និទ្ទេសវារកថា

៣៧៥. និទ្ទេសវារេ ចិត្តស្សេកគ្គតានិទ្ទេសេ តាវ សណ្ឋិតិ អវដ្ឋិតីតិ. ឥទំ ទ្វយំ ឋិតិវេវចនមេវ. យំ បន កុសលនិទ្ទេសេ ‘អារម្មណំ ឱគាហេត្វា អនុបវិសិត្វា តិដ្ឋតីតិ អវដ្ឋិតី’តិ វុត្តំ, តំ ឥធ ន លព្ភតិ. អកុសលស្មិញ្ហិ ទុព្ពលា ចិត្តស្សេកគ្គតាតិ ហេដ្ឋា ទីបិតមេវ.

៣៨៤. ឧទ្ធច្ចវិចិកិច្ឆាវសេន បវត្តស្ស វិសាហារស្ស បដិបក្ខតោ អវិសាហារោតិ ឯវរូបោបិ អត្ថោ ឥធ ន លព្ភតិ. សហជាតធម្មេ បន ន វិសាហរតីតិ អវិសាហារោ. ន វិក្ខិបតីតិ អវិក្ខេបោ. អកុសលចិត្តេកគ្គតាវសេន អវិសាហដស្ស មានសស្ស ភាវោ អវិសាហដមានសតា. សហជាតធម្មេសុ ន កម្បតីតិ សមាធិពលំ. អយាថាវសមាធានតោ មិច្ឆាសមាធីតិ ឯវមិធ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

៣៨៥. វីរិយិន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ យោ ហេដ្ឋា ‘និក្កមោ ចេសោ កាមានំ បនុទនាយា’តិអាទិ នយោ វុត្តោ, សោ ឥធ ន លព្ភតិ. សហជាតធម្មេសុ អកម្បនដ្ឋេនេវ វីរិយពលំ វេទិតព្ពំ.

៣៨៦. មិច្ឆាទិដ្ឋិនិទ្ទេសេ អយាថាវទស្សនដ្ឋេន មិច្ឆាទិដ្ឋិ. ទិដ្ឋីសុ គតំ ឥទំ ទស្សនំ, ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិអន្តោគតត្តាតិ ទិដ្ឋិគតំ. ហេដ្ឋាបិស្ស អត្ថោ វុត្តោយេវ. ទិដ្ឋិយេវ ទុរតិក្កមនដ្ឋេន ទិដ្ឋិគហនំ, តិណគហនវនគហនបព្ពតគហនានិ វិយ. ទិដ្ឋិយេវ សាសង្កសប្បដិភយដ្ឋេន ទិដ្ឋិកន្តារោ, ចោរកន្តារវាឡកន្តារមរុកន្តារនិរុទកកន្តារទុព្ភិក្ខកន្តារា វិយ. សម្មាទិដ្ឋិយា វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន វិលោមនដ្ឋេន ច ទិដ្ឋិវិសូកាយិកំ. មិច្ឆាទស្សនញ្ហិ ឧប្បជ្ជមានំ សម្មាទស្សនំ វិនិវិជ្ឈតិ ចេវ វិលោមេតិ ច. កទាចិ សស្សតស្ស កទាចិ ឧច្ឆេទស្ស គហណតោ ទិដ្ឋិយា វិរូបំ ផន្ទិតន្តិ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ. ទិដ្ឋិគតិកោ ហិ ឯកស្មិំ បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោតិ, កទាចិ សស្សតំ អនុបតតិ កទាចិ ឧច្ឆេទំ. ទិដ្ឋិយេវ ពន្ធនដ្ឋេន សំយោជនន្តិ ទិដ្ឋិសំយោជនំ.

