.នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

អង្គុត្តរនិកាយេ

នវកនិបាត-អដ្ឋកថា

១. បឋមបណ្ណាសកំ

១. សម្ពោធិវគ្គោ

១. សម្ពោធិសុត្តវណ្ណនា

១. នវកនិបាតស្ស បឋមេ សម្ពោធិបក្ខិកានន្តិ ចតុមគ្គសង្ខាតស្ស សម្ពោធិស្ស បក្ខេ ភវានំ, ឧបការកានន្តិ អត្ថោ. បាឡិយំ អាគតេ នវ ធម្មេ សន្ធាយេវំ បុច្ឆតិ. កា ឧបនិសាតិ កោ ឧបនិស្សយបច្ចយោ. អភិសល្លេខន្តីតិ អភិសល្លេខិកា. សមថវិបស្សនាចិត្តស្ស វិវរណេ សប្បាយា ឧបការកាតិ ចេតោវិវរណសប្បាយា. អប្បិច្ឆតំ អារព្ភ បវត្តា កថា អប្បិច្ឆកថា. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អសុភា ភាវេតព្ពា រាគស្ស បហានាយាតិ អយមត្ថោ សាលិលាយកោបមាយ វិភាវេតព្ពោ – ឯកោ ហិ បុរិសោ អសិតំ គហេត្វា កោដិតោ បដ្ឋាយ សាលិក្ខេត្តេ សាលិយោ លាយតិ. អថស្ស វតិំ ភិន្ទិត្វា គាវោ បវិសិំសុ. សោ អសិតំ ឋបេត្វា យដ្ឋិំ អាទាយ តេនេវ មគ្គេន គាវោ នីហរិត្វា វតិំ បាកតិកំ កត្វា បុនបិ អសិតំ អាទាយ សាលិយោ លាយិ. ឯត្ថ សាលិក្ខេត្តំ វិយ ពុទ្ធសាសនំ ទដ្ឋព្ពំ, សាលិលាយកោ វិយ យោគាវចរោ, អសិតំ វិយ បញ្ញា, លាយនកាលោ វិយ វិបស្សនាយ កម្មករណកាលោ, យដ្ឋិ វិយ អសុភកម្មដ្ឋានំ, វតិ វិយ សំវរោ, វតិំ ភិន្ទិត្វា គាវីនំ បវិសនំ វិយ សហសា អប្បដិសង្ខាយ បមាទំ អារព្ភ រាគស្ស ឧប្បជ្ជនំ, អសិតំ ឋបេត្វា យដ្ឋិំ អាទាយ បវិដ្ឋមគ្គេនេវ គាវោ នីហរិត្វា វតិំ បដិបាកតិកំ កត្វា បុន កោដិតោ បដ្ឋាយ សាលិលាយនំ វិយ អសុភកម្មដ្ឋានេន រាគំ វិក្ខម្ភេត្វា បុន វិបស្សនាយ កម្មំ អារភនកាលោ. ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អសុភា ភាវេតព្ពា រាគស្ស បហានាយា’’តិ.

តត្ថ រាគស្សាតិ បញ្ចកាមគុណិករាគស្ស. មេត្តាតិ មេត្តាកម្មដ្ឋានំ. ព្យាបាទស្ស បហានាយាតិ វុត្តនយេនេវ ឧប្បន្នស្ស កោបស្ស បជហនត្ថាយ. អានាបានស្សតីតិ សោឡសវត្ថុកា អានាបានស្សតិ. វិតក្កុបច្ឆេទាយាតិ វុត្តនយេនេវ ឧប្បន្នានំ វិតក្កានំ ឧបច្ឆេទនត្ថាយ. អស្មិមានសមុគ្ឃាតាយាតិ អស្មីតិ ឧប្បជ្ជនកស្ស មានស្ស សមុគ្ឃាតត្ថាយ. អនត្តសញ្ញា សណ្ឋាតីតិ អនិច្ចលក្ខណេ ទិដ្ឋេ អនត្តលក្ខណំ ទិដ្ឋមេវ ហោតិ. ឯតេសុ ហិ តីសុ លក្ខណេសុ ឯកស្មិំ ទិដ្ឋេ ឥតរទ្វយំ ទិដ្ឋមេវ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អនិច្ចសញ្ញិនោ, ភិក្ខវេ, អនត្តសញ្ញា សណ្ឋាតី’’តិ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និព្ពានន្តិ ទិដ្ឋេយេវ ធម្មេ អបច្ចយបរិនិព្ពានញ្ច បាបុណាតីតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

២. និស្សយសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេ និស្សយសម្បន្នោតិ បតិដ្ឋាសម្បន្នោ. សទ្ធន្តិ ឱកប្បនសទ្ធំ. វីរិយន្តិ កាយិកចេតសិកវីរិយំ. យំសាតិ យំ អស្ស. អរិយាយ បញ្ញាយាតិ សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ. សង្ខាយាតិ ជានិត្វា. ឯកំ បដិសេវតីតិ សេវិតព្ពយុត្តកំ សេវតិ. អធិវាសេតីតិ អធិវាសេតព្ពយុត្តកំ អធិវាសេតិ. បរិវជ្ជេតីតិ បរិវជ្ជេតព្ពយុត្តកំ បរិវជ្ជេតិ. វិនោទេតីតិ នីហរិតព្ពយុត្តកំ នីហរតិ. ឯវំ ខោ ភិក្ខូតិ ឯវំ ខោ ភិក្ខុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេន ចេវ ធម្មវវត្ថានវសេន ច បដិសេវិតព្ពាទីនិ សុប្បដិវិទ្ធានិ សុបច្ចក្ខានិ កត្វា បដិសេវន្តោ អធិវាសេន្តោ បរិវជ្ជេន្តោ វិនោទេន្តោ ច ភិក្ខុ និស្សយសម្បន្នោ នាម ហោតីតិ.

៣. មេឃិយសុត្តវណ្ណនា

៣. តតិយេ ចាលិកាយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តំ កិរ ចលមគ្គំ និស្សាយ កតត្តា ឱលោកេន្តានំ ចលមានំ វិយ ឧបដ្ឋាតិ, តស្មា ចាលិកាតិ សង្ខំ គតំ. ចាលិយបព្ពតេតិ សោបិ បព្ពតោ សព្ពសេតត្តា កាឡបក្ខុបោសថេ ឱលោកេន្តានំ ចលមានោ វិយ ឧបដ្ឋាតិ, តស្មា ចាលិយបព្ពតោតិ វុត្តោ. តត្ថ មហន្តំ វិហារំ ការយិំសុ. ឥតិ ភគវា តំ នគរំ និស្សាយ ចាលិកាបព្ពតមហាវិហារេ វិហរតិ. ជន្តុគាមន្តិ ឯវំនាមកំ អបរម្បិ តស្សេវ វិហារស្ស គោចរគាមំ. ជត្តុគាមន្តិបិ បឋន្តិ. បធានត្ថិកស្សាតិ បធានកម្មិកស្ស. បធានាយាតិ សមណធម្មករណត្ថាយ. អាគមេហិ តាវាតិ សត្ថា ថេរស្ស វចនំ សុត្វា ឧបធារេន្តោ ‘‘ន តាវស្ស ញាណំ បរិបក្ក’’ន្តិ ញត្វា បដិពាហន្តោ ឯវមាហ. ឯកកម្ហិ តាវាតិ ឥទំ បនស្ស ‘‘ឯវមយំ គន្ត្វាបិ កម្មេ អនិប្ផជ្ជមានេ និរាសង្កោ ហុត្វា បេមវសេន បុន អាគច្ឆិស្សតី’’តិ ចិត្តមទ្ទវជននត្ថំ អាហ. នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិ ករណីយន្តិ ចតូសុ សច្ចេសុ ចតុន្នំ កិច្ចានំ កតត្តា អញ្ញំ ឧត្តរិ ករណីយំ នាម នត្ថិ. កតស្ស វា បដិចយោតិ អធិគតស្ស វា បុន បដិចយោបិ នត្ថិ. ន ហិ ភាវិតមគ្គោ បុន ភាវីយតិ, ន បហីនកិលេសានំ បុន បហានំ អត្ថិ. បធានន្តិ ខោ, មេឃិយ, វទមានំ កិន្តិ វទេយ្យាមាតិ ‘‘សមណធម្មំ ករោមី’’តិ តំ វទមានំ មយំ អញ្ញំ កិំ នាម វទេយ្យាម.

ទិវាវិហារំ និសីទីតិ ទិវាវិហារត្ថាយ និសីទិ. និសីទន្តោ ច យស្មិំ មង្គលសិលាបដ្ដេ បុព្ពេ អនុបដិបាដិយា បញ្ច ជាតិសតានិ រាជា ហុត្វា ឧយ្យានកីឡិកំ កីឡន្តោ តិវិធនាដកបរិវារោ និសីទិ, តស្មិំយេវ និសីទិ. អថស្ស និសិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ សមណភាវោ ជហិតោ វិយ អហោសិ, រាជវេសំ គហេត្វា នាដកវរបរិវុតោ សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា មហារហេ បល្លង្កេ និសិន្នោ វិយ ជាតោ. អថស្ស តំ សម្បត្តិំ អស្សាទយតោ កាមវិតក្កោ ឧទបាទិ. សោ តស្មិំយេវ ខណេ មហាយោធេហិ គហិតេ ទ្វេ ចោរេ អានេត្វា បុរតោ ឋបិតេ វិយ អទ្ទស. តេសុ ឯកស្ស វធំ អាណាបនវសេនស្ស ព្យាបាទវិតក្កោ ឧប្បជ្ជិ, ឯកស្ស ពន្ធនំ អាណាបនវសេន វិហិំសាវិតក្កោ. ឯវំ សោ លតាជាលេន រុក្ខោ វិយ មធុមក្ខិកាហិ មធុឃាតកោ វិយ អកុសលវិតក្កេហិ បរិក្ខិត្តោ អហោសិ. តំ សន្ធាយ – អថ ខោ អាយស្មតោ មេឃិយស្សាតិអាទិ វុត្តំ. អន្វាសត្តាតិ អនុពទ្ធា សម្បរិវារិតា. យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ ឯវំ បាបវិតក្កេហិ សម្បរិកិណ្ណោ កម្មដ្ឋានំ សប្បាយំ កាតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘ឥទំ វត ទិស្វា ទីឃទស្សី ភគវា បដិសេធេសី’’តិ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឥទំ ការណំ ទសពលស្ស អារោចេស្សាមី’’តិ និសិន្នាសនតោ វុដ្ឋាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ.

៤. នន្ទកសុត្តវណ្ណនា

៤. ចតុត្ថេ ឧបដ្ឋានសាលាយន្តិ ភោជនសាលាយំ. យេនុបដ្ឋានសាលាតិ សត្ថា នន្ទកត្ថេរេន មធុរស្សរេន អារទ្ធាយ ធម្មទេសនាយ សទ្ទំ សុត្វា, ‘‘អានន្ទ, កោ ឯសោ ឧបដ្ឋានសាលាយ មធុរស្សរេន ធម្មំ ទេសេតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ធម្មកថិកនន្ទកត្ថេរស្ស អជ្ជ, ភន្តេ, វារោ’’តិ សុត្វា ‘‘អតិមធុរំ កត្វា, អានន្ទ, ឯសោ ភិក្ខុ ធម្មំ កថេតិ, មយម្បិ គន្ត្វា សុណិស្សាមា’’តិ វត្វា យេនុបដ្ឋានសាលា តេនុបសង្កមិ. ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ អដ្ឋាសីតិ ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ ចីវរគព្ភេ បដិច្ឆាទេត្វា អញ្ញាតកវេសេន អដ្ឋាសិ. កថាបរិយោសានំ អាគមយមានោតិ ‘‘ឥទមវោចា’’តិ ឥទំ កថាវសានំ ឧទិក្ខមានោ ធម្មកថំ សុណន្តោ អដ្ឋាសិយេវ. អថាយស្មា អានន្ទោ និក្ខន្តេ បឋមេ យាមេ សត្ថុ សញ្ញំ អទាសិ – ‘‘បឋមយាមោ អតិក្កន្តោ, ភន្តេ, ថោកំ វិស្សមថា’’តិ. សត្ថា តត្ថេវ អដ្ឋាសិ. អថាយស្មា អានន្ទោ មជ្ឈិមយាមេបិ និក្ខន្តេ, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ បកតិយា ខត្តិយសុខុមាលា, បុន ពុទ្ធសុខុមាលាតិ បរមសុខុមាលា, មជ្ឈិមយាមោបិ អតិក្កន្តោ, មុហុត្តំ វិស្សមថា’’តិ អាហ. សត្ថា តត្ថេវ អដ្ឋាសិ. តត្ថ ឋិតកស្សេវស្ស អរុណគ្គំ បញ្ញាយិត្ថ. អរុណុគ្គមនញ្ច ថេរស្ស ‘‘ឥទមវោចា’’តិ បាបេត្វា កថាបរិយោសានញ្ច ទសពលស្ស ឆព្ពណ្ណសរីរស្មិវិស្សជ្ជនញ្ច ឯកប្បហារេនេវ អហោសិ. អគ្គឡំ អាកោដេសីតិ អគ្គនខេន ទ្វារកវាដំ អាកោដេសិ.

