៧. មហាវគ្គោ

១. ហិរិឱត្តប្បសុត្តវណ្ណនា

៦៥. សត្តមស្ស បឋមេ ហតូបនិសោតិ ហតឧបនិសោ ឆិន្នបច្ចយោ. យថាភូតញាណទស្សនន្តិ តរុណវិបស្សនា. និព្ពិទាវិរាគោតិ ពលវវិបស្សនា ចេវ មគ្គោ ច. វិមុត្តិញាណទស្សនន្តិ អរហត្តវិមុត្តិ ច បច្ចវេក្ខណា ច.

២. សត្តសូរិយសុត្តវណ្ណនា

៦៦. ទុតិយេ យស្មា អយំ សត្តសូរិយទេសនា តេជោសំវដ្ដទស្សនវសេន បវត្តា, តស្មា តយោ សំវដ្ដា, តិស្សោ សំវដ្ដសីមា, តីណិ សំវដ្ដមូលានី, តីណិ កោលាហលានីតិ អយំ តាវ អាទិតោវ ឥមស្ស សុត្តស្ស បុរេចារិកកថា វេទិតព្ពា. សា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៤០៣) បុព្ពេនិវាសានុស្សតិនិទ្ទេសេ វិត្ថារិតាវ. ឯតទវោចាតិ អនិច្ចកម្មដ្ឋានិកានំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ អជ្ឈាសយេន ឧបាទិន្នកានំ អនុបាទិន្នកានំ សង្ខារានំ វិបត្តិទស្សនត្ថំ ឯតំ ‘‘អនិច្ចា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា’’តិអាទិសត្តសូរិយោបមសុត្តន្តំ អវោច. តត្ថ អនិច្ចាតិ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា. សង្ខារាតិ ឧបាទិន្នកអនុបាទិន្នកា សង្ខារធម្មា. អទ្ធុវាតិ ឯវំ អចិរដ្ឋេន ន ធុវា. អនស្សាសិកាតិ អសស្សតភាវេន អស្សាសរហិតា. អលមេវាតិ យុត្តមេវ.

អជ្ឈោគាឡ្ហោតិ ឧទកេ អនុបវិដ្ឋោ. អច្ចុគ្គតោតិ ឧទកបិដ្ឋិតោ ឧគ្គតោ. ទេវោ ន វស្សតីតិ បឋមំ តាវ ឧបកប្បនមេឃោ នាម កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេ ឯកមេឃោ ហុត្វា វស្សតិ, តទា និក្ខន្តពីជំ ន បុន គេហំ បវិសតិ. តតោ បដ្ឋាយ ធមករណេ និរុទ្ធំ វិយ ឧទកំ ហោតិ, បុន ឯកពិន្ទុម្បិ ទេវោ ន វស្សតីតិ ឧបមានធម្មកថាវ បមាណំ. វិនស្សន្តេ បន លោកេ បឋមំ អវីចិតោ បដ្ឋាយ តុច្ឆោ ហោតិ, តតោ ឧដ្ឋហិត្វា សត្តា មនុស្សលោកេ ច តិរច្ឆានេសុ ច និព្ពត្តន្តិ. តិរច្ឆានេសុ និព្ពត្តាបិ បុត្តភាតិកេសុ មេត្តំ បដិលភិត្វា កាលកតា ទេវមនុស្សេសុ និព្ពត្តន្តិ. ទេវតា អាកាសេន ចរន្តិយោ អារោចេន្តិ – ‘‘ន ឥទំ ឋានំ សស្សតំ ន និពទ្ធំ, មេត្តំ ភាវេថ, ករុណំ, មុទិតំ, ឧបេក្ខំ ភាវេថា’’តិ. តេ មេត្តាទយោ ភាវេត្វា តតោ ចុតា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តន្តិ.

ពីជគាមាតិ ឯត្ថ ពីជគាមោ នាម បញ្ច ពីជជាតានិ. ភូតគាមោ នាម យំកិញ្ចិ និក្ខន្តមូលបណ្ណំ ហរិតកំ. ឱសធិតិណវនប្បតយោតិ ឯត្ថ ឱសធីតិ ឱសធរុក្ខា. តិណាតិ ពហិសារា តាលនាឡិកេរាទយោ. វនប្បតយោតិ វនជេដ្ឋករុក្ខា. កុន្នទិយោតិ ឋបេត្វា បញ្ច មហានទិយោ អវសេសា និន្នគា. កុសោព្ភាតិ ឋបេត្វា សត្ត មហាសរេ អវសេសា រហទាទយោ. ទុតិយោ សូរិយោតិអាទីសុ ទុតិយសូរិយកាលេ ឯកោ ឧទេតិ, ឯកោ អត្ថង្គមេតិ. តតិយកាលេ ឯកោ ឧទេតិ, ឯកោ អត្ថង្គមេតិ, ឯកោ មជ្ឈេ ហោតិ. ចតុត្ថកាលេ ចតុកុលិកេ គាមេ ចត្តារោ បិណ្ឌចារិកា ទ្វារបដិបាដិយា ឋិតា វិយ ហោន្តិ. បញ្ចមាទិកាលេបិ ឯសេវ នយោ. បលុជ្ជន្តីតិ ឆិជ្ជិត្វា ឆិជ្ជិត្វា បតន្តិ. នេវ ឆារិកា បញ្ញាយតិ ន មសីតិ ចក្កវាឡមហាបថវី សិនេរុបព្ពតរាជា ហិមវា ចក្កវាឡបព្ពតោ ឆ កាមសគ្គា បឋមជ្ឈានិកព្រហ្មលោកាតិ ឯត្តកេ ឋានេ ទឌ្ឍេ អច្ឆរាយ គហេតព្ពមត្តាបិ ឆារិកា វា អង្គារោ វា ន បញ្ញាយតិ. កោ មន្តា កោ សទ្ធាតាតិ កោ តស្ស សទ្ធាបនត្ថាយ សមត្ថោ, កោ វា តស្ស សទ្ធាតា. អញ្ញត្រ ទិដ្ឋបទេហីតិ ទិដ្ឋបទេ សោតាបន្នេ អរិយសាវកេ ឋបេត្វា កោ អញ្ញោ សទ្ទហិស្សតីតិ អត្ថោ.

