.នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

អង្គុត្តរនិកាយេ

សត្តកនិបាត-អដ្ឋកថា

បណ្ណាសកំ

១. ធនវគ្គោ

១-៥. បឋមបិយសុត្តាទិវណ្ណនា

១-៥. សត្តកនិបាតស្ស បឋមេ អនវញ្ញត្តិកាមោតិ អភិញ្ញាតភាវកាមោ. តតិយេ យោនិសោ វិចិនេ ធម្មន្តិ ឧបាយេន ចតុសច្ចធម្មំ វិចិនាតិ. បញ្ញាយត្ថំ វិបស្សតីតិ សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ សច្ចធម្មំ វិបស្សតិ. បជ្ជោតស្សេវាតិ ទីបស្សេវ. វិមោក្ខោ ហោតិ ចេតសោតិ តស្ស ឥមេហិ ពលេហិ សមន្នាគតស្ស ខីណាសវស្ស ទីបនិព្ពានំ វិយ ចរិមកចិត្តស្ស វត្ថារម្មណេហិ វិមោក្ខោ ហោតិ, គតដ្ឋានំ ន បញ្ញាយតិ. ចតុត្ថេ សទ្ធោ ហោតីតិអាទីនិ បញ្ចកនិបាតេ វណ្ណិតានេវ. បញ្ចមេ ធនានីតិ អទាលិទ្ទិយករណដ្ឋេន ធនានិ.

៧. ឧគ្គសុត្តវណ្ណនា

៧. សត្តមេ ឧគ្គោ រាជមហាមត្តោតិ បសេនទិកោសលស្ស មហាអមច្ចោ. ឧបសង្កមីតិ ភុត្តបាតរាសោ ឧបសង្កមិ. អឌ្ឍោតិ និធានគតេន ធនេន អឌ្ឍោ. មិគារោ រោហណេយ្យោតិ រោហណសេដ្ឋិនោ នត្តារំ មិគារសេដ្ឋិំ សន្ធាយេវមាហ. មហទ្ធនោតិ វឡញ្ជនធនេន មហទ្ធនោ. មហាភោគោតិ ឧបភោគបរិភោគភណ្ឌស្ស មហន្តតាយ មហាភោគោ. ហិរញ្ញស្សាតិ សុវណ្ណស្សេវ. សុវណ្ណាមេវ ហិស្ស កោដិសង្ខ្យំ អហោសិ. រូបិយស្សាតិ សេសស្ស តដ្ដកសរកអត្ថរណបាវុរណាទិនោ បរិភោគបរិក្ខារស្ស បមាណសង្ខានេ វាទោយេវ នត្ថិ.

៨. សំយោជនសុត្តវណ្ណនា

៨. អដ្ឋមេ អនុនយសំយោជនន្តិ កាមរាគសំយោជនំ. សព្ពានេវ ចេតានិ ពន្ធនដ្ឋេន សំយោជនានីតិ វេទិតព្ពានិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថិតំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ធនវគ្គោ បឋមោ.

២. អនុសយវគ្គោ

៣. កុលសុត្តវណ្ណនា

១៣. ទុតិយស្ស តតិយេ នាលន្តិ ន យុត្តំ នានុច្ឆវិកំ. ន មនាបេនាតិ ន មនម្ហិ អប្បនកេន អាការេន និសិន្នាសនតោ បច្ចុដ្ឋេន្តិ, អនាទរមេវ ទស្សេន្តិ. សន្តមស្ស បរិគុហន្តីតិ វិជ្ជមានម្បិ ទេយ្យធម្មំ ឯតស្ស និគុហន្តិ បដិច្ឆាទេន្តិ. អសក្កច្ចំ ទេន្តិ នោ សក្កច្ចន្តិ លូខំ វា ហោតុ បណីតំ វា, អសហត្ថា អចិត្តីការេន ទេន្តិ, នោ ចិត្តីការេន.

៤. បុគ្គលសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ ទ្វីហិ ភាគេហិ វិមុត្តោ, អរូបសមាបត្តិយា រូបកាយតោ វិមុត្តោ, មគ្គេន នាមកាយតោ. សោ ចតុន្នំ អរូបសមាបត្តីនំ ឯកេកតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសិត្វា អរហត្តំ បត្តានំ ចតុន្នំ, និរោធា វុដ្ឋាយ អរហត្តំ បត្តអនាគាមិនោ ច វសេន បញ្ចវិធោ ហោតិ. បាឡិ បនេត្ថ ‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិ (បុ. ប. ២០៨) ឯវំ អដ្ឋវិមោក្ខលាភិនោ វសេន អាគតា.

បញ្ញាយ វិមុត្តោតិ បញ្ញាវិមុត្តោ. សោ សុក្ខវិបស្សកោ, ចតូហិ ឈានេហិ វុដ្ឋាយ អរហត្តំ បត្តា ចត្តារោ ចាតិ ឥមេសំ វសេន បញ្ចវិធោ ហោតិ. បាឡិ បនេត្ថ អដ្ឋវិមោក្ខបដិក្ខេបវសេនេវ អាគតា. យថាហ – ‘‘ន ហេវ ខោ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ បញ្ញាវិមុត្តោ’’តិ.

ផុដ្ឋន្តំ សច្ឆិកតោតិ កាយសក្ខី. សោ ឈានផស្សំ បឋមំ ផុសតិ, បច្ឆា និរោធំ និព្ពានំ សច្ឆិករោតិ. សោ សោតាបត្តិផលដ្ឋំ អាទិំ កត្វា យាវ អរហត្តមគ្គដ្ឋា ឆព្ពិធោ ហោតិ. តេនាហ – ‘‘ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ កាយសក្ខី’’តិ (បុ. ប. ២០៨).

ទិដ្ឋន្តំ បត្តោតិ ទិដ្ឋិប្បត្តោ. តត្រិទំ សង្ខេបលក្ខណំ – ទុក្ខា សង្ខារា, សុខោ និរោធោតិ ញាតំ ហោតិ ទិដ្ឋំ វិទិតំ សច្ឆិកតំ ផុសិតំ បញ្ញាយាតិ ទិដ្ឋិប្បត្តោ. វិត្ថារតោ បន សោបិ កាយសក្ខី វិយ ឆព្ពិធោ ហោតិ. តេនេវាហ – ‘‘ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, តថាគតប្បវេទិតា ចស្ស ធម្មា បញ្ញាយ វោទិដ្ឋា ហោន្តិ វោចរិតា បញ្ញាយ…បេ… អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ទិដ្ឋិប្បត្តោ’’តិ.