សារជ្ជមានរូបោតិ ហរាយមានោ ឱត្តប្បមានោ. ទោមនស្សសារជ្ជំ បនស្ស នត្ថិ. ឯត្តកម្បិ នោ នប្បដិភាសេយ្យាតិ បដិសម្ភិទាប្បត្តស្ស អប្បដិភានំ នាម នត្ថិ. ឯត្តកម្បិ ន កថេយ្យន្តិ ទស្សេតិ. សាធុ សាធូតិ ថេរស្ស ធម្មទេសនំ សម្បហំសន្តោ អាហ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ ‘‘សុគហិតា ច តេ ធម្មទេសនា សុកថិតា ចា’’តិ. កុលបុត្តានន្តិ អាចារកុលបុត្តានញ្ចេវ ជាតិកុលបុត្តានញ្ច. អរិយោ ច តុណ្ហិភាវោតិ ទុតិយជ្ឈានសមាបត្តិំ សន្ធាយេវមាហ. អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយាតិ សង្ខារបរិគ្គហវិបស្សនាញាណស្ស. ចតុប្បាទកោតិ អស្សគោណគទ្រភាទិកោ. ឥទំ វត្វាតិ ឥមំ ចតូហង្គេហិ សមន្នាគតំ ធម្មំ កថយិត្វា. វិហារំ បាវិសីតិ គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋោ.

កាលេន ធម្មស្សវនេតិ កាលេ កាលេ ធម្មស្សវនស្មិំ. ធម្មសាកច្ឆាយាតិ បញ្ហកថាយ. គម្ភីរំ អត្ថបទន្តិ គម្ភីរំ គុឡ្ហំ រហស្សំ អត្ថំ. បញ្ញាយាតិ សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ. សម្មសនបដិវេធបញ្ញាបិ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាបញ្ញាបិ វដ្ដតិយេវ. បត្តោ វា បជ្ជតិ វាតិ អរហត្តំ បត្តោ វា បាបុណិស្សតិ វាតិ ឯវំ គុណសម្ភាវនាយ សម្ភាវេតិ. អប្បត្តមានសាតិ អប្បត្តអរហត្តា, អរហត្តំ វា អប្បត្តំ មានសំ ឯតេសន្តិបិ អប្បត្តមានសា. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារន្តិ ឯត្ថ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារោ លោកិយោបិ វដ្ដតិ លោកុត្តរោបិ.

៥. ពលសុត្តវណ្ណនា

៥. បញ្ចមេ អវិជ្ជាកោសជ្ជសាវជ្ជអស្សទ្ធិយេសុ អកម្បនតោ បញ្ញាពលាទីនិ ទដ្ឋព្ពានិ. អកុសលសង្ខាតាតិ អកុសលាតិ ញាតា. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. នាលមរិយាតិ អរិយភាវំ កាតុំ អសមត្ថា, អរិយានំ វា អននុច្ឆវិកា. វោទិដ្ឋាតិ សុដ្ឋុ ទិដ្ឋា. វោចរិតាតិ មនោទ្វារេ សមុទាចារប្បត្តា. អត្ថិកស្សាតិ ធម្មទេសនាយ អត្ថិកស្ស. អាជីវិកាភយន្តិ ជីវិតវុត្តិភយំ. អសិលោកភយន្តិ គរហាភយំ. បរិសាសារជ្ជភយន្តិ បរិសំ បត្វា សារជ្ជំ ឱក្កមនភយំ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

៦. សេវនាសុត្តវណ្ណនា

៦. ឆដ្ឋេ ជីវិតបរិក្ខារាតិ ជីវិតសម្ភារា. សមុទានេតព្ពាតិ សមាហរិតព្ពា. កសិរេន សមុទាគច្ឆន្តីតិ ទុក្ខេន ឧប្បជ្ជន្តិ. រត្តិភាគំ វា ទិវសភាគំ វាតិ ឯត្ថ រត្តិភាគេ ញត្វា រត្តិភាគេយេវ បក្កមិតព្ពំ, រត្តិំ ចណ្ឌវាឡាទិបរិបន្ថេ សតិ អរុណុគ្គមនំ អាគមេតព្ពំ. ទិវសភាគេ ញត្វា ទិវា បក្កមិតព្ពំ, ទិវា បរិបន្ថេ សតិ សូរិយត្ថង្គមនំ អាគមេតព្ពំ. សង្ខាបីតិ សាមញ្ញត្ថស្ស ភាវនាបារិបូរិអាគមនំ ជានិត្វា. សោ បុគ្គលោតិ បទស្ស បន ‘‘នានុពន្ធិតព្ពោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. អនាបុច្ឆាតិ ឥធ បន តំ បុគ្គលំ អនាបុច្ឆា បក្កមិតព្ពន្តិ អត្ថោ. អបិ បនុជ្ជមានេនាតិ អបិ និក្កឌ្ឍិយមានេន. ឯវរូបោ ហិ បុគ្គលោ សចេបិ ទារុកលាបសតំ វា ឧទកឃដសតំ វា វាលិកាឃដសតំ វា ទណ្ឌំ អារោបេតិ, មា ឥធ វសីតិ និក្កឌ្ឍាបេតិ វា, តំ ខមាបេត្វាបិ យាវជីវំ សោ អនុពន្ធិតព្ពោវ, ន វិជហិតព្ពោ.

៧. សុតវាសុត្តវណ្ណនា

៧. សត្តមេ បញ្ច ឋានានិ អជ្ឈាចរិតុន្តិ បញ្ច ការណានិ អតិក្កមិតុំ. បាណន្តិ អន្តមសោ កុន្ថកិបិល្លិកំ. អទិន្នន្តិ អន្តមសោ តិណសលាកម្បិ បរសន្តកំ. ថេយ្យសង្ខាតន្តិ ថេយ្យចិត្តេន. សន្និធិការកំ កាមេ បរិភុញ្ជិតុន្តិ សន្និធិំ កត្វា ឋបេត្វា វត្ថុកាមកិលេសកាមេ បរិភុញ្ជិតុំ អភព្ពោ. អកប្បិយំ កាមគុណំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាតុន្តិ ‘‘ន ពុទ្ធោ អយ’’ន្តិ ឯវំ បដិក្ខិបិតុំ. ធម្មាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ តាវ អដ្ឋកថាយ អាគតំ. បាឡិយំ បន ឥមស្មិំ សុត្តេ អគតិគមនានិ កថិតានិ.

៨-១០. សជ្ឈសុត្តាទិវណ្ណនា

៨-១០. អដ្ឋមេ ពុទ្ធាទីនំ បច្ចក្ខានំ កថិតំ. នវមេ បុថុជ្ជនេន សទ្ធិំ គហិតត្តា ‘‘អាហុនេយ្យា’’តិ វុត្តំ. ទសមេ គោត្រភូតិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន សិខាបត្តពលវវិបស្សនាចិត្តេន សមន្នាគតោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សម្ពោធវគ្គោ បឋមោ.

២. សីហនាទវគ្គោ

១. សីហនាទសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ ‘‘សចេ សត្ថា ចារិកំ បក្កមិតុកាមោ អស្ស, ឥមស្មិំ កាលេ បក្កមេយ្យ. ហន្ទាហំ ចារិកំ គមនត្ថាយ សត្ថារំ អាបុច្ឆាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ឧបសង្កមិ. អាយស្មា មំ, ភន្តេតិ សោ កិរ ភិក្ខុ ថេរំ មហតា ភិក្ខុបរិវារេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ តថាគតំ បហាយ សារិបុត្តំ បរិវារេត្វា និក្ខន្តា, គមនវិច្ឆេទមស្ស ករិស្សាមី’’តិ អដ្ឋានេ កោបំ ពន្ធិត្វា ឯវមាហ. តត្ថ អាសជ្ជាតិ ឃដ្ដេត្វា. អប្បដិនិស្សជ្ជាតិ អក្ខមាបេត្វា អច្ចយំ អទេសេត្វា. កិស្មិំ បន សោ ការណេ អាឃាតំ ពន្ធីតិ? ថេរស្ស កិរ ទសពលំ វន្ទិត្វា ឧដ្ឋាយ គច្ឆតោ ចីវរកណ្ណោ តស្ស សរីរំ ផុសិ, វាតោ បហរីតិបិ វទន្តិ. ឯត្តកេន អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ថេរំ មហតា បរិវារេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា ឧសូយមានោ ‘‘គមនវិច្ឆេទមស្ស ករិស្សាមី’’តិ ឯវមាហ. ឯហិ ត្វំ ភិក្ខូតិ សត្ថា តស្ស ភិក្ខុនោ វចនំ សុត្វា ‘‘ន តំ ភិក្ខុ សារិបុត្តោ បហរីតិ វុត្តេ, ‘ភន្តេ, តុម្ហេ អត្តនោ អគ្គសាវកស្សេវ បក្ខំ វហថ, ន មយ្ហ’ន្តិ មយិ មនោបទោសំ កត្វា អបាយេ និព្ពត្តេយ្យា’’តិ ញត្វា ‘‘សារិបុត្តំ បក្កោសាបេត្វា ឥមមត្ថំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ឯកំ ភិក្ខុំ អាមន្តេត្វា ឯវមាហ. អវាបុរណំ អាទាយាតិ កុញ្ចិកំ គហេត្វា. សីហនាទន្តិ សេដ្ឋនាទំ បមុខនាទំ អប្បដិវត្តិយនាទំ. ឯវំ ទ្វីហិ មហាថេរេហិ អារោចិតោ ភិក្ខុសង្ឃោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ បហាយ សត្ថុ សន្តិកំ អគមាសិ. ខីយនធម្មន្តិ កថាធម្មំ.

គូថគតន្តិ គូថមេវ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. បថវីសមេនាតិ អកុជ្ឈនដ្ឋេន បថវិយា សមានេន. ន ហិ បថវី ‘‘មយិ សុចិំ និក្ខិបន្តី’’តិ សោមនស្សំ ករោតិ, ន ‘‘អសុចិំ និក្ខិបន្តី’’តិ ទោមនស្សំ. មយ្ហម្បិ ឯវរូបំ ចិត្តន្តិ ទស្សេតិ. វិបុលេនាតិ អបរិត្តេន. មហគ្គតេនាតិ មហន្តភាវំ គតេន. អប្បមាណេនាតិ វឌ្ឍិតប្បមាណេន. អវេរេនាតិ អកុសលវេរបុគ្គលវេររហិតេន. អព្យាបជ្ឈេនាតិ និទ្ទុក្ខេន វិគតទោមនស្សេន. សោ ឥធាតិ សោ អនុបដ្ឋិតកាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានោ ភិក្ខុ ឯវំ ករេយ្យ, មាទិសោ កថំ ឯវរូបំ ករិស្សតិ, ភន្តេតិ បឋមំ សីហនាទំ នទិ. ឯវំ សព្ពត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា.

រជោហរណន្តិ រជសម្មជ្ជនចោឡកំ, បាទបុញ្ឆន្តិ, តស្សេវ នាមំ. កឡោបិហត្ថោតិ បច្ឆិហត្ថោ ឧក្ខលិហត្ថោ វា. នន្តកវាសីតិ អន្តច្ឆិន្នបិលោតិកវសនោ. សូរតោតិ សុចិសីលោ សោរច្ចេន សមន្នាគតោ. សុទន្តោតិ សុដ្ឋុ ទមថំ ឧបគតោ. សុវិនីតោតិ សុដ្ឋុ សិក្ខិតោ. ន កញ្ចិ ហិំសតីតិ វិសាណាទីសុ គណ្ហន្តម្បិ បិដ្ឋិំ បរិមជ្ជន្តម្បិ ន កញ្ចិ វិហេឋេតិ. ឧសភឆិន្នវិសាណសមេនាតិ ឧសភស្ស ឆិន្នវិសាណស្ស ចិត្តសទិសេន.

អដ្ដីយេយ្យាតិ អដ្ដោ បីឡិតោ ភវេយ្យ. ហរាយេយ្យាតិ លជ្ជេយ្យ. ជិគុច្ឆេយ្យាតិ ជិគុច្ឆំ អាបជ្ជេយ្យ.

មេទកថាលិកន្តិ មេទកថាលិកា វុច្ចតិ សូនការកេហិ យូសនិក្ខមនត្ថាយ តត្ថ តត្ថ កតឆិទ្ទា ថាលិកា. បរិហរេយ្យាតិ មំសស្ស បូរេត្វា ឧក្ខិបិត្វា គច្ឆេយ្យ. ឆិទ្ទាវឆិទ្ទន្តិ បរិត្តមហន្តេហិ ឆិទ្ទេហិ សមន្នាគតំ. ឧគ្ឃរន្តន្តិ ឧបរិមុខេហិ ឆិទ្ទេហិ និក្ខមមានយូសំ. បគ្ឃរន្តន្តិ អធោមុខេហិ និក្ខមមានយូសំ. ឯវមស្ស សកលសរីរំ យូសមក្ខិតំ ភវេយ្យ. ឆិទ្ទាវឆិទ្ទន្តិ នវហិ វណមុខេហិ បរិត្តមហន្ត ឆិទ្ទំ. ឯវមេត្ថ អដ្ឋមនវមេហិ ទ្វីហិ អង្គេហិ ថេរោ អត្តនោ សរីរេ និច្ឆន្ទរាគតំ កថេសិ.

