បេសេសិ, តេន ចេវ តស្ស ច ទេសនំ សម្បដិច្ឆិត្វា អាយស្មតា អានន្ទេន ធម្មោ ទេសិតោ, ន ពុទ្ធេន ភគវតា’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ វេតុល្លកានញ្ញេវ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យទិ តេន ធម្មោ ទេសិតោ, ស្វេវ សត្ថា ភវេយ្យា’’តិ ចោទេតុំ អភិនិម្មិតោ ជិនោតិអាទិមាហ. ឥតរោ តថា អសម្បដិច្ឆន្តោ បដិក្ខិបតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ធម្មទេសនាកថាវណ្ណនា.

៣. ករុណាកថាវណ្ណនា

៨០៧-៨០៨. ឥទានិ ករុណាកថា នាម ហោតិ. តត្ថ បិយាយិតានំ វត្ថូនំ វិបត្តិយា សរាគានំ រាគវសេន ករុណាបតិរូបិកំ បវត្តិំ ទិស្វា ‘‘រាគោវ ករុណា នាម, សោ ច ភគវតោ នត្ថិ, តស្មា នត្ថិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ករុណា’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឧត្តរាបថកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘ករុណា នាមេសា និក្កិលេសតាយ ចេវ សត្តារម្មណតាយ ច ចេតោវិមុត្តិតាយ ច ឯកាទសានិសំសតាយ ច មេត្តាទីហិ សមានជាតិកា, តស្មា យទិ ភគវតោ ករុណា នត្ថិ, មេត្តាទយោបិស្ស ន សិយុ’’ន្តិ ចោទនត្ថំ នត្ថិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ មេត្តាតិអាទិមាហ. អាការុណិកោតិ បញ្ហេ តថារូបំ វោហារំ អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ករុណាកថាវណ្ណនា.

៤. គន្ធជាតកថាវណ្ណនា

៨០៩. ឥទានិ គន្ធជាតកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ពុទ្ធេ ភគវតិ អយោនិសោ បេមវសេន ‘‘ភគវតោ ឧច្ចារបស្សាវោ អញ្ញេ គន្ធជាតេ អតិវិយ អធិគណ្ហាតិ, នត្ថិ តតោ ច សុគន្ធតរំ គន្ធជាត’’ន្តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯកច្ចានំ អន្ធកានញ្ចេវ ឧត្តរាបថកានញ្ច; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតីតិ.

គន្ធជាតកថាវណ្ណនា.

៥. ឯកមគ្គកថាវណ្ណនា

៨១០-៨១១. ឥទានិ ឯកមគ្គកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ពុទ្ធេ ភគវតិ អយោនិសោ បេមវសេនេវ ‘‘ភគវា សោតាបន្នោ ហុត្វា សកទាគាមី, សកទាគាមី ហុត្វា អនាគាមី, អនាគាមី ហុត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ, ឯកេនេវ បន អរិយមគ្គេន ចត្តារិ ផលានិ សច្ឆាកាសី’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ តេសញ្ញេវ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ចតូហិ ផលេហិ សទ្ធិំ ឧប្បន្នានំ ចតុន្នំ ផស្សាទីនំ ឯកតោ សមោធានវសេន ចោទេតុំ ចតុន្នំ ផស្សានន្តិអាទិមាហ. សោតាបត្តិមគ្គេនាតិអាទិ ‘‘កតរមគ្គេន សច្ឆិករោតី’’តិ បុច្ឆនត្ថំ វុត្តំ. អរហត្តមគ្គេនាតិ ច វុត្តេ តេន សក្កាយទិដ្ឋិអាទីនំ បហានាភាវវសេន ចោទេតិ. ភគវា សោតាបន្នោតិ ពុទ្ធភូតស្ស សោតាបន្នភាវោ នត្ថីតិ បដិក្ខិបតិ. បរតោ បញ្ហទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. សេសមេត្ថ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតីតិ.

ឯកមគ្គកថាវណ្ណនា.