សុសុមារាទយោ វិយ បុរិសំ, អារម្មណំ ទឡ្ហំ គណ្ហាតីតិ គាហោ. បតិដ្ឋហនតោ បតិដ្ឋាហោ. អយញ្ហិ ពលវប្បវត្តិភាវេន បតិដ្ឋហិត្វា គណ្ហាតិ. និច្ចាទិវសេន អភិនិវិសតីតិ អភិនិវេសោ. ធម្មសភាវំ អតិក្កមិត្វា និច្ចាទិវសេន បរតោ អាមសតីតិ បរាមាសោ. អនត្ថាវហត្តា កុច្ឆិតោ មគ្គោ, កុច្ឆិតានំ វា អបាយានំ មគ្គោតិ កុម្មគ្គោ. អយាថាវបថតោ មិច្ឆាបថោ. យថា ហិ ទិសាមូឡ្ហេន អយំ អសុកគាមស្ស នាម បថោតិ គហិតោបិ តំ គាមំ ន សម្បាបេតិ, ឯវំ ទិដ្ឋិគតិកេន សុគតិបថោតិ គហិតាបិ ទិដ្ឋិ សុគតិំ ន បាបេតីតិ អយាថាវបថតោ, មិច្ឆាបថោ. មិច្ឆាសភាវតោ មិច្ឆត្តំ. តត្ថេវ បរិព្ភមនតោ តរន្តិ ឯត្ថ ពាលាតិ តិត្ថំ. តិត្ថញ្ច តំ អនត្ថានញ្ច អាយតនន្តិ តិត្ថាយតនំ. តិត្ថិយានំ វា សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន និវាសឋានដ្ឋេន ច អាយតនន្តិបិ តិត្ថាយតនំ. វិបរិយេសភូតោ គាហោ, វិបរិយេសតោ វា គាហោតិ វិបរិយេសគ្គាហោ; វិបល្លត្ថ គាហោតិ អត្ថោ.

៣៨៧-៣៨៨. អហិរិកានោត្តប្បនិទ្ទេសេសុ ហិរោត្តប្បនិទ្ទេសវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សហជាតធម្មេសុ បន អកម្បនដ្ឋេនេវ អហិរិកពលំ អនោត្តប្បពលញ្ច វេទិតព្ពំ.

៣៨៩. លោភមោហនិទ្ទេសេសុ លុព្ភតីតិ លោភោ. លុព្ភនាតិ លុព្ភនាការោ. លោភសម្បយុត្តចិត្តំ, បុគ្គលោ វា លុព្ភិតោ; លុព្ភិតស្ស ភាវោ លុព្ភិតត្តំ. សារជ្ជតីតិ សារាគោ. សារជ្ជនាការោ សារជ្ជនា. សារជ្ជិតស្ស ភាវោ សារជ្ជិតត្តំ. អភិជ្ឈាយនដ្ឋេន អភិជ្ឈា. បុន ‘លោភ’-វចនេ ការណំ វុត្តមេវ. អកុសលញ្ច តំ មូលញ្ច អកុសលានំ វា មូលន្តិ អកុសលមូលំ.

៣៩០. ញាណទស្សនបដិបក្ខតោ អញ្ញាណំ អទស្សនំ. អភិមុខោ ហុត្វា ធម្មេន ន សមេតិ, ន សមាគច្ឆតីតិ អនភិសមយោ. អនុរូបតោ ធម្មេ ពុជ្ឈតីតិ អនុពោធោ. តប្បដិបក្ខតាយ អននុពោធោ. អនិច្ចាទីហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា ន ពុជ្ឈតីតិ អសម្ពោធោ. អសន្តំ អសមញ្ច ពុជ្ឈតីតិបិ អសម្ពោធោ. ចតុសច្ចធម្មំ នប្បដិវិជ្ឈតីតិ អប្បដិវេធោ. រូបាទីសុ ឯកធម្មម្បិ អនិច្ចាទិសាមញ្ញតោ ន សង្គណ្ហាតីតិ អសំគាហនា. តមេវ ធម្មំ ន បរិយោគាហតីតិ អបរិយោគាហនា. ន សមំ បេក្ខតីតិ អសមបេក្ខណា. ធម្មានំ សភាវំ បតិ ន អបេក្ខតីតិ អបច្ចវេក្ខណា.

