.នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.
អង្គុត្តរនិកាយេ
អដ្ឋកនិបាត-អដ្ឋកថា
១. បឋមបណ្ណាសកំ
១. មេត្តាវគ្គោ
១. មេត្តាសុត្តវណ្ណនា
១. អដ្ឋកនិបាតស្ស បឋមេ អាសេវិតាយាតិ អាទរេន សេវិតាយ. ភាវិតាយាតិ វឌ្ឍិតាយ. ពហុលីកតាយាតិ បុនប្បុនំ កតាយ. យានិកតាយាតិ យុត្តយានសទិសកតាយ. វត្ថុកតាយាតិ បតិដ្ឋានដ្ឋេន វត្ថុ វិយ កតាយ. អនុដ្ឋិតាយាតិ បច្ចុបដ្ឋិតាយ. បរិចិតាយាតិ សមន្តតោ ចិតាយ ឧបចិតាយ. សុសមារទ្ធាយាតិ សុដ្ឋុ សមារទ្ធាយ សុកតាយ. អានិសំសាតិ គុណា. សុខំ សុបតីតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ឯកាទសកនិបាតេ វក្ខាម.
អប្បមាណន្តិ ផរណវសេន អប្បមាណំ. តនូ សំយោជនា ហោន្តិ, បស្សតោ ឧបធិក្ខយន្តិ មេត្តាបទដ្ឋានាយ វិបស្សនាយ អនុក្កមេន ឧបធិក្ខយសង្ខាតំ អរហត្តំ បត្តស្ស ទស សំយោជនា បហីយន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា តនូ សំយោជនា ហោន្តីតិ បដិឃញ្ចេវ បដិឃសម្បយុត្តសំយោជនា ច តនុកា ហោន្តិ. បស្សតោ ឧបធិក្ខយន្តិ តេសំយេវ កិលេសូបធីនំ ខយសង្ខាតំ មេត្តំ អធិគមវសេន បស្សន្តស្ស. កុសលី តេន ហោតីតិ តេន មេត្តាយនេន កុសលោ ហោតិ. សត្តសណ្ឌន្តិ សត្តសង្ខាតេន សណ្ឌេន សមន្នាគតំ, សត្តភរិតន្តិ អត្ថោ. វិជេត្វាតិ អទណ្ឌេន អសត្ថេន ធម្មេនេវ វិជិនិត្វា. រាជិសយោតិ ឥសិសទិសា ធម្មិករាជានោ. យជមានាតិ ទានានិ ទទមានា. អនុបរិយគាតិ វិចរិំសុ.
អស្សមេធន្តិអាទីសុ បោរាណករាជកាលេ កិរ សស្សមេធំ, បុរិសមេធំ, សម្មាបាសំ, វាចាបេយ្យន្តិ ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ អហេសុំ, យេហិ រាជានោ លោកំ សង្គណ្ហិំសុ. តត្ថ និប្ផន្នសស្សតោ ទសមភាគគ្គហណំ សស្សមេធំ នាម, សស្សសម្បាទនេ មេធាវិតាតិ អត្ថោ. មហាយោធានំ ឆមាសិកំ ភត្តវេតនានុប្បទានំ បុរិសមេធំ នាម, បុរិសសង្គណ្ហនេ មេធាវិតាតិ អត្ថោ. ទលិទ្ទមនុស្សានំ ហត្ថតោ លេខំ គហេត្វា តីណិ វស្សានិ វិនា វឌ្ឍិយា សហស្សទ្វិសហស្សមត្តធនានុប្បទានំ សម្មាបាសំ នាម. តញ្ហិ សម្មា មនុស្សេ បាសេតិ ហទយេ ពន្ធិត្វា វិយ ឋបេតិ, តស្មា សម្មាបាសន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘តាត, មាតុលា’’តិអាទិនា នយេន បន សណ្ហវាចាភណនំ វាចាបេយ្យំ នាម, បិយវាចាតិ អត្ថោ. ឯវំ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ សង្គហិតំ រដ្ឋំ ឥទ្ធញ្ចេវ ហោតិ, ផីតញ្ច, ពហុអន្នបានំ, ខេមំ, និរព្ពុទំ. មនុស្សា មុទា មោទមានា ឧរេ បុត្តេ នច្ចេន្តា អបារុតឃរា វិហរន្តិ. ឥទំ ឃរទ្វារេសុ អគ្គឡានំ អភាវតោ និរគ្គឡន្តិ វុច្ចតិ. អយំ បោរាណិកា បវេណិ.
អបរភាគេ បន ឱក្កាករាជកាលេ ព្រាហ្មណា ឥមានិ ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ ឥមញ្ច រដ្ឋសម្បត្តិំ បរិវត្តេត្វា ឧទ្ធំមូលកំ កត្វា អស្សមេធំ បុរិសមេធន្តិអាទិកេ បញ្ច យញ្ញេ នាម អកំសុ. តេសុ អស្សមេត្ថ មេធន្តិ វធេន្តីតិ អស្សមេធោ. ទ្វីហិ បរិយញ្ញេហិ យជិតព្ពស្ស ឯកវីសតិយូបស្ស ឯកស្មិំ បច្ឆិមទិវសេយេវ សត្តនវុតិបញ្ចបសុសតឃាតភិំសនស្ស ឋបេត្វា ភូមិញ្ច បុរិសេ ច អវសេសសព្ពវិភវទក្ខិណស្ស យញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. បុរិសមេត្ថ មេធន្តីតិ បុរិសមេធោ. ចតូហិ បរិយញ្ញេហិ យជិតព្ពស្ស សទ្ធិំ ភូមិយា អស្សមេធេ វុត្តវិភវទក្ខិណស្ស យញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. សម្មមេត្ថ បាសន្តីតិ សម្មាបាសោ. ទិវសេ ទិវសេ យុគច្ឆិគ្គឡេ បវេសនទណ្ឌកសង្ខាតំ សម្មំ ខិបិត្វា តស្ស បតិតោកាសេ វេទិំ កត្វា សំហារិមេហិ យូបាទីហិ សរស្សតីនទិយា និមុគ្គោកាសតោ បភុតិ បដិលោមំ គច្ឆន្តេន យជិតព្ពស្ស សត្រយាគស្សេតំ អធិវចនំ. វាជមេត្ថ បិវន្តីតិ វាជបេយ្យោ. ឯកេន បរិយញ្ញេន សត្តរសហិ បសូហិ យជិតព្ពស្ស ពេលុវយូបស្ស សត្តរសកទក្ខិណស្ស យញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. នត្ថិ ឯត្ថ អគ្គឡាតិ និរគ្គឡោ. នវហិ បរិយញ្ញេហិ យជិតព្ពស្ស សទ្ធិំ ភូមិយា ច បុរិសេហិ ច អស្សមេធេ វុត្តវិភវទក្ខិណស្ស សព្ពមេធបរិយាយនាមស្ស អស្សមេធវិកប្បស្សេតំ អធិវចនំ.
កលម្បិ តេ នានុភវន្តិ សោឡសិន្តិ តេ សព្ពេបិ មហាយាគា ឯកស្ស មេត្តាចិត្តស្ស វិបាកមហន្តតាយ សោឡសិំ កលំ ន អគ្ឃន្តិ, សោឡសមំ ភាគំ ន បាបុណន្តីតិ អត្ថោ. ន ជិនាតីតិ ន អត្តនា បរស្ស ជានិំ ករោតិ. ន ជាបយេតិ ន បរេន បរស្ស ជានិំ ការេតិ. មេត្តំសោតិ មេត្តាយមានចិត្តកោដ្ឋាសោ ហុត្វា. សព្ពភូតានន្តិ សព្ពសត្តេសុ. វេរំ តស្ស ន កេនចីតិ តស្ស កេនចិ សទ្ធិំ អកុសលវេរំ វា បុគ្គលវេរំ វា នត្ថិ.
២. បញ្ញាសុត្តវណ្ណនា
២. ទុតិយេ អាទិព្រហ្មចរិយិកាយាតិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស អាទិភូតាយ. បញ្ញាយាតិ វិបស្សនាយ. គរុដ្ឋានិយន្តិ គារវុប្បត្តិបច្ចយភូតំ គរុភាវនីយំ. តិព្ពន្តិ ពហលំ. បរិបុច្ឆតីតិ អត្ថបាឡិអនុសន្ធិបុព្ពាបរំ បុច្ឆតិ. បរិបញ្ហតីតិ បញ្ហំ ករោតិ, ឥទញ្ចិទញ្ច បដិបុច្ឆិស្សាមីតិ វិតក្កេតិ. ទ្វយេនាតិ ទុវិធេន. អនានាកថិកោតិ អនានត្តកថិកោ ហោតិ. អតិរច្ឆានកថិកោតិ នានាវិធំ តិរច្ឆានកថំ ន កថេតិ. អរិយំ វា តុណ្ហីភាវន្តិ អរិយតុណ្ហីភាវោ នាម ចតុត្ថជ្ឈានំ, សេសកម្មដ្ឋានមនសិការោបិ វដ្ដតិ. ជានំ ជានាតីតិ ជានិតព្ពកំ ជានាតិ. បស្សំ បស្សតីតិ បស្សិតព្ពកំ បស្សតិ. បិយត្តាយាតិ បិយភាវត្ថាយ. គរុត្តាយាតិ គរុភាវត្ថាយ. ភាវនាយាតិ ភាវនត្ថាយ គុណសម្ភាវនាយ វា. សាមញ្ញាយាតិ សមណធម្មត្ថាយ. ឯកីភាវាយាតិ និរន្តរភាវត្ថាយ.
៣-៤. អប្បិយសុត្តទ្វយវណ្ណនា
៣-៤. តតិយេ អប្បិយបសំសីតិ អប្បិយជនស្ស បសំសកោ វណ្ណភាណី. បិយគរហីតិ បិយជនស្ស និន្ទកោ គរហកោ. ចតុត្ថេ អនវញ្ញត្តិកាមោតិ ‘‘អហោ វត មំ អញ្ញេន អវជានេយ្យុ’’ន្តិ អនវជាននកាមោ. អកាលញ្ញូតិ កថាកាលំ ន ជានាតិ, អកាលេ កថេតិ. អសុចីតិ អសុចីហិ កាយកម្មាទីហិ សមន្នាគតោ.
៥. បឋមលោកធម្មសុត្តវណ្ណនា
៥. បញ្ចមេ លោកស្ស ធម្មាតិ លោកធម្មា. ឯតេហិ មុត្តា នាម នត្ថិ, ពុទ្ធានម្បិ ហោន្តិ. តេនេវាហ – លោកំ អនុបរិវត្តន្តីតិ អនុពន្ធន្តិ នប្បជហន្តិ, លោកតោ ន និវត្តន្តីតិ អត្ថោ. លោកោ ច អដ្ឋ លោកធម្មេ អនុបរិវត្តតីតិ អយញ្ច លោកោ ឯតេ អនុពន្ធតិ ន បជហតិ, តេហិ ធម្មេហិ ន និវត្តតីតិ អត្ថោ.
លាភោ អលាភោតិ លាភេ អាគតេ អលាភោ អាគតោយេវាតិ វេទិតព្ពោ. អយសាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អវេក្ខតិ វិបរិណាមធម្មេតិ ‘‘វិបរិណាមធម្មា ឥមេ’’តិ ឯវំ អវេក្ខតិ. វិធូបិតាតិ វិធមិតា វិទ្ធំសិតា. បទញ្ច ញត្វាតិ និព្ពានបទំ ជានិត្វា. សម្មប្បជានាតិ ភវស្ស បារគូតិ ភវស្ស បារំ គតោ និប្ផត្តិំ មត្ថកំ បត្តោ, និព្ពានបទំ ញត្វាវ តំ បារំ គតភាវំ សម្មប្បជានាតីតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.
៦. ទុតិយលោកធម្មសុត្តវណ្ណនា
៦. ឆដ្ឋេ កោ វិសេសោតិ កិំ វិសេសការណំ. កោ អធិប្បយាសោតិ កោ អធិកប្បយោគោ. បរិយាទាយាតិ គហេត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា. ឥធាបិ វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិតំ.
៧. ទេវទត្តវិបត្តិសុត្តវណ្ណនា
៧. សត្តមេ អចិរបក្កន្តេតិ សង្ឃំ ភិន្ទិត្វា ន ចិរបក្កន្តេ. អារព្ភាតិ អាគម្ម បដិច្ច សន្ធាយ. អត្តវិបត្តិន្តិ អត្តនោ វិបត្តិំ វិបន្នាការំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អភិភុយ្យាតិ អភិភវិត្វា មទ្ទិត្វា.
៨. ឧត្តរវិបត្តិសុត្តវណ្ណនា
៨. អដ្ឋមេ វដជាលិកាយន្តិ ឯវំនាមកេ វិហារេ. សោ កិរ វដវនេ និវិដ្ឋត្តា វដជាលិកាតិ សង្ខំ គតោ. បាតុរហោសីតិ ឥមមត្ថំ ទេវរញ្ញោ អារោចេស្សាមីតិ គន្ត្វា បាកដោ អហោសិ. អាទិព្រហ្មចរិយកោតិ សិក្ខត្តយសង្គហស្ស សកលសាសនព្រហ្មចរិយស្ស អាទិភូតោ.
៩. នន្ទសុត្តវណ្ណនា
៩. នវមេ កុលបុត្តោតិ ជាតិកុលបុត្តោ. ពលវាតិ ថាមសម្បន្នោ. បាសាទិកោតិ រូបសម្បត្តិយា បសាទជនកោ. តិព្ពរាគោតិ ពហលរាគោ. កិមញ្ញត្រាតិអាទីសុ អយមត្ថោ – កិំ អញ្ញេន ការណេន កថិតេន, អយំ នន្ទោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ជាគរិយមនុយុត្តោ សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ, យេហិ នន្ទោ សក្កោតិ បរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ. សចេ ឥមេហិ ការណេហិ សមន្នាគតោ នាភវិស្ស, ន សក្កុណេយ្យាតិ. ឥតិហ តត្ថាតិ ឯវំ តត្ថ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថិតំ.
១០. ការណ្ឌវសុត្តវណ្ណនា
១០. ទសមេ អញ្ញេនាញ្ញំ បដិចរតីតិ អញ្ញេន ការណេន វចនេន វា អញ្ញំ ការណំ វចនំ វា បដិច្ឆាទេតិ. ពហិទ្ធា កថំ អបនាមេតីតិ ពាហិរតោ អញ្ញំ អាគន្តុកកថំ ឱតារេតិ. អបនេយ្យេសោតិ អបនេយ្យោ នីហរិតព្ពោ ឯស. សមណទូសីតិ សមណទូសកោ. សមណបលាបោតិ វីហីសុ វីហិបលាបោ វិយ និស្សារតាយ សមណេសុ សមណបលាបោ. សមណការណ្ឌវោតិ សមណកចវរោ. ពហិទ្ធា នាសេន្តីតិ ពហិ នីហរន្តិ. យវករណេតិ យវខេត្តេ. ផុណមានស្សាតិ ឧច្ចេ ឋានេ ឋត្វា មហាវាតេ ឱបុនិយមានស្ស. អបសម្មជ្ជន្តីតិ សារធញ្ញានំ ឯកតោ ទុព្ពលធញ្ញានំ ឯកតោ ករណត្ថំ បុនប្បុនំ អបសម្មជ្ជន្តិ, អបសម្មជ្ជនិសង្ខាតេន វាតគ្គាហិនា សុប្បេន វា វត្ថេន វា នីហរន្តិ. ទទ្ទរន្តិ ទទ្ទរសទ្ទំ.
សំវាសាយន្តិ សំវាសេន អយំ. វិជានាថាតិ ជានេយ្យាថ. សន្តវាចោតិ សណ្ហវាចោ. ជនវតីតិ ជនមជ្ឈេ. រហោ ករោតិ ករណន្តិ ករណំ វុច្ចតិ បាបកម្មំ, តំ រហោ បដិច្ឆន្នោ ហុត្វា ករោតិ. សំសប្បី ច មុសាវាទីតិ សំសប្បិត្វា មុសាវាទី, មុសា ភណន្តោ សំសប្បតិ ផន្ទតីតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថេត្វា គាថាសុ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតន្តិ.
មេត្តាវគ្គោ បឋមោ.
២. មហាវគ្គោ
១. វេរញ្ជសុត្តវណ្ណនា
១១. ទុតិយស្ស បឋមេ អភិវាទេតីតិ ឯវមាទីនិ ន សមណោ គោតមោតិ ឯត្ថ វុត្តនការេន យោជេត្វា ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ ‘‘ន វន្ទតិ នាសនា វុដ្ឋាតិ, នាបិ ‘ឥធ ភោន្តោ និសីទន្តូ’តិ ឯវំ អាសនេន វា និមន្តេតី’’តិ. ឯត្ថ ហិ វា-សទ្ទោ វិភាវនេ នាម អត្ថេ ‘‘រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិអាទីសុ វិយ. ឯវំ វត្វា អថ អត្តនោ អភិវាទនាទីនិ អករោន្តំ ភគវន្តំ ទិស្វា អាហ – តយិទំ, ភោ គោតម, តថេវាតិ. យំ តំ មយា សុតំ, តំ តថេវ, តំ សវនញ្ច មេ ទស្សនញ្ច សំសន្ទតិ សមេតិ, អត្ថតោ ឯកីភាវំ គច្ឆតិ. ន ហិ ភវំ គោតមោ…បេ… អាសនេន វា និមន្តេតីតិ. ឯវំ អត្តនា សុតំ ទិដ្ឋេន និគមេត្វា និន្ទន្តោ អាហ – តយិទំ, ភោ គោតម, ន សម្បន្នមេវាតិ តំ អភិវាទនាទីនំ អករណំ អយុត្តមេវាតិ.
