តិកមាតិកាបទវណ្ណនា

ឥទានិ

ឥតិ មេ ភាសមានស្ស, អភិធម្មកថំ ឥមំ;

អវិក្ខិត្តា និសាមេថ, ទុល្លភា ហិ អយំ កថាតិ.

ឯវំ បដិញ្ញាតាយ អភិធម្មកថាយ កថនោកាសោ សម្បត្តោ. តត្ថ យស្មា អភិធម្មោ នាម ធម្មសង្គណីអាទីនិ សត្តប្បករណានិ; ធម្មសង្គណីបិ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌាទីនំ វសេន ចត្តារិ កណ្ឌានិ; ចិត្តុប្បាទកណ្ឌម្បិ មាតិកាបទភាជនីយវសេន ទុវិធំ; តត្ថ មាតិកា អាទិ; សាបិ តិកមាតិកា ទុកមាតិកាតិ ទុវិធា; តត្ថ តិកមាតិកា អាទិ; តិកមាតិកាយបិ កុសលត្តិកំ កុសលត្តិកេបិ កុសលា ធម្មាតិ ឥទំ បទំ; តស្មា –

ឥតោ បដ្ឋាយ គម្ភីរំ, អភិធម្មកថំ ឥមំ;

វុច្ចមានំ និសាមេថ, ឯកគ្គា សាធុ សាធវោតិ.

១. ‘‘កុសលា ធម្មា, អកុសលា ធម្មា, អព្យាកតា ធម្មា’’តិ អយំ តាវ អាទិបទេន លទ្ធនាមោ កុសលត្តិកោ នាម. ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មា, ទុក្ខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មា, អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មា’’តិ អយំ សព្ពបទេហិ លទ្ធនាមោ វេទនាត្តិកោ នាម. ឯវំ អាទិបទវសេន វា សព្ពបទវសេន វា សព្ពេសម្បិ តិកទុកានំ នាមំ វេទិតព្ពំ. សព្ពេវ ចេតេ បញ្ចទសហិ បរិច្ឆេទេហិ វវត្ថិតា. តិកានញ្ហិ ឯកោ បរិច្ឆេទោ, ទុកានំ ចតុទ្ទស. ‘‘ហេតូ ធម្មា, នហេតូ ធម្មា’’តិអាទយោ ហិ ឆ ទុកា គន្ថតោ ច អត្ថតោ ច អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធេន កណ្ណិកា វិយ ឃដា វិយ ហុត្វា ឋិតត្តា ‘ហេតុគោច្ឆកោ’តិ វុច្ចតិ. តតោ អបរេ ‘‘សប្បច្ចយា ធម្មា អប្បច្ចយា ធម្មា’’តិអាទយោ សត្ត ទុកា, អញ្ញមញ្ញំ អសម្ពន្ធា, កេវលំ ទុកសាមញ្ញតោ ឧច្ចិនិត្វា ឧច្ចិនិត្វា វិសុំ វិសុំ គោច្ឆកន្តរេ ឋបិតត្តា អញ្ញេហិ ច មហន្តរទុកេហិ ចូឡកត្តា ‘ចូឡន្តរទុកា’តិ វេទិតព្ពា. តតោ បរំ អាសវទុកាទីនំ ឆន្នំ វសេន ‘អាសវគោច្ឆកោ’; តថា សំយោជនទុកាទីនំ វសេន ‘សំយោជនគោច្ឆកោ’; តថា គន្ថឱឃយោគនីវរណទុកាទីនំ វសេន ‘គន្ថឱឃយោគនីវរណគោច្ឆកា’; បរាមាសទុកាទីនំ បញ្ចន្នំ វសេន ‘បរាមាសគោច្ឆកោ’តិ. សព្ពេបិ សត្ត គោច្ឆកា វេទិតព្ពា. តតោ បរំ ‘‘សារម្មណា ធម្មា’’តិអាទយោ ចតុទ្ទស ទុកា ‘មហន្តរទុកា’ នាម. តតោ ឧបាទានទុកាទយោ ឆ ទុកា ‘ឧបាទានគោច្ឆកោ’ នាម. តតោ កិលេសទុកាទយោ អដ្ឋ ទុកា ‘កិលេសគោច្ឆកោ’ នាម. តតោ បរំ ទស្សនេនបហាតព្ពទុកាទយោ អដ្ឋារស ទុកា អភិធម្មមាតិកាយ បរិយោសានេ ឋបិតត្តា ‘បិដ្ឋិទុកា’ នាម. ‘‘វិជ្ជាភាគិនោ ធម្មា អវិជ្ជាភាគិនោ ធម្មា’’តិអាទយោ បន ទ្វាចត្តាលីស ទុកា ‘សុត្តន្តិកទុកា’ នាម. ឯវំ សព្ពេបេតេ បញ្ចទសហិ បរិច្ឆេទេហិ វវត្ថិតាតិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ វវត្ថិតា បនេតេ សប្បទេសនិប្បទេសវសេន ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ. តេសុ ហិ នវ តិកា ឯកសត្តតិ ច ទុកា សប្បទេសានំ រូបារូបធម្មានំ បរិគ្គហិតត្តា សប្បទេសា នាម. អវសេសា តេរស តិកា ឯកសត្តតិ ច ទុកា និប្បទេសា នាម. តត្ថ តិកេសុ តាវ វេទនាត្តិកោ វិតក្កត្តិកោ បីតិត្តិកោ ឧប្បន្នត្តិកោ អតីតត្តិកោ ចត្តារោ អារម្មណត្តិកាតិ ឥមេ នវ តិកា សប្បទេសា នាម. ទុកេសុ ហេតុគោច្ឆកាទីនំ ឧបាទានគោច្ឆកបរិយោសានានំ នវន្នំ គោច្ឆកានំ បរិយោសានេ តយោ តយោ ទុកា, កិលេសគោច្ឆកបរិយោសានេ ចត្តារោ ទុកា, ‘‘ចិត្តសម្បយុត្តា ធម្មា, ចិត្តវិប្បយុត្តា ធម្មា’’‘‘ចិត្តសំសដ្ឋា ធម្មា, ចិត្តវិសំសដ្ឋា ធម្មា’’តិ ទ្វេ មហន្តរទុកា, សុត្តន្តិកទុកេសុ អធិវចនទុកំ និរុត្តិទុកំ បញ្ញត្តិទុកំ នាមរូបទុកន្តិ ឥមេ ចត្តារោ ទុកេ ឋបេត្វា អវសេសា អដ្ឋតិំស ទុកា ចាតិ ឯតេ សប្បទេសា នាម. វុត្តាវសេសា តិកទុកា សព្ពេបិ និប្បទេសាតិ វេទិតព្ពា.

