៦. ឆដ្ឋនយោ សម្បយោគវិប្បយោគបទវណ្ណនា

២២៨. ឥទានិ សម្បយោគវិប្បយោគបទំ ភាជេតុំ រូបក្ខន្ធោតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យំ លព្ភតិ យញ្ច ន លព្ភតិ តំ សព្ពំ បុច្ឆាយ គហិតំ. វិស្សជ្ជនេ បន យំ ន លព្ភតិ, តំ នត្ថីតិ បដិក្ខិត្តំ. ចតូហិ សម្បយោគោ, ចតូហិ វិប្បយោគោ; សភាគោ វិសភាគោតិ ហិ វចនតោ ចតូហិ អរូបក្ខន្ធេហេវ សភាគានំ ឯកសន្តានស្មិំ ឯកក្ខណេ ឧប្បន្នានំ អរូបក្ខន្ធានំយេវ អញ្ញមញ្ញំ សម្បយោគោ លព្ភតិ. រូបធម្មានំ បន រូបេន និព្ពានេន វា, និព្ពានស្ស ច រូបេន សទ្ធិំ សម្បយោគោ នាម នត្ថិ. តថា រូបនិព្ពានានំ អរូបក្ខន្ធេហិ, វិសភាគា ហិ តេ តេសំ. យថា ច អរូបក្ខន្ធានំ រូបនិព្ពានេហិ, ឯវំ ភិន្នសន្តានេហិ នានាក្ខណិកេហិ អរូបធម្មេហិបិ សទ្ធិំ នត្ថិយេវ. តេបិ ហិ តេសំ សន្តានក្ខណវិសភាគតាយ វិសភាគាយេវ. អយំ បន វិសភាគតា សង្គហដ្ឋេន វិរុជ្ឈនតោ សង្គហនយេ នត្ថិ. គណនូបគមត្តញ្ហិ សង្គហដ្ឋោ. សម្បយោគនយេ បន អត្ថិ, ឯកុប្បាទតាទិលក្ខណញ្ហិ សម្បយោគដ្ឋោតិ. ឯវមេត្ថ យស្ស ឯកធម្មេនបិ សម្បយោគលក្ខណំ ន យុជ្ឈតិ, តស្ស បុច្ឆាយ សង្គហំ កត្វាបិ នត្ថីតិ បដិក្ខេបោ កតោ. យស្ស វិប្បយោគលក្ខណំ យុជ្ជតិ, តស្ស វិប្បយោគោ ទស្សិតោ. យានិ បន បទានិ សត្តសុ វិញ្ញាណធាតូសុ ឯកាយបិ អវិប្បយុត្តេ រូបេន និព្ពានេន វា មិស្សកធម្មេ ទីបេន្តិ, តានិ សព្ពថាបិ ឥធ ន យុជ្ជន្តីតិ ន គហិតានិ. តេសំ ឥទមុទ្ទានំ –

‘‘ធម្មាយតនំ ធម្មធាតុ, ទុក្ខសច្ចញ្ច ជីវិតំ;

សឡាយតនំ នាមរូបំ, ចត្តារោ ច មហាភវា.

‘‘ជាតិជរា ច មរណំ, តិកេស្វេកូនវីសតិ;

គោច្ឆកេសុ ច បញ្ញាស, អដ្ឋ ចូឡន្តរេ បទា.

‘‘មហន្តរេ បន្នរស, អដ្ឋារស តតោ បរេ;

តេវីស បទសតំ ឯតំ, សម្បយោគេ ន លព្ភតី’’តិ.

ធម្មាយតនញ្ហិ រូបនិព្ពានមិស្សកត្តា តស្មិំ អបរិយាបន្នេន វិញ្ញាណេនបិ ន សក្កា សម្បយុត្តន្តិ វត្តុំ. យស្មា បនេត្ថ វេទនាទយោ វិញ្ញាណេន សម្បយុត្តា, តស្មា វិប្បយុត្តន្តិបិ ន សក្កា វត្តុំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ សព្ពត្ថាបិ ឯតានិ ន យុជ្ជន្តីតិ ឥធ ន គហិតានិ. សេសានិ ខន្ធាទីនិ យុជ្ជន្តីតិ តានិ គហេត្វា ឯកេកវសេន ច សមោធានេន ច បញ្ហវិស្សជ្ជនំ កតំ. តេសុ បញ្ហេសុ, បឋមេ – ឯកេនាយតនេនាតិ មនាយតនេន. កេហិចីតិ ធម្មាយតនធម្មធាតុបរិយាបន្នេហិ វេទនាសញ្ញាសង្ខារេហិ.

២២៩. ទុតិយេ – តីហីតិ បុច្ឆិតំ បុច្ឆិតំ ឋបេត្វា សេសេហិ. កេហិចិ សម្បយុត្តោតិ វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាសង្ខារេហិ. ឥតរេបិ អត្តានំ ឋបេត្វា ឥតរេហិ. កេហិចិ វិប្បយុត្តោតិ រូបនិព្ពានេហិ. ឯវំ សព្ពត្ថ រូបស្ស វិប្បយោគេ ធម្មាយតនធម្មធាតូសុ អរូបំ, អរូបស្ស វិប្បយោគេ រូបំ ទដ្ឋព្ពំ. តតិយបញ្ហោ ឧត្តានត្ថោវ.