អថស្ស ភគវា អត្តុក្កំសនបរវម្ភនទោសំ អនុបគម្ម ករុណាសីតលេន ហទយេន តំ អញ្ញាណំ វិធមិត្វា យុត្តភាវំ ទស្សេតុកាមោ នាហំ តំ ព្រាហ្មណាតិអាទិមាហ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – អហំ, ព្រាហ្មណ, អប្បដិហតេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណចក្ខុនា ឱលោកេន្តោបិ តំ បុគ្គលំ ឯតស្មិំ សទេវកាទិភេទេ លោកេ ន បស្សាមិ, យមហំ អភិវាទេយ្យំ វា បច្ចុដ្ឋេយ្យំ វា អាសនេន វា និមន្តេយ្យំ. អនច្ឆរិយំ វា ឯតំ, ស្វាហំ អជ្ជ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ ឯវរូបំ និបច្ចាការារហំ បុគ្គលំ ន បស្សាមិ. អបិច ខោ យទាបាហំ សម្បតិជាតោវ ឧត្តរេន មុខោ សត្តបទវីតិហារេន គន្ត្វា សកលំ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឱលោកេសិំ, តទាបិ ឯតស្មិំ សទេវកាទិភេទេ លោកេ តំ បុគ្គលំ ន បស្សាមិ, យមហំ ឯវរូបំ និបច្ចការំ ករេយ្យំ. អថ ខោ មំ សោឡសកប្បសហស្សាយុកោ ខីណាសវមហាព្រហ្មាបិ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘ត្វំ លោកេ មហាបុរិសោ, ត្វំ សទេវកស្ស លោកស្ស អគ្គោ ច ជេដ្ឋោ ច សេដ្ឋោ ច, នត្ថិ តយា ឧត្តរិតរោ’’តិ សញ្ជាតសោមនស្សោ បតិមានេសិ. តទាបិ ចាហំ អត្តនា ឧត្តរិតរំ អបស្សន្តោ អាសភិំ វាចំ និច្ឆារេសិំ – ‘‘អគ្គោហមស្មិ លោកស្ស, ជេដ្ឋោហមស្មិ លោកស្ស, សេដ្ឋោហមស្មិ លោកស្សា’’តិ. ឯវំ សម្បតិជាតស្សាបិ មយ្ហំ អភិវាទនាទិរហោ បុគ្គលោ នត្ថិ, ស្វាហំ ឥទានិ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ កំ អភិវាទេយ្យំ. តស្មា ត្វំ, ព្រាហ្មណ, មា តថាគតា ឯវរូបំ បរមនិបច្ចការំ បត្ថយិ. យញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, តថាគតោ អភិវាទេយ្យ វា…បេ… អាសនេន វា និមន្តេយ្យ, មុទ្ធាបិ តស្ស បុគ្គលស្ស រត្តិបរិយោសានេ បរិបាកសិថិលពន្ធនំ វណ្ដា មុត្តតាលផលំ វិយ គីវតោ ឆិជ្ជិត្វា សហសាវ ភូមិយំ និបតេយ្យ.
ឯវំ វុត្តេបិ ព្រាហ្មណោ ទុប្បញ្ញតាយ តថាគតស្ស លោកជេដ្ឋភាវំ អសល្លក្ខេន្តោ កេវលំ តំ វចនំ អសហមានោ អាហ – អរសរូបោ ភវំ គោតមោតិ. អយំ កិរស្ស អធិប្បាយោ – យំ លោកេ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មសាមីចិកម្មំ ‘‘សាមគ្គិរសោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ ភោតោ គោតមស្ស នត្ថិ. តស្មា អរសរូបោ ភវំ គោតមោ, អរសជាតិកោ អរសសភាវោតិ. អថស្ស ភគវា ចិត្តមុទុភាវជននត្ថំ ឧជុវិបច្ចនីកភាវំ បរិហរន្តោ អញ្ញថា តស្ស វចនស្ស អត្ថំ អត្តនិ សន្ទស្សេន្តោ អត្ថិ ខ្វេស, ព្រាហ្មណ, បរិយាយោតិអាទិមាហ.
តត្ថ អត្ថិ ខ្វេសាតិ អត្ថិ ខោ ឯស. បរិយាយោតិ ការណំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯតំ ការណំ, យេន ការណេន មំ ‘‘អរសរូបោ ភវំ គោតមោ’’តិ វទមានោ បុគ្គលោ សម្មា វទេយ្យ, អវិតថវាទីតិ សង្ខំ គច្ឆេយ្យ. កតមោ បន សោតិ? យេ តេ, ព្រាហ្មណ, រូបរសា…បេ… ផោដ្ឋព្ពរសា, តេ តថាគតស្ស បហីនាតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យេ តេ ជាតិវសេន វា ឧបបត្តិវសេន វា សេដ្ឋសម្មតានម្បិ បុថុជ្ជនានំ រូបារម្មណាទីនិ អស្សាទេន្តានំ អភិនន្ទន្តានំ រជ្ជន្តានំ ឧប្បជ្ជន្តិ កាមសុខស្សាទសង្ខាតា រូបរសា, សទ្ទរសា, គន្ធរសា, រសរសា, ផោដ្ឋព្ពរសា, យេ ឥមំ លោកំ គីវាយ ពន្ធិត្វា វិយ អាវិញ្ឆន្តិ, វត្ថារម្មណាទិសាមគ្គិយញ្ច ឧប្បន្នត្តា សាមគ្គិរសាតិ វុច្ចន្តិ. តេ សព្ពេបិ តថាគតស្ស បហីនា. ‘‘មយ្ហំ បហីនា’’តិ វត្តព្ពេបិ មមាការេន អត្តានំ អនុក្ខិបន្តោ ធម្មំ ទេសេតិ, ទេសនាវិលាសោ វា ឯស តថាគតស្ស.
តត្ថ បហីនាតិ ចិត្តសន្តានតោ វិគតា, បជហិតា វា. ឯតស្មិំ បនត្ថេ ករណេ សាមិវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. អរិយមគ្គសត្ថេន ឧច្ឆិន្នំ តណ្ហាវិជ្ជាមយំ មូលំ ឯតេសន្តិ ឧច្ឆិន្នមូលា. តាលវត្ថុ វិយ នេសំ វត្ថុ កតន្តិ តាលាវត្ថុកតា. យថា ហិ តាលរុក្ខំ សមូលំ ឧទ្ធរិត្វា តស្ស វត្ថុមត្តេ តស្មិំ បទេសេ កតេ ន បុន តស្ស តាលស្ស ឧប្បត្តិ បញ្ញាយតិ, ឯវំ អរិយមគ្គសត្ថេន សមូលេ រូបាទិរសេ ឧទ្ធរិត្វា តេសំ បុព្ពេ ឧប្បន្នបុព្ពភាវេន វត្ថុមត្តេ ចិត្តសន្តានេ កតេ សព្ពេបិ តេ តាលាវត្ថុកតាតិ វុច្ចន្តិ. អវិរុឡ្ហិធម្មត្តា វា មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយ កតាតិ តាលាវត្ថុកតា. យស្មា បន ឯវំ តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា ហោន្តិ, យថា នេសំ បច្ឆាភាវោ ន ហោតិ, តថា កតា ហោន្តិ. តស្មា អាហ – អនភាវំកតាតិ. អាយតិំ អនុប្បាទធម្មាតិ អនាគតេ អនុប្បជ្ជនកសភាវា.
នោ ច ខោ យំ ត្វំ សន្ធាយ វទេសីតិ យញ្ច ខោ ត្វំ សន្ធាយ វទេសិ, សោ បរិយាយោ ន ហោតិ. ននុ ច ឯវំ វុត្តេ យោ ព្រាហ្មណេន វុត្តោ សាមគ្គិរសោ, តស្ស អត្តនិ វិជ្ជមានតា អនុញ្ញាតា ហោតីតិ? ន ហោតិ. យោ ហិ នំ សាមគ្គិរសំ កាតុំ ភព្ពោ ហុត្វា ន ករោតិ, សោ តទភាវេន អរសរូបោតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. ភគវា បន អភព្ពោវ ឯតំ កាតុំ, តេនស្ស ការណេ អភព្ពតំ បកាសេន្តោ អាហ – ‘‘នោ ច ខោ យំ ត្វំ សន្ធាយ វទេសី’’តិ. យំ បរិយាយំ សន្ធាយ ត្វំ មំ ‘‘អរសរូបោ’’តិ វទេសិ, សោ អម្ហេសុ នេវ វត្តព្ពោតិ.
ឯវំ ព្រាហ្មណោ អត្តនា អធិប្បេតំ អរសរូបតំ អារោបេតុំ អសក្កោន្តោ អថាបរំ និព្ភោគោ ភវន្តិអាទិមាហ. សព្ពបរិយាយេសុ ចេត្ថ វុត្តនយេនេវ យោជនាក្កមំ វិទិត្វា សន្ធាយភាសិតមត្ថំ ឯវំ វេទិតព្ពំ – ព្រាហ្មណោ តទេវ វយោវុទ្ធានំ អភិវាទនាទិកម្មំ លោកេ ‘‘សាមគ្គិបរិភោគោ’’តិ មញ្ញមានោ តទភាវេន ច ភគវន្តំ ‘‘និព្ភោគោ’’តិអាទិមាហ. ភគវា ច យ្វាយំ រូបាទីសុ សត្តានំ ឆន្ទរាគបរិភោគោ, តទភាវំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរំ បរិយាយមនុជានិ.
បុន ព្រាហ្មណោ យំ លោកេ វយោវុទ្ធានំ អភិវាទនាទិកុលសមុទាចារកម្មំ លោកិយា ករោន្តិ, តស្ស អកិរិយំ សម្បស្សមានោ ភគវន្តំ អកិរិយវាទោតិ អាហ. ភគវា បន យស្មា កាយទុច្ចរិតាទីនំ អកិរិយំ វទតិ, តស្មា តំ អកិរិយវាទិតំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរំ បរិយាយមនុជានិ. តត្ថ ឋបេត្វា កាយទុច្ចរិតាទីនិ អវសេសា អកុសលា ធម្មា អនេកវិហិតា បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ វេទិតព្ពា.
បុន ព្រាហ្មណោ តទេវ អភិវាទនាទិកម្មំ ភគវតិ អបស្សន្តោ ‘‘ឥមំ អាគម្ម អយំ លោកតន្តិ លោកបវេណី ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ មញ្ញមានោ ភគវន្តំ ឧច្ឆេទវាទោតិ អាហ. ភគវា បន យស្មា បញ្ចកាមគុណិករាគស្ស ចេវ អកុសលចិត្តទ្វយសម្បយុត្តស្ស ច ទោសស្ស អនាគាមិមគ្គេន ឧច្ឆេទំ វទតិ, សព្ពាកុសលសម្ភវស្ស បន មោហស្ស អរហត្តមគ្គេន ឧច្ឆេទំ វទតិ, ឋបេត្វា តេ តយោ អវសេសានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ យថានុរូបំ ចតូហិ មគ្គេហិ ឧច្ឆេទំ វទតិ, តស្មា តំ ឧច្ឆេទវាទំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរំ បរិយាយមនុជានិ.
បុន ព្រាហ្មណោ ‘‘ជិគុច្ឆតិ មញ្ញេ សមណោ គោតមោ ឥទំ វយោវុទ្ធានំ អភិវាទនាទិកុលសមុទាចារកម្មំ, តេន តំ ន ករោតី’’តិ មញ្ញមានោ ភគវន្តំ ជេគុច្ឆីតិ អាហ. ភគវា បន យស្មា ជិគុច្ឆតិ កាយទុច្ចរិតាទីហិ, យានិ កាយវចីមនោទុច្ចរិតានិ ចេវ យាវ ច អកុសលានំ លាមកធម្មានំ សមាបត្តិ សមាបជ្ជនា សមង្គិភាវោ, តំ សព្ពម្បិ គូថំ វិយ មណ្ឌនកជាតិកោ បុរិសោ ជិគុច្ឆតិ ហិរីយតិ, តស្មា តំ ជេគុច្ឆិតំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរំ បរិយាយមនុជានិ. តត្ថ កាយទុច្ចរិតេនាតិអាទិ ករណវចនំ ឧបយោគត្ថេ ទដ្ឋព្ពំ.
បុន ព្រាហ្មណោ តទេវ អភិវាទនាទិកម្មំ ភគវតិ អបស្សន្តោ ‘‘អយំ ឥទំ លោកជេដ្ឋកកម្មំ វិនេតិ វិនាសេតិ, អថ វា យស្មា ឯតំ សាមីចិកម្មំ ន ករោតិ, តស្មា អយំ វិនេតព្ពោ និគ្គណ្ហិតព្ពោ’’តិ មញ្ញមានោ ភគវន្តំ វេនយិកោតិ អាហ. តត្រាយំ បទត្ថោ – វិនយតីតិ វិនយោ, វិនាសេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. វិនយោ ឯវ វេនយិកោ. វិនយំ វា អរហតីតិ វេនយិកោ, និគ្គហំ អរហតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ភគវា បន យស្មា រាគាទីនំ វិនយាយ វូបសមាយ ធម្មំ ទេសេតិ, តស្មា វេនយិកោ ហោតិ. អយមេវ ចេត្ថ បទត្ថោ – វិនយាយ ធម្មំ ទេសេតីតិ វេនយិកោ. វិចិត្រា ហិ តទ្ធិតវុត្តិ. ស្វាយំ តំ វេនយិកភាវំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរំ បរិយាយមនុជានិ.
បុន ព្រាហ្មណោ យស្មា អភិវាទនាទីនិ សាមីចិកម្មានិ ករោន្តា វយោវុទ្ធេ តោសេន្តិ ហាសេន្តិ, អករោន្តា បន តាបេន្តិ វិហេសេន្តិ ទោមនស្សំ នេសំ ឧប្បាទេន្តិ, ភគវា ច តានិ ន ករោតិ, តស្មា ‘‘អយំ វយោវុទ្ធេ តបតី’’តិ មញ្ញមានោ សប្បុរិសាចារវិរហិតត្តា វា ‘‘កបណបុរិសោ អយ’’ន្តិ មញ្ញមានោ ភគវន្តំ តបស្សីតិ អាហ. តត្រាយំ បទត្ថោ – តបតីតិ តបោ, រោសេតិ វិហេសេតីតិ អត្ថោ. សាមីចិកម្មាករណស្សេតំ អធិវចនំ. តបោ អស្ស អត្ថីតិ តបស្សី. ទុតិយេ អត្ថវិកប្បេ ព្យញ្ជនានិ អវិចារេត្វា លោកេ កបណបុរិសោ តបស្សីតិ វុច្ចតិ. ភគវា បន យេ អកុសលា ធម្មា លោកំ តបនតោ តបនីយានិ វុច្ចន្តិ, តេសំ បហីនត្តា យស្មា តបស្សីតិ សង្ខំ គតោ. តស្មា តំ តបស្សិតំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរំ បរិយាយមនុជានិ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – តបន្តីតិ តបា, អកុសលធម្មានមេតំ អធិវចនំ. តេ តបេ អស្សិ និរស្សិ បហាសិ វិទ្ធំសីតិ តបស្សី.
បុន ព្រាហ្មណោ តំ អភិវាទនាទិកម្មំ ទេវលោកគព្ភសម្បត្តិយា ទេវលោកបដិសន្ធិបដិលាភាយ សំវត្តតីតិ មញ្ញមានោ ភគវតិ ចស្ស អភាវំ ទិស្វា ភគវន្តំ អបគព្ភោតិ អាហ. កោធវសេន វា ភគវតោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិគ្គហណេ ទោសំ ទស្សេន្តោបិ ឯវមាហ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – គព្ភតោ អបគតោតិ អបគព្ភោ, អភព្ពោ ទេវលោកូបបត្តិំ បាបុណិតុន្តិ អធិប្បាយោ. ហីនោ វា គព្ភោ អស្សាតិ អបគព្ភោ. ទេវលោកគព្ភបរិពាហិរត្តា អាយតិំ ហីនគព្ភបដិលាភភាគីតិ. ហីនោ វាស្ស មាតុកុច្ឆិស្មិំ គព្ភវាសោ អហោសីតិ អធិប្បាយោ. ភគវតោ បន យស្មា អាយតិំ គព្ភសេយ្យា អបគតា, តស្មា សោ តំ អបគព្ភតំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរំ បរិយាយមនុជានិ. តត្រ ច យស្ស ខោ, ព្រាហ្មណ, អាយតិំ គព្ភសេយ្យា បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ បហីនាតិ ឯតេសំ បទានំ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – ‘‘ព្រាហ្មណ, យស្ស បុគ្គលស្ស អនាគតេ គព្ភសេយ្យា បុនព្ភវេ ច អភិនិព្ពត្តិ អនុត្តរេន មគ្គេន វិហតការណត្តា បហីនា. គព្ភសេយ្យាគហណេន ចេត្ថ ជលាពុជយោនិ គហិតា, បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិគ្គហណេន ឥតរា តិស្សោ’’បិ.
អបិច គព្ភស្ស សេយ្យា គព្ភសេយ្យា. បុនព្ភវោ ឯវ អភិនិព្ពត្តិ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា ច វិញ្ញាណដ្ឋិតីតិ វុត្តេបិ ន វិញ្ញាណតោ អញ្ញា ឋិតិ អត្ថិ, ឯវមិធាបិ ន គព្ភតោ អញ្ញា សេយ្យា វេទិតព្ពា. អភិនិព្ពត្តិ ច នាម យស្មា បុនព្ភវភូតាបិ អបុនព្ភវភូតាបិ អត្ថិ, ឥធ ច បុនព្ភវភូតា អធិប្បេតា, តស្មា វុត្តំ – ‘‘បុនព្ភវោ ឯវ អភិនិព្ពត្តិ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តី’’តិ.