កុសលាកុសលកម្មេសុ វិបរីតវុត្តិយា សភាវគ្គហណាភាវេន វា ឯកម្បិ កម្មំ ឯតស្ស បច្ចក្ខំ នត្ថិ, សយំ វា កស្សចិ កម្មស្ស បច្ចក្ខករណំ នាម ន ហោតីតិ អប្បច្ចក្ខកម្មំ. យំ ឯតស្មិំ អនុប្បជ្ជមានេ ចិត្តសន្តានំ មេជ្ឈំ ភវេយ្យ, សុចិ, វោទានំ, តំ ទុដ្ឋំ មេជ្ឈំ ឥមិនាតិ ទុម្មេជ្ឈំ. ពាលានំ ភាវោតិ ពាល្យំ. មុយ្ហតីតិ មោហោ. ពលវតរោ មោហោ បមោហោ. សមន្តតោ មុយ្ហតីតិ សម្មោហោ. វិជ្ជាយ បដិបក្ខភាវតោ ន វិជ្ជាតិ អវិជ្ជា. ឱឃយោគត្ថោ វុត្តោយេវ. ថាមគតដ្ឋេន អនុសេតីតិ អនុសយោ. ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតិ, អភិភវតីតិ បរិយុដ្ឋានំ. ហិតគ្គហណាភាវេន ហិតាភិមុខំ គន្តុំ ន សក្កោតិ, អញ្ញទត្ថុ លង្គតិយេវាតិ លង្គី; ខញ្ជតីតិ អត្ថោ. ទុរុគ្ឃាដនដ្ឋេន វា លង្គី. យថា ហិ មហាបលិឃសង្ខាតា លង្គី ទុរុគ្ឃាដា ហោតិ, ឯវមយម្បិ លង្គី វិយាតិ លង្គី. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. សង្គហវារសុញ្ញតវារាបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថតោ វេទិតព្ពាតិ.

ទុតិយចិត្តំ

៣៩៩. ទុតិយចិត្តេ សសង្ខារេនាតិ បទំ វិសេសំ. តម្បិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ. ឥទំ បន ចិត្តំ កិញ្ចាបិ ឆសុ អារម្មណេសុ សោមនស្សិតស្ស លោភំ ឧប្បាទេត្វា ‘សត្តោ សត្តោ’តិអាទិនា នយេន បរាមសន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ, តថាបិ សសង្ខារិកត្តា សប្បយោគេន សឧបាយេន ឧប្បជ្ជនតោ – យទា កុលបុត្តោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស កុលស្ស កុមារិកំ បត្ថេតិ. តេ ច ‘អញ្ញទិដ្ឋិកា តុម្ហេ’តិ កុមារិកំ ន ទេន្តិ. អថញ្ញេ ញាតកា ‘យំ តុម្ហេ ករោថ តមេវាយំ ករិស្សតី’តិ ទាបេន្តិ. សោ តេហិ សទ្ធិំ តិត្ថិយេ ឧបសង្កមតិ. អាទិតោវ វេមតិកោ ហោតិ. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ ឯតេសំ កិរិយា មនាបាតិ លទ្ធិំ រោចេតិ, ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ – ឯវរូបេ កាលេ ឥទំ លព្ភតីតិ វេទិតព្ពំ.

យេវាបនកេសុ បនេត្ថ ថិនមិទ្ធំ អធិកំ. តត្ថ ថិននតា ‘ថិនំ’. មិទ្ធនតា ‘មិទ្ធំ’; អនុស្សាហសំហននតា អសត្តិវិឃាតោ ចាតិ អត្ថោ. ថិនញ្ច មិទ្ធញ្ច ថិនមិទ្ធំ. តត្ថ ថិនំ អនុស្សាហលក្ខណំ, វីរិយវិនោទនរសំ, សំសីទនបច្ចុបដ្ឋានំ. មិទ្ធំ អកម្មញ្ញតាលក្ខណំ, ឱនហនរសំ, លីនភាវបច្ចុបដ្ឋានំ បចលាយិកានិទ្ទាបច្ចុបដ្ឋានំ វា. ឧភយម្បិ អរតិតន្ទីវិជម្ភិតាទីសុ អយោនិសោមនសិការបទដ្ឋានន្តិ.