២៣១. ចតុត្ថេ – ‘កតិហិ ខន្ធេហី’តិអាទិំ អវត្វា សម្បយុត្តន្តិ នត្ថីតិ វុត្តំ. តំ បន ខន្ធាទីនំយេវ វសេន វេទិតព្ពំ. បរតោបិ ឯវរូបេសុ បញ្ហេសុ ឯសេវ នយោ. អាទិបញ្ហស្មិញ្ហិ សរូបតោ ទស្សេត្វា បរតោ បាឡិ សំខិត្តា. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា. យត្ថ បន នាតិបាកដា ភវិស្សតិ, តត្ថ នំ បាកដំ កត្វាវ គមិស្សាម.

២៣៤. សោឡសហិ ធាតូហីតិ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ តាវ អត្តានំ ឋបេត្វា ឆហិ វិញ្ញាណធាតូហិ, ទសហិ ច រូបធាតូហិ. សេសាសុបិ ឯសេវ នយោ.

២៣៥. តីហិ ខន្ធេហីតិ សង្ខារក្ខន្ធំ ឋបេត្វា សេសេហិ. ឯកាយ ធាតុយាតិ មនោវិញ្ញាណធាតុយា. សមុទយមគ្គានញ្ហិ អញ្ញាយ ធាតុយា សម្បយោគោ នត្ថិ. ឯកេន ខន្ធេនាតិ សង្ខារក្ខន្ធេន. ឯកេនាយតនេនាតិ ធម្មាយតនេន. ឯកាយ ធាតុយាតិ ធម្មធាតុយា. ឯតេសុ ហិ តំ សច្ចទ្វយំ កេហិចិ សម្បយុត្តំ.

២៣៨. សុខិន្ទ្រិយាទិបញ្ហេ – តីហីតិ សញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណេហិ. ឯកាយ ធាតុយាតិ កាយវិញ្ញាណធាតុយា, មនោវិញ្ញាណធាតុយា ច. ឆហិ ធាតូហីតិ កាយវិញ្ញាណធាតុវជ្ជាហិ.

២៤៥. រូបភវបញ្ហេ – សព្ពេសម្បិ អរូបក្ខន្ធានំ អរូបាយតនានញ្ច អត្ថិតាយ ន កេហិចីតិ វុត្តំ. ឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណធាតូនំ បន នត្ថិតាយ តីហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តោតិ វុត្តំ.

២៥៦. អធិមោក្ខបញ្ហេ – ទ្វីហិ ធាតូហីតិ មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូហិ. បន្នរសហីតិ សេសាហិ ទសហិ រូបធាតូហិ, បញ្ចហិ ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ.

២៥៧. កុសលបញ្ហេ – កុសលេហិ ចតុន្នម្បិ ខន្ធានំ គហិតត្តា សម្បយោគោ បដិក្ខិត្តោ.

២៥៨. វេទនាត្តិកបញ្ហេ – ឯកេន ខន្ធេនាតិ វេទនាក្ខន្ធេនេវ. បន្នរសហីតិ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុមនោធាតូហិ ចេវ រូបធាតូហិ ច. ឯកាទសហីតិ កាយវិញ្ញាណធាតុយា សទ្ធិំ រូបធាតូហិ.

២៦២. នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មបញ្ហេ – បញ្ចហីតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ. អនុបាទិន្នអនុបាទានិយបញ្ហេ – ឆហីតិ មនោវិញ្ញាណធាតុវជ្ជាហិ. សវិតក្កសវិចារបញ្ហេ – បន្នរសហីតិ បញ្ចហិ វិញ្ញាណេហិ សទ្ធិំ រូបធាតូហិ. អវិតក្កវិចារមត្តបញ្ហេ – ឯកេន ខន្ធេនាតិអាទិ សង្ខារក្ខន្ធវសេនេវ វេទិតព្ពំ. ទុតិយជ្ឈានវិចារញ្ហិ ឋបេត្វា សេសា អវិតក្កវិចារមត្តា នាម. បីតិំ ឋបេត្វា សេសា បីតិសហគតា. តត្ថ វិចារោ វិចារេន, បីតិ ច បីតិយា ន សម្បយុត្តាតិ សង្ខារក្ខន្ធធម្មាយតនធម្មធាតូសុ កេហិចិ សម្បយុត្តា នាម. សោឡសហីតិ ធម្មធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុវជ្ជាហេវ. អវិតក្កអវិចារបញ្ហេ – ឯកាយ ធាតុយាតិ មនោធាតុយា. សុខសហគតា ឧបេក្ខាសហគតា ច វេទនាត្តិកេ វុត្តាវ. ទស្សនេនបហាតព្ពាទយោ កុសលសទិសាវ.

២៧១. បរិត្តារម្មណំ វិបាកធម្មសទិសំ. ឯកាយ ធាតុយាតិ ធម្មធាតុយា. កេហិចីតិ យេ តត្ថ បរិត្តារម្មណា ន ហោន្តិ, តេហិ. ធម្មធាតុ បន បរិត្តារម្មណានំ ឆន្នំ ចិត្តុប្បាទានំ វសេន ចតូហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតត្តា បឋមបដិក្ខេបមេវ ភជតិ. មហគ្គតារម្មណាទយោ កុសលសទិសាវ.

២៧៣. អនុប្បន្នេសុ – បញ្ចហិ ធាតូហីតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ. តានិ ហិ ឯកន្តេន ឧប្បាទិធម្មភូតានេវ, ឧប្បន្នកោដ្ឋាសម្បិ បន ភជន្តិ. បច្ចុប្បន្នារម្មណាទយោ បរិត្តារម្មណសទិសាវ. ហេតុអាទយោ សមុទយសទិសាវ. សហេតុកា ចេវ ន ច ហេតូបិ បីតិសហគតសទិសាវ. តថា បរាមាសសម្បយុត្តា. អនុបាទិន្នា អនុប្បន្នសទិសាវ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សម្បយោគវិប្បយោគបទវណ្ណនា.