អថ ខោ សោ ភិក្ខូតិ ឯវំ ថេរេន នវហិ ការណេហិ សីហនាទេ នទិតេ អថ សោ ភិក្ខុ. អច្ចយោតិ អបរាធោ. មំ អច្ចគមាតិ មំ អតិក្កម្ម អភិភវិត្វា បវត្តោ. បតិគ្គណ្ហតូតិ ខមតុ. អាយតិំ សំវរាយាតិ អនាគតេ សំវរណត្ថាយ, បុន ឯវរូបស្ស អបរាធស្ស អករណត្ថាយ. តគ្ឃាតិ ឯកំសេន. យថាធម្មំ បដិករោសីតិ យថា ធម្មោ ឋិតោ, តថេវ ករោសិ, ខមាបេសីតិ វុត្តំ ហោតិ. តំ តេ មយំ បដិគ្គណ្ហាមាតិ តំ តវ អបរាធំ មយំ ខមាម. វុទ្ធិហេសា ភិក្ខុ អរិយស្ស វិនយេតិ ឯសា ភិក្ខុ អរិយស្ស វិនយេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សាសនេ វុឌ្ឍិ នាម. កតមា? អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករិត្វា អាយតិំ សំវរាបជ្ជនា. ទេសនំ បន បុគ្គលាធិដ្ឋានំ ករោន្តោ យោ អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករោតិ, អាយតិំ សំវរំ អាបជ្ជតីតិ អាហ. ផលតីតិ សចេ ហិ ថេរោ ន ខមេយ្យ, តស្ស ភិក្ខុនោ តត្ថេវ សត្តធា មុទ្ធា ផលេយ្យ. តស្មា ភគវា ឯវមាហ. សចេ មំ សោតិ សចេ មំ អយំ ភិក្ខុ ខមាហីតិ ឯវំ វទតិ. ខមតុ ច មេ សោតិ អយម្បិ ចាយស្មា មយ្ហំ ខមតូតិ ឯវំ ថេរោ តស្ស អច្ចយំ បដិគ្គណ្ហិត្វា សយម្បិ តំ សត្ថុ សម្មុខេ ខមាបេសីតិ.

២. សឧបាទិសេសសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ សឧបាទិសេសន្តិ សឧបាទានសេសំ. អនុបាទិសេសន្តិ ឧបាទានសេសរហិតំ និគ្គហណំ. មត្តសោ ការីតិ បមាណការី ន បរិបូរការី. ន តាវាយំ, សារិបុត្ត, ធម្មបរិយាយោ បដិភាសីតិ អប្បដិភានំ នាម ភគវតោ នត្ថិ, ន តាវាហំ ឥមំ ធម្មបរិយាយំ កថេសិន្តិ អយំ បនេត្ថ អត្ថោ. មាយិមំ ធម្មបរិយាយំ សុត្វា បមាទំ អាហរិំសូតិ ‘‘មយំ កិរ ចតូហិ អបាយេហិ មុត្តា’’តិ ឧបរិ អរហត្តត្ថាយ វីរិយំ អករោន្តា មា បមាទំ អាបជ្ជិំសុ. បញ្ហាធិប្បាយេន ភាសិតោតិ តយា បុច្ឆិតបញ្ហស្ស សភាវេន កថិតោតិ ទស្សេតិ. ឥមេសំ បន នវន្នំ បុគ្គលានំ ភវេសុ ឆន្ទរាគវិនោទនត្ថំ ឯតមេវ អត្ថុប្បត្តិំ កត្វា – ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អប្បមត្តកោបិ គូថោ ទុគ្គន្ធោ ហោតិ, ឯវមេវ ខោ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, អប្បមត្តកម្បិ ភវំ ន វណ្ណេមិ អន្តមសោ អច្ឆរាសង្ឃាតមត្តម្បី’’តិ ឥមំ សុត្តំ (អ. និ. ១.៣២១) អភាសិ. ន កេវលញ្ច ឯតេសំយេវ នវន្នំ បុគ្គលានំ គតិ និពទ្ធា, យេសំ បន កុលានំ តីណិ សរណានិ បញ្ច សីលានិ ឯកំ សលាកភត្តំ ឯកំ បក្ខិយភត្តំ ឯកំ វស្សាវាសិកំ ឯកា បោក្ខរណី ឯកោ អាវាសោ, ឯវរូបានិ និពទ្ធបុញ្ញានិ អត្ថិ. តេសម្បិ គតិ និពទ្ធា, សោតាបន្នសទិសានេវ តានិ កុលានិ.

៣. កោដ្ឋិកសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយន្តិ ឥមស្មិំ យេវត្តភាវេ វិបច្ចនកកម្មំ. សម្បរាយវេទនីយន្តិ ទុតិយេ អត្តភាវេ វិបច្ចនកកម្មំ. សុខវេទនីយន្តិ សុខវេទនាជនកកម្មំ. ទុក្ខវេទនីយន្តិ ទុក្ខវេទនាជនកកម្មំ. បរិបក្កវេទនីយន្តិ លទ្ធវិបាកវារំ. អបរិបក្កវេទនីយន្តិ អលទ្ធវិបាកវារំ. ពហុវេទនីយន្តិ ពហុវិបាកទាយកំ. អប្បវេទនីយន្តិ ន ពហុវិបាកទាយកំ. អវេទនីយន្តិ វិបាកវេទនាយ អទាយកំ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

៤. សមិទ្ធិសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ សមិទ្ធីតិ អត្តភាវសមិទ្ធតាយ ឯវំលទ្ធនាមោ ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកត្ថេរោ. កិមារម្មណាតិ កិំបច្ចយា. សង្កប្បវិតក្កាតិ សង្កប្បភូតា វិតក្កា. នាមរូបារម្មណាតិ នាមរូបបច្ចយា. ឥមិនា ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធា ភូតុបាទាយរូបញ្ច វិតក្កានំ បច្ចយោតិ ទស្សេតិ. ក្វ នានត្តំ គច្ឆន្តីតិ កស្មិំ ឋានេ នានាសភាវតំ វេមត្តំ គច្ឆន្តិ. ធាតុសូតិ រូបធាតុអាទីសុ. អញ្ញោយេវ ហិ រូបវិតក្កោ, អញ្ញេ សទ្ទវិតក្កាទយោតិ. ផស្សសមុទយាតិ សម្បយុត្តផស្សបច្ចយា. វេទនាសមោសរណាតិ តិស្សោ វេទនា សមោសរណា. ឯត្តកេន កុសលាកុសលមិស្សកា កថិតា. សមាធិប្បមុខាតិអាទយោ បន អបចយបក្ខិកាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ បុព្ពង្គមដ្ឋេន ជេដ្ឋកដ្ឋេន វា សមាធិ បមុខំ ឯតេសន្តិ សមាធិប្បមុខា. ជេដ្ឋកការណដ្ឋេន សតិ អធិបតេយ្យា ឯតេសន្តិ សតាធិបតេយ្យា. មគ្គបញ្ញា ឧត្តរា ឯតេសន្តិ បញ្ញុត្តរា. ផលវិមុត្តិំ បត្វា សារប្បត្តា ហោន្តីតិ វិមុត្តិសារា. អារម្មណវសេន អមតំ និព្ពានំ ឱគាហិត្វា តត្ថ បតិដ្ឋិតាតិ អមតោគធា. តេន ច មា មញ្ញីតិ តេន វិស្សជ្ជនេន ‘‘អហំ អគ្គសាវកេន បុច្ឆិតេ បញ្ហេ វិស្សជ្ជេសិ’’ន្តិ មា មានំ វា ទប្បំ វា អកាសិ.

៥-៦. គណ្ឌសុត្តាទិវណ្ណនា

១៥-១៦. បញ្ចមេ តីណិ ចត្តារិ វស្សានិ វស្សគណា, អនេកេ វស្សគណា ឧប្បន្នា អស្សាតិ អនេកវស្សគណិកោ. តស្សស្សូតិ តស្ស ភវេយ្យុំ. អភេទនមុខានីតិ ន កេនចិ ភិន្ទិត្វា កតានិ, កេវលំ កម្មសមុដ្ឋិតានេវ វណមុខានិ. ជេគុច្ឆិយំយេវាតិ ជិគុច្ឆិតព្ពមេវ បដិកូលមេវ. ចាតុមហាភូតិកស្សាតិ ចតុមហាភូតមយស្ស. ឱទនកុម្មាសូបចយស្សាតិ ឱទនេន ចេវ កុម្មាសេន ច ឧបចិតស្ស វឌ្ឍិតស្ស. អនិច្ចុច្ឆាទនបរិមទ្ទនភេទនវិទ្ធំសនធម្មស្សាតិ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចធម្មស្ស, ទុគ្គន្ធវិឃាតត្ថាយ តនុវិលេបនេន ឧច្ឆាទនធម្មស្ស, អង្គបច្ចង្គាពាធវិនោទនត្ថាយ ខុទ្ទកសម្ពាហនេន បរិមទ្ទនធម្មស្ស, ទហរកាលេ វា ឩរូសុ សយាបេត្វា គព្ភវាសេន ទុស្សណ្ឋិតានំ តេសំ តេសំ អង្គបច្ចង្គានំ សណ្ឋានសម្បាទនត្ថំ អញ្ឆនបីឡនាទិវសេន បរិមទ្ទនធម្មស្ស, ឯវំ បរិហរិតស្សាបិ ច ភេទនវិទ្ធំសនធម្មស្ស, ភិជ្ជនវិកិរណសភាវស្សេវាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច អនិច្ចបទេន ចេវ ភេទនវិទ្ធំសនបទេហិ ចស្ស អត្ថង្គមោ កថិតោ, សេសេហិ សមុទយោ. និព្ពិន្ទថាតិ ឧក្កណ្ឋថ បជហថ ឥមំ កាយន្តិ ទស្សេតិ. ឯវមិមស្មិំ សុត្តេ ពលវវិបស្សនា កថិតា. ឆដ្ឋំ វុត្តនយមេវ. សញ្ញាសីសេន បនេត្ថ ញាណមេវ កថិតំ.

៧-៨. កុលសុត្តាទិវណ្ណនា

១៧-១៨. សត្តមេ ន មនាបេន បច្ចុដ្ឋេន្តីតិ មនវឌ្ឍនេន មនំ អល្លីយនាការេន អាសនា វុដ្ឋាយ បច្ចុគ្គមនំ ន ករោន្តិ. ន មនាបេន អភិវាទេន្តីតិ ន បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទន្តិ. អសក្កច្ចំ ទេន្តីតិ អចិត្តីការេន ទេន្តិ. នោ សក្កច្ចន្តិ សហត្ថា ន ទេន្តិ. ន ឧបនិសីទន្តិ ធម្មសវនាយាតិ ‘‘ធម្មំ សុណិស្សាមា’’តិ ន សមីបេ និសីទន្តិ. ន សុស្សូសន្តីតិ ឃដបិដ្ឋេ អាសិត្តឧទកំ វិយ វិវដ្ដេត្វា គច្ឆតិ. អដ្ឋមេ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន មេត្តាភាវនំ បក្ខិបិត្វា នវង្គសមន្នាគតោតិ វុត្តំ.

៩. ទេវតាសុត្តវណ្ណនា

១៩. នវមេ វិប្បដិសារិនិយោតិ វិប្បដិសារិតំ មង្កុភាវំ អាបជ្ជិម្ហ. ហីនំ កាយន្តិ ឧបរិទេវលោកំ ឧបាទាយ ហេដ្ឋិមោ ហីនោតិ វុច្ចតិ. នោ ច ខោ យថាសត្តិ យថាពលំ សំវិភជិម្ហាតិ អត្តនោ សត្តិយា ច ពលស្ស ច អនុរូបេន សីលវន្តានំ សំវិភាគំ កត្វា ន ភុញ្ជិម្ហា.

