១. បឋមនយោ សង្គហាសង្គហបទវណ្ណនា

១. ខន្ធបទវណ្ណនា

៦. ឥទានិ បញ្ចក្ខន្ធាទិវសេន និក្ខិត្តមាតិកំ ‘សង្គហោ អសង្គហោ’តិអាទីហិ នយមាតិកាបទេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា ទស្សេតុំ រូបក្ខន្ធោ កតិហិ ខន្ធេហីតិអាទិនា នយេន និទ្ទេសវារោ អារទ្ធោ. តត្ថ យស្មា ‘‘សង្គហោ អសង្គហោតិអាទិកាយ នយមាតិកាយ ‘‘តីហិ សង្គហោ, តីហិ អសង្គហោ’’តិ នយមុខមាតិកា ឋបិតា, តស្មា រូបក្ខន្ធាទីនំ សង្គហំ ទស្សេតុំ កតិហិ ខន្ធេហិ កតិហាយតនេហិ កតិហិ ធាតូហីតិ តីណិ ខន្ធាយតនធាតុបទានេវ ឧទ្ធដានិ. ‘ចត្តារិ សច្ចានី’តិអាទីសុ ឯកម្បិ ន បរាមដ្ឋំ. យស្មា ច ‘‘សភាគោ វិសភាគោ’’តិ ឯវំ លក្ខណមាតិកា ឋបិតា, តស្មា ឥមស្ស បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេ រូបក្ខន្ធោ ឯកេន ខន្ធេនាតិអាទិ វុត្តំ. សភាគា ហិ តស្ស ឯតេ ខន្ធាទយោតិ. តត្ថ ឯកេន ខន្ធេនាតិ រូបក្ខន្ធេនេវ. យញ្ហិ កិញ្ចិ រូបំ រូបក្ខន្ធសភាគត្តា រូបក្ខន្ធោត្វេវ សង្គហំ គច្ឆតីតិ រូបក្ខន្ធេនេវ គណិតំ, តំ រូបក្ខន្ធេនេវ បរិច្ឆិន្នំ. ឯកាទសហាយតនេហីតិ មនាយតនវជ្ជេហិ. សព្ពោបិ ហិ រូបក្ខន្ធោ ទសាយតនានិ ធម្មាយតនេកទេសោ ច ហោតិ, តស្មា ឯកាទសហាយតនេហិ គណិតោ, បរិច្ឆិន្នោ. ឯកាទសហិ ធាតូហីតិ សត្តវិញ្ញាណធាតុវជ្ជាហិ ឯកាទសហិ ឯតាសុ ហិ អបរិយាបន្នំ រូបំ នាម នត្ថិ.

អសង្គហនយនិទ្ទេសេ កតិហិ អសង្គហិតោតិ សង្ខេបេនេវ បុច្ឆា កតា. វិស្សជ្ជនេ បនស្ស យស្មា រូបក្ខន្ធស្ស វិសភាគា ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធា, ឯកំ មនាយតនំ, សត្ត វិញ្ញាណធាតុយោ; តស្មា ចតូហិ ខន្ធេហីតិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ សង្គហាសង្គហោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ បន ខន្ធនិទ្ទេសេ – ‘‘រូបក្ខន្ធោ កតិហិ ខន្ធេហី’’តិអាទិម្ហិ តាវ ឯកមូលកេ សង្គហនយេ សរូបេនេវ ទស្សិតា បញ្ច បុច្ឆា, បញ្ច វិស្សជ្ជនានិ. អសង្គហនយេ សង្ខេបេន ទស្សិតា បញ្ច បុច្ឆា, បញ្ច វិស្សជ្ជនានិ. ឥមិនា ឧបាយេន ទុកមូលកាទីសុបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ វេទិតព្ពានិ. រូបក្ខន្ធមូលកាយេវ ចេត្ថ ទុកតិកចតុក្កា ទស្សិតា. បញ្ចកេ បន ‘‘រូបក្ខន្ធោ ច…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ ចា’’តិ ឯវំ ភេទតោ ច, ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា កតិហិ ខន្ធេហី’’តិ ឯវំ អភេទតោ ចាតិ ទ្វិធា បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ កតានិ. ឯវំ បាឡិនយោ វេទិតព្ពោតិ.