វីតរាគោតិ វិក្ខម្ភនវសេន វីតរាគោ. សាសនំ អាជានិំសូតិ អនុសិដ្ឋិំ ជានិំសុ, ព្រហ្មលោកសហព្យតាយ មគ្គំ បដិបជ្ជិំសុ. សមសមគតិយោតិ ទុតិយត្តភាវេ សព្ពាការេន សមគតិកោ ឯកគតិកោ. ឧត្តរិ មេត្តំ ភាវេយ្យន្តិ បឋមជ្ឈានតោ ឧត្តរិ យាវ តិកចតុក្កជ្ឈានា បណីតំ កត្វា មេត្តំ ភាវេយ្យំ. ចក្ខុមាតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា. បរិនិព្ពុតោតិ ពោធិបល្លង្កេយេវ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. ឯវំ អនិច្ចលក្ខណំ ទីបេត្វា សត្ថរិ ទេសនំ វិនិវដ្ដេន្តេ បញ្ចសតាបិ តេ អនិច្ចកម្មដ្ឋានិកា ភិក្ខូ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា និសិន្នាសនេសុយេវ អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ.

៣. នគរោបមសុត្តវណ្ណនា

៦៧. តតិយេ យតោតិ យទា. បច្ចន្តិមន្តិ រដ្ឋបរិយន្តេ រដ្ឋាវសានេ និវិដ្ឋំ. មជ្ឈិមទេសនគរស្ស បន រក្ខាកិច្ចំ នត្ថិ, តេន តំ ន គហិតំ. នគរបរិក្ខារេហិ សុបរិក្ខតន្តិ នគរាលង្ការេហិ អលង្កតំ. អករណីយន្តិ អកត្តព្ពំ អជិនិយំ. គម្ភីរនេមាតិ គម្ភីរអាវាដា. សុនិខាតាតិ សុដ្ឋុ សន្និសីទាបិតា. តំ បនេតំ ឯសិកាថម្ភំ ឥដ្ឋកាហិ វា ករោន្តិ សិលាហិ វា ខទិរាទីហិ វា សាររុក្ខេហិ. តំ នគរគុត្តត្ថាយ ករោន្តា ពហិនគរេ ករោន្តិ, អលង្ការត្ថាយ ករោន្តា អន្តោនគរេ. តំ ឥដ្ឋកាមយំ ករោន្តា មហន្តំ អាវាដំ កត្វា ចយំ ចិនិត្វា ឧបរិ អដ្ឋំសំ កត្វា សុធាយ លិម្បន្តិ. យទា ហត្ថិនា ទន្តេហិ អភិហតោ ន ចលតិ, តទា សុលិត្តោ នាម ហោតិ. សិលាថម្ភាទយោបិ អដ្ឋំសា ឯវ ហោន្តិ. តេ សចេ អដ្ឋ រតនា ហោន្តិ, ចតុរតនមត្តំ អាវាដេ បវិសតិ, ចតុរតនមត្តំ ឧបរិ ហោតិ. សោឡសរតនវីសតិរតនេសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពេសញ្ហិ ឧបឌ្ឍំ ហេដ្ឋា ហោតិ, ឧបឌ្ឍំ ឧបរិ. តេ គោមុត្តវង្កា ហោន្តិ, តេន តេសំ អន្តរេ បទរមយំ កត្វា កម្មំ កាតុំ សក្កា ហោតិ, តេ បន កតចិត្តកម្មា បគ្គហិតទ្ធជាវ ហោន្តិ.

បរិខាតិ បរិក្ខិបិត្វា ឋិតមាតិកា. អនុបរិយាយបថោតិ អន្តោ បាការស្ស បាការេន សទ្ធិំ គតោ មហាបថោ, យត្ថ ឋិតា ពហិបាការេ ឋិតេហិ សទ្ធិំ យុជ្ឈន្តិ. សលាកន្តិ សរតោមរាទិនិស្សគ្គិយាវុធំ. ជេវនិកន្តិ ឯកតោធារាទិសេសាវុធំ.