ឥទានិ កុសលា ធម្មាតិអាទីនំ មាតិកាបទានំ អយមនុបុព្ពបទវណ្ណនា – ‘កុសល’-សទ្ទោ តាវ អារោគ្យអនវជ្ជឆេកសុខវិបាកេសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ‘‘កច្ចិ នុ ភោតោ កុសលំ, កច្ចិ ភោតោ អនាមយ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១៥.១៤៦; ២.២០.១២៩) អារោគ្យេ ទិស្សតិ. ‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, កាយសមាចារោ កុសលោ? យោ ខោ, មហារាជ, កាយសមាចារោ អនវជ្ជោ’’តិ (ម. និ. ២.៣៦១) ច, ‘‘អបរំ បន, ភន្តេ, ឯតទានុត្តរិយំ យថា ភគវា ធម្មំ ទេសេតិ កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិ (ទី. និ. ៣.១៤៥) ច ឯវមាទីសុ អនវជ្ជេ. ‘‘កុសលោ ត្វំ រថស្ស អង្គបច្ចង្គានំ’’ (ម. និ. ២.៨៧), ‘‘កុសលា នច្ចគីតស្ស សិក្ខិតា ចាតុរិត្ថិយោ’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.៩៤) ឆេកេ. ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ’’ (ទី. និ. ៣.៨០), ‘‘កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៤៣១) សុខវិបាកេ. ស្វាយមិធ អារោគ្យេបិ អនវជ្ជេបិ សុខវិបាកេបិ វត្តតិ.

ធម្មសទ្ទោ បនាយំ បរិយត្តិហេតុគុណនិស្សត្តនិជ្ជីវតាទីសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ‘‘ធម្មំ បរិយាបុណាតិ សុត្តំ គេយ្យ’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១០២) បរិយត្តិយំ ទិស្សតិ. ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧២០) ហេតុម្ហិ.

‘‘ន ហិ ធម្មោ អធម្មោ ច, ឧភោ សមវិបាកិនោ;

អធម្មោ និរយំ នេតិ, ធម្មោ បាបេតិ សុគ្គតិ’’ន្តិ. (ថេរគា. ៣០៤; ជា. ១.១៥.៣៨៦) –

អាទីសុ គុណេ. ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តិ’’ (ធ. ស. ១២១), ‘‘ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៣) និស្សត្តនិជ្ជីវតាយំ. ស្វាយមិធាបិ និស្សត្តនិជ្ជីវតាយមេវ វដ្ដតិ.