សទ្ធាយ វិមុត្តោតិ សទ្ធាវិមុត្តោ. សោបិ វុត្តនយេនេវ ឆព្ពិធោ ហោតិ. តេនាហ – ‘‘ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, តថាគតប្បវេទិតា ចស្ស ធម្មា បញ្ញាយ វោទិដ្ឋា ហោន្តិ វោចរិតា បញ្ញាយ…បេ… នោ ច ខោ យថាទិដ្ឋិប្បត្តស្ស. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សទ្ធាវិមុត្តោ’’តិ. ឯតស្ស ហិ សទ្ធាវិមុត្តស្ស បុព្ពភាគមគ្គក្ខណេ សទ្ទហន្តស្ស វិយ ឱកប្បេន្តស្ស វិយ អធិមុច្ចន្តស្ស វិយ ច កិលេសក្ខយោ ហោតិ, ទិដ្ឋិប្បត្តស្ស បុព្ពភាគមគ្គក្ខណេ កិលេសច្ឆេទកញាណំ អទន្ធំ តិខិណំ សូរំ ហុត្វា វហតិ. តស្មា យថា នាម នាតិតិខិណេន អសិនា កទលិំ ឆិន្ទន្តស្ស ឆិន្នដ្ឋានំ មដ្ឋំ ន ហោតិ, អសិ សីឃំ ន វហតិ, សទ្ទោ សុយ្យតិ, ពលវតរោ វាយាមោ កាតព្ពោ ហោតិ, ឯវរូបា សទ្ធាវិមុត្តស្ស បុព្ពភាគមគ្គភាវនា. យថា បន សុនិសិតេន អសិនា កទលិំ ឆិន្ទន្តស្ស ឆិន្នដ្ឋានំ មដ្ឋំ ហោតិ, អសិ សីឃំ វហតិ, សទ្ទោ ន សុយ្យតិ, ពលវវាយាមកិច្ចំ ន ហោតិ, ឯវរូបា បញ្ញាវិមុត្តស្ស បុព្ពភាគមគ្គភាវនា វេទិតព្ពា.

ធម្មំ អនុស្សរតីតិ ធម្មានុសារី. ធម្មោតិ បញ្ញា, បញ្ញាបុព្ពង្គមំ មគ្គំ ភាវេតីតិ អត្ថោ. សទ្ធានុសារិម្ហិបិ ឯសេវ នយោ. ឧភោបេតេ សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋាយេវ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘យស្ស បុគ្គលស្ស សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នស្ស បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, បញ្ញាវាហិំ បញ្ញាបុព្ពង្គមំ អរិយមគ្គំ ភាវេតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ធម្មានុសារី. យស្ស បុគ្គលស្ស សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, សទ្ធាវាហិំ សទ្ធាបុព្ពង្គមំ អរិយមគ្គំ ភាវេតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សទ្ធានុសារី’’តិ (បុ. ប. ២០៨). អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេសា ឧភតោភាគវិមុត្តាទិកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៧១, ៨៨៩) បញ្ញាភាវនាធិការេ វុត្តា. តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ.

៥. ឧទកូបមាសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ ឧទកូបមាតិ និមុជ្ជនាទិអាការំ គហេត្វា ឧទកេន ឧបមិតា. សកិំ និមុគ្គោតិ ឯកវារមេវ និមុគ្គោ. ឯកន្តកាឡកេហីតិ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧម្មុជ្ជតីតិ ឧដ្ឋហតិ. សាធូតិ សោភនា ភទ្ទកា. ហាយតិយេវាតិ ចង្កវារេ អាសិត្តឧទកំ វិយ បរិហាយតេវ. ឧម្មុជ្ជិត្វា វិបស្សតិ វិលោកេតីតិ ឧដ្ឋហិត្វា គន្តព្ពទិសំ វិបស្សតិ វិលោកេតិ. បតរតីតិ គន្តព្ពទិសាភិមុខោ តរតិ នាម. បដិគាធប្បត្តោ ហោតីតិ ឧដ្ឋាយ វិលោកេត្វា បតរិត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ បតិដ្ឋាបត្តោ នាម ហោតិ, តិដ្ឋតិ ន បុនាគច្ឆតិ. តិណ្ណោ បារង្គតោ ថលេ តិដ្ឋតីតិ សព្ពកិលេសោឃំ តរិត្វា បរតីរំ គន្ត្វា និព្ពានថលេ បតិដ្ឋិតោ នាម ហោតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

៦. អនិច្ចានុបស្សីសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ អនិច្ចាតិ ឯវំ បញ្ញាយ ផរន្តោ អនុបស្សតីតិ អនិច្ចានុបស្សី. អនិច្ចាតិ ឯវំ សញ្ញា អស្សាតិ អនិច្ចសញ្ញី. អនិច្ចាតិ ឯវំ ញាណេន បដិសំវេទិតា អស្សាតិ អនិច្ចបដិសំវេទី. សតតន្តិ សព្ពកាលំ. សមិតន្តិ យថា បុរិមចិត្តេន បច្ឆិមចិត្តំ សមិតំ សមុបគតំ ឃដ្ដិតំ ហោតិ, ឯវំ. អព្ពោកិណ្ណន្តិ និរន្តរំ អញ្ញេន ចេតសា អសំមិស្សំ. ចេតសា អធិមុច្ចមានោតិ ចិត្តេន សន្និដ្ឋាបយមានោ. បញ្ញាយ បរិយោគាហមានោតិ វិបស្សនាញាណេន អនុបវិសមានោ.