ហត្ថារោហាតិ សព្ពេបិ ហត្ថិអាចរិយហត្ថិវេជ្ជហត្ថិពន្ធាទយោ. អស្សារោហាតិ សព្ពេបិ អស្សាចរិយអស្សវេជ្ជអស្សពន្ធាទយោ. រថិកាតិ សព្ពេបិ រថាចរិយរថយោធរថរក្ខាទយោ. ធនុគ្គហាតិ ឥស្សាសា. ចេលកាតិ យេ យុទ្ធេ ជយទ្ធជំ គហេត្វា បុរតោ គច្ឆន្តិ. ចលកាតិ ‘‘ឥធ រញ្ញោ ឋានំ ហោតុ, ឥធ អសុកមហាមត្តស្សា’’តិ ឯវំ សេនាព្យូហការកា. បិណ្ឌទាយិកាតិ សាហសិកមហាយោធា. តេ កិរ បរសេនំ បវិសិត្វា បិណ្ឌបិណ្ឌមិវ ឆេត្វា ឆេត្វា ទយន្តិ, ឧប្បតិត្វា និគ្គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. យេ វា សង្គាមមជ្ឈេ យោធានំ ភត្តបានីយំ គហេត្វា បវិសន្តិ, តេសម្បេតំ នាមំ. ឧគ្គា រាជបុត្តាតិ ឧគ្គតុគ្គតា សង្គាមាវចរា រាជបុត្តា. បក្ខន្ទិនោតិ យេ ‘‘កស្ស សីសំ វា អាវុធំ វា អាហរាមា’’តិ វត្វា ‘‘អសុកស្សា’’តិ វុត្តា សង្គាមំ បក្ខន្ទិត្វា តទេវ អាហរន្តិ, ឥមេ បក្ខន្ទន្តីតិ បក្ខន្ទិនោ. មហានាគា វិយ មហានាគា, ហត្ថិអាទីសុបិ អភិមុខំ អាគច្ឆន្តេសុ អនិវត្តិយយោធានំ ឯតំ អធិវចនំ. សូរាតិ ឯកសូរា, យេ សជាលិកាបិ សវម្មិកាបិ សមុទ្ទំ តរិតុំ សក្កោន្តិ. ចម្មយោធិនោតិ យេ ចម្មកញ្ចុកំ វា បវិសិត្វា សរបរិត្តាណចម្មំ វា គហេត្វា យុជ្ឈន្តិ. ទាសកបុត្តាតិ ពលវសិនេហា ឃរទាសយោធា. ទោវារិកោតិ ទ្វារបាលកោ. វាសនលេបនសម្បន្នោតិ វាសនេន សព្ពវិវរបដិច្ឆាទនេន សុធាលេបេន សម្បន្នោ. ពហិ វា ខាណុបាការសង្ខាតេន វាសនេន ឃនមដ្ឋេន ច សុធាលេបេន សម្បន្នោ បុណ្ណឃដបន្តិំ ទស្សេត្វា កតចិត្តកម្មបគ្គហិតទ្ធជោ. តិណកដ្ឋោទកន្តិ ហត្ថិអស្សាទីនំ ឃាសត្ថាយ គេហានញ្ច ឆាទនត្ថាយ អាហរិត្វា ពហូសុ ឋានេសុ ឋបិតតិណញ្ច, គេហករណបចនាទីនំ អត្ថាយ អាហរិត្វា ឋបិតកដ្ឋញ្ច, យន្តេហិ បវេសេត្វា បោក្ខរណីសុ ឋបិតឧទកញ្ច. សន្និចិតំ ហោតីតិ បដិកច្ចេវ អនេកេសុ ឋានេសុ សុដ្ឋុ និចិតំ ហោតិ. អព្ភន្តរានំ រតិយាតិ អន្តោនគរវាសីនំ រតិអត្ថាយ. អបរិតស្សាយាតិ តាសំ អនាបជ្ជនត្ថាយ. សាលិយវកន្តិ នានប្បការា សាលិយោ ចេវ យវា ច. តិលមុគ្គមាសាបរណ្ណន្តិ តិលមុគ្គមាសា ច សេសាបរណ្ណញ្ច.