វចនត្ថោ បនេត្ថ – កុច្ឆិតេ បាបកេ ធម្មេ សលយន្តិ ចលយន្តិ កម្បេន្តិ វិទ្ធំសេន្តីតិ កុសលា. កុច្ឆិតេន វា អាការេន សយន្តីតិ កុសា. តេ អកុសលសង្ខាតេ កុសេ លុនន្តិ ឆិន្ទន្តីតិ កុសលា. កុច្ឆិតានំ វា សានតោ តនុករណតោ ឱសានករណតោ ញាណំ កុសំ នាម. តេន កុសេន លាតព្ពាតិ កុសលា; គហេតព្ពា បវត្តេតព្ពាតិ អត្ថោ. យថា វា កុសា ឧភយភាគគតំ ហត្ថប្បទេសំ លុនន្តិ, ឯវមិមេបិ ឧប្បន្នានុប្បន្នភាវេន ឧភយភាគគតំ កិលេសបក្ខំ លុនន្តិ. តស្មា កុសា វិយ លុនន្តីតិបិ កុសលា. អត្តនោ បន សភាវំ ធារេន្តីតិ ធម្មា. ធារិយន្តិ វា បច្ចយេហិ, ធារីយន្តិ វា យថាសភាវតោតិ ធម្មា. ន កុសលា អកុសលា. មិត្តបដិបក្ខា អមិត្តា វិយ, លោភាទិបដិបក្ខា អលោភាទយោ វិយ ច, កុសលបដិបក្ខាតិ អត្ថោ. ន ព្យាកតាតិ អព្យាកតា, កុសលាកុសលភាវេន អកថិតាតិ អត្ថោ. តេសុ បន អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណា កុសលា, សាវជ្ជទុក្ខវិបាកលក្ខណា អកុសលា, អវិបាកលក្ខណា អព្យាកតា.

កិំ បនេតានិ ‘កុសលា’តិ វា ‘ធម្មា’តិ វាតិអាទីនិ ឯកត្ថានិ ឧទាហុ នានត្ថានីតិ? កិញ្ចេត្ថ? យទិ តាវ ឯកត្ថានិ ‘កុសលា ធម្មា’តិ ឥទំ ‘កុសលាកុសលា’តិវុត្តសទិសំ ហោតិ. អថ នានត្ថានិ តិកទុកានំ ឆក្កចតុក្កភាវោ អាបជ្ជតិ បទានញ្ច អសម្ពន្ធោ.

យថា ហិ ‘កុសលា’ ‘រូបំ’‘ចក្ខុមា’តិ វុត្តេ អត្ថវសេន អញ្ញមញ្ញំ អនោលោកេន្តានំ បទានំ ន កោចិ សម្ពន្ធោ, ឯវមិធាបិ បទានំ អសម្ពន្ធោ អាបជ្ជតិ. បុព្ពាបរសម្ពន្ធរហិតានិ ច បទានិ និប្បយោជនានិ នាម ហោន្តិ. យាបិ ចេសា បរតោ ‘កតមេ ធម្មា កុសលា’តិ បុច្ឆា, តាយបិ សទ្ធិំ វិរោធោ អាបជ្ជតិ. នេវ ហិ ធម្មា កុសលា; អថ ច បនិទំ វុច្ចតិ – កតមេ ធម្មា ‘កុសលា’តិ. អបរោ នយោ – យទិ ឯតានិ ឯកត្ថានិ, តិណ្ណំ ‘ធម្មានំ’ ឯកត្តា កុសលាទីនម្បិ ឯកត្តំ អាបជ្ជតិ. កុសលាទិបរានញ្ហិ តិណ្ណម្បិ ‘ធម្មានំ’ ធម្មភាវេន ឯកត្តំ. តស្មា ធម្មត្តយេន សទ្ធិំ អត្ថតោ និន្នានត្ថានំ កុសលាទីនម្បិ ឯកត្តំ អាបជ្ជតិ. ‘យទេវ កុសលំ, តំ អកុសលំ, តំ អព្យាកត’ន្តិ. ‘អថាបិ តិណ្ណំ ធម្មានំ ឯកត្តំ ន សម្បដិច្ឆថ, អញ្ញោវ កុសលបរោ ធម្មោ, អញ្ញោ អកុសលបរោ ធម្មោ, អញ្ញោ អព្យាកតបរោ ធម្មោតិ វទថ, ឯវំ សន្តេ ធម្មោ នាម ភាវោ, ភាវតោ ច អញ្ញោ អភាវោតិ កុសលបរា ភាវសង្ខាតា ធម្មា អញ្ញោ អកុសលបរោ ធម្មោ អភាវោ សិយា, តថា អព្យាកតបរោ. តេហិ ច អញ្ញោ កុសលបរោបិ. ឯវំ អភាវត្តំ អាបន្នេហិ ធម្មេហិ អនញ្ញេ កុសលាទយោបិ អភាវាយេវ សិយុ’ន្តិ.

