និទានកថា

យមកបាដិហីរាវសានស្មិញ្ហិ ភគវា តិទសបុរេ បារិច្ឆត្តកមូលេ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ វស្សំ ឧបគន្ត្វា មាតរំ កាយសក្ខិំ កត្វា ទេវបរិសាយ អភិធម្មកថំ កថេន្តោ ធម្មសង្គណីវិភង្គធាតុកថាបុគ្គលបញ្ញត្តិប្បករណានិ ទេសយិត្វា កថាវត្ថុទេសនាយ វារេ សម្បត្តេ ‘‘អនាគតេ មម សាវកោ មហាបញ្ញោ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ នាម ឧប្បន្នំ សាសនមលំ សោធេត្វា តតិយសង្គីតិំ ករោន្តោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស មជ្ឈេ និសិន្នោ សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានិ បរវាទេ បញ្ចាតិ សុត្តសហស្សំ សមោធានេត្វា ឥមំ បករណំ ភាជេស្សតី’’តិ តស្សោកាសំ ករោន្តោ យា ចេសា បុគ្គលវាទេ តាវ ចតូសុ បញ្ហេសុ ទ្វិន្នំ បញ្ចកានំ វសេន អដ្ឋមុខា វាទយុត្តិ, តំ អាទិំ កត្វា សព្ពកថាមគ្គេសុ អសម្បុណ្ណភាណវារមត្តាយ តន្តិយា មាតិកំ ឋបេសិ. អថាវសេសំ អភិធម្មកថំ វិត្ថារនយេនេវ កថេត្វា វុត្ថវស្សោ សុវណ្ណរជតសោបានមជ្ឈេ មណិមយេន សោបានេន ទេវលោកតោ សង្កស្សនគរេ ឱរុយ្ហ សត្តហិតំ សម្បាទេន្តោ យាវតាយុកំ ឋត្វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ.

អថស្ស មហាកស្សបប្បមុខោ វសីគណោ អជាតសត្តុរាជានំ សហាយំ គហេត្វា ធម្មវិនយសរីរំ សង្គហំ អារោបេសិ. តតោ វស្សសតស្ស អច្ចយេន វជ្ជិបុត្តកា ភិក្ខូ ទស វត្ថូនិ ទីបយិំសុ. តានិ សុត្វា កាកណ្ឌកស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ យសត្ថេរោ សុសុនាគបុត្តំ កាលាសោកំ នាម រាជានំ សហាយំ គហេត្វា ទ្វាទសន្នំ ភិក្ខុសតសហស្សានំ អន្តរេ សត្តថេរសតានិ ឧច្ចិនិត្វា តានិ ទសវត្ថូនិ មទ្ទិត្វា ធម្មវិនយសរីរំ សង្គហំ អារោបេសិ.

តេហិ បន ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ និគ្គហិតា ទសសហស្សា វជ្ជិបុត្តកា ភិក្ខូ បក្ខំ បរិយេសមានា អត្តនោ អនុរូបំ ទុព្ពលបក្ខំ លភិត្វា វិសុំ មហាសង្ឃិកាចរិយកុលំ នាម អកំសុ. តតោ ភិជ្ជិត្វា អបរានិ ទ្វេ អាចរិយកុលានិ ជាតានិ – គោកុលិកា ច ឯកព្យោហារិកា ច. គោកុលិកនិកាយតោ ភិជ្ជិត្វា អបរានិ ទ្វេ អាចរិយកុលានិ ជាតានិ – បណ្ណត្តិវាទា ច ពាហុលិយា ច. ពហុស្សុតិកាតិបិ តេសំយេវ នាមំ. តេសំយេវ អន្តរេ ចេតិយវាទា នាម អបរេ អាចរិយវាទា ឧប្បន្នា. ឯវំ មហាសង្ឃិកាចរិយកុលតោ ទុតិយេ វស្សសតេ បញ្ចាចរិយកុលានិ ឧប្បន្នានិ. តានិ មហាសង្ឃិកេហិ សទ្ធិំ ឆ ហោន្តិ.