ឥទានិ យស្មា តថាគតស្ស នគរេ កម្មំ នាម នត្ថិ, នគរសទិសំ បន អរិយសាវកំ, នគរបរិក្ខារសទិសេ ច សត្ត ធម្មេ, ចតុអាហារសទិសានិ ច ចត្តារិ ឈានានិ ទស្សេត្វា ឯកាទសសុ ឋានេសុ អរហត្តំ បក្ខិបិត្វា ទេសនំ វិនិវដ្ដេស្សាមីតិ អយំ ឧបមា អាភតា. តស្មា តំ ទេសនំ បកាសេតុំ ឥទំ ឯវមេវ ខោតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ សទ្ធម្មេហីតិ សុធម្មេហិ. សទ្ធោតិ ឱកប្បនសទ្ធាយ ចេវ បច្ចក្ខសទ្ធាយ ច សមន្នាគតោ. តត្ថ ទានសីលាទីនំ ផលំ សទ្ទហិត្វា ទានាទិបុញ្ញករណេ សទ្ធា ឱកប្បនសទ្ធា នាម. មគ្គេន អាគតសទ្ធា បច្ចក្ខសទ្ធា នាម. បសាទសទ្ធាតិបិ ឯសា ឯវ. តស្សា លក្ខណាទីហិ វិភាគោ វេទិតព្ពោ.

‘‘សម្បក្ខន្ទនលក្ខណា ច, មហារាជ, សទ្ធា សម្បសាទនលក្ខណា ចា’’តិ (មិ. ប. ២.១.១០) ហិ វចនតោ ឥទំ សទ្ធាយ លក្ខណំ នាម. ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ឋានេហិ សទ្ធោ បសន្នោ វេទិតព្ពោ. កតមេហិ តីហិ? សីលវន្តានំ ទស្សនកាមោ ហោតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៣.៤២) នយេន វុត្តំ បន សទ្ធាយ និមិត្តំ នាម. ‘‘កោ ចាហារោ សទ្ធាយ, សទ្ធម្មស្សវនន្តិស្ស វចនីយ’’ន្តិ (អ. និ. ១០.៦១) អយំ បនស្សា អាហារោ នាម. ‘‘សទ្ធាបព្ពជិតស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អយំ អនុធម្មោ ហោតិ, យំ រូបេ និព្ពិទាពហុលោ វិហរិស្សតី’’តិ អយមស្ស អនុធម្មោ នាម. ‘‘សទ្ធា ពន្ធតិ បាថេយ្យំ, សិរី ភោគានមាសយោ’’ (សំ. និ. ១.៧៩). ‘‘សទ្ធា ទុតិយា បុរិសស្ស ហោតិ’’ (សំ. និ. ១.៣៦). ‘‘សទ្ធាយ តរតិ ឱឃំ’’ (សំ. និ. ១.២៤៦). ‘‘សទ្ធា ពីជំ តបោ វុដ្ឋិ’’ (សុ. និ. ៧៧; សំ. និ. ១.១៩៧). ‘‘សទ្ធាហត្ថោ មហានាគោ. ឧបេខាសេតទន្តវា’’តិអាទីសុ បន សុត្តេសុ ឯតិស្សា ពទ្ធភត្តបុដាទិសរិក្ខតាយ អនេកសរសតា ភគវតា បកាសិតា. ឥមស្មិំ បន នគរោបមសុត្តន្តេ ឯសា អចលសុប្បតិដ្ឋិតតាយ ឯសិកាថម្ភសទិសា កត្វា ទស្សិតា.

សទ្ធេសិកោតិ សទ្ធំ ឯសិកាថម្ភំ កត្វា អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតីតិ ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ យោជនា កាតព្ពា. អបិចេត្ថ ហិរោត្តប្បេហិ តីសុ ទ្វារេសុ សំវរោ សម្បជ្ជតិ, សោ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ហោតិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ឯកាទសសុ ឋានេសុ អរហត្តំ បក្ខិបិត្វា ទេសនាយ កូដំ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

៤. ធម្មញ្ញូសុត្តវណ្ណនា

៦៨. ចតុត្ថេ កាលំ ជានាតីតិ យុត្តប្បត្តកាលំ ជានាតិ. អយំ កាលោ ឧទ្ទេសស្សាតិ អយំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហនកាលោ. បរិបុច្ឆាយាតិ អត្ថានត្ថំ ការណាការណំ បរិបុច្ឆាយ. យោគស្សាតិ យោគេ កម្មំ បក្ខិបនស្ស. បដិសល្លានស្សាតិ និលីយនស្ស ឯកីភាវស្ស. ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោតិ នវន្នំ លោកុត្តរធម្មានំ អនុរូបធម្មំ បុព្ពភាគបដិបទំ បដិបន្នោ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បុគ្គលបរោបរញ្ញូ ហោតីតិ ឯវំ ភិក្ខុ បុគ្គលានំ បរោបរំ តិក្ខមុទុភាវំ ជាននសមត្ថោ នាម ហោតិ.