អបុព្ពំ អចរិមន្តិ អបុរេ អបច្ឆា ឯកក្ខណេយេវ. ឥធ សមសីសី កថិតោ. សោ ចតុព្ពិធោ ហោតិ រោគសមសីសី, វេទនាសមសីសី, ឥរិយាបថសមសីសី, ជីវិតសមសីសីតិ. តត្ថ យស្ស អញ្ញតរេន រោគេន ផុដ្ឋស្ស សតោ រោគវូបសមោ ច អាសវក្ខយោ ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតិ, អយំ រោគសមសីសី នាម. យស្ស បន អញ្ញតរំ វេទនំ វេទយតោ វេទនាវូបសមោ ច អាសវក្ខយោ ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតិ, អយំ វេទនាសមសីសី នាម. យស្ស បន ឋានាទីសុ ឥរិយាបថេសុ អញ្ញតរសមង្គិនោ វិបស្សន្តស្ស ឥរិយាបថស្ស បរិយោសានញ្ច អាសវក្ខយោ ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតិ, អយំ ឥរិយាបថសមសីសី នាម. យស្ស បន ឧបក្កមតោ វា សរសតោ វា ជីវិតបរិយាទានញ្ច អាសវក្ខយោ ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតិ, អយំ ជីវិតសមសីសី នាម. អយមិធ អធិប្បេតោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អាសវបរិយាទានំ មគ្គចិត្តេន, ជីវិតបរិយាទានំ ចុតិចិត្តេន ហោតីតិ ឧភិន្នំ ឯកក្ខណេ សម្ភវោ នាម នត្ថិ. យស្មា បនស្ស អាសវេសុ ខីណមត្តេសុ បច្ចវេក្ខណវារានន្តរមេវ ជីវិតបរិយាទានំ គច្ឆតិ, អន្តរំ ន បញ្ញាយតិ, តស្មា ឯវំ វុត្តំ.

អន្តរាបរិនិព្ពាយីតិ យោ បញ្ចសុ សុទ្ធាវាសេសុ យត្ថ កត្ថចិ ឧប្បន្នោ និព្ពត្តក្ខណេ វា ថោកំ អតិក្កមិត្វា វា វេមជ្ឈេ ឋត្វា វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, តស្សេតំ នាមំ. ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយីតិ យោ តត្ថេវ អាយុវេមជ្ឈំ អតិក្កមិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. អសង្ខារបរិនិព្ពាយីតិ យោ តេសំយេវ បុគ្គលានំ អសង្ខារេនេវ អប្បយោគេន កិលេសេ ខេបេតិ. សសង្ខារបរិនិព្ពាយីតិ យោ សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលេសេ ខេបេតិ. ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមីតិ យោ ហេដ្ឋា ចតូសុ សុទ្ធាវាសេសុ យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចុតោ អនុបុព្ពេន អកនិដ្ឋេ ឧប្បជ្ជិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ.

៧-៩. ទុក្ខានុបស្សីសុត្តាទិវណ្ណនា

១៧-១៩. សត្តមេ ទុក្ខានុបស្សីតិ បីឡនាការំ ទុក្ខតោ អនុបស្សន្តោ. អដ្ឋមេ អនត្តានុបស្សីតិ អវសវត្តនាការំ អនត្តាតិ អនុបស្សន្តោ. នវមេ សុខានុបស្សីតិ សុខន្តិ ឯវំ ញាណេន អនុបស្សន្តោ.

១០. និទ្ទសវត្ថុសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ និទ្ទសវត្ថូនីតិ និទ្ទសាទិវត្ថូនិ, ‘‘និទ្ទសោ ភិក្ខុ, និព្ពីសោ, និត្តិំសោ, និច្ចត្តាលីសោ, និប្បញ្ញាសោ’’តិ ឯវំ វចនការណានិ. អយំ កិរ បញ្ហោ តិត្ថិយសមយេ ឧប្បន្នោ. តិត្ថិយា ហិ ទសវស្សកាលេ មតំ និគណ្ឋំ និទ្ទសោតិ វទន្តិ. សោ កិរ បុន ទសវស្សោ ន ហោតិ. ន កេវលញ្ច ទសវស្សោ, នវវស្សោបិ ឯកវស្សោបិ ន ហោតិ. ឯតេនេវ នយេន វីសតិវស្សាទិកាលេបិ មតំ និគណ្ឋំ ‘‘និព្ពីសោ និត្តិំសោ និច្ចត្តាលីសោ និប្បញ្ញាសោ’’តិ វទន្តិ. អាយស្មា អានន្ទោ គាមេ វិចរន្តោ តំ កថំ សុត្វា វិហារំ គន្ត្វា ភគវតោ អារោចេសិ. ភគវា អាហ – ‘‘ន ឥទំ, អានន្ទ, តិត្ថិយានំ អធិវចនំ, មម សាសនេ ខីណាសវស្សេតំ អធិវចនំ. ខីណាសវោ ហិ ទសវស្សកាលេ បរិនិព្ពុតោ បុន ទសវស្សោ ន ហោតិ. ន កេវលញ្ច ទសវស្សោវ, នវវស្សោបិ…បេ… ឯកវស្សោបិ. ន កេវលញ្ច ឯកវស្សោវ, ឯកាទសមាសិកោបិ…បេ… ឯកមាសិកោបិ ឯកមុហុត្តិកោបិ ន ហោតិយេវ’’. កស្មា? បុន បដិសន្ធិយា អភាវា. និព្ពីសាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ ភគវា ‘‘មម សាសនេ ខីណាសវស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ វត្វា យេហិ ការណេហិ និទ្ទសោ ហោតិ, តានិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

តត្ថ ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. សិក្ខាសមាទានេ តិព្ពច្ឆន្ទោ ហោតីតិ សិក្ខាត្តយបូរណេ ពលវច្ឆន្ទោ ហោតិ. អាយតិញ្ច សិក្ខាសមាទានេ អវិគតបេមោតិ អនាគតេ បុនទិវសាទីសុបិ សិក្ខាបូរណេ អវិគតបេមេនេវ សមន្នាគតោ ហោតិ. ធម្មនិសន្តិយាតិ ធម្មនិសាមនាយ. វិបស្សនាយេតំ អធិវចនំ. ឥច្ឆាវិនយេតិ តណ្ហាវិនយេ. បដិសល្លានេតិ ឯកីភាវេ. វីរិយារម្ភេតិ កាយិកចេតសិកស្ស វីរិយស្ស បូរណេ. សតិនេបក្កេតិ សតិយញ្ចេវ និបកភាវេ. ទិដ្ឋិបដិវេធេតិ មគ្គទស្សនេ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

អនុសយវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. វជ្ជិសត្តកវគ្គោ

១. សារន្ទទសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយស្ស បឋមេ សារន្ទទេ ចេតិយេតិ ឯវំនាមកេ វិហារេ. អនុប្បន្នេ កិរ តថាគតេ តត្ថ សារន្ទទស្ស យក្ខស្ស និវាសនដ្ឋានំ ចេតិយំ អហោសិ, អថេត្ថ ភគវតោ វិហារំ ការេសុំ. សោ សារន្ទទចេតិយំត្វេវ សង្ខំ គតោ. យាវកីវញ្ចាតិ យត្តកំ កាលំ. អភិណ្ហំ សន្និបាតាតិ ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ សន្និបតន្តាបិ អន្តរន្តរា សន្និបតន្តាបិ អភិណ្ហំ សន្និបាតាវ. សន្និបាតពហុលាតិ ‘‘ហិយ្យោបិ បុរិមទិវសម្បិ សន្និបតម្ហ, បុន អជ្ជ កិមត្ថំ សន្និបតាមា’’តិ វោសានមនាបជ្ជនេន សន្និបាតពហុលា. វុទ្ធិយេវ លិច្ឆវី វជ្ជីនំ បាដិកង្ខា នោ បរិហានីតិ អភិណ្ហំ អសន្និបតន្តា ហិ ទិសាសុ អាគតំ សាសនំ ន សុណន្តិ, តតោ ‘‘អសុកគាមសីមា វា និគមសីមា វា អាកុលា, អសុកដ្ឋានេ ចោរា បរិយុដ្ឋិតា’’តិ ន ជានន្តិ. ចោរាបិ ‘‘បមត្តា រាជានោ’’តិ ញត្វា គាមនិគមាទីនិ បហរន្តា ជនបទំ នាសេន្តិ. ឯវំ រាជូនំ បរិហានិ ហោតិ. អភិណ្ហំ សន្និបតន្តា បន តំ បវត្តិំ សុណន្តិ, តតោ ពលំ បេសេត្វា អមិត្តមទ្ទនំ ករោន្តិ. ចោរាបិ ‘‘អប្បមត្តា រាជានោ, ន សក្កា អម្ហេហិ វគ្គពន្ធនេន វិចរិតុ’’ន្តិ ភិជ្ជិត្វា បលាយន្តិ. ឯវំ រាជូនំ វុទ្ធិ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វុទ្ធិយេវ លិច្ឆវី វជ្ជីនំ បាដិកង្ខា នោ បរិហានី’’តិ.

សមគ្គាតិអាទីសុ សន្និបាតភេរិយា និគ្គតាយ ‘‘អជ្ជ មេ កិច្ចំ អត្ថិ មង្គលំ អត្ថី’’តិ វិក្ខេបំ ករោន្តា ន សមគ្គា សន្និបតន្តិ នាម. ភេរិសទ្ទំ បន សុត្វាវ ភុញ្ជមានាបិ អលង្កុរុមានាបិ វត្ថានិ និវាសយមានាបិ អទ្ធភុត្តា អទ្ធាលង្កតា វត្ថំ និវាសេន្តាវ សន្និបតន្តា សមគ្គា សន្និបតន្តិ នាម. សន្និបតិតា បន ចិន្តេត្វា មន្តេត្វា កត្តព្ពំ កត្វា ឯកតោវ អវុដ្ឋហន្តា ន សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. ឯវំ វុដ្ឋិតេសុ ហិ យេ បឋមំ គច្ឆន្តិ, តេសំ ឯវំ ហោតិ – ‘‘អម្ហេហិ ពាហិរកថាវ សុតា, ឥទានិ វិនិច្ឆយកថា ភវិស្សតី’’តិ. ឯកតោ វុដ្ឋហន្តា បន សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. អបិច ‘‘អសុកដ្ឋានេ គាមសីមា វា និគមសីមា វា អាកុលា, ចោរា វា បរិយុដ្ឋិតា’’តិ សុត្វា ‘‘កោ គន្ត្វា អមិត្តមទ្ទនំ ករិស្សតី’’តិ វុត្តេ ‘‘អហំ បឋមំ អហំ បឋម’’ន្តិ វត្វា គច្ឆន្តាបិ សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. ឯកស្ស បន កម្មន្តេ ឱសីទមានេ សេសា បុត្តភាតរោ បេសេត្វា តស្ស កម្មន្តំ ឧបត្ថម្ភយមានាបិ អាគន្តុករាជានំ ‘‘អសុកស្ស គេហំ គច្ឆតុ, អសុកស្ស គេហំ គច្ឆតូ’’តិ អវត្វា សព្ពេ ឯកតោ សង្គណ្ហន្តាបិ ឯកស្ស មង្គលេ វា រោគេ វា អញ្ញស្មិំ វា បន តាទិសេ សុខទុក្ខេ ឧប្បន្នេ សព្ពេ តត្ថ សហាយភាវំ គច្ឆន្តាបិ សមគ្គា វជ្ជិករណីយានិ ករោន្តិ នាម.