តតិយចិត្តំ

៤០០. តតិយំ ឆសុ អារម្មណេសុ សោមនស្សិតស្ស លោភំ ឧប្បាទេត្វា ‘សត្តោ សត្តោ’តិអាទិនា នយេន អបរាមសន្តស្ស នារាយណវិរាជនមល្លយុទ្ធនដសមជ្ជាទីនិ បស្សតោ មនាបិយសទ្ទសវនាទិបសុតស្ស វា ឧប្បជ្ជតិ. ឥធ មានេន សទ្ធិំ បញ្ច អបណ្ណកង្គានិ ហោន្តិ. តត្ថ មញ្ញតីតិ ‘មានោ’. សោ ឧន្នតិលក្ខណោ, សម្បគ្គហរសោ, កេតុកម្យតាបច្ចុបដ្ឋានោ, ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តលោភបទដ្ឋានោ, ឧម្មាទោ វិយ ទដ្ឋព្ពោតិ.

ចតុត្ថចិត្តំ

៤០២. ចតុត្ថំ វុត្តប្បការេសុ ឯវ ឋានេសុ យទា សីសេ ខេឡំ ខិបន្តិ, បាទបំសុំ ឱកិរន្តិ, តទា តស្ស បរិហរណត្ថំ សឧស្សាហេន អន្តរន្តរា ឱលោកេន្តានំ រាជនាដកេសុ និក្ខន្តេសុ ឧស្សារណាយ វត្តមានាយ តេន តេន ឆិទ្ទេន ឱលោកេន្តានញ្ចាតិ ឯវមាទីសុ ឋានេសុ ឧប្បជ្ជតិ. ឥធ បន ថិនមិទ្ធេហិ សទ្ធិំ សត្ត យេវាបនកា ហោន្តិ. ឧភយត្ថាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ បរិហាយតិ. តំ ឋបេត្វា សេសានំ វសេន ធម្មគណនា វេទិតព្ពាតិ.

បញ្ចមចិត្តំ

៤០៣. បញ្ចមំ ឆសុ អារម្មណេសុ វេទនាវសេន មជ្ឈត្តស្ស លោភំ ឧប្បាទេត្វា ‘សត្តោ សត្តោ’តិអាទិនា នយេន បរាមសន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ. សោមនស្សដ្ឋានេ បនេត្ថ ឧបេក្ខាវេទនា ហោតិ, បីតិបទំ បរិហាយតិ. សេសំ សព្ពំ បឋមចិត្តសទិសមេវ.

ឆដ្ឋចិត្តាទិ

៤០៩-៤១២. ឆដ្ឋសត្តមដ្ឋមានិបិ វេទនំ បរិវត្តេត្វា បីតិបទញ្ច ហាបេត្វា ទុតិយតតិយចតុត្ថេសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. ឥមេសុ អដ្ឋសុ លោភសហគតចិត្តេសុ សហជាតាធិបតិ អារម្មណាធិបតីតិ ទ្វេបិ អធិបតយោ លព្ភន្តិ.

នវមចិត្តំ

៤១៣. នវមំ ឆសុ អារម្មណេសុ ទោមនស្សិតស្ស បដិឃំ ឧប្បាទយតោ ឧប្បជ្ជតិ. តស្ស សមយវវត្ថានវារេ តាវ ទុដ្ឋុ មនោ, ហីនវេទនត្តា វា កុច្ឆិតំ មនោតិ ទុម្មនោ; ទុម្មនស្ស ភាវោ ទោមនស្សំ. តេន សហគតន្តិ ទោមនស្សសហគតំ. អសម្បិយាយនភាវេន អារម្មណស្មិំ បដិហញ្ញតីតិ បដិឃំ. តេន សម្បយុត្តន្តិ បដិឃសម្បយុត្តំ.

ធម្មុទ្ទេសេ តីសុបិ ឋានេសុ ទោមនស្សវេទនាវ អាគតា. តត្ថ វេទនាបទំ វុត្តមេវ. តថា ទុក្ខទោមនស្សបទានិ លក្ខណាទិតោ បន អនិដ្ឋារម្មណានុភវនលក្ខណំ ទោមនស្សំ, យថាតថា វា អនិដ្ឋាការសម្ភោគរសំ, ចេតសិកាពាធបច្ចុបដ្ឋានំ, ឯកន្តេនេវ ហទយវត្ថុបទដ្ឋានំ.