៥. បារិច្ឆត្តកសុត្តវណ្ណនា

៦៩. បញ្ចមេ បន្នបលាសោតិ បតិតបលាសោ. ជាលកជាតោតិ សញ្ជាតបត្តបុប្ផជាលោ. តស្ស ហិ បត្តជាលញ្ច បុប្ផជាលញ្ច សហេវ និក្ខមតិ. ខារកជាតោតិ បាដិយេក្កំ សញ្ជាតេន សុវិភត្តេន បត្តជាលកេន ច បុប្ផជាលកេន ច សមន្នាគតោ. កុដុមលកជាតោតិ សញ្ជាតមកុឡោ. កោរកជាតោតិ អវិកសិតេហិ មហាកុច្ឆីហិ សម្ភិន្នមុខេហិ បុប្ផេហិ សមន្នាគតោ. សព្ពបាលិផុល្លោតិ សព្ពាការេន សុបុប្ផិតោ. ទិព្ពេ ចត្តារោ មាសេតិ ទិព្ពេន អាយុនា ចត្តារោ មាសេ. មនុស្សគណនាយ បន តានិ ទ្វាទស វស្សសហស្សានិ ហោន្តិ. បរិចារេន្តីតិ ឥតោ ចិតោ ច ឥន្ទ្រិយានិ ចារេន្តិ, កីឡន្តិ រមន្តីតិ អត្ថោ.

អាភាយ ផុដំ ហោតីតិ តត្តកំ ឋានំ ឱភាសេន ផុដំ ហោតិ. តេសញ្ហិ បុប្ផានំ ពាលសូរិយស្ស វិយ អាភា ហោតិ, បត្តានិ បណ្ណច្ឆត្តប្បមាណានិ, អន្តោ មហាតុម្ពមត្តា រេណុ ហោតិ. បុប្ផិតេ បន បារិច្ឆត្តកេ អារោហនកិច្ចំ វា អង្កុសកំ គហេត្វា នមនកិច្ចំ វា បុប្ផាហរណត្ថំ ចង្គោដកកិច្ចំ វា នត្ថិ, កន្តនកវាតោ ឧដ្ឋហិត្វា បុប្ផានិ វណ្ដតោ កន្តតិ, សម្បដិច្ឆនកវាតោ សម្បដិច្ឆតិ, បវេសនកវាតោ សុធម្មំ ទេវសភំ បវេសេតិ, សម្មជ្ជនកវាតោ បុរាណបុប្ផានិ នីហរតិ, សន្ថរណកវាតោ បត្តកណ្ណិកកេសរានិ រញ្ជេន្តោ សន្ថរតិ. មជ្ឈដ្ឋានេ ធម្មាសនំ ហោតិ យោជនប្បមាណោ រតនបល្លង្កោ ឧបរិ តិយោជនេន សេតច្ឆត្តេន ធារិយមានេន, តទនន្តរំ សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ អាសនំ អត្ថរិយតិ, តតោ តេត្តិំសាយ ទេវបុត្តានំ, តតោ អញ្ញេសំ មហេសក្ខានំ ទេវានំ, អញ្ញតរទេវតានំ បុប្ផកណ្ណិកាវ អាសនំ ហោតិ. ទេវា ទេវសភំ បវិសិត្វា និសីទន្តិ. តតោ បុប្ផេហិ រេណុវដ្ដិ ឧគ្គន្ត្វា ឧបរិកណ្ណិកំ អាហច្ច និបតមានា ទេវតានំ តិគាវុតប្បមាណំ អត្តភាវំ លាខារសបរិកម្មសជ្ជិតំ វិយ សុវណ្ណចុណ្ណបិញ្ជរំ វិយ ករោតិ. ឯកច្ចេ ទេវា ឯកេកំ បុប្ផំ គហេត្វា អញ្ញមញ្ញំ បហរន្តាបិ កីឡន្តិយេវ. បហរណកាលេបិ មហាតុម្ពប្បមាណា រេណុ និក្ខមិត្វា សរីរំ បភាសម្បន្នេហិ គន្ធចុណ្ណេហិ សញ្ជតមនោសិលារាគំ វិយ ករោតិ. ឯវំ សា កីឡា ចតូហិ មាសេហិ បរិយោសានំ គច្ឆតិ. អយមានុភាវោតិ អយំ អនុផរិតុំ អានុភាវោ.

ឥទានិ យស្មា ន សត្ថា បារិច្ឆត្តកេន អត្ថិកោ, តេន បន សទ្ធិំ ឧបមេត្វា សត្ត អរិយសាវកេ ទស្សេតុកាមោ, តស្មា តេ ទស្សេតុំ ឯវមេវ ខោតិអាទិមាហ. តត្ថ បព្ពជ្ជាយ ចេតេតីតិ បព្ពជិស្សាមីតិ ចិន្តេតិ. ទេវានំវាតិ ទេវានំ វិយ. យាវ ព្រហ្មលោកា សទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតីតិ បថវិតលតោ យាវ ព្រហ្មលោកា សាធុការសទ្ទេន សព្ពំ ឯកសទ្ទមេវ ហោតិ. អយមានុភាវោតិ អយំ ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ អនុផរណានុភាវោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ បព្ពជ្ជានិស្សិតំ ហោតិ, កសិណបរិកម្មំ បឋមជ្ឈានសន្និស្សិតំ, វិបស្សនាយ សទ្ធិំ តយោ មគ្គា តីណិ ច ផលានិ អរហត្តមគ្គសន្និស្សិតានិ ហោន្តិ. ទេសនាយ ហេដ្ឋតោ វា ឧបរិតោ វា ឧភយតោ វា បរិច្ឆេទោ ហោតិ, ឥធ បន ឧភយតោ បរិច្ឆេទោ. តេនេតំ វុត្តំ. សង្ខេបតោ បនេត្ថ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

៦. សក្កច្ចសុត្តវណ្ណនា

៧០. ឆដ្ឋេ បរិសុទ្ធា ច ភវិស្សន្តីតិ ភិយ្យោសោមត្តាយ បរិសុទ្ធា ភវិស្សន្តិ និម្មលា. សកម្មារគតោតិ ឯត្ថ ស-ការោ និបាតមត្តំ, កម្មារគតោ កម្មារុទ្ធនគតោតិ អត្ថោ.