អប្បញ្ញត្តន្តិអាទីសុ បុព្ពេ អកតំ សុង្កំ វា ពលិំ វា ទណ្ឌំ វា អាហរាបេន្តា អប្បញ្ញត្តំ បញ្ញាបេន្តិ នាម. បោរាណបវេណិយា អាគតមេវ បន អនាហរាបេន្តា បញ្ញត្តំ សមុច្ឆិន្ទន្តិ នាម. ចោរោតិ គហេត្វា ទស្សិតេ អវិចិនិត្វា ឆេជ្ជភេជ្ជំ អនុសាសន្តា បោរាណំ វជ្ជិធម្មំ សមាទាយ ន វត្តន្តិ នាម. តេសំ អបញ្ញត្តំ បញ្ញាបេន្តានំ អភិនវសុង្កាទិបីឡិតា មនុស្សា ‘‘អតិឧបទ្ទុតម្ហ, កេ ឥមេសំ វិជិតេ វសិស្សន្តី’’តិ បច្ចន្តំ បវិសិត្វា ចោរា វា ចោរសហាយា វា ហុត្វា ជនបទំ ហនន្តិ. បញ្ញត្តំ សមុច្ឆិន្ទន្តានំ បវេណិអាគតានិ សុង្កាទីនិ អគណ្ហន្តានំ កោសោ បរិហាយតិ, តតោ ហត្ថិអស្សពលកាយឱរោធាទយោ យថានិពទ្ធំ វដ្ដំ អលភមានា ថាមពលេន បរិហាយន្តិ. តេ នេវ យុទ្ធក្ខមា ហោន្តិ ន បារិចរិយក្ខមា. បោរាណំ វជ្ជិធម្មំ សមាទាយ អវត្តន្តានំ វិជិតេ មនុស្សា ‘‘អម្ហាកំ បុត្តំ បិតរំ ភាតរំ អចោរំយេវ ចោរោតិ កត្វា ឆិន្ទិំសុ ភិន្ទិំសូ’’តិ កុជ្ឈិត្វា បច្ចន្តំ បវិសិត្វា ចោរា វា ចោរសហាយា វា ហុត្វា ជនបទំ ហនន្តិ. ឯវំ រាជូនំ បរិហានិ ហោតិ. អបញ្ញត្តំ ន បញ្ញាបេន្តានំ បន ‘‘បវេណិអាគតំយេវ រាជានោ ករោន្តី’’តិ មនុស្សា ហដ្ឋតុដ្ឋា កសិវាណិជ្ជាទិកេ កម្មន្តេ សម្បាទេន្តិ. បញ្ញត្តំ អសមុច្ឆិន្ទន្តានំ បវេណិអាគតានិ សុង្កាទីនិ គណ្ហន្តានំ កោសោ វឌ្ឍតិ, តតោ ហត្ថិអស្សពលកាយឱរោធាទយោ យថានិពទ្ធំ វដ្ដំ លភមានា ថាមពលសម្បន្នា យុទ្ធក្ខមា ចេវ បារិចរិយក្ខមា ច ហោន្តិ. បោរាណេ វជ្ជិធម្មេ សមាទាយ វត្តន្តានំ មនុស្សា ន ឧជ្ឈាយន្តិ. ‘‘រាជានោ បោរាណបវេណិយា ករោន្តិ, អដ្ដកុលិកសេនាបតិឧបរាជូហិ បរិក្ខិតំ សយម្បិ បរិក្ខិបិត្វា បវេណិបោត្ថកំ វាចាបេត្វា អនុច្ឆវិកមេវ ទណ្ឌំ បវត្តយន្តិ, ឯតេសំ ទោសោ នត្ថិ, អម្ហាកំយេវ ទោសោ’’តិ អប្បមត្តា កម្មន្តេ ករោន្តិ. ឯវំ រាជូនំ វុទ្ធិ ហោតិ.

សក្ករិស្សន្តីតិ យំកិញ្ចិ តេសំ សក្ការំ ករោន្តា សុន្ទរមេវ ករិស្សន្តិ. គរុំ ករិស្សន្តីតិ គរុភាវំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ករិស្សន្តិ. មានេស្សន្តីតិ មនេន បិយាយិស្សន្តិ. បូជេស្សន្តីតិ បច្ចយបូជាយ បូជេស្សន្តិ. សោតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តីតិ ទិវសស្ស ទ្វេ តយោ វារេ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា តេសំ កថំ សោតព្ពំ សទ្ធាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ. តត្ថ យេ ឯវំ មហល្លកានំ រាជូនំ សក្ការាទីនិ ន ករោន្តិ, ឱវាទត្ថាយ វា នេសំ ឧបដ្ឋានំ ន គច្ឆន្តិ, តេ តេហិ វិស្សដ្ឋា អនោវទិយមានា កីឡាបសុតា រជ្ជតោ បរិហាយន្តិ. យេ បន តថា បដិបជ្ជន្តិ, តេសំ មហល្លករាជានោ ‘‘ឥទំ កាតព្ពំ ឥទំ ន កាតព្ព’’ន្តិ បោរាណបវេណិំ អាចិក្ខន្តិ. សង្គាមំ បត្វាបិ ‘‘ឯវំ បវិសិតព្ពំ, ឯវំ និក្ខមិតព្ព’’ន្តិ ឧបាយំ ទស្សេន្តិ. តេ តេហិ ឱវទិយមានា យថាឱវាទំ បដិបជ្ជមានា សក្កោន្តិ រជ្ជបវេណិំ សន្ធារេតុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘វុទ្ធិយេវ លិច្ឆវី វជ្ជីនំ បាដិកង្ខា’’តិ.

កុលិត្ថិយោតិ កុលឃរណិយោ. កុលកុមារិយោតិ អនិវិទ្ធា តាសំ ធីតរោ. ឱកស្សាតិ វា បសយ្ហាតិ វា បសយ្ហាការស្សេវេតំ នាមំ. ឱកាសាតិបិ បឋន្តិ. តត្ថ ឱកស្សាតិ អវកសិត្វា អាកឌ្ឍិត្វា. បសយ្ហាតិ អភិភវិត្វា អជ្ឈោត្ថរិត្វាតិ អយំ វចនត្ថោ. ឯវញ្ហិ ករោន្តានំ វិជិតេ មនុស្សា ‘‘អម្ហាកំ គេហេ បុត្តភាតរោបិ, ខេឡសិង្ឃានិកាទីនិ មុខេន អបនេត្វា សំវឌ្ឍិតា ធីតរោបិ ឥមេ ពលក្ការេន គហេត្វា អត្តនោ ឃរេ វាសេន្តី’’តិ កុបិតា បច្ចន្តំ បវិសិត្វា ចោរា វា ចោរសហាយា វា ហុត្វា ជនបទំ ហនន្តិ. ឯវំ អករោន្តានំ បន វិជិតេ មនុស្សា អប្បោស្សុក្កា សកានិ កម្មានិ ករោន្តា រាជកោសំ វឌ្ឍេន្តិ. ឯវមេត្ថ វុទ្ធិហានិយោ វេទិតព្ពា.