១០. វេលាមសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ អបិ នុ តេ, គហបតិ, កុលេ ទានំ ទីយតីតិ នយិទំ ភគវា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ សន្ធាយ បុច្ឆតិ. សេដ្ឋិស្ស ហិ ឃរេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស និច្ចំ បណីតទានំ ទីយតិ, ន តំ សត្ថា ន ជានាតិ. លោកិយមហាជនស្ស បន ទិយ្យមានទានំ អត្ថិ, តំ លូខំ ហោតិ, សេដ្ឋិស្ស ចិត្តំ ន បីណេតិ. តំ បុច្ឆាមីតិ បុច្ឆតិ. កណាជកន្តិ សកុណ្ឌកភត្តំ, សកុណ្ឌកេហិបិ កណិកតណ្ឌុលេហេវ បក្កំ. ពិឡង្គទុតិយន្តិ កញ្ជិយទុតិយំ. អសក្កច្ចំ ទេតីតិ អសក្ករិត្វា ទេតិ. អចិត្តីកត្វាតិ អចិត្តីការេន ទក្ខិណេយ្យ អគារវេន ទេតិ. អសហត្ថា ទេតីតិ សហត្ថេន អទត្វា បរហត្ថេន ទេតិ, អាណត្តិមត្តមេវ ករោតីតិ អត្ថោ. អបវិទ្ធំ ទេតីតិ ន និរន្តរំ ទេតិ, សំវច្ឆរិកំ សោណ្ឌពលិ វិយ ហោតិ. អនាគមនទិដ្ឋិកោ ទេតីតិ ន កម្មញ្ច ផលញ្ច សទ្ទហិត្វា ទេតិ.

យត្ថ យត្ថាតិ តីសុ កុលសម្បទាសុ យស្មិំ យស្មិំ កុលេ. ន ឧឡារាយ ភត្តភោគាយាតិអាទីសុ នានគ្គរសសុគន្ធសាលិភោជនេ ឧបនីតេ ចិត្តំ ន នមតិ, ‘‘ហរថេតំ រោគវឌ្ឍន’’ន្តិ វត្វា យេន វា តេន វា ឌាកេន សទ្ធិំ សកុណ្ឌកភត្តំ អមតំ វិយ សម្បិយាយមានោ ភុញ្ជតិ. កាសិកាទីសុ វរវត្ថេសុ ឧបនីតេសុ ‘‘ហរថេតានិ និវាសេន្តស្ស បដិច្ឆាទេតុម្បិ ន សក្កោន្តិ, គត្តេសុបិ ន សណ្ឋហន្តី’’តិ វត្វា នាឡិកេរសាដកមូលតចសទិសានិ បន ថូលវត្ថានិ ‘‘ឥមានិ និវាសេន្តោ និវត្ថភាវម្បិ ជានាតិ, បដិច្ឆាទេតព្ពម្បិ បដិច្ឆាទេន្តី’’តិ សម្បិយាយមានោ និវាសេតិ. ហត្ថិយានអស្សយានរថយានសុវណ្ណសិវិកាទីសុ ឧបនីតេសុ ‘‘ហរថេតានិ ចលាចលានិ, ន សក្កា ឯត្ថ និសីទិតុ’’ន្តិ វត្វា ជជ្ជររថកេ ឧបនីតេ ‘‘អយំ និច្ចលោ, ឯត្ថ សុខំ និសីទិតុ’’ន្តិ តំ សាទិយតិ. ន ឧឡារេសុ បញ្ចសុ កាមគុណេសូតិ អលង្កតបដិយត្តា រូបវតិយោ ឥត្ថិយោ ទិស្វា ‘‘យក្ខិនិយោ មញ្ញេ, ឯតា ខាទិតុកាមា, កិំ ឯតាហី’’តិ យថាផាសុកេនេវ វីតិនាមេតិ. ន សុស្សូសន្តីតិ សោតុំ ន ឥច្ឆន្តិ, ន សទ្ទហន្តីតិ អត្ថោ. ន សោតំ ឱទហន្តីតិ កថិតស្ស សវនត្ថំ ន សោតបសាទំ ឱទហន្តិ. សក្កច្ចន្តិអាទីនិ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពានិ.

វេលាមោតិ ជាតិគោត្តរូបភោគសទ្ធាបញ្ញាទីហិ មរិយាទវេលំ អតិក្កន្តេហិ ឧឡារេហិ គុណេហិ សមន្នាគតត្តា ឯវំលទ្ធនាមោ. សោ ឯវរូបំ ទានំ អទាសិ មហាទានន្តិ ឯត្ថ អយំ អនុបុព្ពីកថា – សោ កិរ អតីតេ ពារាណសិយំ បុរោហិតគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, វេលាមកុមារោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ សោឡសវស្សកាលេ ពារាណសិរាជកុមារេន សទ្ធិំ សិប្បុគ្គហណត្ថំ តក្កសិលំ អគមាសិ. តេ ឧភោបិ ទិសាបាមោក្ខស្ស អាចរិយស្ស សន្តិកេ សិប្បំ បដ្ឋបយិំសុ. យថា ច តេ, ឯវំ អញ្ញេបិ ជម្ពុទីបេ ចតុរាសីតិសហស្សរាជកុមារា. ពោធិសត្តោ អត្តនា គហិតដ្ឋានេ បិដ្ឋិអាចរិយោ ហុត្វា ចតុរាសីតិ រាជកុមារសហស្សានិ សិក្ខាបេតិ, សយម្បិ សោឡសវស្សេហិ គហេតព្ពសិប្បំ តីហិ វស្សេហិ ឧគ្គណ្ហិ. អាចរិយោ ‘‘វេលាមកុមារស្ស សិប្បំ បគុណ’’ន្តិ ញត្វា, ‘‘តាតា, វេលាមោ មយា ញាតំ សព្ពំ ជានាតិ, តុម្ហេ សព្ពេបិ សមគ្គា គន្ត្វា ឯតស្ស សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហថា’’តិ ចតុរាសីតិ កុមារសហស្សានិ ពោធិសត្តស្ស និយ្យាទេសិ.

ពោធិសត្តោ អាចរិយំ វន្ទិត្វា ចតុរាសីតិ កុមារសហស្សបរិវារោ និក្ខមិត្វា ឯកំ អាសន្ននគរំ បត្វា នគរសាមិកំ រាជកុមារំ ឧគ្គណ្ហាបេត្វា តស្ស សិប្បេ បគុណេ ជាតេ តំ តត្ថេវ និវត្តេសិ. ឯតេនុបាយេន ចតុរាសីតិ នគរសហស្សានិ គន្ត្វា ចតុរាសីតិយា រាជកុមារានំ សិប្បំ បគុណំ ការេត្វា តស្មិំ តស្មិំ នគរេ តំ តំ និវត្តេត្វា ពារាណសិរាជកុមារំ អាទាយ ពារាណសិំ បច្ចាគញ្ឆិ. មនុស្សា កុមារំ បរិយោសិតសិប្បំ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិំសុ, វេលាមស្ស បុរោហិតដ្ឋានំ អទំសុ. តេបិ ចតុរាសីតិសហស្សរាជកុមារា សកេសុ សកេសុ រជ្ជេសុ អភិសេកំ បត្វា អនុសំវច្ឆរំ ពារាណសិរញ្ញោ ឧបដ្ឋានំ អាគច្ឆន្តិ. តេ រាជានំ ទិស្វា វេលាមស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘អាចរិយ, អម្ហេ រជ្ជេសុ បតិដ្ឋិតា, វទេយ្យាថ យេនត្ថោ’’តិ វត្វា គច្ឆន្តិ. តេសំ គមនាគមនកាលេ សកដសន្ទមានិកគាវិគោណកុក្កុដសូករាទយោ គណ្ហន្តានំ ជនបទោ អតិវិយ ឧបទ្ទុតោ ហោតិ, មហាជនោ សន្និបតិត្វា រាជង្គណេ កន្ទតិ.

រាជា វេលាមំ បក្កោសិត្វា, ‘‘អាចរិយ, ឧបទ្ទុតោ ជនបទោ, រាជានោ គមនាគមនកាលេ មហាវិលោបំ ករោន្តិ, មនុស្សា សន្ធារេតុំ ន សក្កោន្តិ, ជនបទបីឡាយ ឧបសមំ ឯកំ ឧបាយំ ករោថា’’តិ. សាធុ មហារាជ, ឧបាយំ ករិស្សាមិ, តុម្ហាកំ យត្តកេន ជនបទេន អត្ថោ, តំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហថាតិ. រាជា តថា អកាសិ. វេលាមោ ចតុរាសីតិយា រាជសហស្សានំ ជនបទេ វិចារេត្វា ចក្កនាភិយំ អរេ វិយ រញ្ញោ ជនបទស្មិំ ឱរោបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ តេ រាជានោ អាគច្ឆន្តាបិ គច្ឆន្តាបិ អត្តនោ អត្តនោ ជនបទេនេវ សញ្ចរន្តិ, អម្ហាកំ ជនបទោតិ វិលោបំ ន ករោន្តិ. រាជគារវេន រញ្ញោ ជនបទម្បិ ន បីឡេន្តិ. ជនបទា សន្និសិន្នា និស្សទ្ទា និរវា អហេសុំ. សព្ពេ រាជានោ ហដ្ឋតុដ្ឋា ‘‘យេន វោ, អាចរិយ, អត្ថោ, តំ អម្ហាកំ វទេថា’’តិ បវារយិំសុ.

វេលាមោ សីសំន្ហាតោ អត្តនោ អន្តោនិវេសនេ សត្តរតនបរិបូរានំ គព្ភានំ ទ្វារានិ វិវរាបេត្វា យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា ឋបិតំ ធនំ ឱលោកេត្វា អាយវយំ ឧបធារេត្វា ‘‘មយា សកលជម្ពុទីបំ ខោភេន្តេន ទានំ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ រញ្ញោ អារោចេត្វា គង្គាតីរេ ទ្វាទសយោជនិកា ឧទ្ធនបន្តិយោ ការេត្វា តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ សប្បិមធុផាណិតតេលតិលតណ្ឌុលាទីនំ ឋបនត្ថាយ មហាកោដ្ឋាគារានិ បតិដ្ឋាបេត្វា ‘‘ឯកេកស្មិំ ឋានេ ឯត្តកា ឯត្តកា ជនា សំវិទហថ, យំកិញ្ចិ មនុស្សានំ លទ្ធព្ពំ នាម អត្ថិ, តតោ ឯកស្មិម្បិ អសតិ មយ្ហំ អារោចេយ្យាថា’’តិ មនុស្សេ សំវិធាយ ‘‘អសុកទិវសតោ បដ្ឋាយ វេលាមព្រាហ្មណស្ស ទានំ ភុញ្ជន្តូ’’តិ នគរេ ភេរិំ ចរាបេត្វា ‘‘ទានគ្គំ បរិនិដ្ឋិត’’ន្តិ ទានយុត្តេហិ អារោចិតេ សហស្សគ្ឃនកំ វត្ថំ និវាសេត្វា បញ្ចសតគ្ឃនកំ ឯកំសំ កត្វា សព្ពាលង្ការភូសិតោ ទានវីមំសនត្ថាយ ផលិកវណ្ណស្ស ឧទកស្ស សុវណ្ណភិង្គារំ បូរេត្វា ‘‘ឥមស្មិំ លោកេ សចេ ឥមំ ទានំ បដិគ្គហេតុំ យុត្តរូបា ទក្ខិណេយ្យបុគ្គលា អត្ថិ, ឥទំ ឧទកំ និក្ខមិត្វា បថវិំ គណ្ហាតុ. សចេ នត្ថិ, ឯវមេវ តិដ្ឋតូ’’តិ សច្ចកិរិយំ កត្វា ភិង្គារំ អធោមុខំ អកាសិ. ឧទកំ ធមករណេន គហិតំ វិយ អហោសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘សុញ្ញោ វត, ភោ, ជម្ពុទីបោ, ឯកបុគ្គលោបិ ទក្ខិណំ បដិគ្គហេតុំ យុត្តរូបោ នត្ថី’’តិ វិប្បដិសារំ អកត្វា ‘‘សចេ ទាយកស្ស វសេនាយំ ទក្ខិណា វិសុជ្ឈិស្សតិ, ឧទកំ និក្ខមិត្វា បថវិំ គណ្ហាតូ’’តិ ចិន្តេសិ. ផលិកវណ្ណសទិសំ ឧទកំ និក្ខមិត្វា បថវិំ គណ្ហិ. ‘‘ឥទានិ ទានំ ទស្សាមី’’តិ ទានគ្គំ បត្វា ទានំ ឱលោកេត្វា យាគុវេលាយ យាគុំ, ខជ្ជកវេលាយ ខជ្ជកំ, ភោជនវេលាយ ភោជនំ ទាបេសិ. ឯតេនេវ នីហារេន ទិវសេ ទិវសេ ទានំ ទីយតិ.

តស្មិំ ខោ បន ទានគ្គេ ‘‘ឥទំ នាម អត្ថិ, ឥទំ នាម នត្ថី’’តិ វត្តព្ពំ នត្ថិ. ឥទានិ តំ ទានំ ឯត្តកមត្តេនេវ ន និដ្ឋំ គមិស្សតីតិ រត្តសុវណ្ណំ នីហរាបេត្វា សុវណ្ណបាតិយោ ការេត្វា ចតុរាសីតិសុវណ្ណបាតិសហស្សាទីនំ អត្ថាយ ចតុរាសីតិរាជសហស្សានំ សាសនំ បហិណិ. រាជានោ ‘‘ចិរស្សំ វត មយំ អាចរិយេន អនុគ្គហិតា’’តិ សព្ពំ សម្បាទេត្វា បេសេសុំ. ទានេ ទិយ្យមានេយេវ សត្ត វស្សានិ សត្ត មាសា អតិក្កន្តា. អថ ព្រាហ្មណោ ‘‘ហិរញ្ញំ ភាជេត្វា ទានំ ទស្សាមី’’តិ មហន្តេ ឱកាសេ ទានំ សជ្ជាបេសិ. សជ្ជាបេត្វា ចតុរាសីតិ សុវណ្ណបាតិសហស្សានិ អាទិំ កត្វា កោដិតោ បដ្ឋាយ អទាសិ.