៧. ភាវនាសុត្តវណ្ណនា

៧១. សត្តមេ អននុយុត្តស្សាតិ ន យុត្តប្បយុត្តស្ស ហុត្វា វិហរតោ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុក្កុដិយា អណ្ឌានីតិ ឥមា កណ្ហបក្ខសុក្កបក្ខវសេន ទ្វេ ឧបមា វុត្តា. តាសុ កណ្ហបក្ខូបមា អត្ថស្ស អសាធិកា, ឥតរា សាធិកាតិ សុក្កបក្ខូបមាយ ឯវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សេយ្យថាតិ ឱបម្មត្ថេ និបាតោ. អបីតិ សម្ភាវនត្ថេ. ឧភយេនាបិ សេយ្យថាបិ នាម, ភិក្ខវេតិ ទស្សេតិ. កុក្កុដិយា អណ្ឌានិ អដ្ឋ វា ទស វា ទ្វាទស វាតិ ឯត្ថ បន កិញ្ចាបិ កុក្កុដិយា វុត្តប្បការតោ ឩនាធិកានិបិ អណ្ឌានិ ហោន្តិ, វចនសិលិដ្ឋតាយ បនេតំ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ លោកេ សិលិដ្ឋំ វចនំ ហោតិ. តានស្សូតិ តានិ អស្សុ, ភវេយ្យុន្តិ អត្ថោ. កុក្កុដិយា សម្មា អធិសយិតានីតិ តាយ ជនេត្តិយា កុក្កុដិយា បក្ខេ បសារេត្វា តេសំ ឧបរិ សយន្តិយា សម្មា អធិសយិតានិ. សម្មា បរិសេទិតានីតិ កាលេន កាលំ ឧតុំ គណ្ហាបេន្តិយា សុដ្ឋុ សមន្តតោ សេទិតានិ, ឧស្មីកតានីតិ វុត្តំ ហោតិ. សម្មា បរិភាវិតានីតិ កាលេន កាលំ សុដ្ឋុ សមន្តតោ ភាវិតានិ, កុក្កុដគន្ធំ គាហាបិតានីតិ អត្ថោ.

កិញ្ចាបិ តស្សា កុក្កុដិយាតិ តស្សា កុក្កុដិយា ឥមំ តិវិធកិរិយាករណេន អប្បមាទំ កត្វា កិញ្ចាបិ ន ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ. អថ ខោ ភព្ពាវ តេតិ អថ ខោ តេ កុក្កុដបោតកា វុត្តនយេន សោត្ថិនា អភិនិព្ភិជ្ជិតុំ ភព្ពាវ. តេ ហិ យស្មា តាយ កុក្កុដិយា ឯវំ តីហាការេហិ តានិ អណ្ឌានិ បរិបាលិយមានានិ ន បូតីនិ ហោន្តិ. យោបិ នេសំ អល្លសិនេហោ, សោ បរិយាទានំ គច្ឆតិ, កបាលំ តនុកំ ហោតិ, បាទនខសិខា ច មុខតុណ្ឌកញ្ច ខរំ ហោតិ, សយម្បិ បរិណាមំ គច្ឆតិ. កបាលស្ស តនុត្តា ពហិទ្ធា អាលោកោ អន្តោ បញ្ញាយតិ, តស្មា ‘‘ចិរំ វត មយំ សំកុដិតហត្ថបាទា សម្ពាធេ សយិម្ហ, អយញ្ច ពហិ អាលោកោ ទិស្សតិ, ឯត្ថ ទានិ នោ សុខវិហារោ ភវិស្សតី’’តិ និក្ខមិតុកាមា ហុត្វា កបាលំ បាទេន បហរន្តិ, គីវំ បសារេន្តិ, តតោ តំ កបាលំ ទ្វេធា ភិជ្ជតិ. អថ តេ បក្ខេ វិធុនន្តា តំខណានុរូបំ វិរវន្តា និក្ខមន្តិយេវ. និក្ខមន្តា ច គាមក្ខេត្តំ ឧបសោភយមានា វិចរន្តិ.