តស្មិំយេវ ទុតិយេ វស្សសតេ ថេរវាទតោ ភិជ្ជិត្វា ទ្វេ អាចរិយវាទា ឧប្បន្នា – មហិសាសកា ច វជ្ជិបុត្តកា ច. តត្ថ វជ្ជិបុត្តកវាទតោ ភិជ្ជិត្វា អបរេ ចត្តារោ អាចរិយវាទា ឧប្បន្នា – ធម្មុត្តរិយា, ភទ្រយានិកា, ឆន្នាគារិកា, សមិតិយាតិ. បុន តស្មិំយេវ ទុតិយេ វស្សសតេ មហិសាសកវាទតោ ភិជ្ជិត្វា សព្ពត្ថិវាទា ធម្មគុត្តិកាតិ ទ្វេ អាចរិយវាទា ឧប្បន្នា. បុន សព្ពត្ថិវាទកុលតោ ភិជ្ជិត្វា កស្សបិកា នាម ជាតា. កស្សបិកេសុ ភិន្នេសុ អបរេ សង្កន្តិកា នាម ជាតា. សង្កន្តិកេសុ ភិន្នេសុ សុត្តវាទា នាម ជាតាតិ ថេរវាទតោ ភិជ្ជិត្វា ឥមេ ឯកាទស អាចរិយវាទា ឧប្បន្នា. តេ ថេរវាទេហិ សទ្ធិំ ទ្វាទស ហោន្តិ. ឥតិ ឥមេ ច ទ្វាទស, មហាសង្ឃិកានញ្ច ឆ អាចរិយវាទាតិ សព្ពេវ អដ្ឋារស អាចរិយវាទា ទុតិយេ វស្សសតេ ឧប្បន្នា. អដ្ឋារស និកាយាតិបិ, អដ្ឋារសាចរិយកុលានីតិបិ ឯតេសំយេវ នាមំ. ឯតេសុ បន សត្តរស វាទា ភិន្នកា, ថេរវាទោ អសម្ភិន្នកោតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តម្បិ ចេតំ ទីបវំសេ –

‘‘និក្កឌ្ឍិតា បាបភិក្ខូ, ថេរេហិ វជ្ជិបុត្តកា;

អញ្ញំ បក្ខំ លភិត្វាន, អធម្មវាទី ពហូ ជនា.

‘‘ទសសហស្សា សមាគន្ត្វា, អកំសុ ធម្មសង្គហំ;

តស្មាយំ ធម្មសង្គីតិ, មហាសង្គីតិ វុច្ចតិ.

‘‘មហាសង្គីតិកា ភិក្ខូ, វិលោមំ អកំសុ សាសនេ;

ភិន្ទិត្វា មូលសង្គហំ, អញ្ញំ អកំសុ សង្គហំ.

‘‘អញ្ញត្រ សង្គហិតា សុត្តំ, អញ្ញត្រ អករិំសុ តេ;

អត្ថំ ធម្មញ្ច ភិន្ទិំសុ, វិនយេ និកាយេសុ ច បញ្ចសុ.

‘‘បរិយាយទេសិតញ្ចាបិ, អថោ និប្បរិយាយទេសិតំ;

នីតត្ថញ្ចេវ នេយ្យត្ថំ, អជានិត្វាន ភិក្ខវោ.

‘‘អញ្ញំ សន្ធាយ ភណិតំ, អញ្ញំ អត្ថំ ឋបយិំសុ តេ;

ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ តេ ភិក្ខូ, ពហុំ អត្ថំ វិនាសយុំ.

‘‘ឆឌ្ឌេត្វាន ឯកទេសំ, សុត្តំ វិនយគម្ភីរំ;

បតិរូបំ សុត្តំ វិនយំ, តញ្ច អញ្ញំ ករិំសុ តេ.

‘‘បរិវារំ អត្ថុទ្ធារំ, អភិធម្មំ ឆប្បករណំ;

បដិសម្ភិទញ្ច និទ្ទេសំ, ឯកទេសញ្ច ជាតកំ.