តត្ថ រូបិយបូរានីតិ រជតតដ្ដិរជតផាលរជតមាសកេហិ បូរានិ. បាតិយោ បន ខុទ្ទិកាតិ ន សល្លក្ខេតព្ពា, ឯកករីសប្បមាណេ ភូមិភាគេ ចតស្សោវ បាតិយោ ឋបយិំសុ. បាតិមកុឡំ នវរតនំ ហោតិ, មុខវដ្ដិតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋរតនំ, បាតិមុខវដ្ដិយា ឆយុត្តោ អាជញ្ញរថោ អនុបរិយាយតិ, ទទមានោ បាតិយា ពាហិរន្តេន វគ្គវគ្គេ បដិគ្គាហកេ ឋបេត្វា បឋមំ បាតិយា បក្ខិត្តំ ទត្វា បច្ឆា សន្ធិសន្ធិតោ វិយោជេត្វា បាតិន្តិ ឯវំ ចតុរាសីតិ បាតិសហស្សានិ អទាសិ. រូបិយបាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថបិ ច សុវណ្ណបូរានីតិ សុវណ្ណតដ្ដិសុវណ្ណផាលសុវណ្ណមាសកេហិ បូរានិ. ហិរញ្ញបូរានីតិ សត្តវិធរតនបូរានិ. សោវណ្ណាលង្ការានីតិ សុវណ្ណាលង្ការានិ. កំសូបធារណានីតិ រជតមយខីរបដិច្ឆកានិ. តាសំ បន ធេនូនំ សិង្គានិ សុវណ្ណកោសកបរិយោនទ្ធានិ អហេសុំ, គីវាយ សុមនទាមំ បិឡន្ធិំសុ, ចតូសុ បាទេសុ នុបូរានិ, បិដ្ឋិយំ វរទុកូលំ បារុតំ, កណ្ឋេ សុវណ្ណឃណ្ដំ ពន្ធិំសុ. វត្ថកោដិសហស្សានីតិ លោកវោហារតោ វីសតិវត្ថយុគានិ ឯកា កោដិ, ឥធ បន ទស សាដកាតិ វុត្តំ. ខោមសុខុមានន្តិអាទិម្ហិ ខោមាទីសុ យំ យំ សុខុមំ, តំ តទេវ អទាសិ. យានិ បនេតានិ ឥត្ថិទានំ ឧសភទានំ មជ្ជទានំ សមជ្ជាទានន្តិ អទានសម្មតានិ, តានិបិ ឯស ‘‘វេលាមស្ស ទានមុខេ ឥទំ នាម នត្ថី’’តិ វចនបថំ បច្ឆិន្ទិតុំ បរិវារត្ថាយ អទាសិ. នជ្ជោ មញ្ញេ វិស្សន្ទន្តីតិ នទិយោ វិយ វិស្សន្ទន្តិ.

ឥមិនា សត្ថា វេលាមស្ស ទានំ កថេត្វា, ‘‘គហបតិ, ឯតំ មហាទានំ នាញ្ញោ អទាសិ, អហំ អទាសិំ. ឯវរូបំ បន ទានំ ទទន្តោបិ អហំ បដិគ្គហេតុំ យុត្តរូបំ បុគ្គលំ នាលត្ថំ, ត្វំ មាទិសេ ពុទ្ធេ លោកស្មិំ ទិដ្ឋមានេ ទានំ ទទមានោ កស្មា ចិន្តេសី’’តិ សេដ្ឋិស្ស ទេសនំ វឌ្ឍេន្តោ សិយា ខោ បន តេតិអាទិមាហ. ននុ ច យានិ តទា អហេសុំ រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណានិ, តានិ និរុទ្ធានិ? កស្មា ‘‘អហំ តេន សមយេន វេលាមោ ព្រាហ្មណោ’’តិ អាហាតិ? បវេណិយា អវិច្ឆិន្នត្តា. តានិ ហិ រូបាទីនិ និរុជ្ឈមានានិ ឥមេសំ បច្ចយេ ទត្វា និរុទ្ធានិ អបរាបរំ អវិច្ឆិន្នំ បវេណិំ គហេត្វា ឯវមាហ. ន តំ កោចិ ទក្ខិណំ សោធេតីតិ កោចិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ទេវោ វា មារោ វា ឧដ្ឋាយ តំ ទក្ខិណំ សោធេតីតិ វត្តព្ពោ នាហោសិ. តញ្ហិ ទក្ខិណំ សោធេន្តោ ឧត្តមកោដិយា ពុទ្ធោ, ហេដ្ឋិមកោដិយា ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរសទិសោ សាវកោ សោធេយ្យ.

ទិដ្ឋិសម្បន្នន្តិ ទស្សនសម្បន្នំ សោតាបន្នំ. ឥទំ តតោ មហប្ផលតរន្តិ ឥទំ សោតាបន្នស្ស ទិន្នទានំ លោកិយមហាជនស្ស សត្តមាសាធិកានិ សត្ត សំវច្ឆរានិ ឯត្តកំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ បរិច្ចជន្តេន ទិន្នទានតោ មហប្ផលំ.

យោ ច សតំ ទិដ្ឋិសម្បន្នានន្តិ ឯត្ថ ឯកស្ស សកទាគាមិស្ស វសេន ឯកុត្តរសតំ សោតាបន្នេ កត្វា សោតាបន្នគណនា វេទិតព្ពា. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពវារេសុ ហេដ្ឋា ហេដ្ឋា អាគតេ អនន្តរេន សតគុណំ កត្វា បុគ្គលគណនា វេទិតព្ពា.

ពុទ្ធប្បមុខន្តិ ឯត្ថ សម្មាសម្ពុទ្ធំ សង្ឃត្ថេរំ កត្វា និសិន្នោ សង្ឃោ ពុទ្ធប្បមុខោ សង្ឃោតិ វេទិតព្ពោ. ចាតុទ្ទិសំ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្សាតិ ឯត្ថ ចាតុទ្ទិសំ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស កតវិហារោ នាម យត្ថ ចេតិយំ បតិដ្ឋិតំ ហោតិ, ធម្មស្សវនំ ករីយតិ, ចតូហិ ទិសាហិ អនុទិសាហិ ច ភិក្ខូ អាគន្ត្វា អប្បដិបុច្ឆិត្វាយេវ បាទេ ធោវិត្វា កុញ្ចិកាយ ទ្វារំ វិវរិត្វា សេនាសនំ បដិជគ្គិត្វា វសិត្វា យថាផាសុកំ គច្ឆន្តិ. សោ អន្តមសោ ចតុរតនិយា បណ្ណសាលាបិ ហោតុ, ចាតុទ្ទិសំ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស កតវិហារោត្វេវ វុច្ចតិ.

សរណំ គច្ឆេយ្យាតិ ឯត្ថ មគ្គេនាគតំ អនិវត្តនសរណំ អធិប្បេតំ. អបរេ បនាហុ – អត្តានំ និយ្យាទេត្វា ទិន្នត្តា សរណាគមនំ តតោ មហប្ផលតរន្តិ វុត្តំ. សិក្ខាបទានិ សមាទិយេយ្យាតិ បញ្ច សីលានិ គណ្ហេយ្យ. សីលម្បិ មគ្គេន អាគតំ អនិវត្តនសីលមេវ កថិតំ. អបរេ បនាហុ – សព្ពសត្តានំ អភយទានស្ស ទិន្នត្តា សីលំ តតោ មហប្ផលតរន្តិ វុត្តំ. គន្ធោហនមត្តន្តិ គន្ធឩហនមត្តំ, ទ្វីហង្គុលីហិ គណ្ឌបិណ្ឌំ គហេត្វា ឧបសិង្ឃនមត្តំ. អបរេ បន ‘‘គទ្ទោហនមត្ត’’ន្តិ បាឡិំ វត្វា គាវិយា ឯកវារំ ថនអញ្ឆនមត្តន្តិ អត្ថំ វទន្តិ. មេត្តចិត្តន្តិ សព្ពសត្តានំ ហិតានុផរណចិត្តំ. តំ បន អប្បនាវសេនេវ គហិតំ. អនិច្ចសញ្ញន្តិ មគ្គស្ស អនន្តរបច្ចយភាវេន សិខាបត្តពលវវិបស្សនំ.

ឧបមាតោ បន ឥមានិ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ឯវំ វេទិតព្ពានិ – សចេបិ ហិ ជម្ពុទីបំ ភេរិតលសទិសំ សមតលំ កត្វា កោដិតោ បដ្ឋាយ បល្លង្កេ អត្ថរិត្វា អរិយបុគ្គលេ និសីទាបេយ្យ, តត្ថ សោតាបន្នានំ ទស បន្តិយោ អស្សុ, សកទាគាមីនំ បញ្ច, អនាគាមីនំ អឌ្ឍតេយ្យា, ខិណាសវានំ ទិយឌ្ឍា, បច្ចេកពុទ្ធានំ ឯកា បន្តិ ភវេយ្យ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯកកោវ. ឯត្តកស្ស ជនស្ស ទិន្នទានតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ទិន្នមេវ មហប្ផលំ. ឥតរំ បន –

‘‘វិហារទានំ បណិបាតោ, សិក្ខា មេត្តាយ ភាវនា;

ខយតោ សម្មសន្តស្ស, កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិំ’’.

តេនេវ ភគវា បរិនិព្ពានសមយេ ‘‘ធម្មានុធម្មប្បដិបត្តិ អនុត្តរា បូជា’’តិ អាហ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សីហនាទវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. សត្តាវាសវគ្គោ

១. តិឋានសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយស្ស បឋមេ ឧត្តរកុរុកាតិ ឧត្តរកុរុវាសិនោ. អធិគ្គណ្ហន្តីតិ អធិភវន្តិ, អធិកា វិសិដ្ឋា ជេដ្ឋកា ហោន្តិ. អមមាតិ និត្តណ្ហា. អដ្ឋកថាយំ បន និទ្ទុក្ខាតិ វុត្តំ. អបរិគ្គហាតិ ‘‘ឥទំ មយ្ហ’’ន្តិ បរិគ្គហរហិតា. និយតាយុកាតិ តេសញ្ហិ និពទ្ធំ អាយុ វស្សសហស្សមេវ, គតិបិ និពទ្ធា, តតោ ចវិត្វា សគ្គេយេវ និព្ពត្តន្តិ. សតិមន្តោតិ ទេវតានញ្ហិ ឯកន្តសុខិតាយ សតិ ថិរា ន ហោតិ, នេរយិកានំ ឯកន្តទុក្ខិតាយ. ឥមេសំ បន វោកិណ្ណសុខទុក្ខត្តា សតិ ថិរា ហោតិ. ឥធ ព្រហ្មចរិយវាសោតិ ជម្ពុទីបេ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធានំ ឧប្បជ្ជនតោ អដ្ឋង្គិកមគ្គព្រហ្មចរិយវាសោបិ ឥធេវ ហោតិ.

២. អស្សខឡុង្កសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ ជវសម្បន្នោតិ បទជវេន សម្បន្នោ. ន វណ្ណសម្បន្នោតិ ន សរីរវណ្ណេន សម្បន្នោ. បុរិសខឡុង្កេសុ ជវសម្បន្នោតិ ញាណជវេន សម្បន្នោ. ន វណ្ណសម្បន្នោតិ ន គុណវណ្ណេន សម្បន្នោ. សេសំ បាឡិនយេនេវ វេទិតព្ពំ. យញ្ហេត្ថ វត្តព្ពំ សិយា, តំ តិកនិបាតវណ្ណនាយំ វុត្តមេវ.

៣. តណ្ហាមូលកសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ តណ្ហំ បដិច្ចាតិ ទ្វេ តណ្ហា ឯសនតណ្ហា ឯសិតតណ្ហា ច. យាយ តណ្ហាយ អជបថសង្កុបថាទីនិ បដិបជ្ជិត្វា ភោគេ ឯសតិ គវេសតិ, អយំ ឯសនតណ្ហា នាម. យា តេសុ ឯសិតេសុ គវេសិតេសុ បដិលទ្ធេសុ តណ្ហា, អយំ ឯសិតតណ្ហា នាម. ឥធ បន ឯសនតណ្ហា ទដ្ឋព្ពា. បរិយេសនាតិ រូបាទិអារម្មណបរិយេសនា. សា ហិ ឯសនតណ្ហាយ សតិ ហោតិ. លាភោតិ រូបាទិអារម្មណបដិលាភោ. សោ ហិ បរិយេសនាយ សតិ ហោតិ.