២. អាយតនបទាទិវណ្ណនា

២២. អាយតនបទនិទ្ទេសាទីសុ អាយតនបទនិទ្ទេសេ តាវ ចក្ខាយតនំ ឯកេន ខន្ធេនាតិ ឯកេន រូបក្ខន្ធេនេវ, ឯកេន ចក្ខាយតនេនេវ ឯកាយ ចក្ខុធាតុយាវ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. សោតាយតនាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន សង្គហាសង្គហោ វេទិតព្ពោ. អសង្ខតំ ខន្ធតោ ឋបេត្វាតិ ឯត្ថ បន យស្មា អសង្ខតំ ធម្មាយតនំ នាម និព្ពានំ, តញ្ច ខន្ធសង្គហំ ន គច្ឆតិ; តស្មា ‘ខន្ធតោ ឋបេត្វា’តិ វុត្តំ. ចតូហិ ខន្ធេហីតិ រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធេហិ. និព្ពានវជ្ជញ្ហិ ធម្មាយតនំ ឯតេហិ សង្គហិតំ. វិញ្ញាណក្ខន្ធេន បន ឋបេត្វា ធម្មាយតនធម្មធាតុយោ សេសាយតនធាតូហិ ច តំ ន សង្គយ្ហតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯកេន ខន្ធេន, ឯកាទសហាយតនេហិ, សត្តរសហិ ធាតូហិ អសង្គហិត’’ន្តិ. យថា ច តេ ហេដ្ឋា រូបក្ខន្ធមូលកា, ឯវមិធាបិ ចក្ខាយតនមូលកាវ នយា វេទិតព្ពា. ទុកមត្តមេវ បន បាឡិយំ ទស្សេត្វា ‘‘ទ្វាទសាយតនានី’’តិ អភេទតោវ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ កតំ. ធាតុនិទ្ទេសេបិ ឯសេវ នយោ.

៤០. សច្ចនិទ្ទេសេ – សព្ពេបិ ទុកតិកចតុក្កា បាឡិយំ ទស្សិតា. យស្មា ច ទុកតិកេសុ សមុទយសច្ចសទិសមេវ មគ្គសច្ចេបិ វិស្សជ្ជនំ, តស្មា តំ សមុទយានន្តរំ វុត្តំ.

៥០. ឥន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ – ជីវិតិន្ទ្រិយំ ទ្វីហិ ខន្ធេហីតិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ រូបក្ខន្ធេន, អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ សង្ខារក្ខន្ធេន សង្គហិតំ. សេសំ វុត្តនយានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. បាឡិវវត្ថានំ បនេត្ថ អាយតនធាតុនិទ្ទេសសទិសមេវ.

៦. បដិច្ចសមុប្បាទវណ្ណនា

៦១. បដិច្ចសមុប្បាទនិទ្ទេសេ – ‘‘អវិជ្ជា កតិហិ ខន្ធេហី’’តិ បុច្ឆំ អនារភិត្វា អវិជ្ជា ឯកេន ខន្ធេនាតិ ឯវំ វិស្សជ្ជនមេវ ទស្សិតំ. តត្ថ សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណន្តិ បដិសន្ធិយំ បវត្តេ ច សព្ពម្បិ វិបាកវិញ្ញាណំ. តេនេវាហ – ‘‘សត្តហិ ធាតូហិ សង្គហិត’’ន្តិ. នាមរូបម្បិ បដិសន្ធិបវត្តិវសេនេវ វេទិតព្ពំ. តេនេវេត្ថ សទ្ទាយតនម្បិ សង្គហេត្វា ឯកាទសហាយតនេហិ សង្គហោ ទស្សិតោ. ផស្សាទីសុ ខន្ធភេទោ វេទិតព្ពោ. អញ្ញេនេវ ហិ ឯកេន ខន្ធេន ផស្សោ សង្គហិតោ, អញ្ញេន វេទនា, តណ្ហាឧបាទានកម្មភវា បន សង្ខារក្ខន្ធេនេវ សង្គហិតា. ភវបទញ្ចេត្ថ កម្មភវាទីនំ វសេន ឯកាទសធា វិភត្តំ. តត្ថ កម្មភវោ ផស្សាទីហិ សទិសវិសជ្ជនត្តា តេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ទស្សិតោ. ឧបបត្តិភវកាមភវសញ្ញាភវបញ្ចវោការភវា អញ្ញមញ្ញសទិសវិស្សជ្ជនត្តា ឯកតោ ទស្សិតា. យស្មា ចេតេ ឧបាទិន្នកធម្មាវ តស្មា ‘‘ឯកាទសហាយតនេហិ សត្តរសហិ ធាតូហី’’តិ វុត្តំ. សទ្ទាយតនញ្ហិ អនុបាទិន្នំ, តំ ឯត្ថ ន គហិតំ.