៦. ឈានសង្កន្តិកថាវណ្ណនា

៨១៣-៨១៦. ឥទានិ ឈានសង្កន្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, វិតក្កវិចារានំ វូបសមា ទុតិយំ ឈានំ, តតិយំ ឈានំ, ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (សំ. និ. ៥.៩២៣-៩៣៤) ឥមំ បដិបាដិទេសនំ និស្សាយ ‘‘តស្ស តស្ស ឈានស្ស ឧបចារប្បវត្តិំ វិនាវ ឈានា ឈានំ សង្កមតី’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហិសាសកានញ្ចេវ ឯកច្ចានញ្ច អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យទិ តេ ទុតិយជ្ឈានូបចារំ អប្បត្វា ឧប្បដិបាដិយា បឋមជ្ឈានា ទុតិយជ្ឈានមេវ សង្កមតិ, បឋមតោ តតិយំ, ទុតិយតោ ចតុត្ថម្បិ សង្កមេយ្យា’’តិ ចោទេតុំ បឋមា ឈានាតិអាទិមាហ. យា បឋមស្សាតិអាទិ ‘‘យទិ បឋមតោ អនន្តរំ ទុតិយំ, ទុតិយាទីហិ វា តតិយាទីនិ សមាបជ្ជតិ, ឯកាវជ្ជនេន សមាបជ្ជេយ្យា’’តិ ចោទនត្ថំ វុត្តំ. កាមេ អាទីនវតោតិ បឋមំ កាមេ អាទីនវតោ មនសិ ករោតោ បច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ. ឈានក្ខណេ បនេស និមិត្តមេវ មនសិ ករោតិ. តញ្ញេវ បឋមន្តិ ‘‘យទិ បុរិមជវនតោ បច្ឆិមជវនំ វិយ អនន្តរំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ឋបេត្វា បុរិមបច្ឆិមភាវំ លក្ខណតោ តញ្ញេវ តំ ភវេយ្យា’’តិ ចោទេតុំ បុច្ឆតិ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វិវិច្ចេវ កាមេហីតិអាទីហិ បដិបាដិយា ឈានានំ ទេសិតភាវំ ទីបេតិ, ន អនន្តរុប្បត្តិំ, តស្មា អសាធកន្តិ.

ឈានសង្កន្តិកថាវណ្ណនា.

៧. ឈានន្តរិកកថាវណ្ណនា

៨១៧-៨១៨. ឥទានិ ឈានន្តរិកកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ សមយេ ‘‘បញ្ចកនយេ បញ្ច ឈានានិ វិភត្តានិ, កេវលំ តយោ សមាធី ឧទ្ទិដ្ឋា’’តិ អវិតក្កវិចារមត្តស្ស សមាធិនោ ឱកាសំ អជានន្តានំ ‘‘បឋមស្ស ច ទុតិយស្ស ច ឈានស្ស អន្តរេ ឈានន្តរិកា នាម ឯសា’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ សម្មិតិយានញ្ចេវ ឯកច្ចានញ្ច អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘ឈានម្បិ ចេតសិកា ធម្មា, ផស្សាទយោបិ, តស្មា យទិ ឈានន្តរិកា នាម ភវេយ្យ, ផស្សន្តរិកាទីហិបិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ចោទនត្ថំ អត្ថិ ផស្សន្តរិកាតិអាទិមាហ.

ទុតិយស្ស ច ឈានស្សាតិ ‘‘យទិ ឈានន្តរិកា នាម ភវេយ្យ, ទុតិយតតិយាទីនិបិ ឈានានេវ, តេសម្បិ អន្តរិកាយ ភវិតព្ព’’ន្តិ ចោទនត្ថំ វុត្តំ. សោ កេវលំ លទ្ធិយា អភាវេន បដិក្ខិបតិ ចេវ បដិជានាតិ ច. បឋមស្ស ចាតិ បុដ្ឋោ លទ្ធិវសេន បដិជានាតិ.

៨១៩. សវិតក្កោ សវិចារោតិអាទិ ‘‘តិណ្ណម្បិ សមាធីនំ សមាធិភាវេ សមានេ អវិតក្កោ វិចារមត្តោវ សមាធិ ឈានន្តរិកោ, ន ឥតរោតិ កោ ឯត្ថ វិសេសហេតូ’’តិ ចោទនត្ថំ វុត្តំ.

៨២០-៨២២. ទ្វិន្នំ ឈានានំ បដុប្បន្នានន្តិ បឋមទុតិយានិ សន្ធាយ បុច្ឆតិ. ឥតរោ ‘‘តេសំ បច្ចុប្បន្នានំយេវ អន្តរេ អវិតក្កោ វិចារមត្តោ សមាធិ ឈានន្តរិកោ នាម ហោតី’’តិ លទ្ធិយា បដិជានាតិ. បឋមំ ឈានំ និរុទ្ធន្តិ បុដ្ឋោ តិណ្ណំ ឯកក្ខណេ បវត្តិ ន យុត្តាតិ បដិជានាតិ. អវិតក្កោ វិចារមត្តោ សមាធិ បឋមំ ឈានន្តិ ចតុក្កនយវសេន បុច្ឆតិ. សកវាទី តស្មិំ នយេ តស្ស អភាវា បដិក្ខិបតិ. ននុ តយោ សមាធីតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – យថា តេសុ តីសុ សមាធីសុ ទ្វេ សមាធី ឈានានេវ, ន ឈានន្តរិកា, ឯវំ ឥតរេនបិ ឈានេនេវ ភវិតព្ពំ, ន ឈានន្តរិកាយាតិ.