វិនិច្ឆយោ បន ញាណតណ្ហាទិដ្ឋិវិតក្កវសេន ចតុព្ពិធោ. តត្ថ ‘‘សុខវិនិច្ឆយំ ជញ្ញា, សុខវិនិច្ឆយំ ញត្វា អជ្ឈត្តំ សុខមនុយុញ្ជេយ្យា’’តិ (ម. និ. ៣.៣២៣) អយំ ញាណវិនិច្ឆយោ. ‘‘វិនិច្ឆយាតិ ទ្វេ វិនិច្ឆយា តណ្ហាវិនិច្ឆយោ ច ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយោ ចា’’តិ (មហានិ. ១០២) ឯវំ អាគតានិ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតានិ តណ្ហាវិនិច្ឆយោ. ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយោ. ‘‘ឆន្ទោ ខោ, ទេវានមិន្ទ, វិតក្កនិទានោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣៥៨) ឥមស្មិំ បន សុត្តេ ឥធ វិនិច្ឆយោតិ វុត្តោ វិតក្កោយេវ អាគតោ. លាភំ លភិត្វា ហិ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ សុន្ទរាសុន្ទរំ វិតក្កេនេវ វិនិច្ឆិនន្តិ ‘‘ឯត្តកំ មេ រូបារម្មណត្ថាយ ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ សទ្ធារម្មណត្ថាយ, ឯត្តកំ មយ្ហំ ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ បរស្ស, ឯត្តកំ បរិភុញ្ជិស្សាមិ, ឯត្តកំ និទហិស្សាមី’’តិ. តេន វុត្តំ – លាភំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោតិ.

ឆន្ទរាគោតិ ឯវំ អកុសលវិតក្កេន វិតក្កិតេ វត្ថុស្មិំ ទុព្ពលរាគោ ច ពលវរាគោ ច ឧប្បជ្ជតិ. ឥទញ្ហិ ឥធ ឆន្ទោតិ ទុព្ពលរាគស្សាធិវចនំ. អជ្ឈោសានន្តិ អហំ មមន្តិ ពលវសន្និដ្ឋានំ. បរិគ្គហោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន បរិគ្គហករណំ. មច្ឆរិយន្តិ បរេហិ សាធារណភាវស្ស អសហនតា. តេនេវស្ស បោរាណា ឯវំ វចនត្ថំ វទន្តិ – ‘‘ឥទំ អច្ឆរិយំ មយ្ហមេវ ហោតុ, មា អញ្ញស្ស អច្ឆរិយំ ហោតូតិ បវត្តត្តា មច្ឆរិយន្តិ វុច្ចតី’’តិ. អារក្ខោតិ ទ្វារបិទហនមញ្ជូសាគោបនាទិវសេន សុដ្ឋុ រក្ខនំ. អធិករោតីតិ អធិករណំ, ការណស្សេតំ នាមំ. អារក្ខាធិករណន្តិ ភាវនបុំសកំ, អារក្ខាហេតូតិ អត្ថោ. ទណ្ឌាទានាទីសុ បរនិសេធនត្ថំ ទណ្ឌស្ស អាទានំ ទណ្ឌាទានំ. ឯកតោ ធារាទិនោ សត្ថស្ស អាទានំ សត្ថាទានំ. កលហោតិ កាយកលហោបិ វាចាកលហោបិ. បុរិមោ វិគ្គហោ, បច្ឆិមោ វិវាទោ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១០៣). តុវំតុវន្តិ អគារវវសេន តុវំតុវំវចនំ.

៤. សត្តាវាសសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ សត្តាវាសាតិ សត្តានំ អាវាសា, វសនដ្ឋានានីតិ អត្ថោ. តត្ថ សុទ្ធាវាសាបិ សត្តាវាសោវ, អសព្ពកាលិកត្តា បន ន គហិតា. សុទ្ធាវាសា ហិ ពុទ្ធានំ ខន្ធាវារដ្ឋានសទិសា, អសង្ខេយ្យកប្បេ ពុទ្ធេសុ អនិព្ពត្តេសុ តំ ឋានំ សុញ្ញំ ហោតិ. ឥតិ អសព្ពកាលិកត្តា ន គហិតា. សេសមេត្ថ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៥. បញ្ញាសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ យតោតិ យស្មិំ កាលេ. សុបរិចិតំ ហោតីតិ សុដ្ឋុ ឧបចិតំ សុវឌ្ឍិតំ ហោតិ. កល្លំ វចនាយាតិ យុត្តំ វត្តុំ. វីតរាគន្តិ វិគតរាគំ. អសរាគធម្មន្តិ ន សរជ្ជនសភាវំ. អនាវត្តិធម្មន្តិ អនាវត្តនសភាវំ អនិព្ពត្តារហំ, អប្បដិសន្ធិកភាវេនេវ និរុជ្ឈនសភាវន្តិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ខីណាសវោវ កថិតោ.

៦. សិលាយូបសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ ចន្ទិកាបុត្តោតិ មាតុ នាមវសេន បញ្ញាតោ ចន្ទិកាបុត្តត្ថេរោ. ចេតសា ចិត្តំ ហោតីតិ ចិត្តវារបរិយាយេន ចិត្តវារបរិយាយោ ចិតោ វឌ្ឍិតោ ហោតិ. ចេតសា ចិត្តំ សុបរិចិតន្តិ ចិត្តវារបរិយាយេន ចិត្តវារបរិយាយោ ឧបរូបរិ សុចិតោ សុវឌ្ឍិតោ ហោតិ. នេវស្ស ចិត្តំ បរិយាទិយន្តីតិ តានិ អារម្មណានិ តស្ស ខីណាសវស្ស ចិត្តុប្បាទំ គហេត្វា ខេបេត្វា ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ. អមិស្សីកតន្តិ តានិ អារម្មណានិ អនល្លីនត្តា តេហិ អមិស្សីកតំ. អានេញ្ជប្បត្តន្តិ អនិញ្ជនភាវំ និប្ផន្ទនភាវំ បត្តំ.

សិលាយូបោតិ សិលាថម្ភោ. សោឡសកុក្កុកោតិ ទីឃតោ សោឡសហត្ថោ. ហេដ្ឋានេមង្គមាតិ អាវាដស្ស ហេដ្ឋាគតា. ឧបរិ នេមស្សាតិ ឧបរិ អាវាដស្ស. សុនិខាតត្តាតិ អយមុសលេហិ កោដ្ដេត្វា កោដ្ដេត្វា សុដ្ឋុ និខាតត្តា. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ សិលាយូបោ វិយ ខីណាសវោ ទដ្ឋព្ពោ, មហាវាតា វិយ ឆសុ ទ្វារេសុ ឧប្បជ្ជនកា កិលេសា, ចតូហិ ទិសាហិ អាគន្ត្វា វាតានំ សិលាយូបំ ចាលេតុំ អសមត្ថភាវោ វិយ ឆសុ ទ្វារេសុ ឧប្បជ្ជនកកិលេសានំ ខីណាសវស្ស ចិត្តំ ចាលេតុំ អសមត្ថភាវោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ ខីណាសវោវ កថិតោ.

៧-៨. វេរសុត្តទ្វយវណ្ណនា

២៧-២៨. សត្តមេ ភយំ វេរំ បសវតីតិ ចិត្តុត្រាសភយញ្ច បុគ្គលវេរញ្ច បដិលភតិ. ចេតសិកន្តិ ចិត្តនិស្សិតំ. ទុក្ខន្តិ កាយវត្ថុកំ. ទោមនស្សន្តិ បដិឃសម្បយុត្តទុក្ខំ. ឥមស្មិំ សុត្តេ សោតាបត្តិមគ្គោ កថិតោ. អដ្ឋមំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស កថិតំ, ឥមស្មិំ បន សោតាបន្នោវ កថិតោតិ វុត្តំ.

៩. អាឃាតវត្ថុសុត្តវណ្ណនា

២៩. នវមេ អាឃាតវត្ថូនីតិ អាឃាតការណានិ. អាឃាតំ ពន្ធតីតិ កោបំ ពន្ធតិ ឧប្បាទេតិ.

១០-១១. អាឃាតបដិវិនយសុត្តាទិវណ្ណនា

៣០-៣១. ទសមេ អាឃាតបដិវិនយាតិ អាឃាតស្ស បដិវិនយការណានិ. តំ កុតេត្ថ លព្ភាតិ ‘‘តំ អនត្ថចរណំ មា អហោសី’’តិ ឯតស្មិំ បុគ្គលេ កុតោ លព្ភា, កេន ការណេន សក្កា លទ្ធុំ, ‘‘បរោ នាម បរស្ស អត្តនោ ចិត្តរុចិយា អនត្ថំ ករោតី’’តិ ឯវំ ចិន្តេត្វា អាឃាតំ បដិវិនេតិ. អថ វា សចាហំ កោបំ ករេយ្យំ, តំ កោបករណំ ឯត្ថ បុគ្គលេ កុតោ លព្ភា, កេន ការណេន លទ្ធព្ពន្តិ អត្ថោ. កុតោ លាភាតិបិ បាឋោ. សចាហំ ឯត្ថ កោបំ ករេយ្យំ, តស្មិំ មេ កោបករណេ កុតោ លាភា លាភា, នាម កេ សិយុន្តិ អត្ថោ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថេ តន្តិ និបាតមត្តមេវ ហោតិ. ឯកាទសមេ អនុបុព្ពនិរោធាតិ អនុបដិបាដិនិរោធា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សត្តាវាសវគ្គោ តតិយោ.

៤. មហាវគ្គោ

១-២. អនុបុព្ពវិហារសុត្តាទិវណ្ណនា

៣២-៣៣. ចតុត្ថស្ស បឋមេ អនុបុព្ពវិហារាតិ អនុបដិបាដិយា សមាបជ្ជិតព្ពវិហារា. ទុតិយេ យត្ថ កាមា និរុជ្ឈន្តីតិ យស្មិំ ឋានេ កាមា វូបសម្មន្តិ. និរោធេត្វាតិ អប្បដិវត្តេ កត្វា. និច្ឆាតាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិច្ឆាតានំ អភាវេន និច្ឆាតា. និព្ពុតាតិ អត្តបរិតាបនកិលេសានំ អភាវេន និព្ពុតា. តិណ្ណាតិ កាមតោ តិណ្ណា. បារំគតាតិ កាមេ បារំ គតា. តទង្គេនាតិ តេន ឈានង្គេន. ឯត្ថ កាមា និរុជ្ឈន្តីតិ ឯត្ថ បឋមជ្ឈានេ កាមា និរុជ្ឈន្តិ. តេ ចាតិ យេ បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជន្តិ, តេ កាមេ និរោធេត្វា និរោធេត្វា វិហរន្តិ នាម. បញ្ជលិកោតិ បគ្គហិតអញ្ជលិកោ ហុត្វា. បយិរុបាសេយ្យាតិ ឧបដ្ឋាបេយ្យ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៣. និព្ពានសុខសុត្តវណ្ណនា

៣៤. តតិយេ ឧទាយីតិ លាឡុទាយិត្ថេរោ. ឯតទេវ ខ្វេត្ថាតិ ឯតទេវ ខោ ឯត្ថ. កាមសហគតាតិ កាមនិស្សិតា. សមុទាចរន្តីតិ មនោទ្វារេ សញ្ចរន្តិ. អាពាធាយាតិ អាពាធនាយ បីឡនាយ. បរិយាយេនាតិ ការណេន. ឯវំ សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ អវេទយិតសុខំ នាម កថិតំ.

៤. គាវីឧបមាសុត្តវណ្ណនា

៣៥. ចតុត្ថេ បព្ពតេយ្យាតិ បព្ពតចារិនី. ន សុប្បតិដ្ឋិតំ បតិដ្ឋាបេត្វាតិ យថា សុប្បតិដ្ឋិតា ហោតិ, ឯវំ ន បតិដ្ឋាបេត្វា. តំ និមិត្តន្តិ តំ បឋមជ្ឈានសង្ខាតំ និមិត្តំ. ន ស្វាធិដ្ឋិតំ អធិដ្ឋាតីតិ យថា សុដ្ឋុ អធិដ្ឋិតំ ហោតិ, ន ឯវំ អធិដ្ឋាតិ. អនភិហិំសមានោតិ អបោថេន្តោ អវិហេឋេន្តោ. មុទុ ចិត្តំ ហោតិ កម្មញ្ញន្តិ យថា វិបស្សនាចិត្តំ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ មុទុ កម្មក្ខមំ កម្មយោគ្គំ ហោតិ, ឯវមស្ស អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ មុទុ ហោតិ កម្មញ្ញំ. អប្បមាណោ សមាធីតិ ចតុព្រហ្មវិហារសមាធិបិ មគ្គផលសមាធិបិ អប្បមាណោ សមាធិ នាម, ឥធ បន ‘‘អប្បមាណំ អប្បមាណារម្មណ’’ន្តិ ឥមិនា បរិយាយេន សុប្បគុណសមាធិ អប្បមាណសមាធីតិ ទដ្ឋព្ពោ. សោ អប្បមាណេន សមាធិនា សុភាវិតេនាតិ ឥមស្មិំ ឋានេ អយំ ភិក្ខុ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្តោ. ឥទានិ ខីណាសវស្ស អភិញ្ញាបដិបាដិំ ទស្សេន្តោ យស្ស យស្ស ចាតិអាទិមាហ.