សព្ពមេតំ អការណំ. កស្មា? យថានុមតិវោហារសិទ្ធិតោតិ. វោហារោ ហិ យថា យថា អត្ថេសុ អនុមតោ សម្បដិច្ឆិតោ តថា តថេវ សិទ្ធោ. ន ចាយំ ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិអាទីសុ កុសលបុព្ពោ ធម្មាភិលាបោ ធម្មបរោ ច កុសលាភិលាបោ, យថា ‘កុសលា កុសលា’តិ ឯវំ, អត្តនោ អត្ថវិសេសាភាវេន បណ្ឌិតេហិ សម្បដិច្ឆិតោ; ន ច ‘កុសលា’ ‘រូបំ’ចក្ខុមាសទ្ទា វិយ អញ្ញមញ្ញំ អនោលោកិតត្ថភាវេន. ‘កុសល’-សទ្ទោ បនេត្ថ អនវជ្ជសុខវិបាកសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស ជោតកភាវេន សម្បដិច្ឆិតោ, ‘អកុសល’-សទ្ទោ សាវជ្ជទុក្ខវិបាកត្ថជោតកត្តេន, ‘អព្យាកត’-សទ្ទោ អវិបាកត្ថជោតកត្តេន, ‘ធម្ម’-សទ្ទោ សភាវធារណាទិអត្ថជោតកត្តេន. សោ ឯតេសំ អញ្ញតរានន្តរេ វុច្ចមានោ អត្តនោ អត្ថសាមញ្ញំ ទីបេតិ. សព្ពេវ ហិ ឯតេ សភាវធារណាទិនា លក្ខណេន ធម្មា. កុសលាទិសទ្ទា ចាបិ ធម្មសទ្ទស្ស បុរតោ វុច្ចមានា អត្តនោ អត្តនោ អត្ថវិសេសំ តស្ស ទីបេន្តិ. ធម្មោ ហិ កុសលោ វា ហោតិ អកុសលោ វា អព្យាកតោ វា. ឯវមេតេ វិសុំ វិសុំ វុច្ចមានា អត្តនោ អត្តនោ អត្ថមត្តទីបកត្តេន សម្បដិច្ឆិតា. ធម្មសទ្ទេន សហ វុច្ចមានា អត្តនោ អត្តនោ អត្ថសាមញ្ញំ អត្ថវិសេសំ វា ទីបកត្តេន លោកេ បណ្ឌិតេហិ សម្បដិច្ឆិតា. តស្មា យទេតមេត្ថ ឯកត្ថនានាត្ថតំ វិកប្បេត្វា ទោសារោបនការណំ វុត្តំ សព្ពមេតំ អការណំ. អយំ តាវ កុសលត្តិកស្ស អនុបុព្ពបទវណ្ណនា. ឥមិនាវ នយេន សេសតិកទុកានម្បិ នយោ វេទិតព្ពោ. ឥតោ បរំ បន វិសេសមត្តមេវ វក្ខាម.

២. សុខាយ វេទនាយាតិអាទីសុ ‘សុខ’-សទ្ទោ តាវ សុខវេទនាសុខមូលសុខារម្មណសុខហេតុសុខបច្ចយដ្ឋានអព្យាពជ្ឈនិព្ពានាទីសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ‘‘សុខស្ស ច បហានា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៣២) សុខវេទនាយំ ទិស្សតិ. ‘‘សុខោ ពុទ្ធានំ ឧប្បាទោ’’ (ធ. ប. ១៩៤), ‘‘សុខា វិរាគតា លោកេ’’តិអាទីសុ (ឧទា. ១១; មហាវ. ៥) សុខមូលេ ‘‘យស្មា ច ខោ, មហាលិ, រូបំ សុខំ សុខានុបតិតំ សុខាវក្កន្ត’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៦០) សុខារម្មណេ. ‘‘សុខស្សេតំ, ភិក្ខវេ, អធិវចនំ យទិទំ បុញ្ញានី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៧.៦២) សុខហេតុម្ហិ. ‘‘យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ន សុករំ អក្ខានេន បាបុណិតុំ យាវ សុខា សគ្គា’’ (ម. និ. ៣.២៥៥), ‘‘ន តេ សុខំ បជានន្តិ យេ ន បស្សន្តិ នន្ទន’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១១) សុខបច្ចយដ្ឋានេ. ‘‘ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារា ឯតេ ធម្មា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៨២) អព្យាពជ្ឈេ. ‘‘និព្ពានំ បរមំ សុខ’’ន្តិអាទិសុ (ធ. ប. ២០៣-២០៤) និព្ពានេ. ឥធ បនាយំ សុខវេទនាយមេវ ទដ្ឋព្ពោ. ‘វេទនា’-សទ្ទោ ‘‘វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២០៨) វេទយិតស្មិំយេវ វត្តតិ.