‘‘ឯត្តកំ វិស្សជ្ជិត្វាន, អញ្ញានិ អករិំសុ តេ;

នាមំ លិង្គំ បរិក្ខារំ, អាកប្បករណានិ ច.

‘‘បកតិភាវំ ជហិត្វា, តញ្ច អញ្ញំ អកំសុ តេ;

បុព្ពង្គមា ភិន្នវាទា, មហាសង្គីតិការកា.

‘‘តេសញ្ច អនុការេន, ភិន្នវាទា ពហូ អហុ;

តតោ អបរកាលម្ហិ, តស្មិំ ភេទោ អជាយថ.

‘‘គោកុលិកា ឯកព្យោហារិ, ទ្វិធា ភិជ្ជិត្ថ ភិក្ខវោ;

គោកុលិកានំ ទ្វេ ភេទា, អបរកាលម្ហិ ជាយថ.

‘‘ពហុស្សុតិកា ច បញ្ញត្តិ, ទ្វិធា ភិជ្ជិត្ថ ភិក្ខវោ;

ចេតិយា ច បុនវាទី, មហាសង្គីតិភេទកា.

‘‘បញ្ចវាទា ឥមេ សព្ពេ, មហាសង្គីតិមូលកា;

អត្ថំ ធម្មញ្ច ភិន្ទិំសុ, ឯកទេសញ្ច សង្គហំ.

‘‘គន្ថញ្ច ឯកទេសញ្ហិ, ឆឌ្ឌេត្វា អញ្ញំ អកំសុ តេ;

នាមំ លិង្គំ បរិក្ខារំ, អាកប្បករណានិ ច.

‘‘បកតិភាវំ ជហិត្វា, តញ្ច អញ្ញំ អកំសុ តេ;

វិសុទ្ធត្ថេរវាទម្ហិ, បុន ភេទោ អជាយថ.

‘‘មហិសាសកា វជ្ជិបុត្តកា, ទ្វិធា ភិជ្ជិត្ថ ភិក្ខវោ;

វជ្ជិបុត្តកវាទម្ហិ, ចតុធា ភេទោ អជាយថ.

‘‘ធម្មុត្តរិកា ភទ្ទយានិកា, ឆន្នាគារិកា ច សមិតិ;

មហិសាសកានំ ទ្វេ ភេទា, អបរកាលម្ហិ អជាយថ.

‘‘សព្ពត្ថិវាទា ធម្មគុត្តា, ទ្វិធា ភិជ្ជិត្ថ ភិក្ខវោ;

សព្ពត្ថិវាទានំ កស្សបិកា, សង្កន្តិកស្សបិកេន ច.

‘‘សង្កន្តិកានំ សុត្តវាទី, អនុបុព្ពេន ភិជ្ជថ;

ឥមេ ឯកាទស វាទា, សម្ភិន្នា ថេរវាទតោ.

‘‘អត្ថំ ធម្មញ្ច ភិន្ទិំសុ, ឯកទេសញ្ច សង្គហំ;

គន្ថញ្ច ឯកទេសញ្ហិ, ឆឌ្ឌេត្វា អញ្ញំ អកំសុ តេ.

‘‘នាមំ លិង្គំ បរិក្ខារំ, អាកប្បករណានិ ច;

បកតិភាវំ ជហិត្វា, តញ្ច អញ្ញំ អកំសុ តេ.

‘‘សត្តរស ភិន្នវាទា, ឯកវាទោ អភិន្នកោ;

សព្ពេវដ្ឋារស ហោន្តិ, ភិន្នវាទេន តេ សហ.

‘‘និគ្រោធោវ មហារុក្ខោ, ថេរ វាទានមុត្តមោ;

អនូនំ អនធិកញ្ច, កេវលំ ជិនសាសនំ.

‘‘សន្តកា វិយ រុក្ខម្ហិ, និព្ពត្តា វាទសេសកា;

បឋមេ វស្សសតេ នត្ថិ, ទុតិយេ វស្សសតន្តរេ;

ភិន្នា សត្តរស វាទា, ឧប្បន្នា ជិនសាសនេ’’តិ.