ឯវំ អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ អរសរូបតាទីហិ អដ្ឋហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តម្បិ ព្រាហ្មណំ ភគវា ធម្មិស្សរោ ធម្មរាជា ធម្មសាមី តថាគតោ អនុកម្បាយ សីតលេនេវ ចក្ខុនា ព្រាហ្មណំ ឱលេកេន្តោ យំ ធម្មធាតុំ បដិវិជ្ឈិត្វា ទេសនាវិលាសប្បត្តា នាម ហោតិ, តស្សា ធម្មធាតុយា សុប្បដិវិទ្ធត្តា វិគតវលាហកេ នភេ បុណ្ណចន្ទោ វិយ ច សរទកាលេ សូរិយោ វិយ ច ព្រាហ្មណស្ស ហទយន្ធការំ វិធមេន្តោ តានិយេវ អក្កោសវត្ថូនិ តេន តេន បរិយាយេន អញ្ញថា ទស្សេត្វា បុនបិ អត្តនោ ករុណាវិប្ផារំ អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ អកម្បិយភាវេន បដិលទ្ធតាទិគុណលក្ខណំ បថវិសមចិត្តតំ អកុប្បធម្មតញ្ច បកាសេន្តោ ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ កេវលំ បលិតសិរខណ្ឌទន្តវលិត្តចតាទីហិ អត្តនោ វុទ្ធភាវំ សល្លក្ខេតិ, នោ ច ខោ ជានាតិ អត្តានំ ជាតិយា អនុគតំ ជរាយ អនុសដំ ព្យាធិនោ អធិភូតំ មរណេន អព្ភាហតំ អជ្ជ មរិត្វា បុន ស្វេវ ឧត្តានសេយ្យទារកភាវគមនីយំ. មហន្តេន ខោ បន ឧស្សាហេន មម សន្តិកំ អាគតោ, តទស្ស អាគមនំ សាត្ថកំ ហោតូ’’តិ ចិន្តេត្វា ឥមស្មិំ លោកេ អត្តនោ អប្បដិសមំ បុរេជាតភាវំ ទស្សេន្តោ សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណាតិអាទិនា នយេន ព្រាហ្មណស្ស ធម្មទេសនំ វឌ្ឍេសិ.
តត្ថ សេយ្យថាបីតិអាទីនំ ហេដ្ឋា វុតនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ហិ តេ កុក្កុដបោតកា បក្ខេ វិធុនន្តា តំខណានុរូបំ វិរវន្តា និក្ខមន្តិ. ឯវំ និក្ខមន្តានញ្ច តេសំ យោ បឋមតរំ និក្ខមតិ, សោ ជេដ្ឋោតិ វុច្ចតិ. តស្មា ភគវា តាយ ឧបមាយ អត្តនោ ជេដ្ឋភាវំ សាធេតុកាមោ ព្រាហ្មណំ បុច្ឆតិ – យោ នុ ខោ តេសំ កុក្កុដច្ឆាបោតកានំ…បេ… កិន្តិ ស្វាស្ស វចនីយោតិ. តត្ថ កុក្កុដច្ឆាបកានន្តិ កុក្កុដបោតកានំ. កិន្តិ ស្វាស្ស វចនីយោតិ សោ កិន្តិ វចនីយោ អស្ស, កិំ វត្តព្ពោ ភវេយ្យ ជេដ្ឋោ វា កនិដ្ឋោ វាតិ.
‘‘ជេដ្ឋោ’’តិស្ស, ភោ គោតម, វចនីយោតិ, ភោ គោតម, សោ ជេដ្ឋោ ឥតិ អស្ស វចនីយោ. កស្មាតិ ចេ? សោ ហិ នេសំ ជេដ្ឋោតិ, យស្មា សោ នេសំ វុទ្ធតរោតិ អត្ថោ. អថស្ស ភគវា ឱបម្មំ សម្បដិបាទេន្តោ ឯវមេវ ខោតិ អាហ, យថា សោ កុក្កុដបោតកោ, ឯវំ អហម្បិ. អវិជ្ជាគតាយ បជាយាតិ អវិជ្ជា វុច្ចតិ អញ្ញាណំ, តត្ថ គតាយ. បជាយាតិ សត្តធិវចនមេតំ, អវិជ្ជាកោសស្ស អន្តោ បវិដ្ឋេសុ សត្តេសូបិ វុត្តំ ហោតិ. អណ្ឌភូតាយាតិ អណ្ឌេ ភូតាយ បជាតាយ សញ្ជាតាយ. យថា ហិ អណ្ឌេ និព្ពត្តា ឯកច្ចេ សត្តា អណ្ឌភូតាតិ វុច្ចន្តិ, ឯវមយំ សព្ពាបិ បជា អវិជ្ជណ្ឌកោសេ និព្ពត្តត្តា អណ្ឌភូតាតិ វុច្ចតិ. បរិយោនទ្ធាយាតិ តេន អវិជ្ជណ្ឌកោសេន សមន្តតោ ឱនទ្ធាយ ពទ្ធាយ វេឋិតាយ. អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វាតិ តំ អវិជ្ជាមយំ អណ្ឌកោសំ ភិន្ទិត្វា. ឯកោវ លោកេតិ សកលេបិ លោកសន្និវាសេ អហមេវ ឯកោ អទុតិយោ. អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឧត្តររហិតំ សព្ពសេដ្ឋំ សម្មា សាមញ្ច ពោធិំ, អថ វា បសត្ថំ សុន្ទរញ្ច ពោធិំ. អរហត្តមគ្គញាណស្សេតំ នាមំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សាបិ នាមមេវ. ឧភយម្បិ វដ្ដតិ. អញ្ញេសំ អរហត្តមគ្គោ អនុត្តរា ពោធិ ហោតិ, ន ហោតីតិ? ន ហោតិ. កស្មា? អសព្ពគុណទាយកត្តា. តេសញ្ហិ កស្សចិ អរហត្តមគ្គោ អរហត្តផលមេវ ទេតិ, កស្សចិ តិស្សោ វិជ្ជា, កស្សចិ ឆ អភិញ្ញា, កស្សចិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា, កស្សចិ សាវកបារមិញាណំ. បច្ចេកពុទ្ធានម្បិ បច្ចេកពោធិញាណមេវ ទេតិ, ពុទ្ធានំ បន សព្ពគុណសម្បត្តិំ ទេតិ អភិសេកោ វិយ រញ្ញោ សព្ពលោកិស្សរភាវំ. តស្មា អញ្ញស្ស កស្សចិបិ អនុត្តរា ពោធិ ន ហោតីតិ. អភិសម្ពុទ្ធោតិ អព្ភញ្ញាសិំ បដិវិជ្ឈិំ, បត្តោម្ហិ អធិគតោម្ហីតិ វុត្តំ ហោតិ.
ឥទានិ យទេតំ ភគវតា ‘‘ឯវមេវ ខោ’’តិអាទិនា នយេន វុត្តំ ឱបម្មសម្បដិបាទនំ, តំ ឯវំ អត្ថេន សំសន្ទិត្វា វេទិតព្ពំ – យថា ហិ តស្សា កុក្កុដិយា អត្តនោ អណ្ឌេសុ អធិសយនាទិតិវិធកិរិយាករណំ, ឯវំ ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នស្ស ពោធិសត្តភូតស្ស ភគវតោ អត្តនោ សន្តានេ អនិច្ចំ, ទុក្ខំ, អនត្តាតិ តិវិធានុបស្សនាករណំ. កុក្កុដិយា តិវិធកិរិយាសម្បាទនេន អណ្ឌានំ អបូតិភាវោ វិយ ពោធិសត្តភូតស្ស ភគវតោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន វិបស្សនាញាណស្ស អបរិហានិ. កុក្កុដិយា តិវិធកិរិយាករណេន អណ្ឌានំ អល្លសិនេហបរិយាទានំ វិយ ពោធិសត្តភូតស្ស ភគវតោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន ភវត្តយានុគតនិកន្តិសិនេហបរិយាទានំ. កុក្កុដិយា តិវិធកិរិយាករណេន អណ្ឌកបាលានំ តនុភាវោ វិយ ពោធិសត្តភូតស្ស ភគវតោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន អវិជ្ជណ្ឌកោសស្ស តនុភាវោ, កុក្កុដិយា តិវិធកិរិយាករណេន កុក្កុដបោតកស្ស បាទនខតុណ្ឌកានំ ថទ្ធខរភាវោ វិយ ពោធិសត្តភូតស្ស ភគវតោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន វិបស្សនាញាណស្ស តិក្ខខរវិប្បសន្នសូរភាវោ. កុក្កុដិយា តិវិធកិរិយាករណេន កុក្កុដបោតកស្ស បរិណាមកាលោ វិយ ពោធិសត្តភូតស្ស ភគវតោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន វិបស្សនាញាណស្ស បរិណាមកាលោ វឌ្ឍិកាលោ គព្ភគ្គហណកាលោ. កុក្កុដិយា តិវិធកិរិយាករណេន កុក្កុដបោតកស្ស បាទនខសិខាយ វា មុខតុណ្ឌកេន វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា បក្ខេ បប្ផោដេត្វា សោត្ថិនា អភិនិព្ភិទាកាលោ វិយ ភគវតោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន វិបស្សនាញាណគព្ភំ គណ្ហាបេត្វា អនុបុព្ពាធិគតេន អរហត្តមគ្គេន អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា អភិញ្ញាបក្ខេ បប្ផោដេត្វា សោត្ថិនា សកលពុទ្ធគុណសច្ឆិកតកាលោ វេទិតព្ពោ.
អហញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, ជេដ្ឋោ សេដ្ឋោ លោកស្សាតិ, ព្រាហ្មណ, យថា តេសំ កុក្កុដបោតកានំ បឋមតរំ អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា អភិនិព្ពត្តោ កុក្កុដបោតកោ ជេដ្ឋោ ហោតិ, ឯវំ អវិជ្ជាគតាយ បជាយ តំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា បឋមតរំ អរិយាយ ជាតិយា ជាតត្តា អហញ្ហិ ជេដ្ឋោ វុទ្ធតមោតិ សង្ខំ គតោ, សព្ពគុណេហិ បន អប្បដិសមត្តា សេដ្ឋោតិ.
ឯវំ ភគវា អត្តនោ អនុត្តរំ ជេដ្ឋសេដ្ឋភាវំ ព្រាហ្មណស្ស បកាសេត្វា ឥទានិ យាយ បដិបទាយ តំ អធិគតោ, តំ បដិបទំ បុព្ពភាគតោ បភុតិ ទស្សេតុំ អារទ្ធំ ខោ បន មេ, ព្រាហ្មណាតិអាទិមាហ. តត្ថ អារទ្ធំ ខោ បន មេ, ព្រាហ្មណ, វីរិយំ អហោសីតិ, ព្រាហ្មណ, ន មយា អយំ អនុត្តរោ ជេដ្ឋសេដ្ឋភាវោ កុសីតេន មុដ្ឋស្សតិនា សារទ្ធកាយេន វិក្ខិត្តចិតេន អធិគតោ, អបិច ខោ តទធិគមាយ អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ អហោសិ. ពោធិមណ្ឌេ និសិន្នេន មយា ចតុសម្មប្បធានភេទំ វីរិយំ អារទ្ធំ អហោសិ, បគ្គហិតំ អសិថិលប្បវត្តិតំ. អារទ្ធត្តាយេវ ច មេ តំ អសល្លីនំ អហោសិ. ន កេវលញ្ច វីរិយមេវ, សតិបិ មេ អារម្មណាភិមុខភាវេន ឧបដ្ឋិតា អហោសិ, ឧបដ្ឋិតត្តាយេវ ច អសម្មុដ្ឋា. បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោតិ កាយចិត្តប្បស្សទ្ធិវសេន កាយោបិ មេ បស្សទ្ធោ អហោសិ. តត្ថ យស្មា នាមកាយេ បស្សទ្ធេ រូបកាយោបិ បស្សទ្ធោយេវ ហោតិ, តស្មា ‘‘នាមកាយោ រូបកាយោ’’តិ អវិសេសេត្វាវ ‘‘បស្សទ្ធោ កាយោ’’តិ វុត្តំ. អសារទ្ធោតិ សោ ច ខោ បស្សទ្ធត្តាយេវ អសារទ្ធោ, វិគតទរថោតិ វុត្តំ ហោតិ. សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គន្តិ ចិត្តម្បិ មេ សម្មា អាហិតំ សុដ្ឋុ ឋបិតំ អប្បិតំ វិយ អហោសិ, សមាហិតត្តា ឯវ ច ឯកគ្គំ អចលំ និប្ផន្ទនន្តិ. ឯត្តាវតា ឈានស្ស បុព្ពភាគបដិបទា កថិតា ហោតិ.
ឥទានិ ឥមាយ បដិបទាយ អធិគតំ បឋមជ្ឈានំ អាទិំ កត្វា វិជ្ជាត្តយបរិយោសានំ វិសេសំ ទស្សេន្តោ សោ ខោ អហន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យំ យាវ វិនិច្ឆយនយេន វត្តព្ពំ សិយា, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៦៩) វុត្តមេវ.
អយំ ខោ មេ, ព្រាហ្មណាតិអាទីសុ បន វិជ្ជាតិ វិទិតករណដ្ឋេន វិជ្ជា. កិំ វិទិតំ ករោតិ? បុព្ពេនិវាសំ. អវិជ្ជាតិ តស្សេវ បុព្ពេនិវាសស្ស អវិទិតករណដ្ឋេន តប្បដិច្ឆាទកមោហោ. តមោតិ ស្វេវ មោហោ តប្បដិច្ឆាទកដ្ឋេន តមោ នាម. អាលោកោតិ សា ឯវ វិជ្ជា ឱភាសករណដ្ឋេន អាលោកោតិ. ឯត្ថ ច វិជ្ជា អធិគតាតិ អត្ថោ, សេសំ បសំសាវចនំ. យោជនា បនេត្ថ – អយំ ខោ មេ វិជ្ជា អធិគតា, តស្ស មេ អធិគតវិជ្ជស្ស អវិជ្ជា វិហតា, វិនដ្ឋាតិ អត្ថោ. កស្មា? យស្មា វិជ្ជា ឧប្បន្នា. ឯស នយោ ឥតរស្មិម្បិ បទទ្វយេ. យថា តន្តិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ. សតិយា អវិប្បវាសេន អប្បមត្តស្ស វីរិយាតាបេន អាតាបិនោ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខាតាយ បហិតត្តស្ស បេសិតត្តស្សាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ អវិជ្ជា វិហញ្ញេយ្យ, វិជ្ជា ឧប្បជ្ជេយ្យ តមោ វិហញ្ញេយ្យ, អាលោកោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ឯវមេវ មម អវិជ្ជា វិហតា, វិជ្ជា ឧប្បន្នា, តមោ វិហតោ, អាលោកោ ឧប្បន្នោ. ឯតស្ស មេ បធានានុយោគស្ស អនុរូបមេវ ផលំ លទ្ធន្តិ.
អយំ ខោ មេ, ព្រាហ្មណ, បឋមា អភិនិព្ភិទា អហោសិ កុក្កុដច្ឆាបកស្សេវ អណ្ឌកោសម្ហាតិ អយំ ខោ មម, ព្រាហ្មណ, បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណមុខតុណ្ឌកេន បុព្ពេ និវុត្ថខន្ធប្បដិច្ឆាទកំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា បឋមា អភិនិព្ភិទា បឋមា និក្ខន្តិ បឋមា អរិយាជាតិ អហោសិ កុក្កុដច្ឆាបកស្សេវ មុខតុណ្ឌកេន វា បាទនខសិខាយ វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា តម្ហា អណ្ឌកោសម្ហា អភិនិព្ភិទា និក្ខន្តិ កុក្កុដនិកាយេ បច្ចាជាតីតិ. អយំ តាវ បុព្ពេនិវាសកថាយំ នយោ.
ចុតុបបាតកថាយ បន វិជ្ជាតិ ទិព្ពចក្ខុញាណវិជ្ជា. អវិជ្ជាតិ ចុតុបបាតប្បដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា. យថា បន បុព្ពេនិវាសកថាយំ ‘‘បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណមុខតុណ្ឌកេន បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធប្បដិច្ឆាទកំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា’’តិ វុត្តំ, ឯវមិធ ‘‘ចុតុបបាតញាណមុខតុណ្ឌកេន ចុតុបបាតប្បដិច្ឆាទកំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា’’តិ វត្តព្ពំ.
យំ បនេតំ បច្ចវេក្ខណញាណបរិគ្គហិតំ អាសវានំ ខយញាណាធិគមំ ព្រាហ្មណស្ស ទស្សេន្តោ អយំ ខោ មេ, ព្រាហ្មណ, តតិយា វិជ្ជាតិអាទិមាហ, តត្ថ វិជ្ជាតិ អរហត្តមគ្គវិជ្ជា. អវិជ្ជាតិ ចតុសច្ចប្បដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា. អយំ ខោ មេ, ព្រាហ្មណ, តតិយា អភិនិព្ភិទា អហោសីតិ ឯត្ថ អយំ ខោ មម, ព្រាហ្មណ, អាសវានំ ខយញាណមុខតុណ្ឌកេន ចតុសច្ចបដិច្ឆាទកំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា តតិយា អភិនិព្ភិទា តតិយា និក្ខន្តិ តតិយា អរិយជាតិ អហោសិ កុក្កុដច្ឆាបកស្សេវ មុខតុណ្ឌកេន វា បាទនខសិខាយ វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា តម្ហា អណ្ឌកោសម្ហា អភិនិព្ភិទា និក្ខន្តិ កុក្កុដនិកាយេ បច្ចាជាតីតិ.
ឯត្តាវតា កិំ ទស្សេសីតិ? សោ ហិ, ព្រាហ្មណ, កុក្កុដច្ឆាបកោ អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា តតោ និក្ខមន្តោ សកិមេវ ជាយតិ, អហំ បន បុព្ពេនិវុត្ថក្ខន្ធប្បដិច្ឆាទកំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ ភិន្ទិត្វា បឋមំ តាវ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណវិជ្ជាយ ជាតោ. តតោ សត្តានំ ចុតិបដិសន្ធិប្បដិច្ឆាទកំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា ទុតិយំ ទិព្ពចក្ខុញាណវិជ្ជាយ ជាតោ, បុន ចតុសច្ចប្បដិច្ឆាទកំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា តតិយំ អាសវានំ ខយញាណវិជ្ជាយ ជាតោ. ឯវំ តីហិ វិជ្ជាហិ តិក្ខត្តុំ ជាតោម្ហិ. សា ច មេ ជាតិ អរិយា សុបរិសុទ្ធាតិ ឥទំ ទស្សេតិ. ឯវំទស្សេន្តោ ច បុព្ពេនិវាសញាណេន អតីតំសញាណំ, ទិព្ពចក្ខុនា បច្ចុប្បន្នានាគតំសញាណំ, អាសវក្ខយេន សកលលោកិយលោកុត្តរគុណន្តិ ឯវំ តីហិ វិជ្ជាហិ សព្ពេបិ សព្ពញ្ញុគុណេ បកាសេត្វា អត្តនោ អរិយាយ ជាតិយា ជេដ្ឋសេដ្ឋភាវំ ព្រាហ្មណស្ស ទស្សេសិ.