‘ទុក្ខ’-សទ្ទោ ទុក្ខវេទនាទុក្ខវត្ថុទុក្ខារម្មណទុក្ខបច្ចយទុក្ខបច្ចយដ្ឋានាទីសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ‘‘ទុក្ខស្ស ច បហានា’’តិអាទីសុ ទុក្ខវេទនាយំ ទិស្សតិ. ‘‘ជាតិបិ ទុក្ខា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៨៧; វិភ. ១៩០) ទុក្ខវត្ថុស្មិំ. ‘‘យស្មា ច ខោ, មហាលិ, រូបំ ទុក្ខំ ទុក្ខានុបតិតំ ទុក្ខាវក្កន្ត’’ន្តិអាទីសុ ទុក្ខារម្មណេ. ‘‘ទុក្ខោ បាបស្ស ឧច្ចយោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១១៧) ទុក្ខបច្ចយេ. ‘‘យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ន សុករំ អក្ខានេន បាបុណិតុំ យាវ ទុក្ខា និរយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៥០) ទុក្ខបច្ចយដ្ឋានេ. ឥធ បនាយំ ទុក្ខវេទនាយមេវ ទដ្ឋព្ពោ.

វចនត្ថោ បនេត្ថ – សុខយតីតិ សុខា. ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខា. ន ទុក្ខា ន សុខាតិ អទុក្ខមសុខា. ‘ម-ការោ បទសន្ធិវសេន វុត្តោ. សព្ពាបិ អារម្មណរសំ វេទយន្តិ អនុភវន្តីតិ វេទនា. តាសុ ឥដ្ឋានុភវនលក្ខណា សុខា, អនិដ្ឋានុភវនលក្ខណា ទុក្ខា, ឧភយវិបរីតានុភវនលក្ខណា អទុក្ខមសុខា. យោបនាយំ តីសុបិ បទេសុ ‘សម្បយុត្ត’-សទ្ទោ, តស្សត្ថោ – សមំ បការេហិ យុត្តាតិ សម្បយុត្តា. កតរេហិ បការេហីតិ? ឯកុប្បាទតាទីហិ. ‘‘នត្ថិ កេចិ ធម្មា កេហិចិ ធម្មេហិ សម្បយុត្តាតិ? អាមន្តា’’តិ ហិ ឥមស្ស បញ្ហស្ស បដិក្ខេបេ ‘‘ននុ អត្ថិ កេចិ ធម្មា កេហិចិ ធម្មេហិ សហគតា សហជាតា សំសដ្ឋា ឯកុប្បាទា ឯកនិរោធា ឯកវត្ថុកា ឯការម្មណា’’តិ (កថា. ៤៧៣) ឯវំ ឯកុប្បាទតាទីនំ វសេន សម្បយោគត្ថោ វុត្តោ. ឥតិ ឥមេហិ ឯកុប្បាទតាទីហិ សមំ បការេហិ យុត្តាតិ សម្បយុត្តា.

៣. វិបាកត្តិកេ អញ្ញមញ្ញវិសិដ្ឋានំ កុសលាកុសលានំ បាកាតិ វិបាកា. វិបក្កភាវមាបន្នានំ អរូបធម្មានមេតំ អធិវចនំ. វិបាកធម្មធម្មាតិ វិបាកសភាវធម្មា. យថា ជាតិជរាសភាវា ជាតិជរាបកតិកា សត្តា ជាតិធម្មា ជរាធម្មាតិ វុច្ចន្តិ ឯវំ វិបាកជនកដ្ឋេន វិបាកសភាវា វិបាកបកតិកា ធម្មាតិ អត្ថោ. តតិយបទំ ឧភយសភាវបដិក្ខេបវសេន វុត្តំ.