អបរាបរំ បន ហេមវតិកា, រាជគិរិកា, សិទ្ធត្ថិកា, បុព្ពសេលិយា, អបរសេលិយា, វាជិរិយាតិ អញ្ញេបិ ឆ អាចរិយវាទា ឧប្បន្នា. តេ ឥធ អនធិប្បេតា. បុរិមកានំ បន អដ្ឋារសន្នំ អាចរិយវាទានំ វសេន បវត្តមានេ សាសនេ បដិលទ្ធសទ្ធោ អសោកោ ធម្មរាជា ទិវសេ ទិវសេ ពុទ្ធបូជាយ សតសហស្សំ, ធម្មបូជាយ សតសហស្សំ, សង្ឃបូជាយ សតសហស្សំ, អត្តនោ អាចរិយស្ស និគ្រោធត្ថេរស្ស សតសហស្សំ, ចតូសុ ទ្វារេសុ ភេសជ្ជត្ថាយ សតសហស្សន្តិ បញ្ចសតសហស្សានិ បរិច្ចជន្តោ សាសនេ ឧឡារំ លាភសក្ការំ បវត្តេសិ.

តិត្ថិយា ហតលាភសក្ការា អន្តមសោ ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ អលភន្តា លាភសក្ការំ បត្ថយមានា ភិក្ខូសុ បព្ពជិត្វា សកានិ សកានិ ទិដ្ឋិគតានិ – ‘‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសន’’ន្តិ ទីបេន្តិ. បព្ពជ្ជំ អលភមានាបិ សយមេវ កេសេ ឆិន្ទិត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា វិហារេសុ វិចរន្តា ឧបោសថកម្មាទិករណកាលេ សង្ឃមជ្ឈំ បវិសន្តិ. តេ ភិក្ខុសង្ឃេន ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន និគ្គយ្ហមានាបិ ធម្មវិនយានុលោមាយ បដិបត្តិយា អសណ្ឋហន្តា អនេករូបំ សាសនស្ស អព្ពុទញ្ច មលញ្ច កណ្ដកញ្ច សមុដ្ឋាបេន្តិ. កេចិ អគ្គិំ បរិចរន្តិ, កេចិ បញ្ចាតបេ តបន្តិ, កេចិ អាទិច្ចំ អនុបរិវត្តន្តិ, កេចិ ‘‘ធម្មញ្ច វិនយញ្ច វោភិន្ទិស្សាមា’’តិ តថា តថា បគ្គណ្ហិំសុ. តទា ភិក្ខុសង្ឃោ ន តេហិ សទ្ធិំ ឧបោសថំ វា បវារណំ វា អកាសិ. អសោការាមេ សត្ត វស្សានិ ឧបោសថោ ឧបច្ឆិជ្ជិ.

រាជា ‘‘អាណាយ ការេស្សាមី’’តិ វាយមន្តោបិ ការេតុំ នាសក្ខិ, អញ្ញទត្ថុ ទុគ្គហិតគាហិនា ពាលេន អមច្ចេន អនេកេសុ ភិក្ខូសុ ជីវិតា វោរោបិតេសុ វិប្បដិសារី អហោសិ. សោ តញ្ច វិប្បដិសារំ តញ្ច សាសនេ ឧប្បន្នំ អព្ពុទំ វូបសមេតុកាមោ ‘‘កោ នុ ខោ ឥមស្មិំ អត្ថេ បដិពលោ’’តិ សង្ឃំ បុច្ឆិត្វា ‘‘មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ, មហារាជា’’តិ សុត្វា សង្ឃស្ស វចនេន អហោគង្គាបព្ពតតោ ថេរំ បក្កោសាបេត្វា ឥទ្ធិបាដិហារិយទស្សនេន ថេរស្ស អានុភាវេ និព្ពិចិកិច្ឆោ អត្តនោ កុក្កុច្ចំ បុច្ឆិត្វា វិប្បដិសារំ វូបសមេសិ. ថេរោបិ តំ រាជុយ្យានេយេវ វសន្តោ សត្ត ទិវសានិ សមយំ ឧគ្គណ្ហាបេសិ. សោ ឧគ្គហិតសមយោ សត្តមេ ទិវសេ អសោការាមេ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា សាណិបាការំ បរិក្ខិបាបេត្វា សាណិបាការន្តរេ និសិន្នោ ឯកលទ្ធិកេ ឯកលទ្ធិកេ ភិក្ខូ ឯកតោ ឯកតោ ការេត្វា ឯកមេកំ ភិក្ខុសមូហំ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, កិំវាទី សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ? តតោ សស្សតវាទិនោ – ‘‘សស្សតវាទី’’តិ អាហំសុ. ឯកច្ចសស្សតិកា, អន្តានន្តិកា, អមរាវិក្ខេបិកា, អធិច្ចសមុប្បន្និកា, សញ្ញីវាទា, អសញ្ញីវាទា, នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា, ឧច្ឆេទវាទា, ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា – ‘‘ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទី’’តិ អាហំសុ. រាជា បឋមមេវ សមយស្ស ឧគ្គហិតត្តា នយិមេ ភិក្ខូ អញ្ញតិត្ថិយា ឥមេតិ ញត្វា តេសំ សេតកានិ វត្ថានិ ទត្វា ឧប្បព្ពាជេសិ. តេ សព្ពេបិ សដ្ឋិសហស្សា អហេសុំ.