ឯវំ វុត្តេ វេរញ្ជោ ព្រាហ្មណោតិ ឯវំ ភគវតា លោកានុកម្បកេន ព្រាហ្មណំ អនុកម្បមានេន និគុហិតព្ពេបិ អត្តនោ អរិយាយ ជាតិយា ជេដ្ឋសេដ្ឋភាវេ វិជ្ជាត្តយបកាសិកាយ ធម្មទេសនាយ វុត្តេ បីតិវិប្ផារបរិបុណ្ណគត្តចិត្តោ វេរញ្ជោ ព្រាហ្មណោ តំ ភគវតោ អរិយាយ ជាតិយា ជេដ្ឋសេដ្ឋភាវំ វិទិត្វា ‘‘ឦទិសំ នាមាហំ សព្ពលោកជេដ្ឋំ សព្ពគុណសមន្នាគតំ សព្ពញ្ញុំ ‘អញ្ញេសំ អភិវាទនាទិកម្មំ ន ករោតី’តិ អវចំ, ធិរត្ថុ វត, ភោ, អញ្ញាណ’’ន្តិ អត្តានំ គរហិត្វា ‘‘អយំ ទានិ លោកេ អរិយាយ ជាតិយា បុរេជាតដ្ឋេន ជេដ្ឋោ, សព្ពគុណេហិ អប្បដិសមដ្ឋេន សេដ្ឋោ’’តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ជេដ្ឋោ ភវំ គោតមោ សេដ្ឋោ ភវំ គោតមោតិ. ឯវញ្ច បន វត្វា បុន តំ ភគវតោ ធម្មទេសនំ អព្ភនុមោទមានោ អភិក្កន្តំ ភោ គោតមាតិអាទិមាហ. តំ វុត្តត្ថមេវាតិ.
២. សីហសុត្តវណ្ណនា
១២. ទុតិយេ អភិញ្ញាតាតិ ញាតា បញ្ញាតា បាកដា. សន្ថាគារេតិ មហាជនស្ស វិស្សមនត្ថាយ កតេ អគារេ. សា កិរ សន្ថាគារសាលា នគរមជ្ឈេ អហោសិ, ចតូសុ ឋានេសុ ឋិតានំ បញ្ញាយតិ, ចតូហិ ទិសាហិ អាគតមនុស្សា បឋមំ តត្ថ វិស្សមិត្វា បច្ឆា អត្តនោ អត្តនោ ផាសុកដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ. រាជកុលានំ រជ្ជកិច្ចសន្ថរណត្ថាយ កតំ អគារន្តិបិ វទន្តិយេវ. តត្ថ ហិ និសីទិត្វា លិច្ឆវិរាជានោ រជ្ជកិច្ចំ សន្ថរន្តិ ករោន្តិ វិចារេន្តិ. សន្និសិន្នាតិ តេសំ និសីទនត្ថញ្ញេវ បញ្ញត្តេសុ មហារហវរបច្ចត្ថរណេសុ សមុស្សិតសេតច្ឆត្តេសុ អាសនេសុ សន្និសិន្នា. អនេកបរិយាយេន ពុទ្ធស្ស វណ្ណំ ភាសន្តីតិ រាជកុលេ កិច្ចញ្ចេវ លោកត្ថចរិយញ្ច វិចារេត្វា អនេកេហិ ការណេហិ ពុទ្ធស្ស វណ្ណំ ភាសន្តិ កថេន្តិ ទីបេន្តិ. បណ្ឌិតា ហិ តេ រាជានោ សទ្ធា បសន្នា សោតាបន្នាបិ សកទាគាមិនោបិ អនាគាមិនោបិ អរិយសាវកា, តេ សព្ពេបិ លោកិយជដំ ឆិន្ទិត្វា ពុទ្ធាទីនំ តិណ្ណំ រតនានំ វណ្ណំ ភាសន្តិ. តត្ថ តិវិធោ ពុទ្ធវណ្ណោ នាម ចរិយវណ្ណោ, សរីរវណ្ណោ, គុណវណ្ណោតិ. តត្រិមេ រាជានោ ចរិយាយ វណ្ណំ អារភិំសុ – ‘‘ទុក្ករំ វត កតំ សម្មាសម្ពុទ្ធេន កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខេយ្យានិ ទស បារមិយោ, ទស ឧបបារមិយោ, ទស បរមត្ថបារមិយោតិ សមត្តិំស បារមិយោ បូរេន្តេន, ញាតត្ថចរិយំ, លោកត្ថចរិយំ, ពុទ្ធចរិយំ មត្ថកំ បាបេត្វា បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ បរិច្ចជន្តេនា’’តិ អឌ្ឍច្ឆក្កេហិ ជាតកសតេហិ ពុទ្ធវណ្ណំ កថេន្តា តុសិតភវនំ បាបេត្វា ឋបយិំសុ.
ធម្មស្ស វណ្ណំ ភាសន្តា បន ‘‘តេន ភគវតា ធម្មោ ទេសិតោ, និកាយតោ បញ្ច និកាយា, បិដកតោ តីណិ បិដកានិ, អង្គតោ នវ អង្គានិ, ខន្ធតោ ចតុរាសីតិធម្មក្ខន្ធសហស្សានី’’តិ កោដ្ឋាសវសេន ធម្មគុណំ កថយិំសុ.
សង្ឃស្ស វណ្ណំ ភាសន្តា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា ‘‘បដិលទ្ធសទ្ធា កុលបុត្តា ភោគក្ខន្ធញ្ចេវ ញាតិបរិវដ្ដញ្ច បហាយ សេតច្ឆត្តំ ឱបរជ្ជំ សេនាបតិសេដ្ឋិភណ្ឌាគារិកដ្ឋានន្តរាទីនិ អគណេត្វា និក្ខម្ម សត្ថុ វរសាសនេ បព្ពជន្តិ. សេតច្ឆត្តំ បហាយ បព្ពជិតានំ ភទ្ទិយរាជមហាកប្បិនបុក្កុសាតិអាទីនំ រាជបព្ពជិតានំយេវ ពុទ្ធកាលេ អសីតិសហស្សានិ អហេសុំ. អនេកកោដិសតំ ធនំ បហាយ បព្ពជិតានំ បន យសកុលបុត្តសោណសេដ្ឋិបុត្តរដ្ឋបាលកុលបុត្តាទីនំ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ. ឯវរូបា ច ឯវរូបា ច កុលបុត្តា សត្ថុ សាសនេ បព្ពជន្តី’’តិ បព្ពជ្ជាសង្ខេបវសេន សង្ឃគុណេ កថយិំសុ.
សីហោ សេនាបតីតិ ឯវំនាមកោ សេនាយ អធិបតិ. វេសាលិយញ្ហិ សត្ត សហស្សានិ សត្ត សតានិ សត្ត ច រាជានោ. តេ សព្ពេបិ សន្និបតិត្វា សព្ពេសំ មនំ គហេត្វា ‘‘រដ្ឋំ វិចារេតុំ សមត្ថំ ឯកំ វិចិនថា’’តិ វិចិនន្តា សីហំ រាជកុមារំ ទិស្វា ‘‘អយំ សក្ខិស្សតី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា តស្ស រត្តមណិវណ្ណំ កម្ពលបរិយោនទ្ធំ សេនាបតិច្ឆត្តំ អទំសុ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សីហោ សេនាបតី’’តិ. និគណ្ឋសាវកោតិ និគណ្ឋស្ស នាដបុត្តស្ស បច្ចយទាយកោ ឧបដ្ឋាកោ. ជម្ពុទីបតលស្មិញ្ហិ តយោ ជនា និគណ្ឋានំ អគ្គុបដ្ឋាកា – នាឡន្ទាយំ, ឧបាលិ គហបតិ, កបិលបុរេ វប្បោ សក្កោ, វេសាលិយំ អយំ សីហោ សេនាបតីតិ. និសិន្នោ ហោតីតិ សេសរាជូនំ បរិសាយ អន្តរន្តរេ អាសនានិ បញ្ញាបយិំសុ, សីហស្ស បន មជ្ឈេ ឋានេតិ តស្មិំ បញ្ញត្តេ មហារហេ រាជាសនេ និសិន្នោ ហោតិ. និស្សំសយន្តិ និព្ពិចិកិច្ឆំ អទ្ធា ឯកំសេន, ន ហេតេ យស្ស វា តស្ស វា អប្បេសក្ខស្ស ឯវំ អនេកសតេហិ ការណេហិ វណ្ណំ ភាសន្តិ.
យេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ តេនុបសង្កមីតិ និគណ្ឋោ កិរ នាដបុត្តោ ‘‘សចាយំ សីហោ កស្សចិទេវ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណំ កថេន្តស្ស សុត្វា សមណំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សតិ, មយ្ហំ បរិហានិ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា បឋមតរំយេវ សីហំ សេនាបតិំ ឯតទវោច – ‘‘សេនាបតិ ឥមស្មិំ លោកេ ‘អហំ ពុទ្ធោ អហំ ពុទ្ធោ’តិ ពហូ វិចរន្តិ. សចេ ត្វំ កស្សចិ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុកាមោ អហោសិ, មំ បុច្ឆេយ្យាសិ. អហំ តេ យុត្តដ្ឋានំ បេសេស្សាមិ, អយុត្តដ្ឋានតោ និវារេស្សាមី’’តិ. សោ តំ កថំ អនុស្សរិត្វា ‘‘សចេ មំ បេសេស្សតិ, គមិស្សាមិ. នោ ចេ, ន គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា យេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ, តេនុបសង្កមិ.
អថស្ស វចនំ សុត្វា និគណ្ឋោ មហាបព្ពតេន វិយ ពលវសោកេន ឱត្ថដោ ‘‘យត្ថ ទានិស្សាហំ គមនំ ន ឥច្ឆាមិ, តត្ថេវ គន្តុកាមោ ជាតោ, ហតោហមស្មី’’តិ អនត្តមនោ ហុត្វា ‘‘បដិពាហនុបាយមស្ស ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា កិំ បន ត្វន្តិអាទិមាហ. ឯវំ វទន្តោ វិចរន្តំ គោណំ ទណ្ឌេន បហរន្តោ វិយ ជលមានំ បទីបំ និព្ពាបេន្តោ វិយ ភត្តភរិតំ បត្តំ និក្កុជ្ជន្តោ វិយ ច សីហស្ស ឧប្បន្នបីតិំ វិនាសេសិ. គមិយាភិសង្ខារោតិ ហត្ថិយានាទីនំ យោជាបនគន្ធមាលាទិគ្គហណវសេន បវត្តោ បយោគោ. សោ បដិប្បស្សម្ភីតិ សោ វូបសន្តោ.
ទុតិយម្បិ ខោតិ ទុតិយវារម្បិ. ឥមស្មិញ្ច វារេ ពុទ្ធស្ស វណ្ណំ ភាសន្តា តុសិតភវនតោ បដ្ឋាយ យាវ មហាពោធិបល្លង្កា ទសពលស្ស ហេដ្ឋា បាទតលេហិ ឧបរិ កេសគ្គេហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណអសីតិអនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភានំ វសេន សរីរវណ្ណំ កថយិំសុ. ធម្មស្ស វណ្ណំ ភាសន្តា ‘‘ឯកបទេបិ ឯកព្យញ្ជនេបិ អវខលិតំ នាម នត្ថី’’តិ សុកថិតវសេនេវ ធម្មគុណំ កថយិំសុ. សង្ឃស្ស វណ្ណំ ភាសន្តា ‘‘ឯវរូបំ យសសិរិវិភវំ បហាយ សត្ថុ សាសនេ បព្ពជិតា ន កោសជ្ជបកតិកា ហោន្តិ, តេរសសុ បន ធុតង្គគុណេសុ បរិបូរការិនោ ហុត្វា សត្តសុ អនុបស្សនាសុ កម្មំ ករោន្តិ, អដ្ឋតិំសារម្មណវិភត្តិយោ វឡញ្ជេន្តី’’តិ បដិបទាវសេន សង្ឃគុណេ កថយិំសុ.
តតិយវារេ បន ពុទ្ធស្ស វណ្ណំ ភាសមានា ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិ សុត្តន្តបរិយាយេនេវ ពុទ្ធគុណេ កថយិំសុ, ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិអាទិនា សុត្តន្តបរិយាយេនេវ ធម្មគុណេ, ‘‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិអាទិនា សុត្តន្តបរិយាយេនេវ សង្ឃគុណេ ច កថយិំសុ. តតោ សីហោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេសញ្ច លិច្ឆវិរាជកុមារានំ តតិយទិវសតោ បដ្ឋាយ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណេ កថេន្តានំ មុខំ នប្បហោតិ, អទ្ធា អនោមគុណេន សមន្នាគតា សោ ភគវា, ឥមំ ទានិ ឧប្បន្នំ បីតិំ អវិជហិត្វាវ អហំ អជ្ជ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បស្សិស្សាមី’’តិ. អថស្ស ‘‘កិំ ហិ មេ ករិស្សន្តិ និគណ្ឋា’’តិ វិតក្កោ ឧទបាទិ. តត្ថ កិំ ហិ មេ ករិស្សន្តីតិ កិំ នាម មយ្ហំ និគណ្ឋា ករិស្សន្តិ. អបលោកិតា វា អនបលោកិតា វាតិ អាបុច្ឆិតា វា អនាបុច្ឆិតា វា. ន ហិ មេ តេ អាបុច្ឆិតា យានវាហនសម្បត្តិំ, ន ច ឥស្សរិយវិសេសំ ទស្សន្តិ, នាបិ អនាបុច្ឆិតា ហរិស្សន្តិ, អផលំ ឯតេសំ អាបុច្ឆនន្តិ អធិប្បាយោ.
វេសាលិយា និយ្យាសីតិ យថា ហិ គិម្ហកាលេ ទេវេ វុដ្ឋេ ឧទកំ សន្ទមានំ នទិំ ឱតរិត្វា ថោកមេវ គន្ត្វា តិដ្ឋតិ នប្បវត្តតិ, ឯវំ សីហស្ស បឋមទិវសេ ‘‘ទសពលំ បស្សិស្សាមី’’តិ ឧប្បន្នាយ បីតិយា និគណ្ឋេន បដិពាហិតកាលោ. យថាបិ ទុតិយទិវសេ ទេវេ វុដ្ឋេ ឧទកំ សន្ទមានំ នទិំ ឱតរិត្វា ថោកំ គន្ត្វា វាលិកាបុញ្ជំ បហរិត្វា អប្បវត្តំ ហោតិ, ឯវំ សីហស្ស ទុតិយទិវសេ ‘‘ទសពលំ បស្សិស្សាមី’’តិ ឧប្បន្នាយ បីតិយា និគណ្ឋេន បដិពាហិតកាលោ. យថា តតិយទិវសេ ទេវេ វុដ្ឋេ ឧទកំ សន្ទមានំ នទិំ ឱតរិត្វា បុរាណបណ្ណសុក្ខទណ្ឌកដ្ឋកចវរាទីនិ បរិកឌ្ឍន្តំ វាលិកាបុញ្ជំ ភិន្ទិត្វា សមុទ្ទនិន្នមេវ ហោតិ, ឯវំ សីហោ តតិយទិវសេ តិណ្ណំ វត្ថូនំ គុណកថំ សុត្វា ឧប្បន្នេ បីតិបាមោជ្ជេ ‘‘អផលា និគណ្ឋា និប្ផលា និគណ្ឋា, កិំ មេ ឥមេ ករិស្សន្តិ, គមិស្សាមហំ សត្ថុសន្តិក’’ន្តិ មនំ អភិនីហរិត្វា វេសាលិយា និយ្យាសិ. និយ្យន្តោ ច ‘‘ចិរស្សាហំ ទសពលស្ស សន្តិកំ គន្តុកាមោ ជាតោ, ន ខោ បន មេ យុត្តំ អញ្ញាតកវេសេន គន្តុ’’ន្តិ ‘‘យេកេចិ ទសពលស្ស សន្តិកំ គន្តុកាមា, សព្ពេ និក្ខមន្តូ’’តិ ឃោសនំ ការេត្វា បញ្ចរថសតានិ យោជាបេត្វា ឧត្តមរថេ ឋិតោ តេហិ ចេវ បញ្ចហិ រថសតេហិ មហតិយា ច បរិសាយ បរិវុតោ គន្ធបុប្ផចុណ្ណវាសាទីនិ គាហាបេត្វា និយ្យាសិ. ទិវា ទិវស្សាតិ ទិវសស្ស ច ទិវា, មជ្ឈន្ហិកេ អតិក្កន្តមត្តេ.
យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ អារាមំ បវិសន្តោ ទូរតោវ អសីតិ-អនុព្យញ្ជន-ព្យាមប្បភា-ទ្វត្តិំស-មហាបុរិសលក្ខណានិ ឆព្ពណ្ណឃនពុទ្ធរស្មិយោ ច ទិស្វា ‘‘ឯវរូបំ នាម បុរិសំ ឯវំ អាសន្នេ វសន្តំ ឯត្តកំ កាលំ នាទ្ទសំ, វញ្ចិតោ វតម្ហិ, អលាភា វត មេ’’តិ ចិន្តេត្វា មហានិធិំ ទិស្វា ទលិទ្ទបុរិសោ វិយ សញ្ជាតបីតិបាមោជ្ជោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ. ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករោន្តីតិ ភោតា គោតមេន វុត្តការណស្ស អនុការណំ កថេន្តិ. ការណវចនោ ហេត្ថ ធម្មសទ្ទោ ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧២០) វិយ. ការណន្តិ ចេត្ថ តថាបវត្តស្ស សទ្ទស្ស អត្ថោ អធិប្បេតោ តស្ស បវត្តិហេតុភាវតោ. អត្ថប្បយុត្តោ ហិ សទ្ទប្បយោគោ. អនុការណន្តិ ឯសោ ឯវ បរេហិ តថា វុច្ចមានោ. សហធម្មិកោ វាទានុវាទោតិ. បរេហិ វុត្តការណេហិ សការណោ ហុត្វា តុម្ហាកំ វាទោ វា តតោ បរំ តស្ស អនុវាទោ វា កោចិ អប្បមត្តកោបិ វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពំ ឋានំ ការណំ ន អាគច្ឆតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កិំ សព្ពាការេនបិ តវ វាទេ គារយ្ហំ ការណំ នត្ថីតិ. អនព្ភក្ខាតុកាមាតិ ន អភូតេន វត្តុកាមា. អត្ថិ សីហបរិយាយោតិអាទីនំ អត្ថោ វេរញ្ជកណ្ឌេ អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពោ. បរមេន អស្សាសេនាតិ ចតុមគ្គចតុផលសង្ខាតេន ឧត្តមេន. អស្សាសាយ ធម្មំ ទេសេមីតិ អស្សាសនត្ថាយ សន្ថម្ភនត្ថាយ ធម្មំ ទេសេមិ. ឥតិ ភគវា អដ្ឋហង្គេហិ សីហស្ស សេនាបតិស្ស ធម្មំ ទេសេសិ.