៦៨. រូបភវនិទ្ទេសេ – បញ្ចហាយតនេហីតិ ចក្ខុសោតមនរូបធម្មាយតនេហិ. អដ្ឋហិ ធាតូហីតិ ចក្ខុសោតចក្ខុវិញ្ញាណសោតវិញ្ញាណរូបធម្មមនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូហិ. អរូបភវាទយោបិ តយោ សទិសវិស្សជ្ជនត្តាវ ឯកតោ ទស្សិតា. តថា អសញ្ញាភវឯកវោការភវា. តត្ថ ទ្វីហាយតនេហីតិ រូបាយតនធម្មាយតនេហិ. ធាតូសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯកតលវាសិកានញ្ហិ សេសព្រហ្មានំ ចក្ខុសព្ភាវតោ តស្សារម្មណត្តា តត្ថ រូបាយតនំ ឧទ្ធដំ.

៧១. ជាតិ ទ្វីហិ ខន្ធេហីតិ រូបជាតិ រូបក្ខន្ធេន, អរូបជាតិ សង្ខារក្ខន្ធេន. ជរាមរណេសុបិ ឯសេវ នយោ. សោកាទីសុបិ ឯកេន ខន្ធេនាតិ សោកទុក្ខទោមនស្សានិ វេទនាក្ខន្ធេន, បរិទេវោ រូបក្ខន្ធេន, ឧបាយាសាទយោ សង្ខារក្ខន្ធេនាតិ ឯវំ ខន្ធវិសេសោ វេទិតព្ពោ.

៧៣. ឥទ្ធិបាទោ ទ្វីហីតិ សង្ខារវិញ្ញាណក្ខន្ធេហិ, មនាយតនធម្មាយតនេហិ, ធម្មធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូហិ ច. ឈានំ ទ្វីហីតិ វេទនាក្ខន្ធសង្ខារក្ខន្ធេហិ. អប្បមញ្ញាទយោ សទិសវិស្សជ្ជនត្តា ឯកតោ និទ្ទិដ្ឋា. ចិត្តំ បន ចេតនានន្តរំ និក្ខិត្តម្បិ អសទិសវិស្សជ្ជនត្តា បច្ឆា គហិតំ. តត្ថ អប្បមញ្ញាទីសុ ឯកេន ខន្ធេនាតិ វេទនា វេទនាក្ខន្ធេន, សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធេន, សេសា សង្ខារក្ខន្ធេន សង្គហិតាតិ ឯវំ ខន្ធវិសេសោ វេទិតព្ពោ.

៧. តិកបទវណ្ណនា

៧៧. ឯវំ អព្ភន្តរមាតិកាយ សង្គហំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ពាហិរមាតិកាយ សង្គហំ ទស្សេតុំ កុសលា ធម្មាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ វេទនាត្តិកេ តីហិ ធាតូហីតិ កាយវិញ្ញាណមនោវិញ្ញាណធម្មធាតូហិ. សត្តហិ ធាតូហីតិ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតូហិ ចេវ មនោធាតុធម្មធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូហិ ច. វិបាកត្តិកេ អដ្ឋហិ ធាតូហីតិ កាយវិញ្ញាណធាតុយា សទ្ធិំ តាហិយេវ. វិបាកធម្មធម្មា បន សំកិលិដ្ឋសំកិលេសិកេហិ សទ្ធិំ សទិសវិស្សជ្ជនត្តា ឯកតោ គហិតា. យថា ចេតេ, ឯវំ សព្ពតិកទុកបទេសុ យំ យំ បទំ យេន យេន បទេន សទ្ធិំ សទិសវិស្សជ្ជនំ ហោតិ, តំ តំ ឧប្បដិបាដិយាបិ តេន តេន សទ្ធិំ គហេត្វា វិស្សជ្ជិតំ. តត្ថ វុត្តានុសារេនេវ សង្គហាសង្គហនយោ វេទិតព្ពោតិ.

សង្គហាសង្គហបទវណ្ណនា.