មូលកម្មបថេសុ យថា បុរិមចិត្តេសុ លោភោ ហោតិ, អភិជ្ឈា ហោតីតិ អាគតំ, ឯវំ ទោសោ ហោតិ, ព្យាបាទោ ហោតីតិ វុត្តំ. តត្ថ ទុស្សន្តិ តេន, សយំ វា ទុស្សតិ, ទុស្សនមត្តមេវ វា តន្តិ ទោសោ សោ ចណ្ឌិក្កលក្ខណោ បហដាសិវិសោ វិយ, វិសប្បនរសោ វិសនិបាតោ វិយ, អត្តនោ និស្សយទហនរសោ វា ទាវគ្គិ វិយ, ទុស្សនបច្ចុបដ្ឋានោ លទ្ធោកាសោ វិយ សបត្តោ, អាឃាតវត្ថុបទដ្ឋានោ វិសសំសដ្ឋបូតិមុត្តំ វិយ ទដ្ឋព្ពោ.

ព្យាបជ្ជតិ តេន ចិត្តំ, បូតិភាវំ ឧបគច្ឆតិ, ព្យាបាទយតិ វា វិនយាចាររូបសម្បត្តិហិតសុខាទីនីតិ ព្យាបាទោ. អត្ថតោ បនេស ទោសោយេវ. ឥធ បទបដិបាដិយា ឯកូនតិំស បទានិ ហោន្តិ. អគ្គហិតគ្គហណេន ចុទ្ទស. តេសំ វសេន សវិភត្តិកាវិភត្តិករាសិភេទោ វេទិតព្ពោ.

យេវាបនកេសុ ឆន្ទាធិមោក្ខមនសិការឧទ្ធច្ចានិ និយតានិ. ឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចេសុ បន អញ្ញតរេន សទ្ធិំ បញ្ច បញ្ច ហុត្វាបិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯវមេបិ តយោ ធម្មា អនិយតយេវាបនកា នាម. តេសុ ឥស្សតីតិ ‘ឥស្សា’. សា បរសម្បត្តីនំ ឧសូយនលក្ខណា, តត្ថេវ អនភិរតិរសា, តតោ វិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានា, បរសម្បត្តិបទដ្ឋានា. សំយោជនន្តិ ទដ្ឋព្ពា. មច្ឆេរភាវោ ‘មច្ឆរិយំ’. តំ លទ្ធានំ វា លភិតព្ពានំ វា អត្តនោ សម្បត្តីនំ និគូហនលក្ខណំ, តាសំយេវ បរេហិ សាធារណភាវអក្ខមនរសំ, សង្កោចនបច្ចុបដ្ឋានំ កដុកញ្ចុកតាបច្ចុបដ្ឋានំ វា, អត្តសម្បត្តិបទដ្ឋានំ. ចេតសោ វិរូបភាវោតិ ទដ្ឋព្ពំ. កុច្ឆិតំ កតំ កុកតំ. តស្ស ភាវោ ‘កុក្កុច្ចំ’. តំ បច្ឆានុតាបលក្ខណំ, កតាកតានុសោចនរសំ, វិប្បដិសារបច្ចុបដ្ឋានំ, កតាកតបទដ្ឋានំ. ទាសព្យំ វិយ ទដ្ឋព្ពំ. អយំ តាវ ឧទ្ទេសវារេ វិសេសោ.

៤១៥. និទ្ទេសវារេ វេទនានិទ្ទេសេ អសាតំ សាតបដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពំ.