ឯវមេវ ខោតិ ឥទំ ឱបម្មសម្បដិបាទនំ. តំ ឯវំ អត្ថេន សំសន្ទេត្វា វេទិតព្ពំ – តស្សា កុក្កុដិយា អណ្ឌេសុ អធិសយនាទិតិវិធកិរិយាករណំ វិយ ហិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ភាវនំ អនុយុត្តកាលោ, កុក្កុដិយា តិវិធកិរិយាសម្បាទនេន អណ្ឌានំ អបូតិភាវោ វិយ ភាវនំ អនុយុត្តស្ស ភិក្ខុនោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន វិបស្សនាញាណស្ស អបរិហានិ. តស្សា តិវិធកិរិយាករណេន អណ្ឌានំ អល្លសិនេហបរិយាទានំ វិយ តស្ស ភិក្ខុនោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន ភវត្តយានុគតនិកន្តិសិនេហបរិយាទានំ, អណ្ឌកបាលានំ តនុភាវោ វិយ ភិក្ខុនោ អវិជ្ជណ្ឌកោសស្ស តនុភាវោ, កុក្កុដបោតកានំ នខតុណ្ឌកានំ ថទ្ធភាវោ វិយ ភិក្ខុនោ វិបស្សនាញាណស្ស តិក្ខខរវិប្បសន្នសូរភាវោ, កុក្កុដបោតកានំ បរិណាមកាលោ វិយ ភិក្ខុនោ វិបស្សនាញាណស្ស បរិណាមកាលោ វឌ្ឍិកាលោ គព្ភគ្គហណកាលោ, កុក្កុដបោតកានំ បាទនខសិខាយ វា មុខតុណ្ឌកេន វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា បក្ខេ បប្ផោដេត្វា សោត្ថិនា អភិនិព្ភិទាកាលោ វិយ តស្ស ភិក្ខុនោ វិបស្សនាញាណគព្ភំ គណ្ហាបេត្វា វិចរន្តស្ស តជ្ជាតិកំ ឧតុសប្បាយំ វា ភោជនសប្បាយំ វា បុគ្គលសប្បាយំ វា ធម្មស្សវនសប្បាយំ វា លភិត្វា ឯកាសនេ និសិន្នស្សេវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តស្ស អនុបុព្ពាធិគតេន អរហត្តមគ្គេន អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា អភិញ្ញាបក្ខេ បប្ផោដេត្វា សោត្ថិនា អរហត្តប្បត្តកាលោ វេទិតព្ពោ.

យថា បន កុក្កុដបោតកានំ បរិណតភាវំ ញត្វា មាតាបិ អណ្ឌកោសំ ភិន្ទតិ, ឯវំ តថារូបស្ស ភិក្ខុនោ ញាណបរិបាកំ ញត្វា សត្ថាបិ –

‘‘ឧច្ឆិន្ទ សិនេហមត្តនោ, កុមុទំ សារទិកំវ បាណិនា;

សន្តិមគ្គមេវ ព្រូហយ, និព្ពានំ សុគតេន ទេសិត’’ន្តិ. (ធ. ប. ២៨៥) –

អាទិនា នយេន ឱភាសំ ផរិត្វា គាថាយ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បហរតិ. សោ គាថាបរិយោសានេ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ ភិន្ទិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. តតោ បដ្ឋាយ យថា តេ កុក្កុដបោតកា គាមក្ខេត្តំ ឧបសោភយមានា តត្ថ វិចរន្តិ, ឯវំ អយម្បិ មហាខីណាសវោ និព្ពានារម្មណំ ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា សង្ឃារាមំ ឧបសោភយមានោ វិចរតិ.

ផលគណ្ឌស្សាតិ វឌ្ឍកិស្ស. សោ ហិ ឱលម្ពកសង្ខាតំ ផលំ ចារេត្វា ទារូនំ គណ្ឌំ ហរតីតិ ផលគណ្ឌោតិ វុច្ចតិ. វាសិជដេតិ វាសិទណ្ឌកស្ស គហណដ្ឋានេ. ឯត្តកំ មេ អជ្ជ អាសវានំ ខីណន្តិ បព្ពជិតស្ស ហិ បព្ពជ្ជាសង្ខេបេន ឧទ្ទេសេន បរិបុច្ឆាយ យោនិសោមនសិការេន វត្តបដិបត្តិយា ច និច្ចកាលំ អាសវា ខីយន្តិ. ឯវំ ខីយមានានំ បន នេសំ ‘‘ឯត្តកំ អជ្ជ ខីណំ ឯត្តកំ ហិយ្យោ’’តិ ឯវមស្ស ញាណំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ឥមាយ ឧបមាយ វិបស្សនានិសំសោ ទីបិតោ.