អនុវិច្ចការន្តិ អនុវិទិត្វា ចិន្តេត្វា តុលយិត្វា កត្តព្ពំ ករោហីតិ វុត្តំ ហោតិ. សាធុ ហោតីតិ សុន្ទរោ ហោតិ. តុម្ហាទិសស្មិញ្ហិ មំ ទិស្វា មំ សរណំ គច្ឆន្តេ និគណ្ឋំ ទិស្វា និគណ្ឋំ សរណំ គច្ឆន្តេ ‘‘កិំ អយំ សីហោ ទិដ្ឋទិដ្ឋមេវ សរណំ គច្ឆតី’’តិ គរហា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា អនុវិច្ចការោ តុម្ហាទិសានំ សាធូតិ ទស្សេតិ. បដាកំ បរិហរេយ្យុន្តិ តេ កិរ ឯវរូបំ សាវកំ លភិត្វា ‘‘អសុកោ នាម រាជា វា រាជមហាមត្តោ វា សេដ្ឋិ វា អម្ហាកំ សរណំ គតោ សាវកោ ជាតោ’’តិ បដាកំ ឧក្ខិបិត្វា នគរេ ឃោសេន្តា អាហិណ្ឌន្តិ. កស្មា? ឯវំ នោ មហន្តភាវោ អាវិភវិស្សតីតិ ច. សចេ បនស្ស ‘‘កិមហំ ឯតេសំ សរណំ គតោ’’តិ វិប្បដិសារោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តម្បិ សោ ‘‘ឯតេសំ មេ សរណគតភាវំ ពហូ ជានន្តិ, ទុក្ខំ ឥទានិ បដិនិវត្តិតុ’’ន្តិ វិនោទេត្វា ន បដិក្កមិស្សតីតិ ច. តេនាហ – ‘‘បដាកំ បរិហរេយ្យុ’’ន្តិ. ឱបានភូតន្តិ បដិយត្តឧទបានោ វិយ ឋិតំ. កុលន្តិ តវ និវេសនំ. ទាតព្ពំ មញ្ញេយ្យាសីតិ បុព្ពេ ទសបិ វីសតិបិ សដ្ឋិបិ ជនេ អាគតេ ទិស្វា នត្ថីតិ អវត្វា ទេសិ, ឥទានិ មំ សរណំ គតការណមត្តេនេវ មា ឥមេសំ ទេយ្យធម្មំ ឧបច្ឆិន្ទិ. សម្បត្តានញ្ហិ ទាតព្ពមេវាតិ ឱវទិ. សុតំ មេតំ, ភន្តេតិ កុតោ សុតន្តិ? និគណ្ឋានំ សន្តិកា. តេ កិរ កុលឃរេសុ ឯវំ បកាសេន្តិ ‘‘មយំ យស្ស កស្សចិ សម្បត្តស្ស ទាតព្ពន្តិ វទាម, សមណោ បន គោតមោ ‘មយ្ហមេវ ទានំ ទាតព្ពំ នាញ្ញេសំ, មយ្ហមេវ សាវកានំ ទានំ ទាតព្ពំ, នាញ្ញេសំ សាវកានំ, មយ្ហមេវ ទិន្នំ ទានំ មហប្ផលំ, នាញ្ញេសំ, មយ្ហមេវ សាវកានំ ទិន្នំ មហប្ផលំ, នាញ្ញេស’ន្តិ ឯវំ វទតី’’តិ. តំ សន្ធាយ អយំ ‘‘សុតំ មេត’’ន្តិ អាហ.
អនុបុព្ពិំ កថន្តិ ទានានន្តរំ សីលំ, សីលានន្តរំ សគ្គំ, សគ្គានន្តរំ មគ្គន្តិ ឯវំ អនុបដិបាដិកថំ. តត្ថ ទានកថន្តិ ឥទំ ទានំ នាម សុខានំ និទានំ, សម្បត្តីនំ មូលំ, ភោគានំ បតិដ្ឋា, វិសមគតស្ស តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ, ឥធលោកបរលោកេសុ ទានសទិសោ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អារម្មណំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ នត្ថិ. ឥទញ្ហិ អវស្សយដ្ឋេន រតនមយសីហាសនសទិសំ, បតិដ្ឋានដ្ឋេន មហាបថវីសទិសំ, អារម្មណដ្ឋេន អាលម្ពនរជ្ជុសទិសំ. ឥទញ្ហិ ទុក្ខនិត្ថរណដ្ឋេន នាវា, សមស្សាសនដ្ឋេន សង្គាមសូរោ, ភយបរិត្តាណដ្ឋេន សុសង្ខតនគរំ, មច្ឆេរមលាទីហិ អនុបលិត្តដ្ឋេន បទុមំ, តេសំ និទហនដ្ឋេន អគ្គិ, ទុរាសទដ្ឋេន អាសិវិសោ, អសន្តាសនដ្ឋេន សីហោ, ពលវន្តដ្ឋេន ហត្ថី, អភិមង្គលសម្មតដ្ឋេន សេតវសភោ, ខេមន្តភូមិសម្បាបនដ្ឋេន វលាហកោ អស្សរាជា. ទានំ នាមេតំ មយា គតមគ្គោ, មយ្ហេសោ វំសោ, មយា ទស បារមិយោ បូរេន្តេន វេលាមមហាយញ្ញោ, មហាគោវិន្ទមហាយញ្ញោ, មហាសុទស្សនមហាយញ្ញោ, វេស្សន្តរមហាយញ្ញោតិ, អនេកមហាយញ្ញា បវត្តិតា, សសភូតេន ជលិតអគ្គិក្ខន្ធេ អត្តានំ និយ្យាទេន្តេន សម្បត្តយាចកានំ ចិត្តំ គហិតំ. ទានញ្ហិ លោកេ សក្កសម្បត្តិំ ទេតិ មារសម្បត្តិំ ព្រហ្មសម្បត្តិំ, ចក្កវត្តិសម្បត្តិំ, សាវកបារមីញាណំ, បច្ចេកពោធិញាណំ, អភិសម្ពោធិញាណំ ទេតីតិ ឯវមាទិទានគុណប្បដិសំយុត្តំ កថំ.
យស្មា បន ទានំ ទេន្តោ សីលំ សមាទាតុំ សក្កោតិ, តស្មា តទនន្តរំ សីលកថំ កថេសិ. សីលកថន្តិ សីលំ នាមេតំ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អារម្មណំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ. សីលំ នាមេតំ មម វំសោ, អហំ សង្ខបាលនាគរាជកាលេ ភូរិទត្តនាគរាជកាលេ ចម្បេយ្យនាគរាជកាលេ សីលវរាជកាលេ មាតុបោសកហត្ថិរាជកាលេ ឆទ្ទន្តហត្ថិរាជកាលេតិ អនន្តេសុ អត្តភាវេសុ សីលំ បរិបូរេសិំ. ឥធលោកបរលោកសម្បត្តីនញ្ហិ សីលសទិសោ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អារម្មណំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ នត្ថិ, សីលាលង្ការសទិសោ អលង្ការោ នត្ថិ, សីលបុប្ផសទិសំ បុប្ផំ នត្ថិ, សីលគន្ធសទិសោ គន្ធោ នត្ថិ. សីលាលង្ការេន ហិ អលង្កតំ សីលគន្ធានុលិត្តំ សទេវកោបិ លោកោ ឱលោកេន្តោ តិត្តិំ ន គច្ឆតីតិ ឯវមាទិសីលគុណប្បដិសំយុត្តំ កថំ.
‘‘ឥទំ បន សីលំ និស្សាយ អយំ សគ្គោ លព្ភតី’’តិ ទស្សេតុំ សីលានន្តរំ សគ្គកថំ កថេសិ. សគ្គកថន្តិ ‘‘អយំ សគ្គោ នាម ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ, និច្ចមេត្ថ កីឡា, និច្ចំ សម្បត្តិយោ លព្ភន្តិ, ចាតុមហារាជិកា ទេវា នវុតិវស្សសតសហស្សានិ ទិព្ពសុខំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តិ, តាវតិំសា តិស្សោ ច វស្សកោដិយោ សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានី’’តិ ឯវមាទិសគ្គគុណប្បដិសំយុត្តំ កថំ. សគ្គសម្បត្តិំ កថយន្តានញ្ហិ ពុទ្ធានំ មុខំ នប្បហោតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘អនេកបរិយាយេន ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, សគ្គកថំ កថេយ្យ’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ៣.២៥៥).
ឯវំ សគ្គកថាយ បលោភេត្វា បន ហត្ថិំ អលង្ករិត្វា តស្ស សោណ្ឌំ ឆិន្ទន្តោ វិយ ‘‘អយម្បិ សគ្គោ អនិច្ចោ អទ្ធុវោ, ន ឯត្ថ ឆន្ទរាគោ កត្តព្ពោ’’តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អប្បស្សាទា កាមា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣៥-២៣៦; ២.៤២) នយេន កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ កថេសិ. តត្ថ អាទីនវោតិ ទោសោ. ឱការោតិ អវការោ លាមកភាវោ. សំកិលេសោតិ តេហិ សត្តានំ សំសារេ សំកិលិស្សនំ. យថាហ – ‘‘សំកិលិស្សន្តិ វត, ភោ, សត្តា’’តិ (ម. និ. ២.៣៥១).
ឯវំ កាមាទីនវេន តជ្ជេត្វា នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសិ. កល្លចិត្តន្តិ អរោគចិត្តំ. សាមុក្កំសិកាតិ សាមំ ឧក្កំសិកា អត្តនាយេវ ឧទ្ធរិត្វា គហិតា, សយម្ភុញាណេន ទិដ្ឋា អសាធារណា អញ្ញេសន្តិ អត្ថោ. កា បន សាតិ? អរិយសច្ចទេសនា. តេនេវាហ – ទុក្ខំ សមុទយំ និរោធំ មគ្គន្តិ. វិរជំ វីតមលន្តិ រាគរជាទីនំ អភាវា វិរជំ, រាគមលាទីនំ វិគតត្តា វីតមលំ. ធម្មចក្ខុន្តិ ឥធ សោតាបត្តិមគ្គោ អធិប្បេតោ. តស្ស ឧប្បត្តិអាការទស្សនត្ថំ យំកិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្មន្តិ អាហ. តញ្ហិ និរោធំ អារម្មណំ កត្វា កិច្ចវសេន ឯវំ សព្ពសង្ខតំ បដិវិជ្ឈន្តំ ឧប្បជ្ជតិ. ទិដ្ឋោ អរិយសច្ចធម្មោ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋធម្មោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តិណ្ណា វិចិកិច្ឆា អនេនាតិ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ. វិគតា កថំកថា អស្សាតិ វិគតកថំកថោ. វិសារជ្ជំ បត្តោតិ វេសារជ្ជប្បត្តោ. កត្ថ? សត្ថុសាសនេ. នាស្ស បរោ បច្ចយោ, ន បរំ សទ្ធាយ ឯត្ថ វត្តតីតិ អបរប្បច្ចយោ.
បវត្តមំសន្តិ បកតិយា បវត្តំ កប្បិយមំសំ មូលំ គហេត្វា អន្តរាបណេ បរិយេសាហីតិ អធិប្បាយោ. សម្ពហុលា និគណ្ឋាតិ បញ្ចសតមត្តា និគណ្ឋា. ថូលំ បសុន្តិ ថូលំ មហាសរីរំ គោកណ្ណមហិំសសូករសង្ខាតំ បសុំ. ឧទ្ទិស្សកតន្តិ អត្តានំ ឧទ្ទិសិត្វា កតំ, មារិតន្តិ អត្ថោ. បដិច្ចកម្មន្តិ ស្វាយំ តំ មំសំ បដិច្ច តំ បាណវធកម្មំ ផុសតិ. តញ្ហិ អកុសលំ ឧបឌ្ឍំ ទាយកស្ស, ឧបឌ្ឍំ បដិគ្គាហកស្ស ហោតីតិ នេសំ លទ្ធិ. អបរោ នយោ – បដិច្ចកម្មន្តិ អត្តានំ បដិច្ចកតំ. អថ វា បដិច្ចកម្មន្តិ និមិត្តកម្មស្សេតំ អធិវចនំ, តំ បដិច្ចកម្មំ ឯត្ថ អត្ថីតិ មំសម្បិ បដិច្ចកម្មន្តិ វុត្តំ. ឧបកណ្ណកេតិ កណ្ណមូលេ. អលន្តិ បដិក្ខេបវចនំ, កិំ ឥមិនាតិ អត្ថោ. ន ច បនេតេតិ ឯតេ អាយស្មន្តោ ទីឃរត្តំ អវណ្ណកាមា ហុត្វា អវណ្ណំ ភាសន្តាបិ អព្ភាចិក្ខន្តា ន ជិរិទន្តិ, អព្ភក្ខានស្ស អន្តំ ន គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា លជ្ជនត្ថេ ឥទំ ជិរិទន្តីតិ បទំ ទដ្ឋព្ពំ, ន លជ្ជន្តីតិ អត្ថោ.
៣. អស្សាជានីយសុត្តវណ្ណនា
១៣. តតិយេ អង្គេហីតិ គុណង្គេហិ. តស្សំ ទិសាយំ ជាតោ ហោតីតិ តស្សំ សិន្ធុនទីតីរទិសាយំ ជាតោ ហោតិ. អញ្ញេបិ ភទ្រា អស្សាជានីយា តត្ថេវ ជាយន្តិ. អល្លំ វា សុក្ខំ វាតិ អល្លតិណំ វា សុក្ខតិណំ វា. នាញ្ញេ អស្សេ ឧព្ពេជេតាតិ អញ្ញេ អស្សេ ន ឧព្ពេជេតិ ន បហរតិ ន ឌំសតិ ន កលហំ ករោតិ. សាឋេយ្យានីតិ សឋភាវោ. កូដេយ្យានីតិ កូដភាវោ. ជិម្ហេយ្យានីតិ ជិម្ហភាវោ. វង្កេយ្យានីតិ វង្កភាវា. ឥច្ចស្ស ចតូហិបិ បទេហិ អសិក្ខិតភាវោវ កថិតោ. វាហីតិ វហនសភាវោ ទិន្នោវាទបដិករោ. យាវ ជីវិតមរណបរិយាទានាតិ យាវ ជីវិតស្ស មរណេន បរិយោសានា. សក្កច្ចំ បរិភុញ្ជតីតិ អមតំ វិយ បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជតិ. បុរិសថាមេនាតិអាទីសុ ញាណថាមាទយោ កថិតា. សណ្ឋានន្តិ ឱសក្កនំ បដិប្បស្សទ្ធិ.
៤. អស្សខឡុង្កសុត្តវណ្ណនា
១៤. ចតុត្ថេ ‘‘បេហី’’តិ វុត្តោតិ ‘‘គច្ឆា’’តិ វុត្តោ. បិដ្ឋិតោ រថំ បវត្តេតីតិ ខន្ធដ្ឋិកេន យុគំ ឧប្បីឡិត្វា បច្ឆិមភាគេន រថំ បវដ្ដេន្តោ ឱសក្កតិ. បច្ឆា លង្ឃតិ, កុព្ពរំ ហនតីតិ ទ្វេ បច្ឆិមបាទេ ឧក្ខិបិត្វា តេហិ បហរិត្វា រថកុព្ពរំ ភិន្ទតិ. តិទណ្ឌំ ភញ្ជតីតិ រថស្ស បុរតោ តយោ ទណ្ឌកា ហោន្តិ, តេ ភញ្ជតិ. រថីសាយ សត្ថិំ ឧស្សជ្ជិត្វាតិ សីសំ នាមេត្វា យុគំ ភូមិយំ បាតេត្វា សត្ថិនា រថីសំ បហរិត្វា. អជ្ឈោមទ្ទតីតិ ទ្វីហិ បុរិមបាទេហិ ឦសំ មទ្ទន្តោ តិដ្ឋតិ. ឧព្ពដុមំ រថំ ករោតីតិ ថលំ វា កណ្ឌកដ្ឋានំ វា រថំ អារោបេតិ. អនាទិយិត្វាតិ អមនសិកត្វា អគណិត្វា. មុខាធានន្តិ មុខឋបនត្ថាយ ទិន្នំ អយសង្ខលិកំ. ខីលដ្ឋាយីតិ ចត្តារោ បាទេ ថម្ភេ វិយ និច្ចលំ ឋបេត្វា ខីលដ្ឋានសទិសេន ឋានេន តិដ្ឋតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថិតំ.
៥. មលសុត្តវណ្ណនា
១៥. បញ្ចមេ អសជ្ឈាយមលាតិ ឧគ្គហិតមន្តានំ អសជ្ឈាយករណំ មលំ នាម ហោតិ. អនុដ្ឋានមលា ឃរាតិ ឧដ្ឋានវីរិយាភាវោ ឃរានំ មលំ នាម. វណ្ណស្សាតិ សរីរវណ្ណស្ស. រក្ខតោតិ យំកិញ្ចិ អត្តនោ សន្តកំ រក្ខន្តស្ស. អវិជ្ជា បរមំ មលន្តិ តតោ សេសាកុសលធម្មមលតោ អដ្ឋសុ ឋានេសុ អញ្ញាណភូតា វដ្ដមូលសង្ខាតា ពហលន្ធការអវិជ្ជា បរមំ មលំ. តតោ ហិ មលតរំ នាម នត្ថិ. ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថិតំ.