៥. ឈានសុត្តវណ្ណនា

៣៦. បញ្ចមេ អាសវានំ ខយន្តិ អរហត្តំ. យទេវ តត្ថ ហោតិ រូបគតន្តិ តស្មិំ បឋមជ្ឈានក្ខណេ វត្ថុវសេន វា ចិត្តសមុដ្ឋានិកាទិវសេន វា យំ រូបំ នាម បវត្តតិ. វេទនាគតាទីនិ សម្បយុត្តវេទនាទីនំ វសេន វេទិតព្ពានិ. តេ ធម្មេតិ តេ រូបាទយោ បញ្ចក្ខន្ធធម្មេ. អនិច្ចតោតិអាទីសុ ហុត្វា អភាវាការេន អនិច្ចតោ, បដិបីឡនាការេន ទុក្ខតោ, រុជ្ជនាការេន រោគតោ, អន្តោទុស្សនដ្ឋេន គណ្ឌតោ, អនុបវិដ្ឋដ្ឋេន អនុកន្តនដ្ឋេន ច សល្លតោ, ទុក្ខដ្ឋេន អឃតោ, អាពាធនដ្ឋេន អាពាធតោ, អសកដ្ឋេន បរតោ, បលុជ្ជនដ្ឋេន បលោកតោ, អស្សាមិកដ្ឋេន សុញ្ញតោ, អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តតោ. សមនុបស្សតីតិ ពលវវិបស្សនាបញ្ញាយ បស្សតិ.

តេហិ ធម្មេហីតិ តេហិ បញ្ចក្ខន្ធធម្មេហិ. បដិវាបេតីតិ និព្ពានវសេន និវត្តេតិ. អមតាយ ធាតុយាតិ និព្ពានធាតុយា. ចិត្តំ ឧបសំហរតីតិ ញាណេន អានិសំសំ ទិស្វា ឱតារេតិ. សន្តន្តិ បច្ចនីកសន្តតាយ សន្តំ. បណីតន្តិ អតប្បកំ. សោ តត្ថ ឋិតោ អាសវានំ ខយំ បាបុណាតីតិ សោ តស្មិំ បឋមជ្ឈានេ ឋិតោ តំ ពលវវិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. អបរោ នយោ – សោ តេហិ ធម្មេហីតិ យស្មា អនិច្ចតោតិអាទីសុ អនិច្ចតោ បលោកតោតិ ទ្វីហិ បទេហិ អនិច្ចលក្ខណំ កថិតំ, ទុក្ខតោតិអាទីហិ ឆហិ ទុក្ខលក្ខណំ, បរតោ, សុញ្ញតោ, អនត្តតោតិ តីហិ អនត្តលក្ខណំ. តស្មា សោ តេហិ ឯវំ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា ទិដ្ឋេហិ អន្តោសមាបត្តិយំ បញ្ចក្ខន្ធធម្មេហិ. ចិត្តំ បដិវាបេតីតិ ចិត្តំ បដិសំហរតិ មោចេតិ អបនេតិ. ឧបសំហរតីតិ វិបស្សនាចិត្តំ តាវ សវនវសេន ថុតិវសេន បរិយត្តិវសេន បញ្ញត្តិវសេន ច សន្តំ និព្ពានន្តិ ឯវំ អសង្ខតាយ អមតាយ ធាតុយា ឧបសំហរតិ. មគ្គចិត្តំ និព្ពានំ អារម្មណករណវសេនេវ ‘‘ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីត’’ន្តិ ន ឯវំ វទតិ. ឥមិនា បនាការេន តំ បដិវិជ្ឈន្តោ តត្ថ ចិត្តំ ឧបសំហរតីតិ អត្ថោ.

សោ តត្ថ ឋិតោតិ តស្សា តិលក្ខណារម្មណាយ វិបស្សនាយ ឋិតោ. អាសវានំ ខយំ បាបុណាតីតិ អនុក្កមេន ចត្តារោ មគ្គេ ភាវេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. តេនេវ ធម្មរាគេនាតិ សមថវិបស្សនាធម្មេ ឆន្ទរាគេន. ធម្មនន្ទិយាតិ តស្សេវ វេវចនំ. សមថវិបស្សនាសុ ហិ សព្ពសោ ឆន្ទរាគំ បរិយាទាតុំ សក្កោន្តោ អរហត្តំ បាបុណាតិ, អសក្កោន្តោ អនាគាមី ហោតិ.

តិណបុរិសរូបកេ វាតិ តិណបោត្ថករូបេ វា. ទូរេ កណ្ឌេ បាតេតីតិ ទូរេបាតី. អវិរាធិតំ វិជ្ឈតីតិ អក្ខណវេធី. យទេវ តត្ថ ហោតិ វេទនាគតន្តិ ឥធ រូបំ ន គហិតំ. កស្មា? សមតិក្កន្តត្តា. អយញ្ហិ ហេដ្ឋា រូបាវចរជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា រូបំ អតិក្កមិត្វា អរូបាវចរសមាបត្តិំ សមាបន្នោតិ សមថវសេនាបិ អនេន រូបំ សមតិក្កន្តំ, ហេដ្ឋា រូបំ សម្មសិត្វា តំ អតិក្កម្ម ឥទានិ អរូបំ សម្មសតីតិ វិបស្សនាវសេនាបិ អនេន រូបំ អតិក្កន្តំ. អារុប្បេ បន សព្ពសោបិ រូបំ នត្ថីតិ តំ សន្ធាយបិ រូបំ ន គហិតំ. អថ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ កស្មា ន គហិតន្តិ? សុខុមត្តា. តស្មិញ្ហិ ចត្តារោបិ អរូបក្ខន្ធា សុខុមា ន សម្មសនូបគា. តេនេវាហ – ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, យាវតា សញ្ញាសមាបត្តិ តាវតា អញ្ញាបដិវេធោ’’តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យាវតា សចិត្តកសមាបត្តិ នាម អត្ថិ, តាវតា ឱឡារិកេ ធម្មេ សម្មសតោ អញ្ញាបដិវេធោ ហោតិ, អរហត្តំ សម្បជ្ជតិ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ បន សុខុមត្តា សញ្ញាសមាបត្តីតិ ន វុច្ចតិ. ឈាយីហេតេតិ ឈាយីហិ ឈានាភិរតេហិ ឯតានិ. វុដ្ឋហិត្វាតិ តតោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ. សមក្ខាតព្ពានីតិ សម្មា អក្ខាតព្ពានិ, ‘‘សន្តានិ បណីតានី’’តិ ឯវំ កេវលំ អាចិក្ខិតព្ពានិ ថោមេតព្ពានិ វណ្ណេតព្ពានីតិ.

៦. អានន្ទសុត្តវណ្ណនា

៣៧. ឆដ្ឋេ សម្ពាធេតិ បញ្ចកាមគុណសម្ពាធេ. ឱកាសាធិគមោតិ ឱកាសស្ស អធិគមោ. សត្តានំ វិសុទ្ធិយាតិ សត្តានំ វិសុទ្ធិំ បាបនត្ថាយ. សមតិក្កមាយាតិ សមតិក្កមនត្ថាយ. អត្ថង្គមាយាតិ អត្ថំ គមនត្ថាយ. ញាយស្ស អធិគមាយាតិ សហវិបស្សនកស្ស មគ្គស្ស អធិគមនត្ថាយ. និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយាតិ អបច្ចយនិព្ពានស្ស បច្ចក្ខករណត្ថាយ. តទេវ នាម ចក្ខុំ ភវិស្សតីតិ តញ្ញេវ បសាទចក្ខុ អសម្ភិន្នំ ភវិស្សតិ. តេ រូបាតិ តទេវ រូបារម្មណំ អាបាថំ អាគមិស្សតិ. តញ្ចាយតនំ នោ បដិសំវេទិស្សតីតិ តញ្ច រូបាយតនំ ន ជានិស្សតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឧទាយីតិ កាឡុទាយិត្ថេរោ. សញ្ញីមេវ នុ ខោតិ សចិត្តកោយេវ នុ ខោ. មការោ បទសន្ធិមត្តំ. កិំសញ្ញីតិ កតរសញ្ញាយ សញ្ញី ហុត្វា. សព្ពសោ រូបសញ្ញានន្តិ ឥទំ កស្មា គណ្ហិ, កិំ បឋមជ្ឈានាទិសមង្គិនោ រូបាទិបដិសំវេទនា ហោតីតិ? ន ហោតិ, យាវ បន កសិណរូបំ អារម្មណំ ហោតិ, តាវ រូបំ សមតិក្កន្តំ នាម ន ហោតិ. អសមតិក្កន្តត្តា បច្ចយោ ភវិតុំ សក្ខិស្សតិ. សមតិក្កន្តត្តា បន តំ នត្ថិ នាម ហោតិ, នត្ថិតាយ បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតីតិ ទស្សេតុំ ឥទមេវ គណ្ហិ.

ជដិលវាសិកាតិ ជដិលនគរវាសិនី. ន ចាភិនតោតិអាទីសុ រាគវសេន ន អភិនតោ, ទោសវសេន ន អបនតោ. សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលេសេ និគ្គណ្ហិត្វា វារេត្វា ឋិតោ, កិលេសានំ បន ឆិន្នន្តេ ឧប្បន្នោតិ ន សសង្ខារនិគ្គយ្ហវារិតគតោ. វិមុត្តត្តា ឋិតោតិ កិលេសេហិ វិមុត្តត្តាយេវ ឋិតោ. ឋិតត្តា សន្តុសិតោតិ ឋិតត្តាយេវ សន្តុដ្ឋោ នាម ជាតោ. សន្តុសិតត្តា នោ បរិតស្សតីតិ សន្តុដ្ឋត្តាយេវ បរិតាសំ នាបជ្ជតិ. អយំ, ភន្តេ អានន្ទ, សមាធិ កិំ ផលោតិ ឥមិនា អយំ ថេរី តាលផលញ្ញេវ គហេត្វា ‘‘ឥទំ ផលំ កិំ ផលំ នាមា’’តិ បុច្ឆមានា វិយ អរហត្តផលសមាធិំ គហេត្វា ‘‘អយំ, ភន្តេ អានន្ទ, សមាធិ កិំ ផលោ វុត្តោ ភគវតា’’តិ បុច្ឆតិ. អញ្ញាផលោ វុត្តោតិ អញ្ញា វុច្ចតិ អរហត្តំ, អរហត្តផលសមាធិ នាមេសោ វុត្តោ ភគវតាតិ អត្ថោ. ឯវំសញ្ញីបីតិ ឥមាយ អរហត្តផលសញ្ញាយ សញ្ញីបិ តទាយតនំ នោ បដិសំវេទេតីតិ ឯវំ ឥមស្មិំ សុត្តេ អរហត្តផលសមាធិ កថិតោតិ.

៧. លោកាយតិកសុត្តវណ្ណនា

៣៨. សត្តមេ លោកាយតិកាតិ លោកាយតវាទកា. សតតន្តិ សទា. សមិតន្តិ និរន្តរំ. តិដ្ឋតេតន្តិ តិដ្ឋតុ ឯតំ, មា ឯតំ បដ្ឋបេថ, កោ វោ ឯតេន អត្ថោ. ធម្មំ វោ ព្រាហ្មណា ទេសេស្សាមីតិ អហំ វោ ចតុសច្ចធម្មំ ទេសេស្សាមិ.

ទឡ្ហធម្មោតិ ទឡ្ហធនុំ គហេត្វា ឋិតោ. ធនុគ្គហោតិ ឥស្សាសោ. ទឡ្ហធនុ នាម ទ្វិសហស្សថាមំ វុច្ចតិ. ទ្វិសហស្សថាមំ នាម យស្ស អារោបិតស្ស ជិយាពទ្ធោ លោហសីសាទីនំ ភារោ ទណ្ឌេ គហេត្វា យាវ កណ្ឌប្បមាណា ឧក្ខិត្តស្ស បថវិតោ មុច្ចតិ. សិក្ខិតោតិ ទស ទ្វាទស វស្សានិ អាចរិយកុលេ ឧគ្គហិតសិប្បោ. កតហត្ថោតិ ឯកោ សិប្បមេវ ឧគ្គណ្ហាតិ, កតហត្ថោ ន ហោតិ អយំ បន កតហត្ថោ ចិណ្ណវសិភាវោ. កតូបាសនោតិ រាជកុលាទីសុ ទស្សិតសិប្បោ. លហុកេន អសនេនាតិ អន្តោ សុសិរំ កត្វា តូលាទីហិ បូរេត្វា កតលក្ខបរិកម្មេន សល្លហុកកណ្ឌេន. ឯវំ កតញ្ហិ ឯកឧសភគាមី ទ្វេ ឧសភានិបិ គច្ឆតិ…បេ… អដ្ឋុសភគាមី សោឡស ឧសភានិបិ គច្ឆតិ. អប្បកសិរេនាតិ និទ្ទុក្ខេន. អតិបាតេយ្យាតិ អតិក្កមេយ្យ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា សោ ធនុគ្គហោ តំ វិទត្ថិចតុរង្គុលំ ឆាយំ សីឃមេវ អតិក្កាមេតិ, ឯវំ សកលចក្កវាឡំ សីឃំ សីឃំ អតិក្កមនសមត្ថេន ជវេន សមន្នាគតោ. សន្ធាវនិកាយាតិ បទសា ធាវនេន. ឯវមាហំសូតិ ឯវំ វទន្តិ.