ឈានន្តរិកកថាវណ្ណនា.

៨. សមាបន្នោ សទ្ទំ សុណាតីតិកថាវណ្ណនា

៨២៣-៨២៥. ឥទានិ សមាបន្នោ សទ្ទំ សុណាតីតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘យស្មា បឋមស្ស ឈានស្ស សទ្ទោ កណ្ឌកោ វុត្តោ ភគវតា, យទិ ច សមាបន្នោ តំ ន សុណេយ្យ, កថំ កណ្ឌកោ សិយា. តស្មា សមាបន្នោ សទ្ទំ, សុណាតី’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. ចក្ខុនា រូបំ បស្សតីតិអាទិ ‘‘សមាបន្នស្ស តាវ បញ្ចទ្វារប្បវត្តំ នត្ថិ, តស្មិំ អសតិ យទិ សោ សទ្ទំ សុណេយ្យ, រូបម្បិ បស្សេយ្យា’’តិ ចោទនត្ថំ វុត្តំ. សទ្ទោ កណ្ឌកោតិ វិក្ខេបករត្តា វុត្តំ. ឱឡារិកេន ហិ សទ្ទេន សោតេ ឃដ្ដិតេ បឋមជ្ឈានតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, តេនេតំ វុត្តំ, តស្មា អសាធកំ. ទុតិយស្ស ឈានស្សាតិអាទិ ‘‘យថា អញ្ញោបិ កណ្ឌកោ អន្តោសមាបត្តិយំ នត្ថិ, ឯវំ សទ្ទស្សវនម្បី’’តិ ពោធនត្ថំ វុត្តំ, តំ សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សមាបន្នោ សទ្ទំ សុណាតីតិកថាវណ្ណនា.

៩. ចក្ខុនារូបំបស្សតីតិកថាវណ្ណនា

៨២៦-៨២៧. ឥទានិ ចក្ខុនា រូបំ បស្សតីតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា’’តិ វចនំ និស្សាយ ‘‘បសាទចក្ខុមេវ រូបំ បស្សតី’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសង្ឃិកានំ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យទិ ចក្ខុនា រូបំ បស្សេយ្យ, រូបេន រូបំ បស្សេយ្យាតី’’តិ ចោទេតុំ រូបេន រូបំ បស្សតីតិ អាហ. ឥតរោ រូបាយតនំ សន្ធាយ បដិក្ខិបិត្វា បុន បុដ្ឋោ ចក្ខុមេវ សន្ធាយ បដិជានាតិ. បដិវិជានាតីតិ ឯត្ថ អយមធិប្បាយោ – បស្សតីតិ ហិ មយំ បដិជាននំ សន្ធាយ បុច្ឆាម, ន ចក្ខូបសំហារមត្តំ. តស្មា វទេហិ តាវ ‘‘កិំ តេ ចក្ខុមា រូបេន រូបំ បដិវិជានាតី’’តិ. ឥតរោ បុរិមនយេនេវ បដិក្ខិបតិ ចេវ បដិជានាតិ ច. អថ នំ ‘‘ឯវំ សន្តេ រូបំ មនោវិញ្ញាណំ អាបជ្ជតិ, តញ្ហិ បដិវិជានាតិ នាមា’’តិ ចោទេតុំ រូបំ មនោវិញ្ញាណន្តិ អាហ. ឥតរោ លេសំ អលភន្តោ បដិក្ខិបតេវ. អត្ថិ ចក្ខុស្ស អាវដ្ដនាតិអាទិ ‘‘យទិ ចក្ខុ បដិវិជាននដ្ឋេន បស្សតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វិយ តស្សាបិ អាវជ្ជនាយ ភវិតព្ព’’ន្តិ ចោទេតុំ បុច្ឆតិ. ឥតរោ យស្មា ន អាវជ្ជនបដិពទ្ធំ ចក្ខុ, ន តំ អាវជ្ជនានន្តរំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ន ហេវន្តិ បដិក្ខិបតិ. សោតេន សទ្ទន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ បស្សតីតិ សសម្ភារកថានយេន វុត្តំ. យថា ហិ ឧសុនា វិជ្ឈន្តោបិ ‘‘ធនុនា វិជ្ឈតី’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ចក្ខុវិញ្ញាណេន បស្សន្តោបិ ‘‘ចក្ខុនា បស្សតី’’តិ វុត្តោ, តស្មា អសាធកមេតំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោបិ.

ចក្ខុនា រូបំ បស្សតីតិកថាវណ្ណនា.

អដ្ឋារសមោ វគ្គោ.