អថញ្ញេ ភិក្ខូ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘កិំវាទី, ភន្តេ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ? ‘‘វិភជ្ជវាទី, មហារាជា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ រាជា ថេរំ បុច្ឆិ – ‘‘វិភជ្ជវាទី, ភន្តេ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. តតោ រាជា ‘សុទ្ធំ ទានិ, ភន្តេ, សាសនំ, ករោតុ ភិក្ខុសង្ឃោ ឧបោសថ’ន្តិ អារក្ខំ ទត្វា នគរំ បាវិសិ. សមគ្គោ សង្ឃោ សន្និបតិត្វា ឧបោសថំ អកាសិ. តស្មិំ សន្និបាតេ សដ្ឋិភិក្ខុសតសហស្សានិ អហេសុំ. តស្មិំ សមាគមេ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ យានិ ច តទា ឧប្បន្នានិ វត្ថូនិ, យានិ ច អាយតិំ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ, សព្ពេសម្បិ តេសំ បដិពាហនត្ថំ សត្ថារា ទិន្ននយវសេនេវ តថាគតេន ឋបិតមាតិកំ វិភជន្តោ សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានិ បរវាទេ បញ្ចាតិ សុត្តសហស្សំ អាហរិត្វា ឥមំ បរប្បវាទមថនំ អាយតិលក្ខណំ កថាវត្ថុប្បករណំ អភាសិ.

តតោ សដ្ឋិសតសហស្សសង្ខ្យេសុ ភិក្ខូ ឧច្ចិនិត្វា តិបិដកបរិយត្តិធរានំ បភិន្នបដិសម្ភិទានំ ភិក្ខូនំ សហស្សមេកំ គហេត្វា យថា មហាកស្សបត្ថេរោ ច យសត្ថេរោ ច ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិំសុ; ឯវមេវ សង្គាយន្តោ សាសនមលំ វិសោធេត្វា តតិយសង្គីតិំ អកាសិ. តត្ថ អភិធម្មំ សង្គាយន្តោ ឥមំ យថាភាសិតំ បករណំ សង្គហំ អារោបេសិ. តេន វុត្តំ –

‘‘យំ បុគ្គលកថាទីនំ, កថានំ វត្ថុភាវតោ;

កថាវត្ថុប្បករណំ, សង្ខេបេន អទេសយី.

‘‘មាតិកាឋបនេនេវ, ឋបិតស្ស សុរាលយេ;

តស្ស មោគ្គលិបុត្តេន, វិភត្តស្ស មហីតលេ.

‘‘ឥទានិ យស្មា សម្បត្តោ, អត្ថសំវណ្ណនាក្កមោ;

តស្មា នំ វណ្ណយិស្សាមិ, តំ សុណាថ សមាហិតា’’តិ.

និទានកថា និដ្ឋិតា.

មហាវគ្គោ