៨. ទេវាសុរសង្គាមសុត្តវណ្ណនា

៣៩. អដ្ឋមេ សមុបព្យូឡ្ហោ អហោសីតិ បច្ចុបដ្ឋិតោ អហោសិ. សង្គាមេយ្យាមាតិ សង្គាមំ ករេយ្យាម យុជ្ឈេយ្យាម. អបយិំសុយេវាតិ បលាយិំសុយេវ. ឧត្តរេនាភិមុខាតិ ឧត្តរាមុខា ហុត្វា. អភិយន្តេ វាតិ អនុពន្ធន្តិយេវ. ភីរុត្តានគតេនាតិ ភីរុត្តានំ ភយនិវារណំ បតិដ្ឋានំ គតេន. អករណីយាតិ យុទ្ធេន កិញ្ចិ អកត្តព្ពា. កស្មា បន នេសំ សង្គាមោ ហោតីតិ? អសុរា ហិ បុព្ពេ តាវតិំសវាសិនោ, តេ ចិត្តបាដលិយា បុប្ផនកាលេ ទិព្ពបារិច្ឆត្តកបុប្ផំ អនុស្សរន្តិ. តតោ ឧប្បន្នកោធា ‘‘គណ្ហថ ទេវេ’’តិ សម្មុខសម្មុខដ្ឋានេនេវ សិនេរុំ អភិរុហន្តិ, ទេវាបិ និក្ខមន្តិ. តេសំ គោបាលកទារកានំ អញ្ញមញ្ញំ ទណ្ឌកេហិ បហរណសទិសំ យុទ្ធំ ហោតិ. សក្កោ ទេវរាជា ហេដ្ឋា បញ្ចសុ ឋានេសុ អារក្ខំ ឋបេត្វា ឧបរិ ទេវបុរំ បរិវារេត្វា អត្តសទិសា វជិរហត្ថា បដិមា ឋបាបេសិ. អសុរា ហេដ្ឋា បញ្ច ឋានានិ បដិពាហិត្វា អភិរុឡ្ហា ឥន្ទបដិមាយោ ទិស្វា និវត្តិត្វា អសុរបុរមេវ គច្ឆន្តិ.

ទក្ខិណេនាភិមុខាតិ ទក្ខិណាមុខា ហុត្វា. អបទំ វធិត្វាតិ និប្បទំ និរវសេសំ វធិត្វា. អទស្សនំ គតោតិ មារោបិ វដ្ដបាទកំ កត្វា រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបន្នស្ស ចិត្តំ ជានាតិ, តទេវ វិបស្សនាបាទកំ កត្វា សមាបន្នស្ស ចិត្តំ ជានាតិ. អរូបាវចរសមាបត្តិ បន វដ្ដបាទា វា ហោតុ វិបស្សនាបាទា វា, តំ សមាបន្នស្ស មារោ ចិត្តំ ន ជានាតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ’’តិ.

៩. នាគសុត្តវណ្ណនា

៤០. នវមេ អារញ្ញកស្សាតិ អរញ្ញវាសិនោ. គោចរបសុតស្សាតិ គោចរគ្គហណត្ថាយ គច្ឆន្តស្ស. ហត្ថិកលភាតិ មហន្តា មហន្តា នាគា. ហត្ថិច្ឆាបាតិ តរុណបោតកា. ឱភគ្គោភគ្គន្តិ នាមេត្វា នាមេត្វា ឋបិតំ. ឱគាហំ ឱតិណ្ណស្សាតិ ឱគាហិតព្ពត្តា ឱគាហន្តិ លទ្ធនាមំ ឧទកតិត្ថំ ឱតិណ្ណស្ស. ឱគាហា ឧត្តិណ្ណស្សាតិ ឧទកតិត្ថតោ ឧត្តិណ្ណស្ស. វូបកដ្ឋោតិ វូបកដ្ឋោ ហុត្វា. ឥទានិ យស្មា ទសពលស្ស ហត្ថិនាគេន កិច្ចំ នត្ថិ, សាសនេ បន តំសរិក្ខកំ បុគ្គលំ ទស្សេតុំ ឥទមាហដំ, តស្មា តំ បុគ្គលំ ទស្សេន្តោ ឯវមេវ ខោតិអាទិមាហ.

១០. តបុស្សសុត្តវណ្ណនា

៤១. ទសមេ មល្លេសូតិ មល្លរដ្ឋេ. ឥធេវ តាវ ត្វំ, អានន្ទ, ហោតីតិ ឥធ ភគវា ‘‘តបុស្សគហបតិនោ ឥធ ឋិតេន អានន្ទេន សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ ភវិស្សតិ, តតោនិទានំ អហំ មហន្តំ ធម្មបរិយាយំ ទេសេស្សាមី’’តិ ញត្វា អាហ. ឧបសង្កមីតិ សោ កិរ ភុត្តបាតរាសោ ‘‘ទសពលស្ស ឧបដ្ឋានំ គមិស្សាមី’’តិ និក្ខមន្តោ ទូរតោវ ថេរំ ទិស្វា យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ. បបាតោ វិយ ខាយតិ, យទិទំ នេក្ខម្មន្តិ យមិទំ បព្ពជ្ជាសង្ខាតំ នេក្ខម្មំ, តំ អម្ហាកំ មហាបបាតោ វិយ ឱគាហិត្វា ឧបដ្ឋាតិ. នេក្ខម្មេ ចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ អារម្មណវសេន បក្ខន្ទតិ, តទេវ អារម្មណំ កត្វា បសីទតិ, តទេវ បតិដ្ឋាតិ, បច្ចនីកធម្មេហិ ច វិមុច្ចតិ. ‘ឯតំ សន្ត’ន្តិ បស្សតោតិ ឯតំ នេក្ខម្មំ សន្តំ វិគតទរថបរិឡាហន្តិ ឯវំ បស្សន្តានំ ភិក្ខូនំ. ពហុនា ជនេន វិសភាគោតិ តយិទំ ពហុនា មហាជនេន សទ្ធិំ ភិក្ខូនំ វិសភាគំ, អសទិសន្តិ អត្ថោ.

កថាបាភតន្តិ កថាមូលំ. តស្ស មយ្ហំ, អានន្ទ, នេក្ខម្មេ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតីតិ តស្ស ឯវំ វិតក្កេន្តស្សាបិ មយ្ហំ បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ ន ឱតរតិ. ‘‘ឯតំ សន្ត’’ន្តិ បស្សតោតិ ‘‘សាធុ នេក្ខម្ម’’ន្តិ បរិវិតក្កនវសេន ‘‘ឯតំ នេក្ខម្មំ សន្ត’’ន្តិ បស្សន្តស្សបិ. អនាសេវិតោតិ ន អាសេវិតោ ន ផស្សិតោ ន សច្ឆិកតោ. អធិគម្មាតិ អធិគន្ត្វា បត្វា សច្ឆិកត្វា. តមាសេវេយ្យន្តិ តំ អានិសំសំ សេវេយ្យំ ភជេយ្យំ. យំ មេតិ យេន ការណេន មយ្ហំ. អធិគម្មាតិ អធិគន្ត្វា. ស្វាស្ស មេ ហោតិ អាពាធោតិ សោ មយ្ហំ អាពាធនដ្ឋេន អាពាធោ ហោតិ. អវិតក្កេ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតីតិ អវិតក្កវិចារេ ទុតិយជ្ឈានេ អារម្មណវសេន ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ. វិតក្កេសូតិ វិតក្កវិចារេសុ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

មហាវគ្គោ ចតុត្ថោ.

៥. សាមញ្ញវគ្គោ

១. សម្ពាធសុត្តវណ្ណនា

៤២. បញ្ចមស្ស បឋមេ ឧទាយីតិ កាឡុទាយិត្ថេរោ. អវិទ្វាតិ អញ្ញាសិ. ភូរិមេធសោតិ មហាបញ្ញោ. យោ ឈានមពុជ្ឈីតិ យោ ឈានំ អពុជ្ឈិ. បដិលីននិសភោតិ ឯកីភាវវសេន បដិលីនោ ចេវ ឧត្តមដ្ឋេន ច និសភោ. មុនីតិ ពុទ្ធមុនិ. បរិយាយេនាតិ ឯកេន ការណេន. កាមសម្ពាធស្ស ហិ អភាវមត្តេនេវ បឋមជ្ឈានំ ឱកាសាធិគមោ នាម, ន សព្ពថា សព្ពំ. តត្រាបត្ថិ សម្ពាធោតិ តស្មិម្បិ បឋមជ្ឈានេ សម្ពាធោ បដិបីឡនំ អត្ថិយេវ. តត្រាបិត្ថីតិបិ បាឋោ. កិញ្ច តត្ថ សម្ពាធោតិ តស្មិំ បន ឈានេ កិំ សម្ពាធោ នាម. អយមេត្ថ សម្ពាធោតិ អយំ វិតក្កវិចារានំ អនិរុទ្ធភាវោ សម្ពាធោ សំបីឡា នាម. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. និប្បរិយាយេនាតិ ន ឯកេន ការណេន, អថ ខោ អាសវក្ខយោ នាម សព្ពសម្ពាធានំ បហីនត្តា សព្ពេន សព្ពំ ឱកាសាធិគមោ នាមាតិ.

២. កាយសក្ខិសុត្តវណ្ណនា

៤៣. ទុតិយេ យថា យថា ច តទាយតនន្តិ យេន យេន ការណេន យេន យេនាការេន តំ បឋមជ្ឈានសង្ខាតំ អាយតនំ ហោតិ. តថា តថា នំ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតីតិ តេន តេន ការណេន តេន តេនាការេន តំ សមាបត្តិំ សហជាតនាមកាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, សមាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. កាយសក្ខិ វុត្តោ ភគវតា បរិយាយេនាតិ យស្មា តេន នាមាកាយេន បឋមជ្ឈានំ សច្ឆិកតំ, តស្មា ឥមិនា បរិយាយេន កាយសក្ខិ វុត្តោ. និប្បរិយាយេនាតិ យត្តកំ កាយេន សច្ឆិកាតព្ពំ, សព្ពស្ស កតត្តា អយំ និប្បរិយាយេន កាយសក្ខិ នាម.

៣. បញ្ញាវិមុត្តសុត្តវណ្ណនា

៤៤. តតិយេ បញ្ញាយ ច នំ បជានាតីតិ តំ បឋមជ្ឈានវិបស្សនាបញ្ញាយ ជានាតិ. ឥធាបិ បរិយាយនិប្បរិយាយា បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពា. យថា ច ឥធ, ឯវំ ឥតោ បរេសុបិ.

៤. ឧភតោភាគវិមុត្តសុត្តវណ្ណនា

៤៥. ចតុត្ថំ ឧភយេន វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ ឧភតោភាគេហិ សមថវិបស្សនានំ បច្ចនីកកិលេសេហិ វិមុត្តោ. បរិយោសានេ បន សមាបត្តិយា រូបកាយតោ, អរិយមគ្គេន នាមកាយតោ វិមុត្តោយេវ ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

៥-១០. សន្ទិដ្ឋិកធម្មសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៦-៥១. បញ្ចមាទីសុ សន្ទិដ្ឋិកោតិ សយំ បស្សិតព្ពកោ. និព្ពានន្តិ កិលេសនិព្ពានំ. បរិនិព្ពានន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. តទង្គនិព្ពានន្តិ បឋមជ្ឈានាទិនា តេន តេន អង្គេន និព្ពានំ. ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានន្តិ ឥស្មិំយេវ អត្តភាវេ និព្ពានំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សាមញ្ញវគ្គោ បញ្ចមោ.

បឋមបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.

២. ទុតិយបណ្ណាសកវណ្ណនា

៥២. ឥតោ បរេសុ ខេមន្តិ និរុបទ្ទវំ. ខេមប្បត្តោតិ ខេមភាវំ បត្តោ. សិក្ខាទុព្ពល្យានីតិ សិក្ខាយ ទុព្ពលភាវករណានិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

មនោរថបូរណិយា អង្គុត្តរនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

នវកនិបាតស្ស សំវណ្ណនា និដ្ឋិតា.