៤. ទានវគ្គោ

១. បឋមទានសុត្តវណ្ណនា

៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ អាសជ្ជ ទានំ ទេតីតិ បត្វា ទានំ ទេតិ. អាគតំ ទិស្វា តំ មុហុត្តំយេវ និសីទាបេត្វា សក្ការំ កត្វា ទានំ ទេតិ, ទស្សាមីតិ ន កិលមេតិ. ភយាតិ ‘‘អយំ អទាយកោ អការកោ’’តិ គរហភយា, អបាយភយា វា. អទាសិ មេតិ មយ្ហំ បុព្ពេ ឯស ឥទំ នាម អទាសីតិ ទេតិ. ទស្សតិ មេតិ អនាគតេ ឥទំ នាម ទស្សតីតិ ទេតិ. សាហុ ទានន្តិ ទានំ នាម សាធុ សុន្ទរំ ពុទ្ធាទីហិ បណ្ឌិតេហិ បសត្ថន្តិ ទេតិ. ចិត្តាលង្ការចិត្តបរិក្ខារត្ថំ ទានំ ទេតីតិ សមថវិបស្សនាចិត្តស្ស អលង្ការត្ថញ្ចេវ បរិក្ខារត្ថញ្ច ទេតិ. ទានញ្ហិ ចិត្តំ មុទុំ ករោតិ. យេន លទ្ធោ, សោ ‘‘លទ្ធំ មេ’’តិ មុទុចិត្តោ ហោតិ. យេន ទិន្នំ, សោបិ ‘‘ទិន្នំ មយា’’តិ មុទុចិត្តោ ហោតិ. ឥតិ ឧភិន្នំ ចិត្តំ មុទុំ ករោតិ. តេនេវ ‘‘អទន្តទមន’’ន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ –

‘‘អទន្តទមនំ ទានំ, អទានំ ទន្តទូសកំ;

ទានេន បិយវាចាយ, ឧន្នមន្តិ នមន្តិ ចា’’តិ.

ឥមេសុ បន អដ្ឋសុ ទានេសុ ចិត្តាលង្ការទានមេវ ឧត្តមន្តិ.

២. ទុតិយទានសុត្តវណ្ណនា

៣២. ទុតិយេ សទ្ធាតិ យាយ សទ្ធាយ ទានំ ទេតិ, សា សទ្ធា. ហិរិយន្តិ យាយ ហិរិយា ទានំ ទេតិ, សាវ អធិប្បេតា. កុសលញ្ច ទានន្តិ អនវជ្ជញ្ច ទានំ. ទិវិយន្តិ ទិវង្គមំ.

៣. ទានវត្ថុសុត្តវណ្ណនា

៣៣. តតិយេ ទានវត្ថូនីតិ ទានការណានិ. ឆន្ទា ទានំ ទេតីតិ បេមេន ទានំ ទេតិ. ទោសាតិ ទោសេន កុទ្ធោ ហុត្វា យំ អត្ថិ, តំ វេគេន គណ្ហិត្វា ទេតិ. មោហាតិ មោហេន មូឡ្ហោ ទេតិ. ភយាតិ គរហភយេន វា អបាយភយេន វា, តស្ស តស្សេវ វា បន ភយេន ទេតិ. កុលវំសន្តិ កុលបវេណិំ.