វជ្ជីនំ វជ្ជិចេតិយានីតិ វជ្ជិរាជូនំ វជ្ជិរដ្ឋេ ចិត្តីកតដ្ឋេន ចេតិយានីតិ លទ្ធនាមានិ យក្ខដ្ឋានានិ. អព្ភន្តរានីតិ អន្តោនគរេ ឋិតានិ. ពាហិរានីតិ ពហិនគរេ ឋិតានិ. ទិន្នបុព្ពំ កតបុព្ពន្តិ បុព្ពេ ទិន្នញ្ច កតញ្ច. នោ បរិហាបេស្សន្តីតិ អហាបេត្វា យថាបវត្តមេវ ករិស្សន្តិ. ធម្មិកំ ពលិំ បរិហាបេន្តានញ្ហិ ទេវតា អារក្ខំ សុសំវិហិតំ ន ករោន្តិ, អនុប្បន្នំ ទុក្ខំ ឧប្បាទេតុំ អសក្កោន្តិយោបិ ឧប្បន្នំ កាសសីសរោគាទិំ វឌ្ឍេន្តិ, សង្គាមេ បត្តេ សហាយា ន ហោន្តិ. អបរិហាបេន្តានំ បន អារក្ខំ សុសំវិហិតំ ករោន្តិ, អនុប្បន្នំ សុខំ ឧប្បាទេតុំ អសក្កោន្តិយោបិ ឧប្បន្នំ កាសសីសរោគាទិំ ហរន្តិ, សង្គាមសីសេ សហាយា ហោន្តីតិ. ឯវមេត្ថ វុទ្ធិហានិយោ វេទិតព្ពា.

ធម្មិកា រក្ខាវរណគុត្តីតិ ឯត្ថ រក្ខា ឯវ យថា អនិច្ឆិតំ នាគច្ឆតិ, ឯវំ អាវរណតោ អាវរណំ. យថា ឥច្ឆិតំ ន នស្សតិ, ឯវំ គោបាយនតោ គុត្តិ. តត្ថ ពលកាយេន បរិវារេត្វា រក្ខនំ បព្ពជិតានំ ធម្មិកា រក្ខាវរណគុត្តិ នាម ន ហោតិ. យថា បន វិហារស្ស ឧបវនេ រុក្ខេ ន ឆិន្ទន្តិ, វាជិកា វាជំ ន ករោន្តិ, បោក្ខរណីសុ មច្ឆេ ន គណ្ហន្តិ, ឯវំ ករណំ ធម្មិកា រក្ខាវរណគុត្តិ នាម. កិន្តីតិ កេន នុ ខោ ការណេន.

តត្ថ យេ អនាគតានំ អរហន្តានំ អាគមនំ ន ឥច្ឆន្តិ, តេ អស្សទ្ធា ហោន្តិ អប្បសន្នា. បព្ពជិតេ សម្បត្តេ បច្ចុគ្គមនំ ន ករោន្តិ, គន្ត្វា ន បស្សន្តិ, បដិសន្ថារំ ន ករោន្តិ, បញ្ហំ ន បុច្ឆន្តិ, ធម្មំ ន សុណន្តិ, ទានំ ន ទេន្តិ, អនុមោទនំ ន សុណន្តិ, និវាសនដ្ឋានំ ន សំវិទហន្តិ. អថ នេសំ អវណ្ណោ ឧគ្គច្ឆតិ ‘‘អសុកោ នាម រាជា អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោ, បព្ពជិតេ សម្បត្តេ បច្ចុគ្គមនំ ន ករោតិ…បេ… និវាសនដ្ឋានំ ន សំវិទហតី’’តិ. តំ សុត្វា បព្ពជិតា តស្ស នគរទ្វារេន គច្ឆន្តាបិ នគរំ ន បវិសន្តិ. ឯវំ អនាគតានំ អរហន្តានំ អនាគមនមេវ ហោតិ. អាគតានំ បន ផាសុវិហារេ អសតិ យេបិ អជានិត្វា អាគតា, តេ ‘‘វសិស្សាមាតិ តាវ ចិន្តេត្វា អាគតម្ហា, ឥមេសំ បន រាជូនំ ឥមិនា នីហារេន កេ វសិស្សន្តី’’តិ និក្ខមិត្វា គច្ឆន្តិ. ឯវំ អនាគតេសុ អនាគច្ឆន្តេសុ អាគតេសុ ទុក្ខំ វិហរន្តេសុ សោ ទោសោ បព្ពជិតានំ អនាវាសោ ហោតិ. តតោ ទេវតារក្ខា ន ហោតិ, ទេវតារក្ខាយ អសតិ អមនុស្សា ឱកាសំ លភន្តិ, អមនុស្សា ឧស្សន្នា អនុប្បន្នំ ព្យាធិំ ឧប្បាទេន្តិ. សីលវន្តានំ ទស្សនបញ្ហបុច្ឆនាទិវត្ថុកស្ស បុញ្ញស្ស អនាគមោ ហោតិ. វិបរិយាយេន យថាវុត្តកណ្ហបក្ខវិបរីតស្ស សុក្កបក្ខស្ស សម្ភវោ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ វុទ្ធិហានិយោ វេទិតព្ពា.

២. វស្សការសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ អភិយាតុកាមោតិ អភិភវនត្ថាយ យាតុកាមោ. វជ្ជីតិ វជ្ជិរាជានោ. ឯវំមហិទ្ធិកេតិ ឯវំ មហតិយា រាជិទ្ធិយា សមន្នាគតេ. ឯតេន នេសំ សមគ្គភាវំ កថេតិ. ឯវំមហានុភាវេតិ ឯវំ មហន្តេន រាជានុភាវេន សមន្នាគតេ. ឯតេន នេសំ ហត្ថិសិប្បាទីសុ កតសិក្ខតំ កថេតិ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សិក្ខិតា វតិមេ លិច្ឆវិកុមារកា, សុសិក្ខិតា វតិមេ លិច្ឆវិកុមារកា, យត្រ ហិ នាម សុខុមេន តាឡច្ឆិគ្គឡេន អសនំ អតិបាតយិស្សន្តិ បោង្ខានុបោង្ខំ អវិរាធិត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១១១៥). ឧច្ឆេច្ឆាមីតិ ឧច្ឆិន្ទិស្សាមិ. វិនាសេស្សាមីតិ អទស្សនំ នយិស្សាមិ. អនយព្យសនន្តិ អវឌ្ឍិញ្ចេវ, ញាតិព្យសនញ្ច. អាបាទេស្សាមីតិ បាបយិស្សាមិ.