៤១៨. ទោសនិទ្ទេសេ ទុស្សតីតិ ទោសោ. ទុស្សនាតិ ទុស្សនាការោ. ទុស្សិតត្តន្តិ ទុស្សិតភាវោ. បកតិភាវវិជហនដ្ឋេន ព្យាបជ្ជនំ ព្យាបត្តិ. ព្យាបជ្ជនាតិ ព្យាបជ្ជនាការោ. វិរុជ្ឈតីតិ វិរោធោ. បុនប្បុនំ វិរុជ្ឈតីតិ បដិវិរោធោ. វិរុទ្ធាការបដិវិរុទ្ធាការវសេន វា ឥទំ វុត្តំ. ចណ្ឌិកោ វុច្ចតិ ចណ្ឌោ, ថទ្ធបុគ្គលោ; តស្ស ភាវោ ចណ្ឌិក្កំ. ន ឯតេន សុរោបិតំ វចនំ ហោតិ, ទុរុត្តំ អបរិបុណ្ណមេវ ហោតីតិ អសុរោបោ. កុទ្ធកាលេ ហិ បរិបុណ្ណវចនំ នាម នត្ថិ. សចេបិ កស្សចិ ហោតិ តំ អប្បមាណំ. អបរេ បន អស្សុជននដ្ឋេន អស្សុរោបនតោ អស្សុរោបោតិ វទន្តិ. តំ អការណំ, សោមនស្សស្សាបិ អស្សុជននតោ. ហេដ្ឋា វុត្តអត្តមនតាបដិបក្ខតោ ន អត្តមនតាតិ អនត្តមនតា. សា បន យស្មា ចិត្តស្សេវ, ន សត្តស្ស, តស្មា ចិត្តស្សាតិ វុត្តំ. សេសមេត្ថ សង្គហសុញ្ញតវារេសុ ច ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

ទសមចិត្តំ

៤២១. ទសមំ សសង្ខារត្តា បរេហិ ឧស្សាហិតស្ស វា, បរេសំ វា អបរាធំ សារិតស្ស, សយមេវ វា បរេសំ អបរាធំ អនុស្សរិត្វា កុជ្ឈមានស្ស ឧប្បជ្ជតិ.

ឥធាបិ បទបដិបាដិយា ឯកូនតិំស, អគ្គហិតគ្គហណេន ច ចុទ្ទសេវ បទានិ ហោន្តិ. យេវាបនកេសុ បន ថិនមិទ្ធម្បិ លព្ភតិ. តស្មា ឯត្ថ វិនា ឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចេហិ ចត្តារិ អបណ្ណកង្គានិ ថិនមិទ្ធន្តិ ឥមេ ឆ ឥស្សាទីនំ ឧប្បត្តិកាលេ តេសុ អញ្ញតរេន សទ្ធិំ សត្ត យេវាបនកា ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជន្តិ. សេសំ សព្ពំ សព្ពវារេសុ នវមសទិសមេវ. ឥមេសុ បន ទ្វីសុ ទោមនស្សចិត្តេសុ សហជាតាធិបតិយេវ លព្ភតិ, ន អារម្មណាធិបតិ. ន ហិ កុទ្ធោ កិញ្ចិ គរុំ ករោតីតិ.

ឯកាទសមចិត្តំ

៤២២. ឯកាទសមំ ឆសុ អារម្មណេសុ វេទនាវសេន មជ្ឈត្តស្ស កង្ខាបវត្តិកាលេ ឧប្បជ្ជតិ. តស្ស សមយវវត្ថានេ វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តន្តិ បទំ អបុព្ពំ. តស្សត្ថោ – វិចិកិច្ឆាយ សម្បយុត្តន្តិ វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តំ. ធម្មុទ្ទេសេ ‘វិចិកិច្ឆា ហោតី’តិ បទមេវ វិសេសោ. តត្ថ វិគតា ចិកិច្ឆាតិ វិចិកិច្ឆា. សភាវំ វា វិចិនន្តោ ឯតាយ កិច្ឆតិ កិលមតីតិ វិចិកិច្ឆា. សា សំសយលក្ខណា, កម្បនរសា, អនិច្ឆយបច្ចុបដ្ឋានា អនេកំសគាហបច្ចុបដ្ឋានា វា, អយោនិសោមនសិការបទដ្ឋានា. បដិបត្តិអន្តរាយករាតិ ទដ្ឋព្ពា.

ឥធ បទបដិបាដិយា តេវីសតិ បទានិ ហោន្តិ. អគ្គហិតគ្គហណេន ចុទ្ទស. តេសំ វសេន សវិភត្តិកាវិភត្តិករាសិវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. មនសិការោ ឧទ្ធច្ចន្តិ ទ្វេយេវ យេវាបនកា.