ហេមន្តិកេនាតិ ហេមន្តសមយេន. បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ ថិរភាវេន បរិហាយន្តិ. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ មហាសមុទ្ទោ វិយ សាសនំ ទដ្ឋព្ពំ, នាវា វិយ យោគាវចរោ, នាវាយ មហាសមុទ្ទេ បរិយាយនំ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ឩនបញ្ចវស្សកាលេ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកេ វិចរណំ, នាវាយ មហាសមុទ្ទឧទកេន ខជ្ជមានានំ ពន្ធនានំ តនុភាវោ វិយ ភិក្ខុនោ បព្ពជ្ជាសង្ខេបេន ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីហិយេវ សំយោជនានំ តនុភាវោ, នាវាយ ថលេ ឧក្ខិត្តកាលោ វិយ ភិក្ខុនោ និស្សយមុត្តកស្ស កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ វសនកាលោ, ទិវា វាតាតបេន សំសុស្សនំ វិយ វិបស្សនាញាណេន តណ្ហាសិនេហស្ស សំសុស្សនំ, រត្តិំ ហិមោទកេន តេមនំ វិយ កម្មដ្ឋានំ និស្សាយ ឧប្បន្នេន បីតិបាមោជ្ជេន ចិត្តតេមនំ, រត្តិន្ទិវំ វាតាតបេហិ ចេវ ហិមោទកេន ច បរិសុក្ខបរិតិន្តានំ ពន្ធនានំ ទុព្ពលភាវោ វិយ វិបស្សនាញាណបីតិបាមោជ្ជេហិ សំយោជនានំ ភិយ្យោសោមត្តាយ ទុព្ពលភាវោ, បាវុស្សកមេឃោ វិយ អរហត្តមគ្គញាណំ, មេឃវុដ្ឋិឧទកេន នាវាយ អន្តោបូតិភាវោ វិយ អារទ្ធវិបស្សកស្ស រូបសត្តកាទិវសេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តស្ស ឱក្ខាយមានេ បក្ខាយមានេ កម្មដ្ឋានេ ឯកទិវសំ ឧតុសប្បាយាទីនិ លទ្ធា ឯកបល្លង្កេន និសិន្នស្ស អរហត្តផលាធិគមោ. បូតិពន្ធនាយ នាវាយ កិញ្ចិ កាលំ ឋានំ វិយ ខីណសំយោជនស្ស អរហតោ មហាជនំ អនុគ្គណ្ហន្តស្ស យាវតាយុកំ ឋានំ, បូតិពន្ធនាយ នាវាយ អនុបុព្ពេន ភិជ្ជិត្វា អបណ្ណត្តិកភាវូបគមោ វិយ ខីណាសវស្ស ឧបាទិន្នក្ខន្ធភេទេន អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតស្ស អបណ្ណត្តិកភាវូបគមោតិ ឥមាយ ឧបមាយ សំយោជនានំ ទុព្ពលតា ទីបិតា.

៨. អគ្គិក្ខន្ធោបមសុត្តវណ្ណនា

៧២. អដ្ឋមំ អត្ថុប្បត្តិយំ កថិតំ. អត្ថុប្បត្តិ បនស្ស ហេដ្ឋា ចូឡច្ឆរាសង្ឃាតសុត្តវណ្ណនាយ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.៥១ អាទយោ) វិត្ថារិតា ឯវ. បស្សថ នោតិ បស្សថ នុ. អាលិង្គិត្វាតិ ឧបគូហិត្វា. ឧបនិសីទេយ្យាតិ សមីបេ និស្សាយ និសីទេយ្យ. ឧបនិបជ្ជេយ្យាតិ ឧបគន្ត្វា និបជ្ជេយ្យ. អារោចយាមីតិ អាចិក្ខាមិ. បដិវេទយាមីតិ បដិវេទេត្វា ជានាបេត្វា កថេមិ. វាលរជ្ជុយាតិ អស្សវាលគោវាលេហិ វដ្ដិតរជ្ជុយា. បច្ចោរស្មិន្តិ ឧរមជ្ឈេ. ផេណុទ្ទេហកន្តិ ផេណំ ឧទ្ទេហិត្វា, ឧស្សាទេត្វាតិ អត្ថោ. អត្តត្ថន្តិ អត្តនោ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកលោកិយលោកុត្តរំ អត្ថំ. បរត្ថោភយត្ថេសុបិ ឯសេវ នយោ. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ ចូឡច្ឆរាសង្ឃាតសុត្តស្ស (អ. និ. ១.៥១ អាទយោ) អត្ថុប្បត្តិយំ កថិតមេវ. ឥទញ្ច បន សុត្តំ កថេត្វា សត្ថា ចូឡច្ឆរាសង្ឃាតសុត្តំ កថេសិ. នវមំ ឧត្តានត្ថមេវ.

១០. អរកសុត្តវណ្ណនា

៧៤. ទសមេ បរិត្តន្តិ អប្បំ ថោកំ. តញ្ហិ សរសបរិត្តតាយបិ ខណបរិត្តតាយបិ ឋិតិបរិត្តតាយបិ បរិត្តមេវ. លហុំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈនតោ លហុកំ. មន្តាយំ ពោទ្ធព្ពន្តិ មន្តាយ ពោទ្ធព្ពំ, បញ្ញាយ ជានិតព្ពន្តិ អត្ថោ. បព្ពតេយ្យាតិ បព្ពតសម្ភវា. ហារហារិនីតិ រុក្ខនឡវេឡុអាទីនិ ហរិតព្ពានិ ហរិតុំ សមត្ថា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

មហាវគ្គោ សត្តមោ.