ឥតិ កិរ សោ ឋាននិសជ្ជាទីសុ ឥមំ យុទ្ធកថមេវ កថេតិ, ‘‘គមនសជ្ជា ហោថា’’តិ ច ពលកាយំ អាណាបេតិ. កស្មា? គង្គាយ កិរ ឯកំ បដ្ដនគាមំ និស្សាយ អទ្ធយោជនំ អជាតសត្តុនោ វិជិតំ, អទ្ធយោជនំ លិច្ឆវីនំ. តត្រ បព្ពតបាទតោ មហគ្ឃភណ្ឌំ ឱតរតិ. តំ សុត្វា ‘‘អជ្ជ យាមិ, ស្វេ យាមី’’តិ អជាតសត្តុនោ សំវិទហន្តស្សេវ លិច្ឆវិនោ សមគ្គា សម្មោទមានា បុរេតរំ អាគន្ត្វា សព្ពំ គណ្ហន្តិ. អជាតសត្តុ បច្ឆា អាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ ញត្វា កុជ្ឈិត្វា គច្ឆតិ. តេ បុនសំវច្ឆរេបិ តថេវ ករោន្តិ. អថ សោ ពលវាឃាតជាតោ, តទា ឯវមកាសិ.

តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘គណេន សទ្ធិំ យុទ្ធំ នាម ភារិយំ, ឯកោបិ មោឃប្បហារោ នាម នត្ថិ. ឯកេន ខោ បន បណ្ឌិតេន សទ្ធិំ មន្តេត្វា ករោន្តោ និរបរាធោ ហោតិ, បណ្ឌិតោ ច សត្ថារា សទិសោ នត្ថិ, សត្ថា ច អវិទូរេ ធុរវិហារេ វសតិ, ហន្ទាហំ បេសេត្វា បុច្ឆាមិ. សចេ មេ គតេន កោចិ អត្ថោ ភវិស្សតិ, សត្ថា តុណ្ហី ភវិស្សតិ. អនត្ថេ បន សតិ ‘កិំ រញ្ញោ តត្ថ គតេនា’តិ វក្ខតី’’តិ. សោ វស្សការំ ព្រាហ្មណំ បេសេសិ. ព្រាហ្មណោ គន្ត្វា ភគវតោ តមត្ថំ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ – អថ ខោ រាជា…បេ… អាបាទេស្សាមិ វជ្ជីតិ.

ភគវន្តំ ពីជយមានោតិ ថេរោ វត្តសីសេ ឋត្វា ភគវន្តំ ពីជតិ, ភគវតោ បន សីតំ វា ឧណ្ហំ វា នត្ថិ. ភគវា ព្រាហ្មណស្ស វចនំ សុត្វា តេន សទ្ធិំ អមន្តេត្វា ថេរេន សទ្ធិំ មន្តេតុកាមោ កិន្តិ តេ, អានន្ទ, សុតន្តិអាទិមាហ. តំ វុត្តត្ថមេវ.

ឯកមិទាហន្តិ ឥទំ ភគវា បុព្ពេ វជ្ជីនំ ឥមស្ស វជ្ជិសត្តកស្ស ទេសិតភាវប្បកាសនត្ថំ អាហ. អករណីយាតិ អកត្តព្ពា, អគ្គហេតព្ពាតិ អត្ថោ. យទិទន្តិ និបាតមត្តំ. យុទ្ធស្សាតិ ករណត្ថេ សាមិវចនំ, អភិមុខំ យុទ្ធេន គហេតុំ ន សក្កាតិ អត្ថោ. អញ្ញត្រ ឧបលាបនាយាតិ ឋបេត្វា ឧបលាបនំ. ឧបលាបនា នាម ‘‘អលំ វិវាទេន, ឥទានិ សមគ្គា ហោមា’’តិ ហត្ថិអស្សរថហិរញ្ញសុវណ្ណាទីនិ បេសេត្វា សង្គហករណំ, ឯវញ្ហិ សង្គហំ កត្វា កេវលំ វិស្សាសេន សក្កា គណ្ហិតុន្តិ អត្ថោ. អញ្ញត្រ មិថុភេទាតិ ឋបេត្វា មិថុភេទំ. ឥមិនា ‘‘អញ្ញមញ្ញភេទំ កត្វាបិ សក្កា ឯតេ គហេតុ’’ន្តិ ទស្សេតិ. ឥទំ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ កថាយ នយំ លភិត្វា អាហ. កិំ បន ភគវា ព្រាហ្មណស្ស ឥមាយ កថាយ នយលាភំ ជានាតីតិ? អាម ជានាតិ. ជានន្តោ កស្មា កថេសិ? អនុកម្បាយ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘មយា អកថិតេបិ កតិបាហេន គន្ត្វា សព្ពេ គណ្ហិស្សតិ, កថិតេ បន សមគ្គេ ភិន្ទន្តោ តីហិ សំវច្ឆរេហិ គណ្ហិស្សតិ. ឯត្តកម្បិ ជីវិតមេវ វរំ. ឯត្តកញ្ហិ ជីវន្តា អត្តនោ បតិដ្ឋាភូតំ បុញ្ញំ ករិស្សន្តី’’តិ. អភិនន្ទិត្វាតិ ចិត្តេន នន្ទិត្វា. អនុមោទិត្វាតិ ‘‘យាវ សុភាសិតមិទំ ភោតា គោតមេនា’’តិ វាចាយ អនុមោទិត្វា. បក្កាមីតិ រញ្ញោ សន្តិកំ គតោ. រាជាបិ តមេវ បេសេត្វា សព្ពេ ភិន្ទិត្វា គន្ត្វា អនយព្យសនំ បាបេសិ.