៤. ឧបាទិន្នុបាទានិយត្តិកេ អារម្មណករណវសេន តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ឧបេតេន កម្មុនា អាទិន្នា, ផលភាវេន គហិតាតិ ឧបាទិន្នា. អារម្មណភាវំ ឧបគន្ត្វា ឧបាទានសម្ពន្ធេន ឧបាទានានំ ហិតាតិ ឧបាទានិយា. ឧបាទានស្ស អារម្មណបច្ចយភូតានមេតំ អធិវចនំ. ឧបាទិណ្ណា ច តេ ឧបាទានិយា ចាតិ ឧបាទិណ្ណុបាទានិយា; សាសវកម្មនិព្ពត្តានំ រូបារូបធម្មានមេតំ អធិវចនំ. ឥតិ ឥមិនា នយេន សេសបទទ្វយេបិ បដិសេធសហិតោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៥. សំកិលិដ្ឋសំកិលេសិកត្តិកេ សំកិលេសេតីតិ សំកិលេសោ, វិពាធតិ, ឧបតាបេតិ ចាតិ អត្ថោ. សំកិលេសេន សមន្នាគតាតិ សំកិលិដ្ឋា. អត្តានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តនេន សំកិលេសំ អរហន្តិ, សំកិលេសេ វា និយុត្តា, តស្ស អារម្មណភាវានតិក្កមនតោតិ សំកិលេសិកា. សំកិលេសស្ស អារម្មណបច្ចយភូតានមេតំ អធិវចនំ. សំកិលិដ្ឋា ច តេ សំកិលេសិកា ចាតិ សំកិលិដ្ឋសំកិលេសិកា. សេសបទទ្វយម្បិ បុរិមត្តិកេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៦. វិតក្កត្តិកេ សម្បយោគវសេន វត្តមានេន សហ វិតក្កេន សវិតក្កា. សហ វិចារេន សវិចារា. សវិតក្កា ច តេ សវិចារា ចាតិ សវិតក្កសវិចារា. ឧភយរហិតា អវិតក្កអវិចារា. វិតក្កវិចារេសុ វិចារោវ មត្តា, បមាណំ, ឯតេសន្តិ វិចារមត្តា. វិចារតោ ឧត្តរិ វិតក្កេន សទ្ធិំ សម្បយោគំ ន គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. អវិតក្កា ច តេ វិចារមត្តា ចាតិ អវិតក្កវិចារមត្តា.

៧. បីតិត្តិកេ បីតិយា សហ ឯកុប្បាទាទិភាវំ គតាតិ បីតិសហគតា, បីតិសម្បយុត្តាតិ អត្ថោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឧបេក្ខាតិ ចេត្ថ អទុក្ខមសុខា វេទនា វុត្តា. សា ហិ សុខទុក្ខាការប្បវត្តិំ ឧបេក្ខតិ, មជ្ឈត្តាការសណ្ឋិតត្តា តេនាការេន បវត្តតីតិ ឧបេក្ខា. ឥតិ វេទនាត្តិកតោ បទទ្វយមេវ គហេត្វា និប្បីតិកស្ស សុខស្ស សប្បីតិកសុខតោ វិសេសទស្សនវសេន អយំ តិកោ វុត្តោ.

៨. ទស្សនត្តិកេ ទស្សនេនាតិ សោតាបត្តិមគ្គេន. សោ ហិ បឋមំ និព្ពានំ ទស្សនតោ ទស្សនន្តិ វុត្តោ. គោត្រភុ បន កិញ្ចាបិ បឋមតរំ បស្សតិ, យថា បន រញ្ញោ សន្តិកំ កេនចិទេវ ករណីយេន អាគតោ បុរិសោ ទូរតោវ រថិកាយ ចរន្តំ ហត្ថិក្ខន្ធគតំ រាជានំ ទិស្វាបិ ‘ទិដ្ឋោ តេ រាជា’តិ បុដ្ឋោ ទិស្វាបិ កត្តព្ពកិច្ចស្ស អកតត្តា ‘ន បស្សាមី’តិ អាហ. ឯវមេវ និព្ពានំ ទិស្វាបិ កត្តព្ពស្ស កិលេសប្បហានស្សាភាវា ន ទស្សនន្តិ វុច្ចតិ. តញ្ហិ ញាណំ មគ្គស្ស អាវជ្ជនដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. ភាវនាយាតិ សេសមគ្គត្តយេន. សេសមគ្គត្តយញ្ហិ បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋស្មិំយេវ ធម្មេ ភាវនាវសេន ឧប្បជ្ជតិ, អទិដ្ឋបុព្ពំ កិញ្ចិ ន បស្សតិ, តស្មា ភាវនាតិ វុច្ចតិ. តតិយបទំ ឧភយបដិក្ខេបវសេន វុត្តំ.

៩. តទនន្តរត្តិកេ ទស្សនេន បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសន្តិ ទស្សនេន បហាតព្ពហេតុកា. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. តតិយបទេ នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសន្តិ ឯវមត្ថំ អគ្គហេត្វា នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសំ អត្ថីតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. ឥតរថា ហិ អហេតុកានំ អគ្គហណំ ភវេយ្យ; ហេតុយេវ ហិ តេសំ នត្ថិ យោ ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពោ សិយា. សហេតុកេសុបិ ហេតុវជ្ជានំ បហានំ អាបជ្ជតិ, ន ហេតូនំ; ហេតុយេវ ហិ ឯតេសំ ‘នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពោ’តិ វុត្តោ, ន តេ ធម្មា. ឧភយម្បិ ចេតំ អនធិប្បេតំ. តស្មា នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសំ អត្ថីតិ នេវទស្សនេន នភាវនាយ បហាតព្ពហេតុកាតិ អយមត្ថោ គហេតព្ពោ.