៦. ទូតេយ្យសុត្តវណ្ណនា
១៦. ឆដ្ឋេ ទូតេយ្យន្តិ ទូតកម្មំ. គន្តុមរហតីតិ តំ ទូតេយ្យសង្ខាតំ សាសនំ ធារេត្វា ហរិតុំ អរហតិ. សោតាតិ យោ តំ អស្ស សាសនំ ទេតិ, តស្ស សោតា. សាវេតាតិ តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា ‘‘ឥទំ នាម តុម្ហេហិ វុត្ត’’ន្តិ បដិសាវេតា. ឧគ្គហេតាតិ សុគ្គហិតំ កត្វា ឧគ្គហេតា. ធារេតាតិ សុធារិតំ កត្វា ធារេតា. វិញ្ញាតិ អត្ថានត្ថស្ស អត្ថំ ជានិតា. វិញ្ញាបេតាតិ បរំ វិជានាបេតា. សហិតា សហិតស្សាតិ ឥទំ សហិតំ, ឥទំ អសហិតន្តិ ឯវំ សហិតាសហិតស្ស កុសលោ, ឧបគតានុបគតេសុ ឆេកោ សាសនំ អារោចេន្តោ សហិតំ សល្លក្ខេត្វា អារោចេតិ. ន ព្យថតីតិ វេធតិ ន ឆម្ភតិ. អសន្ទិទ្ធន្តិ និស្សន្ទេហំ វិគតសំសយំ. បុច្ឆិតោតិ បញ្ហត្ថាយ បុច្ឆិតោ.
៧-៨. ពន្ធនសុត្តទ្វយវណ្ណនា
១៧-១៨. សត្តមេ រុណ្ណេនាតិ រុទិតេន. អាកប្បេនាតិ និវាសនបារុបនាទិនា វិធានេន. វនភង្គេនាតិ វនតោ ភញ្ជិត្វា អាហដេន បុប្ផផលាទិបណ្ណាការេន. អដ្ឋមេបិ ឯសេវ នយោ.
៩. បហារាទសុត្តវណ្ណនា
១៩. នវមេ បហារាទោតិ ឯវំនាមកោ. អសុរិន្ទោតិ អសុរជេដ្ឋកោ. អសុរេសុ ហិ វេបចិត្តិ រាហុ បហារាទោតិ ឥមេ តយោ ជេដ្ឋកា. យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ ទសពលស្ស អភិសម្ពុទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ ‘‘អជ្ជ គមិស្សាមិ ស្វេ គមិស្សាមី’’តិ ឯកាទស វស្សានិ អតិក្កមិត្វា ទ្វាទសមេ វស្សេ សត្ថុ វេរញ្ជាយំ វសនកាលេ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘មម ‘អជ្ជ ស្វេ’តិ ទ្វាទស វស្សានិ ជាតានិ, ហន្ទាហំ ឥទានេវ គច្ឆាមី’’តិ តង្ខណំយេវ អសុរគណបរិវុតោ អសុរភវនា និក្ខមិត្វា ទិវា ទិវស្ស យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឯកមន្តំ អដ្ឋាសីតិ សោ កិរ ‘‘តថាគតំ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា ឯវ ធម្មំ សុណិស្សាមី’’តិ អាគតោ, តថាគតស្ស បន ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ ពុទ្ធគារវេន បុច្ឆិតុំ អសក្កោន្តោ អបិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. តតោ សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ បហារាទោ មយិ អកថេន្តេ បឋមតរំ កថេតុំ ន សក្ខិស្សតិ, ចិណ្ណវសិដ្ឋានេយេវ នំ កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ ឯកំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ.
អថ នំ បុច្ឆន្តោ អបិ បន បហារាទាតិអាទិមាហ. តត្ថ អភិរមន្តីតិ រតិំ វិន្ទន្តិ, អនុក្កណ្ឋមានា វសន្តីតិ អត្ថោ. សោ ‘‘បរិចិណ្ណដ្ឋានេយេវ មំ ភគវា បុច្ឆតី’’តិ អត្តមនោ ហុត្វា អភិរមន្តិ, ភន្តេតិ អាហ. អនុបុព្ពនិន្នោតិអាទីនិ សព្ពានិ អនុបដិបាដិយា និន្នភាវស្ស វេវចនានិ. ន អាយតកេនេវ បបាតោតិ ន ឆិន្នតដមហាសោព្ភោ វិយ អាទិតោវ បបាតោ. សោ ហិ តីរតោ បដ្ឋាយ ឯកង្គុលទ្វង្គុលវិទត្ថិរតនយដ្ឋិឧសភអឌ្ឍគាវុតគាវុតអឌ្ឍយោជនាទិវសេន គម្ភីរោ ហុត្វា គច្ឆន្តោ សិនេរុបាទមូលេ ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរោ ហុត្វា ឋិតោតិ ទស្សេតិ.
ឋិតធម្មោតិ ឋិតសភាវោ. កុណបេនាតិ យេន កេនចិ ហត្ថិអស្សាទីនំ កឡេវរេន. ថលំ ឧស្សារេតីតិ ហត្ថេន គហេត្វា វិយ វីចិបហារេនេវ ថលំ ខិបតិ.
គង្គាយមុនាតិ ឥធ ឋត្វា ឥមាសំ នទីនំ ឧប្បត្តិកថំ កថេតុំ វដ្ដតិ. អយំ តាវ ជម្ពុទីបោ ទសសហស្សយោជនបរិមាណោ, តត្ថ ចតុសហស្សយោជនបរិមាណោ បទេសោ ឧទកេន អជ្ឈោត្ថដោ មហាសមុទ្ទោតិ សង្ខំ គតោ, តិសហស្សយោជនប្បមាណេ មនុស្សា វសន្តិ, តិសហស្សយោជនប្បមាណេ ហិមវា បតិដ្ឋិតោ ឧព្ពេធេន បញ្ចយោជនសតិកោ ចតុរាសីតិកូដសហស្សបដិមណ្ឌិតោ សមន្តតោ សន្ទមានបញ្ចសតនទីវិចិត្តោ, យត្ថ អាយាមវិត្ថារេន ច គម្ភីរតោ ច បណ្ណាសបណ្ណាសយោជនា ទិយឌ្ឍយោជនសតបរិមណ្ឌលា អនោតត្តទហោ កណ្ណមុណ្ឌទហោ រថការទហោ ឆទ្ទន្តទហោ កុណាលទហោ មន្ទាកិនិទហោ សីហប្បបាតទហោតិ សត្ត មហាសរា បតិដ្ឋហន្តិ.
តេសុ អនោតត្តោ សុទស្សនកូដំ ចិត្តកូដំ កាឡកូដំ គន្ធមាទនកូដំ កេលាសកូដន្តិ ឥមេហិ បញ្ចហិ បព្ពតេហិ បរិក្ខិត្តោ. តត្ថ សុទស្សនកូដំ សោវណ្ណមយំ ទ្វិយោជនសតុព្ពេធំ អន្តោវង្កំ កាកមុខសណ្ឋានំ តមេវ សរំ បដិច្ឆាទេត្វា តិដ្ឋតិ, ចិត្តកូដំ សព្ពរតនមយំ, កាឡកូដំ អញ្ជនមយំ, គន្ធមាទនកូដំ សានុមយំ អព្ភន្តរេ មុគ្គវណ្ណំ, មូលគន្ធោ សារគន្ធោ ផេគ្គុគន្ធោ តចគន្ធោ បបដិកាគន្ធោ រសគន្ធោ បត្តគន្ធោ បុប្ផគន្ធោ ផលគន្ធោ គន្ធគន្ធោតិ ឥមេហិ ទសហិ គន្ធេហិ ឧស្សន្នំ, នានប្បការឱសធសញ្ឆន្នំ កាឡបក្ខឧបោសថទិវសេ អាទិត្តមិវ អង្គារំ ជលន្តំ តិដ្ឋតិ, កេលាសកូដំ រជតមយំ. សព្ពានិ សុទស្សនេន សមានុព្ពេធសណ្ឋានានិ តមេវ សរំ បដិច្ឆាទេត្វា ឋិតានិ. តានិ សព្ពានិ ទេវានុភាវេន នាគានុភាវេន ច វស្សន្តិ, នទិយោ ចេតេសុ សន្ទន្តិ. តំ សព្ពម្បិ ឧទកំ អនោតត្តមេវ បវិសតិ. ចន្ទិមសូរិយា ទក្ខិណេន វា ឧត្តរេន វា គច្ឆន្តា បព្ពតន្តរេន តត្ថ ឱភាសំ ករោន្តិ, ឧជុំ គច្ឆន្តា ន ករោន្តិ. តេនេវស្ស អនោតត្តោ តិសង្ខា ឧទបាទិ.
តត្ថ មនោហរសិលាតលានិ និម្មច្ឆកច្ឆបានិ ផលិកសទិសនិម្មលោទកានិ ន្ហានតិត្ថានិ សុបដិយត្តានិ ហោន្តិ, យេសុ ពុទ្ធា ខីណាសវា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច ឥទ្ធិមន្តា ច ឥសយោ ន្ហាយន្តិ, ទេវយក្ខាទយោ ឧទកកីឡំ កីឡន្តិ.
តស្ស ចតូសុ បស្សេសុ សីហមុខំ, ហត្ថិមុខំ, អស្សមុខំ, ឧសភមុខន្តិ ចត្តារិ មុខានិ ហោន្តិ, យេហិ ចតស្សោ នទិយោ សន្ទន្តិ. សីហមុខេន និក្ខន្តនទីតីរេ សីហា ពហុតរា ហោន្តិ, ហត្ថិមុខាទីហិ ហត្ថិអស្សឧសភា. បុរត្ថិមទិសតោ និក្ខន្តនទី អនោតត្តំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ឥតរា តិស្សោ នទិយោ អនុបគម្ម បាចីនហិមវន្តេនេវ អមនុស្សបថំ គន្ត្វា មហាសមុទ្ទំ បវិសតិ. បច្ឆិមទិសតោ ច ឧត្តរទិសតោ ច និក្ខន្តនទិយោបិ តថេវ បទក្ខិណំ កត្វា បច្ឆិមហិមវន្តេនេវ ឧត្តរហិមវន្តេនេវ ច អមនុស្សបថំ គន្ត្វា មហាសមុទ្ទំ បវិសន្តិ. ទក្ខិណមុខតោ និក្ខន្តនទី បន តំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ឧត្តរេន ឧជុកំ បាសាណបិដ្ឋេនេវ សដ្ឋិ យោជនានិ គន្ត្វា បព្ពតំ បហរិត្វា ឧដ្ឋាយ បរិក្ខេបេន តិគាវុតប្បមាណា ឧទកធារា ហុត្វា អាកាសេន សដ្ឋិ យោជនានិ គន្ត្វា តិយគ្គឡេ នាម បាសាណេ បតិតា, បាសាណោ ឧទកធារាវេគេន ភិន្នោ. តត្ថ បញ្ញាសយោជនប្បមាណា តិយគ្គឡា នាម មហាបោក្ខរណី ជាតា, បោក្ខរណិយា កូលំ ភិន្ទិត្វា បាសាណំ បវិសិត្វា សដ្ឋិ យោជនានិ គតា. តតោ ឃនបថវិំ ភិន្ទិត្វា ឧម្មង្គេន សដ្ឋិ យោជនានិ គន្ត្វា គិញ្ឈំ នាម តិរច្ឆានបព្ពតំ បហរិត្វា ហត្ថតលេ បញ្ចង្គុលិសទិសា បញ្ច ធារា ហុត្វា បវត្តតិ. សា តិក្ខត្តុំ អនោតត្តំ បទក្ខិណំ កត្វា គតដ្ឋានេ អាវត្តគង្គាតិ វុច្ចតិ. ឧជុកំ បាសាណបិដ្ឋេន សដ្ឋិ យោជនានិ គតដ្ឋានេ កណ្ហគង្គា, អាកាសេន សដ្ឋិ យោជនានិ គតដ្ឋានេ អាកាសគង្គា, តិយគ្គឡបាសាណេ បញ្ញាសយោជនោកាសេ ឋិតា តិយគ្គឡបោក្ខរណី, កូលំ ភិន្ទិត្វា បាសាណំ បវិសិត្វា សដ្ឋិ យោជនានិ គតដ្ឋានេ ពហលគង្គាតិ, ឧមង្គេន សដ្ឋិ យោជនានិ គតដ្ឋានេ ឧមង្គគង្គាតិ វុច្ចតិ. វិញ្ឈំ នាម តិរច្ឆានបព្ពតំ បហរិត្វា បញ្ច ធារា ហុត្វា បវត្តនដ្ឋានេ បន គង្គា, យមុនា, អចិរវតី, សរភូ, មហីតិ បញ្ច សង្ខំ គតា. ឯវមេតា បញ្ច មហានទិយោ ហិមវន្តតោ បវត្តន្តីតិ វេទិតព្ពា.
សវន្តិយោតិ យា កាចិ សវមានា គច្ឆន្តី មហានទិយោ វា កុន្នទិយោ វា. អប្បេន្តីតិ អល្លីយន្តិ ឱសរន្តិ. ធារាតិ វុដ្ឋិធារា. បូរត្តន្តិ បុណ្ណភាវោ. មហាសមុទ្ទស្ស ហិ អយំ ធម្មតា – ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ ទេវោ មន្ទោ ជាតោ, ជាលក្ខិបាទីនិ អាទាយ មច្ឆកច្ឆបេ គណ្ហិស្សាមា’’តិ វា ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ មហន្តា វុដ្ឋិ, លភិស្សាម នុ ខោ បិដ្ឋិបសារណដ្ឋាន’’ន្តិ វា វត្តុំ ន សក្កា. បឋមកប្បិកកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ យំ សិនេរុមេខលំ អាហច្ច ឧទកំ ឋិតំ, តតោ ឯកង្គុលមត្តម្បិ ឧទកំ នេវ ហេដ្ឋា ឱសីទតិ, ន ឧទ្ធំ ឧត្តរតិ. ឯករសោតិ អសម្ភិន្នរសោ.
មុត្តាតិ ខុទ្ទកមហន្តវដ្ដទីឃាទិភេទា អនេកវិធា. មណីតិ រត្តនីលាទិភេទោ អនេកវិធោ. វេឡុរិយោតិ វំសវណ្ណសិរីសបុប្ផវណ្ណាទិភេទោ អនេកវិធោ. សង្ខោតិ ទក្ខិណាវដ្ដតម្ពកុច្ឆិកធមនសង្ខាទិភេទោ អនេកវិធោ. សិលាតិ សេតកាឡមុគ្គវណ្ណាទិភេទោ អនេកវិធា. បវាឡន្តិ ខុទ្ទកមហន្តរត្តឃនរត្តាទិភេទំ អនេកវិធំ. មសារគល្លន្តិ កពរមណិ. នាគាតិ ឩមិបិដ្ឋវាសិនោបិ វិមានដ្ឋកា នាគាបិ.
អដ្ឋ បហារាទាតិ សត្ថា អដ្ឋបិ ធម្មេ វត្តុំ សក្កោតិ, សោឡសបិ ពាត្តិំសបិ ចតុសដ្ឋិបិ សហស្សម្បិ, បហារាទេន បន អដ្ឋ កថិតា, អហម្បិ តេហេវ សរិក្ខកេ កត្វា កថេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ. អនុបុព្ពសិក្ខាតិអាទីសុ អនុបុព្ពសិក្ខាយ តិស្សោ សិក្ខា គហិតា, អនុបុព្ពកិរិយាយ តេរស ធុតង្គានិ, អនុបុព្ពបដិបទាយ សត្ត អនុបស្សនា អដ្ឋារស មហាវិបស្សនា អដ្ឋតិំស អារម្មណវិភត្តិយោ សត្តតិំស ពោធបក្ខិយធម្មា. ន អាយតកេនេវ អញ្ញាបដិវេធោតិ មណ្ឌូកស្ស ឧប្បតិត្វា គមនំ វិយ អាទិតោវ សីលបូរណាទិំ អកត្វា អរហត្តប្បដិវេធោ នាម នត្ថិ, បដិបាដិយា បន សីលសមាធិបញ្ញាយោ បូរេត្វាវ សក្កា អរហត្តំ បត្តុន្តិ អត្ថោ.
អារកាវាតិ ទូរេយេវ. ន តេន និព្ពានធាតុយា ឩនត្តំ វា បូរត្តំ វាតិ អសង្ខ្យេយ្យេបិ កប្បេ ពុទ្ធេសុ អនុប្បន្នេសុ ឯកសត្តោបិ បរិនិព្ពាតុំ ន សក្កោតិ, តទាបិ ‘‘តុច្ឆា និព្ពានធាតូ’’តិ ន សក្កា វត្តុំ. ពុទ្ធកាលេ ច បន ឯកេកស្មិំ សមាគមេ អសង្ខ្យេយ្យាបិ សត្តា អមតំ អារាធេន្តិ, តទាបិ ន សក្កា វត្តុំ – ‘‘បូរា និព្ពានធាតូ’’តិ.
១០. ឧបោសថសុត្តវណ្ណនា
២០. ទសមេ និសិន្នោ ហោតីតិ ឧបោសថករណត្ថាយ ឧបាសិកាយ រតនបាសាទេ និសិន្នោ. និសជ្ជ បន ភិក្ខូនំ ចិត្តានិ ឱលោកេន្តោ ឯកំ ទុស្សីលបុគ្គលំ ទិស្វា ‘‘សចាហំ ឥមស្មិំ បុគ្គលេ និសិន្នេយេវ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមិ, សត្តធា តស្ស មុទ្ធា ផលិស្សតី’’តិ តស្ស អនុកម្បាយ តុណ្ហីយេវ អហោសិ. អភិក្កន្តាតិ អតិក្កន្តា បរិក្ខីណា. ឧទ្ធស្តេ អរុណេតិ ឧគ្គតេ អរុណសីសេ. នន្ទិមុខិយាតិ តុដ្ឋមុខិយា. អបរិសុទ្ធា, អានន្ទ, បរិសាតិ ‘‘អសុកបុគ្គលោ អបរិសុទ្ធោ’’តិ អវត្វា ‘‘អបរិសុទ្ធា, អានន្ទ, បរិសា’’តិ អាហ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.