៤. ខេត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ចតុត្ថេ ន មហប្ផលំ ហោតីតិ ធញ្ញផលេន មហប្ផលំ ន ហោតិ. ន មហស្សាទន្តិ យម្បិស្ស ផលំ ហោតិ, តស្ស អស្សាទោ ន មហា ហោតិ មន្ទស្សាទំ ន មធុរំ. ន ផាតិសេយ្យន្តិ សេយ្យាបិស្ស ន ហោតិ វុឌ្ឍិ, តស្ស មហន្តំ វីហិថម្ភសន្និវេសំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ឧន្នាមនិន្នាមីតិ ថលនិន្នវសេន វិសមតលំ. តត្ថ ថលេ ឧទកំ ន សណ្ឋាតិ, និន្នេ អតិពហុ តិដ្ឋតិ. បាសាណសក្ខរិកន្តិ បត្ថរិត្វា ឋិតបិដ្ឋិបាសាណេហិ ច ខុទ្ទកបាសាណេហិ ច សក្ខរាហិ ច សមន្នាគតំ. ឩសរន្តិ ឧព្ភិន្នលោណំ. ន ច គម្ភីរសិតន្តិ ថទ្ធភូមិតាយ គម្ភីរានុគតំ, នង្គលមគ្គំ កត្វា កសិតុំ ន សក្កា ហោតិ, ឧត្តាននង្គលមគ្គមេវ ហោតិ. ន អាយសម្បន្នន្តិ ន ឧទកាគមនសម្បន្នំ. ន អបាយសម្បន្នន្តិ បច្ឆាភាគេ ឧទកនិគ្គមនមគ្គសម្បន្នំ ន ហោតិ. ន មាតិកាសម្បន្នន្តិ ន ខុទ្ទកមហន្តីហិ ឧទកមាតិកាហិ សម្បន្នំ ហោតិ. ន មរិយាទសម្បន្នន្តិ ន កេទារមរិយាទាហិ សម្បន្នំ. ន មហប្ផលន្តិអាទីនិ សព្ពានិ វិបាកផលវសេនេវ វេទិតព្ពានិ.

សម្បន្នេតិ បរិបុណ្ណេ សម្បត្តិយុត្តេ. បវុត្តា ពីជសម្បទាតិ សម្បន្នំ ពីជំ រោបិតំ. ទេវេ សម្បាទយន្តម្ហីតិ ទេវេ សម្មា វស្សន្តេ. អនីតិសម្បទា ហោតីតិ កីដកិមិអាទិបាណកឦតិយា អភាវោ ឯកា សម្បទា ហោតិ. វិរូឡ្ហីតិ វឌ្ឍិ ទុតិយា សម្បទា ហោតិ. វេបុល្លន្តិ វិបុលភាវោ តតិយា សម្បទា ហោតិ. ផលន្តិ បរិបុណ្ណផលំ ចតុត្ថី សម្បទា ហោតិ. សម្បន្នសីលេសូតិ បរិបុណ្ណសីលេសុ. ភោជនសម្បទាតិ សម្បន្នំ វិវិធភោជនំ. សម្បទានន្តិ តិវិធំ កុសលសម្បទំ. ឧបនេតីតិ សា ភោជនសម្បទា ឧបនយតិ. កស្មា? សម្បន្នញ្ហិស្ស តំ កតំ, យស្មាស្ស តំ កតកម្មំ សម្បន្នំ បរិបុណ្ណន្តិ អត្ថោ. សម្បន្នត្ថូធាតិ សម្បន្នោ អត្ថុ ឥធ. វិជ្ជាចរណសម្បន្នោតិ តីហិ វិជ្ជាហិ ច បញ្ចទសហិ ចរណធម្មេហិ ច សមន្នាគតោ. លទ្ធាតិ ឯវរូបោ បុគ្គលោ ចិត្តស្ស សម្បទំ អវេកល្លបរិបុណ្ណភាវំ លភិត្វា. ករោតិ កម្មសម្បទន្តិ បរិបុណ្ណកម្មំ ករោតិ. លភតិ ចត្ថសម្បទន្តិ អត្ថញ្ច បរិបុណ្ណំ លភតិ. ទិដ្ឋិសម្បទន្តិ វិបស្សនាទិដ្ឋិំ. មគ្គសម្បទន្តិ សោតាបត្តិមគ្គំ. យាតិ សម្បន្នមានសោតិ បរិបុណ្ណចិត្តោ ហុត្វា អរហត្តំ យាតិ. សា ហោតិ សព្ពសម្បទាតិ សា សព្ពទុក្ខេហិ វិមុត្តិ សព្ពសម្បទា នាម ហោតីតិ.