១០. អាចយគាមិត្តិកេ កម្មកិលេសេហិ អាចិយតីតិ អាចយោ. បដិសន្ធិចុតិគតិប្បវត្តានំ ឯតំ នាមំ. តស្ស ការណំ ហុត្វា និប្ផាទនកភាវេន តំ អាចយំ គច្ឆន្តិ, យស្ស វា បវត្តន្តិ តំ បុគ្គលំ យថាវុត្តមេវ អាចយំ គមេន្តីតិបិ អាចយគាមិនោ; សាសវកុសលាកុសលានំ ឯតំ អធិវចនំ. តតោ ឯវ អាចយសង្ខាតា ចយា អបេតត្តា, និព្ពានំ អបេតំ ចយាតិ អបចយោ. តំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តនតោ អបចយំ គច្ឆន្តីតិ អបចយគាមិនោ; អរិយមគ្គានមេតំ អធិវចនំ. អបិច បាការំ ឥដ្ឋកវឌ្ឍកី វិយ បវត្តំ អាចិនន្តា គច្ឆន្តីតិ អាចយគាមិនោ. តេន ចិតំ ចិតំ ឥដ្ឋកំ វិទ្ធំសយមានោ បុរិសោ វិយ តទេវ បវត្តំ អបចិនន្តា គច្ឆន្តីតិ អបចយគាមិនោ. តតិយបទំ ឧភយបដិក្ខេបេន វុត្តំ.

១១. សេក្ខត្តិកេ តីសុ សិក្ខាសុ ជាតាតិ សេក្ខា. សត្តន្នំ សេក្ខានំ ឯតេតិបិ សេក្ខា. អបរិយោសិតសិក្ខត្តា សយមេវ សិក្ខន្តីតិបិ សេក្ខា. ឧបរិ សិក្ខិតព្ពាភាវតោ ន សេក្ខាតិ អសេក្ខា. វុឌ្ឍិប្បត្តា វា សេក្ខាតិបិ អសេក្ខា. អរហត្តផលធម្មានំ ឯតំ អធិវចនំ. តតិយបទំ ឧភយបដិក្ខេបេន វុត្តំ.

១២. បរិត្តត្តិកេ សមន្តតោ ខណ្ឌិតត្តា អប្បមត្តកំ បរិត្តន្តិ វុច្ចតិ; ‘បរិត្តំ គោមយបិណ្ឌ’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៩៦) វិយ. ឥមេបិ អប្បានុភាវតាយ បរិត្តា វិយាតិ បរិត្តា; កាមាវចរធម្មានមេតំ អធិវចនំ. កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថតាយ វិបុលផលតាយ ទីឃសន្តានតាយ ច មហន្តភាវំ គតា, មហន្តេហិ វា ឧឡារច្ឆន្ទវីរិយចិត្តបញ្ញេហិ គតា បដិបន្នាតិបិ មហគ្គតា. បមាណករា ធម្មា រាគាទយោ បមាណំ នាម. អារម្មណតោ វា សម្បយោគតោ វា នត្ថិ ឯតេសំ បមាណំ, បមាណស្ស ច បដិបក្ខាតិ អប្បមាណា.

១៣. បរិត្តារម្មណត្តិកេ បរិត្តំ អារម្មណំ ឯតេសន្តិ បរិត្តារម្មណា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

១៤. ហីនត្តិកេ ហីនាតិ លាមកា អកុសលា ធម្មា. ហីនប្បណីតានំ មជ្ឈេ ភវាតិ មជ្ឈិមា. អវសេសា តេភូមកា ធម្មា ឧត្តមដ្ឋេន អតប្បកដ្ឋេន ច បណីតា; លោកុត្តរា ធម្មា.

១៥. មិច្ឆត្តត្តិកេ ‘ហិតសុខាវហា មេ ភវិស្សន្តី’តិ ឯវំ អាសីសិតាបិ តថា អភាវតោ, ‘អសុភាទីសុយេវ សុភ’ន្តិអាទិ វិបរីតប្បវត្តិតោ ច មិច្ឆាសភាវាតិ មិច្ឆត្តា; វិបាកទានេ សតិ ខន្ធភេទានន្តរមេវ វិបាកទានតោ និយតា; មិច្ឆត្តា ច តេ និយតា ចាតិ មិច្ឆត្តនិយតា. វុត្តវិបរីតេន អត្ថេន សម្មាសភាវាតិ សម្មត្តា; សម្មត្តា ច តេ និយតា ច អនន្តរមេវ ផលទានេនាតិ សម្មត្តនិយតា. ឧភយថាបិ ន និយតាតិ អនិយតា.