មហាវគ្គោ ទុតិយោ.
៣. គហបតិវគ្គោ
១. បឋមឧគ្គសុត្តវណ្ណនា
២១. តតិយស្ស បឋមេ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទីតិ តស្ស កិរ ឃរេ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ បញ្ច អាសនសតានិ និច្ចំ បញ្ញត្តានេវ ហោន្តិ, តេសុ អញ្ញតរស្មិំ អាសនេ និសីទិ. តំ សុណាហីតិ តេ សុណាហិ, តំ វា អដ្ឋវិធំ អច្ឆរិយធម្មំ សុណាហិ. ចិត្តំ បសីទីតិ ‘‘ពុទ្ធោ នុ ខោ ន ពុទ្ធោ នុ ខោ’’តិ វិតក្កមត្តម្បិ ន ឧប្បជ្ជិ, អយមេវ ពុទ្ធោតិ ចិត្តុប្បាទោ បសន្នោ អនាវិលោ អហោសិ. សកានិ វា ញាតិកុលានីតិ អត្តនោ យាបនមត្តំ ធនំ គហេត្វា ញាតិឃរានិ គច្ឆតុ. កស្ស វោ ទម្មីតិ កតរបុរិសស្ស តុម្ហេ ទទាមិ, អារោចេថ មេ អត្តនោ អធិប្បាយំ. អប្បដិវិភត្តាតិ ‘‘ឯត្តកំ ទស្សាមិ ឯត្តកំ ន ទស្សាមិ, ឥទំ ទស្សាមិ ឥទំ ន ទស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេន្តេន ហិ បដិវិភត្តា នាម ហោតិ, មយ្ហំ បន ន ឯវំ. អថ ខោ សង្ឃិកា វិយ គណសន្តកា វិយ ច សីលវន្តេហិ សទ្ធិំ សាធារណាយេវ. សក្កច្ចំយេវ បយិរុបាសាមីតិ សហត្ថា ឧបដ្ឋហាមិ, ចិត្តីការេន ឧបសង្កមាមិ.
អនច្ឆរិយំ ខោ បន មំ, ភន្តេតិ, ភន្តេ, យំ មំ ទេវតា ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ អារោចេន្តិ, ឥទំ ន អច្ឆរិយំ. យំ បនាហំ តតោនិទានំ ចិត្តស្ស ឧណ្ណតិំ នាភិជានាមិ, តំ ឯវ អច្ឆរិយន្តិ វទតិ. សាធុ សាធុ, ភិក្ខូតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ភិក្ខុំ អាមន្តេតិ, ឧបាសកស្សេវ បន វេយ្យាករណសម្បហំសនេ ឯស សាធុការោតិ វេទិតព្ពោ.
២. ទុតិយឧគ្គសុត្តវណ្ណនា
២២. ទុតិយេ នាគវនេតិ តស្ស កិរ សេដ្ឋិនោ នាគវនំ នាម ឧយ្យានំ, សោ តត្ថ បុរេភត្តំ គន្ធមាលាទីនិ គាហាបេត្វា ឧយ្យានកីឡិកំ កីឡិតុកាមោ គន្ត្វា បរិចារិយមានោ ភគវន្តំ អទ្ទស. សហ ទស្សនេនេវស្ស បុរិមនយេនេវ ចិត្តំ បសីទិ, សុរាបានេន ច ឧប្បន្នមន្ទោ តង្ខណំយេវ បហីយិ. តំ សន្ធាយេវមាហ. ឱណោជេសិន្តិ ឧទកំ ហត្ថេ បាតេត្វា អទាសិំ. អសុកោតិ អមុកោ. សមចិត្តោវ ទេមីតិ ‘‘ឥមស្ស ថោកំ, ឥមស្ស ពហុក’’ន្តិ ឯវំ ចិត្តនានត្តំ ន ករោមិ, ទេយ្យធម្មំ បន ឯកសទិសំ ករោមីតិ ទស្សេតិ. អារោចេន្តីតិ អាកាសេ ឋត្វា អារោចេន្តិ. នត្ថិ តំ សំយោជនន្តិ ឥមិនា ឧបាសកោ អត្តនោ អនាគាមិផលំ ព្យាករោតិ.
៣. បឋមហត្ថកសុត្តវណ្ណនា
២៣. តតិយេ ហត្ថកោ អាឡវកោតិ ភគវតា អាឡវកយក្ខស្ស ហត្ថតោ ហត្ថេហិ សម្បដិច្ឆិតត្តា ហត្ថកោតិ លទ្ធនាមោ រាជកុមារោ. សីលវាតិ បញ្ចសីលទសសីលេន សីលវា. ចាគវាតិ ចាគសម្បន្នោ. កច្ចិត្ថ, ភន្តេតិ, ភន្តេ, កច្ចិ ឯត្ថ ភគវតោ ព្យាករណដ្ឋានេ. អប្បិច្ឆោតិ អធិគមប្បិច្ឆតាយ អប្បិច្ឆោ.
៤. ទុតិយហត្ថកសុត្តវណ្ណនា
២៤. ចតុត្ថេ បញ្ចមត្តេហិ ឧបាសកសតេហីតិ សោតាបន្នសកទាគាមីនំយេវ អរិយសាវកឧបាសកានំ បញ្ចហិ សតេហិ បរិវុតោ ភុត្តបាតរាសោ គន្ធមាលវិលេបេនចុណ្ណានិ គហេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ. សង្គហវត្ថូនីតិ សង្គណ្ហនការណានិ. តេហាហន្តិ តេហិ អហំ. តំ ទានេន សង្គណ្ហាមីតិ នង្គលពលិពទ្ទភត្តពីជាទីនិ ចេវ គន្ធមាលមូលាទីនិ ច ទត្វា សង្គណ្ហាមិ. បេយ្យវជ្ជេនាតិ អម្ម, តាត, ភាតរ, ភគិនីតិអាទិកេន កណ្ណសុខេន មុទុកេន បិយវចនេន សង្គណ្ហាមិ. អត្ថចរិយាយាតិ ‘‘ឥមស្ស ទានេន វា បិយវចនេន វា កិច្ចំ នត្ថិ, អត្ថចរិយាយ សង្គណ្ហិតព្ពយុត្តកោ អយ’’ន្តិ ញត្វា ឧប្បន្នកិច្ចនិត្ថរណសង្ខាតាយ អត្ថចរិយាយ សង្គណ្ហាមិ. សមានត្តតាយាតិ ‘‘ឥមស្ស ទានាទីហិ កិច្ចំ នត្ថិ, សមានត្តតាយ សង្គណ្ហិតព្ពោ អយ’’ន្តិ ឯកតោ ខាទនបិវននិសជ្ជាទីហិ អត្តនា សមានំ កត្វា សង្គណ្ហាមិ. ទលិទ្ទស្ស ខោ នោ តថា សោតព្ពំ មញ្ញន្តីតិ ទលិទ្ទស្ស កិញ្ចិ ទាតុំ វា កាតុំ វា អសក្កោន្តស្ស, យថា ទលិទ្ទស្ស នោ តថា សោតព្ពំ មញ្ញន្តិ, មម បន សោតព្ពំ មញ្ញន្តិ, ទិន្នោវាទេ តិដ្ឋន្តិ, ន មេ អនុសាសនិំ អតិក្កមិតព្ពំ មញ្ញន្តិ. យោនិ ខោ ត្យាយន្តិ ឧបាយោ ខោ តេ អយំ. ឥមេសុ បន ទ្វីសុបិ សុត្តេសុ សត្ថារា សីលចាគបញ្ញា មិស្សកា កថិតាតិ វេទិតព្ពា.
៥-៦. មហានាមសុត្តាទិវណ្ណនា
២៥-២៦. បញ្ចមេ អត្ថូបបរិក្ខិតា ហោតីតិ អត្ថានត្ថំ ការណាការណំ ឧបបរិក្ខិតា ហោតិ. ឆដ្ឋេ សទ្ធាសីលចាគា មិស្សកា កថិតា.
៧. បឋមពលសុត្តវណ្ណនា
២៧. សត្តមេ ឧជ្ឈត្តិពលាតិ ឧជ្ឈានពលា. ពាលានញ្ហិ ‘‘យំ អសុកោ ឥទញ្ចិទញ្ច អាហ, មំ សោ អាហ, ន អញ្ញ’’ន្តិ ឯវំ ឧជ្ឈានមេវ ពលំ. និជ្ឈត្តិពលាតិ ‘‘ន ឥទំ ឯវំ, ឯវំ នាមេត’’ន្តិ អត្ថានត្ថនិជ្ឈាបនំយេវ ពលំ. បដិសង្ខានពលាតិ បច្ចវេក្ខណពលា. ខន្តិពលាតិ អធិវាសនពលា.
៨. ទុតិយពលសុត្តវណ្ណនា
២៨. អដ្ឋមេ ពលានីតិ ញាណពលានិ. អាសវានំ ខយំ បដិជានាតីតិ អរហត្តំ បដិជានាតិ. អនិច្ចតោតិ ហុត្វា អភាវាការេន. យថាភូតន្តិ យថាសភាវតោ. សម្មប្បញ្ញាយាតិ សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ. អង្គារកាសូបមាតិ សន្តាបនដ្ឋេន អង្គារកាសុយា ឧបមិតា ឥមេ កាមាតិ. វិវេកនិន្នន្តិ ផលសមាបត្តិវសេន និព្ពាននិន្នំ. វិវេកដ្ឋន្តិ កិលេសេហិ វជ្ជិតំ ទូរីភូតំ វា. នេក្ខម្មាភិរតន្តិ បព្ពជ្ជាភិរតំ. ព្យន្តិភូតន្តិ វិគតន្តភូតំ ឯកទេសេនាបិ អនល្លីនំ វិសំយុត្តំ វិសំសដ្ឋំ. អាសវដ្ឋានិយេហីតិ សម្បយោគវសេន អាសវានំ ការណភូតេហិ, កិលេសធម្មេហីតិ អត្ថោ. អថ វា ព្យន្តិភូតន្តិ វិគតវាយន្តិ អត្ថោ. កុតោ? សព្ពសោ អាសវដ្ឋានិយេហិ ធម្មេហិ, សព្ពេហិ តេភូមកធម្មេហីតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ អរិយមគ្គោ លោកិយលោកុត្តរោ កថិតោ.
៩. អក្ខណសុត្តវណ្ណនា
២៩. នវមេ ខណេ កិច្ចានិ ករោតីតិ ខណកិច្ចោ, ឱកាសំ លភិត្វាវ កិច្ចានិ ករោតីតិ អត្ថោ. ធម្មោតិ ចតុសច្ចធម្មោ. ឱបសមិកោតិ កិលេសូបសមាវហោ. បរិនិព្ពាយិកោតិ កិលេសបរិនិព្ពានករោ. ចតុមគ្គញាណសង្ខាតំ សម្ពោធិំ គច្ឆតិ សម្បាបុណាតីតិ សម្ពោធគាមី. ទីឃាយុកំ ទេវនិកាយន្តិ ឥទំ អសញ្ញំ ទេវនិកាយំ សន្ធាយ វុត្តំ. អវិញ្ញាតារេសូតិ អតិវិយ អវិញ្ញូសុ.
សុប្បវេទិតេតិ សុកថិតេ. អន្តរាយិកាតិ អន្តរាយករា. ខណោ វេ មា ឧបច្ចគាតិ អយំ លទ្ធោ ខណោ មា អតិក្កមិ. ឥធ ចេវ នំ វិរាធេតីតិ សចេ កោចិ បមត្តចារី ឥធ ឥមំ ខណំ លភិត្វាបិ សទ្ធម្មស្ស និយាមតំ អរិយមគ្គំ វិរាធេតិ ន សម្បាទេតិ. អតីតត្ថោតិ ហាបិតត្ថោ. ចិរត្តំ អនុតបិស្សតីតិ ចិររត្តំ សោចិស្សតិ. យថា ហិ ‘‘អសុកដ្ឋានេ ភណ្ឌំ សមុប្បន្ន’’ន្តិ សុត្វា ឯកោ វាណិជោ ន គច្ឆេយ្យ, អញ្ញេ គន្ត្វា គណ្ហេយ្យុំ, តេសំ តំ អដ្ឋគុណម្បិ ទសគុណម្បិ ភវេយ្យ. អថ ឥតរោ ‘‘មម អត្ថោ អតិក្កន្តោ’’តិ អនុតបេយ្យ, ឯវំ យោ ឥធ ខណំ លភិត្វា អប្បដិបជ្ជន្តោ សទ្ធម្មស្ស និយាមតំ វិរាធេតិ, សោ អយំ វាណិជោវ អតីតត្ថោ ចិរំ អនុតបិស្សតិ សោចិស្សតិ. កិញ្ច ភិយ្យោ អវិជ្ជានិវុតោតិ តថា. បច្ចវិទុន្តិ បដិវិជ្ឈិំសុ. សំវរាតិ សីលសំវរា. មារធេយ្យបរានុគេតិ មារធេយ្យសង្ខាតំ សំសារំ អនុគតេ. បារង្គតាតិ និព្ពានំ គតា. យេ បត្តា អាសវក្ខយន្តិ យេ អរហត្តំ បត្តា. ឯវមិធ គាថាសុ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.
១០. អនុរុទ្ធមហាវិតក្កសុត្តវណ្ណនា
៣០. ទសមេ ចេតីសូតិ ចេតិនាមកានំ រាជូនំ និវាសដ្ឋានត្តា ឯវំលទ្ធវោហារេ រដ្ឋេ. បាចីនវំសទាយេតិ ទសពលស្ស វសនដ្ឋានតោ បាចីនទិសាយ ឋិតេ វំសទាយេ នីលោភាសេហិ វេឡូហិ សញ្ឆន្នេ អរញ្ញេ. ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទីតិ ថេរោ កិរ បព្ពជិត្វា បឋមអន្តោវស្សម្ហិយេវ សមាបត្តិលាភី ហុត្វា សហស្សលោកធាតុទស្សនសមត្ថំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ ឧប្បាទេសិ. សោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឯវមាហ – ‘‘ឥធាហំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សហស្សលោកំ ឱលោកេមិ. អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ អសល្លីនំ, ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា, បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោ, សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ. អថ ច បន មេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ ន វិមុច្ចតី’’តិ. អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘យំ ខោ តេ, អាវុសោ អនុរុទ្ធ, ឯវំ ហោតិ ‘អហំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា…បេ… ឱលោកេមី’តិ, ឥទំ តេ មានស្មិំ. យម្បិ តេ, អាវុសោ, អនុរុទ្ធ ឯវំ ហោតិ ‘អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ…បេ… ឯកគ្គ’ន្តិ, ឥទំ តេ ឧទ្ធច្ចស្មិំ. យម្បិ តេ, អាវុសោ អនុរុទ្ធ, ឯវំ ហោតិ ‘អថ ច បន មេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ ន វិមុច្ចតី’តិ, ឥទំ តេ កុក្កុច្ចស្មិំ. សាធុ វតាយស្មា អនុរុទ្ធោ ឥមេ តយោ ធម្មេ បហាយ ឥមេ តយោ ធម្មេ អមនសិករិត្វា អមតាយ ធាតុយា ចិត្តំ ឧបសំហរតូ’’តិ ឯវមស្ស ថេរោ កម្មដ្ឋានំ កថេសិ. សោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សត្ថារំ អាបុច្ឆិត្វា ចេតិរដ្ឋំ គន្ត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោ អដ្ឋមាសំ ចង្កមេន វីតិនាមេសិ. សោ បធានវេគនិម្មថិតត្តា កិលន្តកាយោ ឯកស្ស វេឡុគុម្ពស្ស ហេដ្ឋា និសីទិ. អថស្សាយំ ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ, ឯស មហាបុរិសវិតក្កោ ឧប្បជ្ជីតិ អត្ថោ.
អប្បិច្ឆស្សាតិ ឯត្ថ បច្ចយប្បិច្ឆោ, អធិគមប្បិច្ឆោ, បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ, ធុតង្គប្បិច្ឆោតិ ចត្តារោ អប្បិច្ឆា. តត្ថ បច្ចយប្បិច្ឆោ ពហុំ ទេន្តេ អប្បំ គណ្ហាតិ, អប្បំ ទេន្តេ អប្បតរំ គណ្ហាតិ, ន អនវសេសគ្គាហី ហោតិ. អធិគមប្បិច្ឆោ មជ្ឈន្តិកត្ថេរោ វិយ អត្តនោ អធិគមំ អញ្ញេសំ ជានិតុំ ន ទេតិ. បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ តេបិដកោបិ សមានោ ន ពហុស្សុតភាវំ ជានាបេតុកាមោ ហោតិ សាកេតតិស្សត្ថេរោ វិយ. ធុតង្គប្បិច្ឆោ ធុតង្គបរិហរណភាវំ អញ្ញេសំ ជានិតុំ ន ទេតិ ទ្វេភាតិកត្ថេរេសុ ជេដ្ឋត្ថេរោ វិយ. វត្ថុ វិសុទ្ធិមគ្គេ កថិតំ. អយំ ធម្មោតិ ឯវំ សន្តគុណនិគុហនេន ច បដិគ្គហណេ មត្តញ្ញុតាយ ច អប្បិច្ឆស្ស បុគ្គលស្ស អយំ នវលោកុត្តរធម្មោ សម្បជ្ជតិ, នោ មហិច្ឆស្ស. ឯវំ សព្ពត្ថ យោជេតព្ពំ.
សន្តុដ្ឋស្សាតិ ចតូសុ បច្ចយេសុ តីហិ សន្តោសេហិ សន្តុដ្ឋស្ស. បវិវិត្តស្សាតិ កាយចិត្តឧបធិវិវេកេហិ វិវិត្តស្ស. តត្ថ កាយវិវេកោ នាម គណសង្គណិកំ វិនោទេត្វា អារម្ភវត្ថុវសេន ឯកីភាវោ. ឯកីភាវមត្តេនេវ កម្មំ ន និប្ផជ្ជតីតិ កសិណបរិកម្មំ កត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេតិ, អយំ ចិត្តវិវេកោ នាម. សមាបត្តិមត្តេនេវ កម្មំ ន និប្ផជ្ជតីតិ ឈានំ បាទកំ កត្វា សង្ខារេ សម្មសិត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណាតិ, អយំ សព្ពាការតោ ឧបធិវិវេកោ នាម. តេនាហ ភគវា – ‘‘កាយវិវេកោ ច វិវេកដ្ឋកាយានំ នេក្ខម្មាភិរតានំ, ចិត្តវិវេកោ ច បរិសុទ្ធចិត្តានំ បរមវោទានប្បត្តានំ, ឧបធិវិវេកោ ច និរុបធីនំ បុគ្គលានំ វិសង្ខារគតាន’’ន្តិ (មហានិ. ៧, ៤៩).