៤២៤. និទ្ទេសវារស្ស ចិត្តស្សេកគ្គតានិទ្ទេសេ យស្មា ឥទំ ទុព្ពលំ ចិត្តំ បវត្តិដ្ឋិតិមត្តកមេវេត្ថ ហោតិ, តស្មា ‘សណ្ឋិតី’តិអាទីនិ អវត្វា ចិត្តស្ស ‘ឋិតី’តិ ឯកមេវ បទំ វុត្តំ. តេនេវ ច ការណេន ឧទ្ទេសវារេបិ ‘សមាធិន្ទ្រិយ’ន្តិអាទិ ន វុត្តំ.

៤២៥. វិចិកិច្ឆានិទ្ទេសេ កង្ខនវសេន កង្ខា. កង្ខាយ អាយនាតិ កង្ខាយនា. បុរិមកង្ខា ហិ ឧត្តរកង្ខំ អានេតិ នាម. អាការវសេន វា ឯតំ វុត្តំ. កង្ខាសមង្គិចិត្តំ កង្ខាយ អាយិតត្តា កង្ខាយិតំ នាម. តស្ស ភាវោ កង្ខាយិតត្តំ. វិមតីតិ នមតិ. វិចិកិច្ឆា វុត្តត្ថា ឯវ. កម្បនដ្ឋេន ទ្វិធា ឯឡយតីតិ ទ្វេឡ្ហកំ. បដិបត្តិនិវារណេន ទ្វិធាបថោ វិយាតិ ទ្វេធាបថោ. ‘និច្ចំ នុ ខោ ឥទំ, អនិច្ចំ នុ ខោ’តិអាទិបវត្តិយា ឯកស្មិំ អាការេ សណ្ឋាតុំ អសមត្ថតាយ សមន្តតោ សេតីតិ សំសយោ. ឯកំសំ គហេតុំ អសមត្ថតាយ ន ឯកំសគ្គាហោតិ អនេកំសគ្គាហោ. និច្ឆេតុំ អសក្កោន្តី អារម្មណតោ ឱសក្កតីតិ អាសប្បនា. ឱគាហិតុំ អសក្កោន្តី បរិសមន្តតោ សប្បតីតិ បរិសប្បនា. បរិយោគាហិតុំ អសមត្ថតាយ អបរិយោគាហនា. និច្ឆយវសេន អារម្មណេ បវត្តិតុំ អសមត្ថតាយ ថម្ភិតត្តំ; ចិត្តស្ស ថទ្ធភាវោតិ អត្ថោ. វិចិកិច្ឆា ហិ ឧប្បជ្ជិត្វា ចិត្តំ ថទ្ធំ ករោតិ. យស្មា បនេសា ឧប្បជ្ជមានា អារម្មណំ គហេត្វា មនំ វិលិខន្តី វិយ, តស្មា មនោវិលេខោតិ វុត្តា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

ទ្វាទសមចិត្តំ

៤២៧. ទ្វាទសមស្ស សមយវវត្ថានេ ឧទ្ធច្ចេន សម្បយុត្តន្តិ ឧទ្ធច្ចសម្បយុត្តំ. ឥទញ្ហិ ចិត្តំ ឆសុ អារម្មណេសុ វេទនាវសេន មជ្ឈត្តំ ហុត្វា ឧទ្ធតំ ហោតិ. ឥធ ធម្មុទ្ទេសេ ‘វិចិកិច្ឆា’-ឋានេ ‘ឧទ្ធច្ចំ ហោតី’តិ អាគតំ. បទបដិបាដិយា អដ្ឋវីសតិ បទានិ ហោន្តិ. អគ្គហិតគ្គហណេន ចុទ្ទស. តេសំ វសេន សវិភត្តិកាវិភត្តិករាសិវិធានំ វេទិតព្ពំ. អធិមោក្ខោ មនសិការោតិ ទ្វេយេវ យេវាបនកា.