៥. ទានូបបត្តិសុត្តវណ្ណនា

៣៥. បញ្ចមេ ទានូបបត្តិយោតិ ទានបច្ចយា ឧបបត្តិយោ. ទហតីតិ ឋបេតិ. អធិដ្ឋាតីតិ តស្សេវ វេវចនំ. ភាវេតីតិ វឌ្ឍេតិ. ហីនេ វិមុត្តន្តិ ហីនេសុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ វិមុត្តំ. ឧត្តរិ អភាវិតន្តិ តតោ ឧត្តរិមគ្គផលត្ថាយ អភាវិតំ. តត្រូបបត្តិយា សំវត្តតីតិ យំ ឋានំ បត្ថេត្វា កុសលំ កតំ, តត្ថ និព្ពត្តនត្ថាយ សំវត្តតិ. វីតរាគស្សាតិ មគ្គេន វា សមុច្ឆិន្នរាគស្ស សមាបត្តិយា វា វិក្ខម្ភិតរាគស្ស. ទានមត្តេនេវ ហិ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិតុំ ន សក្កា, ទានំ បន សមាធិវិបស្សនាចិត្តស្ស អលង្ការបរិវារំ ហោតិ. តតោ ទានេន មុទុចិត្តោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វីតរាគស្ស នោ សរាគស្សា’’តិ.

៦. បុញ្ញកិរិយវត្ថុសុត្តវណ្ណនា

៣៦. ឆដ្ឋេ បុញ្ញកិរិយានិ ច តានិ តេសំ តេសំ អានិសំសានំ វត្ថូនិ ចាតិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ. ទានាទីនញ្ហិ លក្ខណេ ចិត្តំ ឋបេត្វា ‘‘ឯវរូបំ នាម អម្ហេហិ ទានំ ទាតព្ពំ, សីលំ រក្ខិតព្ពំ, ភាវនា ភាវេតព្ពា’’តិ សត្តា បុញ្ញានិ ករោន្តិ. ទានមេវ ទានមយំ, ទានចេតនាសុ វា បុរិមចេតនាតោ និប្ផន្នា សន្និដ្ឋាបកចេតនា ទានមយំ សីលាទីហិ សីលមយាទីនិ វិយ. សេសទ្វយេសុបិ ឯសេវ នយោ. បរិត្តំ កតំ ហោតីតិ ថោកំ មន្ទំ កតំ ហោតិ. នាភិសម្ភោតីតិ ន និប្ផជ្ជតិ. អកតំ ហោតីតិ ភាវនាយយោគោយេវ អនារទ្ធោ ហោតីតិ អត្ថោ. មនុស្សទោភគ្យន្តិ មនុស្សេសុ សម្បត្តិរហិតំ បញ្ចវិធំ នីចកុលំ. ឧបបជ្ជតីតិ បដិសន្ធិវសេន ឧបគច្ឆតិ, តត្ថ និព្ពត្តតីតិ អត្ថោ. មត្តសោ កតន្តិ បមាណេន កតំ, ថោកំ ន ពហុ. មនុស្សសោភគ្យន្តិ មនុស្សេសុ សុភគភាវំ តិវិធកុលសម្បត្តិំ. អធិមត្តន្តិ អធិកប្បមាណំ ពលវំ វា. អធិគណ្ហន្តីតិ អភិភវិត្វា គណ្ហន្តិ, វិសិដ្ឋតរា ជេដ្ឋកា ហោន្តីតិ អត្ថោ.

៧. សប្បុរិសទានសុត្តវណ្ណនា

៣៧. សត្តមេ សុចិន្តិ បរិសុទ្ធំ វណ្ណសម្បន្នំ ទេតិ. បណីតន្តិ រសូបបន្នំ. កាលេនាតិ យុត្តបត្តកាលេន. កប្បិយន្តិ យំ កប្បិយំ, តំ ទេតិ. វិចេយ្យ ទេតីតិ ‘‘ឥមស្ស ទិន្នំ មហប្ផលំ ភវិស្សតិ, ឥមស្ស ន មហប្ផល’’ន្តិ ឯវំ បដិគ្គាហកបរិយេសនវសេន ទានំ វា បណិធាយវសេន ទានំ វា វិចិនិត្វា ទេតិ.