សង្គណិការាមស្សាតិ គណសង្គណិកាយ ចេវ កិលេសសង្គណិកាយ ច រតស្ស. អារទ្ធវីរិយស្សាតិ កាយិកចេតសិកវីរិយវសេន អារទ្ធវីរិយស្ស. ឧបដ្ឋិតស្សតិស្សាតិ ចតុសតិបដ្ឋានវសេន ឧបដ្ឋិតស្សតិស្ស. សមាហិតស្សាតិ ឯកគ្គចិត្តស្ស. បញ្ញវតោតិ កម្មស្សកតបញ្ញាយ បញ្ញវតោ.
សាធុ សាធូតិ ថេរស្ស វិតក្កំ សម្បហំសេន្តោ ឯវមាហ. ឥមំ អដ្ឋមន្តិ សត្ត និធី លទ្ធបុរិសស្ស អដ្ឋមំ ទេន្តោ វិយ, សត្ត មណិរតនានិ, សត្ត ហត្ថិរតនានិ, សត្ត អស្សរតនានិ លទ្ធបុរិសស្ស អដ្ឋមំ ទេន្តោ វិយ សត្ត មហាបុរិសវិតក្កេ វិតក្កេត្វា ឋិតស្ស អដ្ឋមំ អាចិក្ខន្តោ ឯវមាហ. និប្បបញ្ចារាមស្សាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិបបញ្ចរហិតត្តា និប្បបញ្ចសង្ខាតេ និព្ពានបទេ អភិរតស្ស. ឥតរំ តស្សេវ វេវចនំ. បបញ្ចារាមស្សាតិ យថាវុត្តេសុ បបញ្ចេសុ អភិរតស្ស. ឥតរំ តស្សេវ វេវចនំ.
យតោតិ យទា. តតោតិ តទា. នានារត្តានន្តិ និលបីតលោហិតោទាតវណ្ណេហិ នានារជនេហិ រត្តានំ. បំសុកូលន្តិ តេវីសតិយា ខេត្តេសុ ឋិតបំសុកូលចីវរំ. ខាយិស្សតីតិ យថា តស្ស បុព្ពណ្ហសមយាទីសុ យស្មិំ សមយេ យំ ឥច្ឆតិ, តស្មិំ សមយេ តំ បារុបន្តស្ស សោ ទុស្សករណ្ឌកោ មនាបោ ហុត្វា ខាយតិ, ឯវំ តុយ្ហម្បិ ចីវរសន្តោសមហាអរិយវំសេន តុដ្ឋស្ស វិហរតោ បំសុកូលចីវរំ ខាយិស្សតិ ឧបដ្ឋហិស្សតិ. រតិយាតិ រតិអត្ថាយ. អបរិតស្សាយាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិបរិតស្សនាហិ អបរិតស្សនត្ថាយ. ផាសុវិហារាយាតិ សុខវិហារត្ថាយ. ឱក្កមនាយ និព្ពានស្សាតិ អមតំ និព្ពានំ ឱតរណត្ថាយ.
បិណ្ឌិយាលោបភោជនន្តិ គាមនិគមរាជធានីសុ ជង្ឃាពលំ និស្សាយ ឃរបដិបាដិយា ចរន្តេន លទ្ធបិណ្ឌិយាលោបភោជនំ. ខាយិស្សតីតិ តស្ស គហបតិនោ នានគ្គរសភោជនំ វិយ ឧបដ្ឋហិស្សតិ. សន្តុដ្ឋស្ស វិហរតោតិ បិណ្ឌបាតសន្តោសមហាអរិយវំសេន សន្តុដ្ឋស្ស វិហរតោ. រុក្ខមូលសេនាសនំ ខាយិស្សតីតិ តស្ស គហបតិនោ តេភូមកបាសាទេ គន្ធកុសុមវាសសុគន្ធំ កូដាគារំ វិយ រុក្ខមូលំ ឧបដ្ឋហិស្សតិ. សន្តុដ្ឋស្សាតិ សេនាសនសន្តោសមហាអរិយវំសេន សន្តុដ្ឋស្ស. តិណសន្ថារកោតិ តិណេហិ វា បណ្ណេហិ វា ភូមិយំ វា ផលកបាសាណតលានិ វា អញ្ញតរស្មិំ សន្ថតសន្ថតោ. បូតិមុត្តន្តិ យំកិញ្ចិ មុត្តំ. តង្ខណេ គហិតម្បិ បូតិមុត្តមេវ វុច្ចតិ ទុគ្គន្ធត្តា. សន្តុដ្ឋស្ស វិហរតោតិ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារសន្តោសេន សន្តុដ្ឋស្ស វិហរតោ.
ឥតិ ភគវា ចតូសុ ឋានេសុ អរហត្តំ បក្ខិបន្តោ កម្មដ្ឋានំ កថេត្វា ‘‘កតរសេនាសនេ នុ ខោ វសន្តស្ស កម្មដ្ឋានំ សប្បាយំ ភវិស្សតី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘តស្មិញ្ញេវ វសន្តស្សា’’តិ ញត្វា តេន ហិ ត្វំ, អនុរុទ្ធាតិអាទិមាហ. បវិវិត្តស្ស វិហរតោតិ តីហិ វិវេកេហិ វិវិត្តស្ស វិហរន្តស្ស. ឧយ្យោជនិកបដិសំយុត្តន្តិ ឧយ្យោជនិកេហេវ វចនេហិ បដិសំយុត្តំ, តេសំ ឧបដ្ឋានគមនកំយេវាតិ អត្ថោ. បបញ្ចនិរោធេតិ និព្ពានបទេ. បក្ខន្ទតីតិ អារម្មណករណវសេន បក្ខន្ទតិ. បសីទតីតិអាទីសុបិ អារម្មណវសេនេវ បសីទនសន្តិដ្ឋនមុច្ចនា វេទិតព្ពា. ឥតិ ភគវា ចេតិរដ្ឋេ បាចីនវំសទាយេ អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស កថិតេ អដ្ឋ មហាបុរិសវិតក្កេ បុន ភេសកឡាវនមហាវិហារេ និសីទិត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស វិត្ថារេន កថេសិ.
មនោមយេនាតិ មនេន និព្ពត្តិតកាយោបិ មនោមយោតិ វុច្ចតិ មនេន គតកាយោបិ, ឥធ មនេន គតកាយំ សន្ធាយេវមាហ. យថា មេ អហុ សង្កប្បោតិ យថា មយ្ហំ វិតក្កោ អហោសិ, តតោ ឧត្តរិ អដ្ឋមំ មហាបុរិសវិតក្កំ ទស្សេន្តោ តតោ ឧត្តរិំ ទេសយិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.
គហបតិវគ្គោ តតិយោ.
៤. ទានវគ្គោ
១. បឋមទានសុត្តវណ្ណនា
៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ អាសជ្ជ ទានំ ទេតីតិ បត្វា ទានំ ទេតិ. អាគតំ ទិស្វា តំ មុហុត្តំយេវ និសីទាបេត្វា សក្ការំ កត្វា ទានំ ទេតិ, ទស្សាមីតិ ន កិលមេតិ. ភយាតិ ‘‘អយំ អទាយកោ អការកោ’’តិ គរហភយា, អបាយភយា វា. អទាសិ មេតិ មយ្ហំ បុព្ពេ ឯស ឥទំ នាម អទាសីតិ ទេតិ. ទស្សតិ មេតិ អនាគតេ ឥទំ នាម ទស្សតីតិ ទេតិ. សាហុ ទានន្តិ ទានំ នាម សាធុ សុន្ទរំ ពុទ្ធាទីហិ បណ្ឌិតេហិ បសត្ថន្តិ ទេតិ. ចិត្តាលង្ការចិត្តបរិក្ខារត្ថំ ទានំ ទេតីតិ សមថវិបស្សនាចិត្តស្ស អលង្ការត្ថញ្ចេវ បរិក្ខារត្ថញ្ច ទេតិ. ទានញ្ហិ ចិត្តំ មុទុំ ករោតិ. យេន លទ្ធោ, សោ ‘‘លទ្ធំ មេ’’តិ មុទុចិត្តោ ហោតិ. យេន ទិន្នំ, សោបិ ‘‘ទិន្នំ មយា’’តិ មុទុចិត្តោ ហោតិ. ឥតិ ឧភិន្នំ ចិត្តំ មុទុំ ករោតិ. តេនេវ ‘‘អទន្តទមន’’ន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ –
‘‘អទន្តទមនំ ទានំ, អទានំ ទន្តទូសកំ;
ទានេន បិយវាចាយ, ឧន្នមន្តិ នមន្តិ ចា’’តិ.
ឥមេសុ បន អដ្ឋសុ ទានេសុ ចិត្តាលង្ការទានមេវ ឧត្តមន្តិ.
២. ទុតិយទានសុត្តវណ្ណនា
៣២. ទុតិយេ សទ្ធាតិ យាយ សទ្ធាយ ទានំ ទេតិ, សា សទ្ធា. ហិរិយន្តិ យាយ ហិរិយា ទានំ ទេតិ, សាវ អធិប្បេតា. កុសលញ្ច ទានន្តិ អនវជ្ជញ្ច ទានំ. ទិវិយន្តិ ទិវង្គមំ.
៣. ទានវត្ថុសុត្តវណ្ណនា
៣៣. តតិយេ ទានវត្ថូនីតិ ទានការណានិ. ឆន្ទា ទានំ ទេតីតិ បេមេន ទានំ ទេតិ. ទោសាតិ ទោសេន កុទ្ធោ ហុត្វា យំ អត្ថិ, តំ វេគេន គណ្ហិត្វា ទេតិ. មោហាតិ មោហេន មូឡ្ហោ ទេតិ. ភយាតិ គរហភយេន វា អបាយភយេន វា, តស្ស តស្សេវ វា បន ភយេន ទេតិ. កុលវំសន្តិ កុលបវេណិំ.
៤. ខេត្តសុត្តវណ្ណនា
៣៤. ចតុត្ថេ ន មហប្ផលំ ហោតីតិ ធញ្ញផលេន មហប្ផលំ ន ហោតិ. ន មហស្សាទន្តិ យម្បិស្ស ផលំ ហោតិ, តស្ស អស្សាទោ ន មហា ហោតិ មន្ទស្សាទំ ន មធុរំ. ន ផាតិសេយ្យន្តិ សេយ្យាបិស្ស ន ហោតិ វុឌ្ឍិ, តស្ស មហន្តំ វីហិថម្ភសន្និវេសំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ឧន្នាមនិន្នាមីតិ ថលនិន្នវសេន វិសមតលំ. តត្ថ ថលេ ឧទកំ ន សណ្ឋាតិ, និន្នេ អតិពហុ តិដ្ឋតិ. បាសាណសក្ខរិកន្តិ បត្ថរិត្វា ឋិតបិដ្ឋិបាសាណេហិ ច ខុទ្ទកបាសាណេហិ ច សក្ខរាហិ ច សមន្នាគតំ. ឩសរន្តិ ឧព្ភិន្នលោណំ. ន ច គម្ភីរសិតន្តិ ថទ្ធភូមិតាយ គម្ភីរានុគតំ, នង្គលមគ្គំ កត្វា កសិតុំ ន សក្កា ហោតិ, ឧត្តាននង្គលមគ្គមេវ ហោតិ. ន អាយសម្បន្នន្តិ ន ឧទកាគមនសម្បន្នំ. ន អបាយសម្បន្នន្តិ បច្ឆាភាគេ ឧទកនិគ្គមនមគ្គសម្បន្នំ ន ហោតិ. ន មាតិកាសម្បន្នន្តិ ន ខុទ្ទកមហន្តីហិ ឧទកមាតិកាហិ សម្បន្នំ ហោតិ. ន មរិយាទសម្បន្នន្តិ ន កេទារមរិយាទាហិ សម្បន្នំ. ន មហប្ផលន្តិអាទីនិ សព្ពានិ វិបាកផលវសេនេវ វេទិតព្ពានិ.
សម្បន្នេតិ បរិបុណ្ណេ សម្បត្តិយុត្តេ. បវុត្តា ពីជសម្បទាតិ សម្បន្នំ ពីជំ រោបិតំ. ទេវេ សម្បាទយន្តម្ហីតិ ទេវេ សម្មា វស្សន្តេ. អនីតិសម្បទា ហោតីតិ កីដកិមិអាទិបាណកឦតិយា អភាវោ ឯកា សម្បទា ហោតិ. វិរូឡ្ហីតិ វឌ្ឍិ ទុតិយា សម្បទា ហោតិ. វេបុល្លន្តិ វិបុលភាវោ តតិយា សម្បទា ហោតិ. ផលន្តិ បរិបុណ្ណផលំ ចតុត្ថី សម្បទា ហោតិ. សម្បន្នសីលេសូតិ បរិបុណ្ណសីលេសុ. ភោជនសម្បទាតិ សម្បន្នំ វិវិធភោជនំ. សម្បទានន្តិ តិវិធំ កុសលសម្បទំ. ឧបនេតីតិ សា ភោជនសម្បទា ឧបនយតិ. កស្មា? សម្បន្នញ្ហិស្ស តំ កតំ, យស្មាស្ស តំ កតកម្មំ សម្បន្នំ បរិបុណ្ណន្តិ អត្ថោ. សម្បន្នត្ថូធាតិ សម្បន្នោ អត្ថុ ឥធ. វិជ្ជាចរណសម្បន្នោតិ តីហិ វិជ្ជាហិ ច បញ្ចទសហិ ចរណធម្មេហិ ច សមន្នាគតោ. លទ្ធាតិ ឯវរូបោ បុគ្គលោ ចិត្តស្ស សម្បទំ អវេកល្លបរិបុណ្ណភាវំ លភិត្វា. ករោតិ កម្មសម្បទន្តិ បរិបុណ្ណកម្មំ ករោតិ. លភតិ ចត្ថសម្បទន្តិ អត្ថញ្ច បរិបុណ្ណំ លភតិ. ទិដ្ឋិសម្បទន្តិ វិបស្សនាទិដ្ឋិំ. មគ្គសម្បទន្តិ សោតាបត្តិមគ្គំ. យាតិ សម្បន្នមានសោតិ បរិបុណ្ណចិត្តោ ហុត្វា អរហត្តំ យាតិ. សា ហោតិ សព្ពសម្បទាតិ សា សព្ពទុក្ខេហិ វិមុត្តិ សព្ពសម្បទា នាម ហោតីតិ.
៥. ទានូបបត្តិសុត្តវណ្ណនា
៣៥. បញ្ចមេ ទានូបបត្តិយោតិ ទានបច្ចយា ឧបបត្តិយោ. ទហតីតិ ឋបេតិ. អធិដ្ឋាតីតិ តស្សេវ វេវចនំ. ភាវេតីតិ វឌ្ឍេតិ. ហីនេ វិមុត្តន្តិ ហីនេសុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ វិមុត្តំ. ឧត្តរិ អភាវិតន្តិ តតោ ឧត្តរិមគ្គផលត្ថាយ អភាវិតំ. តត្រូបបត្តិយា សំវត្តតីតិ យំ ឋានំ បត្ថេត្វា កុសលំ កតំ, តត្ថ និព្ពត្តនត្ថាយ សំវត្តតិ. វីតរាគស្សាតិ មគ្គេន វា សមុច្ឆិន្នរាគស្ស សមាបត្តិយា វា វិក្ខម្ភិតរាគស្ស. ទានមត្តេនេវ ហិ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិតុំ ន សក្កា, ទានំ បន សមាធិវិបស្សនាចិត្តស្ស អលង្ការបរិវារំ ហោតិ. តតោ ទានេន មុទុចិត្តោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វីតរាគស្ស នោ សរាគស្សា’’តិ.
៦. បុញ្ញកិរិយវត្ថុសុត្តវណ្ណនា
៣៦. ឆដ្ឋេ បុញ្ញកិរិយានិ ច តានិ តេសំ តេសំ អានិសំសានំ វត្ថូនិ ចាតិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ. ទានាទីនញ្ហិ លក្ខណេ ចិត្តំ ឋបេត្វា ‘‘ឯវរូបំ នាម អម្ហេហិ ទានំ ទាតព្ពំ, សីលំ រក្ខិតព្ពំ, ភាវនា ភាវេតព្ពា’’តិ សត្តា បុញ្ញានិ ករោន្តិ. ទានមេវ ទានមយំ, ទានចេតនាសុ វា បុរិមចេតនាតោ និប្ផន្នា សន្និដ្ឋាបកចេតនា ទានមយំ សីលាទីហិ សីលមយាទីនិ វិយ. សេសទ្វយេសុបិ ឯសេវ នយោ. បរិត្តំ កតំ ហោតីតិ ថោកំ មន្ទំ កតំ ហោតិ. នាភិសម្ភោតីតិ ន និប្ផជ្ជតិ. អកតំ ហោតីតិ ភាវនាយយោគោយេវ អនារទ្ធោ ហោតីតិ អត្ថោ. មនុស្សទោភគ្យន្តិ មនុស្សេសុ សម្បត្តិរហិតំ បញ្ចវិធំ នីចកុលំ. ឧបបជ្ជតីតិ បដិសន្ធិវសេន ឧបគច្ឆតិ, តត្ថ និព្ពត្តតីតិ អត្ថោ. មត្តសោ កតន្តិ បមាណេន កតំ, ថោកំ ន ពហុ. មនុស្សសោភគ្យន្តិ មនុស្សេសុ សុភគភាវំ តិវិធកុលសម្បត្តិំ. អធិមត្តន្តិ អធិកប្បមាណំ ពលវំ វា. អធិគណ្ហន្តីតិ អភិភវិត្វា គណ្ហន្តិ, វិសិដ្ឋតរា ជេដ្ឋកា ហោន្តីតិ អត្ថោ.