៤២៩. និទ្ទេសវារស្ស ឧទ្ធច្ចនិទ្ទេសេ ចិត្តស្សាតិ ន សត្តស្ស, ន បោសស្ស. ឧទ្ធច្ចន្តិ ឧទ្ធតាការោ. ន វូបសមោតិ អវូបសមោ. ចេតោ វិក្ខិបតីតិ ចេតសោវិក្ខេបោ. ភន្តត្តំ ចិត្តស្សាតិ ចិត្តស្ស ភន្តភាវោ, ភន្តយានភន្តគោណាទីនិ វិយ. ឥមិនា ឯការម្មណស្មិំយេវ វិប្ផន្ទនំ កថិតំ. ឧទ្ធច្ចញ្ហិ ឯការម្មណេ វិប្ផន្ទតិ, វិចិកិច្ឆា នានារម្មណេ. សេសំ សព្ពវារេសុ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ ឥមស្មិំ ចិត្តទ្វយេ បកិណ្ណកវិនិច្ឆយោ ហោតិ. ‘អារម្មណេ បវដ្ដនកចិត្តានិ នាម កតី’តិ? ហិ វុត្តេ ‘ឥមានេវ ទ្វេ’តិ វត្តព្ពំ. តត្ថ វិចិកិច្ឆាសហគតំ ឯកន្តេន បវដ្ដតិ, ឧទ្ធច្ចសហគតំ បន លទ្ធាធិមោក្ខត្តា លទ្ធបតិដ្ឋំ បវដ្ដតិ. យថា ហិ វដ្ដចតុរស្សេសុ ទ្វីសុ មណីសុ បព្ភារដ្ឋានេ បវដ្ដេត្វា វិស្សដ្ឋេសុ វដ្ដមណិ ឯកន្តេនេវ បវដ្ដតិ, ចតុរស្សោ បតិដ្ឋាយ បតិដ្ឋាយ បវដ្ដតិ, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. សព្ពេសុបិ ហីនាទិភេទោ ន ឧទ្ធដោ, សព្ពេសំ ឯកន្តហីនត្តា. សហជាតាធិបតិ លព្ភមានោបិ ន ឧទ្ធដោ, ហេដ្ឋា ទស្សិតនយត្តា. ញាណាភាវតោ បនេត្ថ វីមំសាធិបតិ នាម នត្ថិ. បច្ឆិមទ្វយេ សេសោបិ នត្ថិ ឯវ. កស្មា? កញ្ចិ ធម្មំ ធុរំ កត្វា អនុប្បជ្ជនតោ, បដ្ឋានេ ច បដិសិទ្ធតោ.

ឥមេហិ បន ទ្វាទសហិបិ អកុសលចិត្តេហិ កម្មេ អាយូហិតេ, ឋបេត្វា ឧទ្ធច្ចសហគតំ, សេសានិ ឯកាទសេវ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍន្តិ. វិចិកិច្ឆាសហគតេ អលទ្ធាធិមោក្ខេ ទុព្ពលេបិ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍមានេ ឧទ្ធច្ចសហគតំ លទ្ធាធិមោក្ខំ ពលវំ កស្មា នាកឌ្ឍតីតិ? ទស្សនេន បហាតព្ពាភាវតោ. យទិ ហិ អាកឌ្ឍេយ្យ ‘ទស្សនេនបហាតព្ព’-បទវិភង្គេ អាគច្ឆេយ្យ, តស្មា, ឋបេត្វា តំ, សេសានិ ឯកាទស អាកឌ្ឍន្តិ. តេសុ ហិ យេន កេនចិ កម្មេ អាយូហិតេ តាយ ចេតនាយ ចតូសុ អបាយេសុ បដិសន្ធិ ហោតិ. អកុសលវិបាកេសុ អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុឧបេក្ខាសហគតាយ បដិសន្ធិំ គណ្ហាតិ. ឥតរស្សាបិ ឯត្ថេវ បដិសន្ធិទានំ ភវេយ្យ. យស្មា បនេតំ នត្ថិ, តស្មា ‘ទស្សនេនបហាតព្ព’-បទវិភង្គេ នាគតន្តិ.

អកុសលា ធម្មាតិបទស្ស វណ្ណនា និដ្ឋិតា.