១៦. មគ្គារម្មណត្តិកេ និព្ពានំ មគ្គតិ, គវេសតិ, កិលេសេ វា មារេន្តោ គច្ឆតីតិ មគ្គោ. មគ្គោ អារម្មណំ ឯតេសន្តិ មគ្គារម្មណា. អដ្ឋង្គិកោបិ មគ្គោ បច្ចយដ្ឋេន ឯតេសំ ហេតូតិ មគ្គហេតុកា. មគ្គសម្បយុត្តា វា ហេតូ មគ្គេ វា ហេតូតិ មគ្គហេតូ. តេ ឯតេសំ ហេតូតិបិ មគ្គហេតុកា. សម្មាទិដ្ឋិ សយំ មគ្គោ ចេវ ហេតុ ច. ឥតិ មគ្គោ ហេតុ ឯតេសន្តិបិ មគ្គហេតុកា. អភិភវិត្វា បវត្តនដ្ឋេន មគ្គោ អធិបតិ ឯតេសន្តិ មគ្គាធិបតិនោ.

១៧. ឧប្បន្នត្តិកេ ឧប្បាទតោ បដ្ឋាយ យាវ ភង្គា ឧទ្ធំ បន្នា គតា បវត្តាតិ ឧប្បន្នា. ន ឧប្បន្នាតិ អនុប្បន្នា. បរិនិដ្ឋិតការណេកទេសត្តា អវស្សំ ឧប្បជ្ជិស្សន្តីតិ ឧប្បាទិនោ.

១៨. អតីតត្តិកេ អត្តនោ សភាវំ ឧប្បាទាទិក្ខណំ វា បត្វា អតិក្កន្តាតិ អតីតា. តទុភយម្បិ ន អាគតាតិ អនាគតា. តំ តំ ការណំ បដិច្ច ឧប្បន្នាតិ បច្ចុប្បន្នា.

១៩. អនន្តរត្តិកេ អតីតំ អារម្មណំ ឯតេសន្តិ អតីតារម្មណា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

២០. អជ្ឈត្តត្តិកេ ‘ឯវំ បវត្តមានា មយំ អត្តា’តិ គហណំ, ‘គមិស្សាមា’តិ ឥមិនា វិយ អធិប្បាយេន អត្តានំ អធិការំ កត្វា បវត្តាតិ អជ្ឈត្តា. ‘អជ្ឈត្ត’-សទ្ទោ បនាយំ គោចរជ្ឈត្តេ និយកជ្ឈត្តេ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តេ វិសយជ្ឈត្តេតិ ចតូសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. ‘‘តេនានន្ទ, ភិក្ខុនា តស្មិំយេវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេតព្ពំ’’ (ម. និ. ៣.១៨៨), ‘‘អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៣៦២) ហិ អយំ គោចរជ្ឈត្តេ ទិស្សតិ. ‘‘អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ’’ (ទី. និ. ១.២២៨; ធ. ស. ១៦១), ‘‘អជ្ឈត្តំ វា ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៣) និយកជ្ឈត្តេ. ‘‘ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៣០៤) អជ្ឈត្តជ្ឈត្តេ. ‘‘អយំ ខោ បនានន្ទ, វិហារោ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ យទិទំ សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៨៧) វិសយជ្ឈត្តេ; ឥស្សរិយដ្ឋានេតិ អត្ថោ. ផលសមាបត្តិ ហិ ពុទ្ធានំ ឥស្សរិយដ្ឋានំ នាម. ឥធ បន និយកជ្ឈត្តេ អធិប្បេតោ. តស្មា អត្តនោ សន្តានេ បវត្តា បាដិបុគ្គលិកា ធម្មា អជ្ឈត្តាតិ វេទិតព្ពា. តតោ ពាហិរភូតា បន ឥន្ទ្រិយពទ្ធា វា អនិន្ទ្រិយពទ្ធា វា ពហិទ្ធា នាម. តតិយបទំ តទុភយវសេន វុត្តំ.

២១. អនន្តរត្តិកោ តេយេវ តិប្បការេបិ ធម្មេ អារម្មណំ កត្វា បវត្តនវសេន វុត្តោ.

២២. សនិទស្សនត្តិកេ ទដ្ឋព្ពភាវសង្ខាតេន សហ និទស្សនេនាតិ សនិទស្សនា. បដិហននភាវសង្ខាតេន សហ បដិឃេនាតិ សប្បដិឃា. សនិទស្សនា ច តេ សប្បដិឃា ចាតិ សនិទស្សនសប្បដិឃា. នត្ថិ ឯតេសំ ទដ្ឋព្ពភាវសង្ខាតំ និទស្សនន្តិ អនិទស្សនា. អនិទស្សនា ច តេ វុត្តនយេនេវ សប្បដិឃា ចាតិ អនិទស្សនសប្បដិឃា. តតិយបទំ ឧភយបដិក្ខេបេន វុត្តំ. អយំ តាវ តិកមាតិកាយ អនុបុព្ពបទវណ្ណនា.

តិកមាតិកាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.