៨. សប្បុរិសសុត្តវណ្ណនា

៣៨. អដ្ឋមេ អត្ថាយាតិ អត្ថត្ថាយ. ហិតាយ សុខាយាតិ ហិតត្ថាយ សុខត្ថាយ. បុព្ពបេតានន្តិ បរលោកគតានំ ញាតីនំ. ឥមស្មិំ សុត្តេ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ចក្កវត្តិរាជានោ ពោធិសត្តា បច្ចេកពុទ្ធា លព្ភន្តិ, ពុទ្ធកាលេ ពុទ្ធា ចេវ ពុទ្ធសាវកា ច. យថាវុត្តានញ្ហិ ឯតេសំ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តិ. ពហុន្នំ វត អត្ថាយ, សប្បញ្ញោ ឃរមាវសន្តិ សប្បញ្ញោ ឃរេ វសន្តោ ពហូនំ វត អត្ថាយ ហោតិ. បុព្ពេតិ បឋមេវ. បុព្ពេកតមនុស្សរន្តិ មាតាបិតូនំ បុព្ពការគុណេ អនុស្សរន្តោ. សហធម្មេនាតិ សការណេន បច្ចយបូជនេន បូជេតិ. អបចេ ព្រហ្មចារយោតិ ព្រហ្មចារិនោ អបចយតិ, នីចវុត្តិតំ នេសំ អាបជ្ជតិ. បេសលោតិ បិយសីលោ.

៩. អភិសន្ទសុត្តវណ្ណនា

៣៩. នវមេ ទានានីតិ ចេតនាទានានិ. អគ្គញ្ញានីតិអាទីនំ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ.

១០. ទុច្ចរិតវិបាកសុត្តវណ្ណនា

៤០. ទសមេ បាណាតិបាតោតិ បាណាតិបាតចេតនា. សព្ពលហុសោតិ សព្ពលហុកោ. អប្បាយុកសំវត្តនិកោតិ តេន បរិត្តកេន កម្មវិបាកេន អប្បាយុកោ ហោតិ, ទិន្នមត្តាយ វា បដិសន្ធិយា វិលីយតិ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តមត្តេ វា. ឯវរូបោ ហិ ន អញ្ញស្ស កស្សចិ និស្សន្ទោ, បាណាតិបាតស្សេវ គតមគ្គោ ឯសោតិ. ភោគព្យសនសំវត្តនិកោតិ យថា កាកណិកាមត្តម្បិ ហត្ថេ ន តិដ្ឋតិ, ឯវំ ភោគព្យសនំ សំវត្តេតិ. សបត្តវេរសំវត្តនិកោ ហោតីតិ សហ សបត្តេហិ វេរំ សំវត្តេតិ. តស្ស ហិ សបត្តា ច ពហុកា ហោន្តិ. យោ ច នំ បស្សតិ, តស្មិំ វេរមេវ ឧប្បាទេតិ ន និព្ពាយតិ. ឯវរូបោ ហិ បរស្ស រក្ខិតគោបិតភណ្ឌេ អបរាធស្ស និស្សន្ទោ.

អភូតព្ភក្ខានសំវត្តនិកោ ហោតីតិ អភូតេន អព្ភក្ខានំ សំវត្តេតិ, យេន កេនចិ កតំ តស្សេវ ឧបរិ បតតិ. មិត្តេហិ ភេទនសំវត្តនិកោតិ មិត្តេហិ ភេទំ សំវត្តេតិ. យំ យំ មិត្តំ ករោតិ, សោ សោ ភិជ្ជតិយេវ. អមនាបសទ្ទសំវត្តនិកោតិ អមនាបសទ្ទំ សំវត្តេតិ. យា សា វាចា កណ្ដកា កក្កសា កដុកា អភិសជ្ជនី មម្មច្ឆេទិកា, គតគតដ្ឋានេ តមេវ សុណាតិ, មនាបសទ្ទសវនំ នាម ន លភតិ. ឯវរូបោ ផរុសវាចាយ គតមគ្គោ នាម. អនាទេយ្យវាចាសំវត្តនិកោតិ អគ្គហេតព្ពវចនតំ សំវត្តេតិ, ‘‘ត្វំ កស្មា កថេសិ, កោ ហិ តវ វចនំ គហេស្សតី’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ. អយំ សម្ផប្បលាបស្ស គតមគ្គោ. ឧម្មត្តកសំវត្តនិកោ ហោតីតិ ឧម្មត្តកភាវំ សំវត្តេតិ. តេន ហិ មនុស្សោ ឧម្មត្តោ វា ខិត្តចិត្តោ វា ឯឡមូគោ វា ហោតិ. អយំ សុរាបានស្ស និស្សន្ទោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថិតន្តិ.

ទានវគ្គោ ចតុត្ថោ.