៣. បឋមសត្តកសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ អភិណ្ហំ សន្និបាតាតិ ឥទំ វជ្ជិសត្តកេ វុត្តសទិសមេវ. ឥធាបិ ច អភិណ្ហំ អសន្និបតន្តា ទិសាសុ អាគតសាសនំ ន សុណន្តិ, តតោ ‘‘អសុកវិហារសីមា អាកុលា, ឧបោសថប្បវារណា ឋិតា, អសុកស្មិំ ឋានេ ភិក្ខូ វេជ្ជកម្មទូតកម្មាទីនិ ករោន្តិ, វិញ្ញត្តិពហុលា ផលបុប្ផទានាទីហិ ជីវិកំ កប្បេន្តី’’តិអាទីនិ ន ជានន្តិ. បាបភិក្ខូបិ ‘‘បមត្តោ សង្ឃោ’’តិ ញត្វា រាសិភូតា សាសនំ ឱសក្កាបេន្តិ. អភិណ្ហំ សន្និបតន្តា បន តំ បវត្តិំ សុណន្តិ, តតោ ភិក្ខុសង្ឃំ បេសេត្វា សីមំ ឧជុំ ការេន្តិ, ឧបោសថប្បវារណាយោ បវត្តាបេន្តិ, មិច្ឆាជីវានំ ឧស្សន្នដ្ឋានេ អរិយវំសិកេ បេសេត្វា អរិយវំសំ កថាបេន្តិ, បាបភិក្ខូនំ វិនយធរេហិ និគ្គហំ ការាបេន្តិ. បាបភិក្ខូបិ ‘‘អប្បមត្តោ សង្ឃោ, ន សក្កា អម្ហេហិ វគ្គពន្ធនេន វិចរិតុ’’ន្តិ ភិជ្ជិត្វា បលាយន្តិ. ឯវមេត្ថ វុទ្ធិហានិយោ វេទិតព្ពា.

សមគ្គាតិអាទីសុ ចេតិយបដិជគ្គនត្ថំ វា ពោធិឃរឧបោសថាគារច្ឆាទនត្ថំ វា កតិកវត្តំ វា ឋបេតុកាមតាយ ‘‘សង្ឃោ សន្និបតតូ’’តិ ភេរិយា វា ឃណ្ដិយា វា អាកោដិតមត្តាយ ‘‘មយ្ហំ ចីវរកម្មំ អត្ថិ, មយ្ហំ បត្តោ បចិតព្ពោ, មយ្ហំ នវកម្មំ អត្ថី’’តិ វិក្ខេបំ ករោន្តា ន សមគ្គា សន្និបតន្តិ នាម. សព្ពំ បន តំ កម្មំ ឋបេត្វា ‘‘អហំ បុរិមតរំ, អហំ បុរិមតរ’’ន្តិ ឯកប្បហារេនេវ សន្និបតន្តា សមគ្គា សន្និបតន្តិ នាម. សន្និបតិតា បន ចិន្តេត្វា មន្តេត្វា កត្តព្ពំ កត្វា ឯកតោវ អវុដ្ឋហន្តា ន សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. ឯវំ វុដ្ឋិតេសុ ហិ យេ បឋមំ គច្ឆន្តិ, តេសំ ឯវំ ហោតិ ‘‘អម្ហេហិ ពាហិរកថាវ សុតា, ឥទានិ វិនិច្ឆយកថា ភវិស្សតី’’តិ. ឯកប្បហារេនេវ វុដ្ឋហន្តា សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. អបិច ‘‘អសុកដ្ឋានេ វិហារសីមា អាកុលា, ឧបោសថប្បវារណា ឋិតា, អសុកដ្ឋានេ វេជ្ជកម្មាទិការកា បាបភិក្ខូ ឧស្សន្នា’’តិ សុត្វា ‘‘កោ គន្ត្វា តេសំ និគ្គហំ ករិស្សតី’’តិ វុត្តេ ‘‘អហំ បឋមំ, អហំ បឋម’’ន្តិ វត្វា គច្ឆន្តាបិ សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម.

អាគន្តុកំ បន ទិស្វា ‘‘ឥមំ បរិវេណំ យាហិ, ឯតំ បរិវេណំ យាហិ, អយំ កោ’’តិ អវត្វា សព្ពេ វត្តំ ករោន្តាបិ, ជិណ្ណបត្តចីវរកំ ទិស្វា តស្ស ភិក្ខាចារវត្តេន បត្តចីវរំ បរិយេសន្តាបិ, គិលានស្ស គិលានភេសជ្ជំ បរិយេសមានាបិ, គិលានមេវ អនាថំ ‘‘អសុកបរិវេណំ យាហី’’តិ អវត្វា អត្តនោ អត្តនោ បរិវេណេ បដិជគ្គន្តាបិ, ឯកោ ឱលីយមានកោ គន្ថោ ហោតិ, បញ្ញវន្តំ ភិក្ខុំ សង្គណ្ហិត្វា តេន តំ គន្ថំ ឧក្ខិបាបេន្តាបិ សមគ្គា សង្ឃករណីយានិ ករោន្តិ នាម.

អប្បញ្ញត្តន្តិអាទីសុ នវំ អធម្មិកំ កតិកវត្តំ វា សិក្ខាបទំ វា គណ្ហន្តា អប្បញ្ញត្តំ បញ្ញាបេន្តិ នាម បុរាណសន្ថតវត្ថុស្មិំ សាវត្ថិយំ ភិក្ខូ វិយ. ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សាសនំ ទីបេន្តា បញ្ញត្តំ សមុច្ឆិន្ទន្តិ នាម, វស្សសតបរិនិព្ពុតេ ភគវតិ វេសាលិកា វជ្ជិបុត្តកា វិយ. ខុទ្ទានុខុទ្ទកា បន អាបត្តិយោ សញ្ចិច្ច វីតិក្កមន្តា យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ ន វត្តន្តិ នាម អស្សជិបុនព្ពសុកា វិយ. តថា អករោន្តា បន អបញ្ញត្តំ ន បញ្ញាបេន្តិ, បញ្ញត្តំ ន សមុច្ឆិន្ទន្តិ, យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ វត្តន្តិ នាម អាយស្មា ឧបសេនោ វិយ, អាយស្មា យសោ កាកណ្ឌកបុត្តោ វិយ, អាយស្មា មហាកស្សបោ វិយ ច. វុទ្ធិយេវាតិ សីលាទិគុណេហិ វុទ្ធិយេវ, នោ បរិហានិ.

ថេរាតិ ថិរភាវប្បត្តា ថេរការកេហិ គុណេហិ សមន្នាគតា. ពហូ រត្តិយោ ជានន្តីតិ រត្តញ្ញូ. ចិរំ បព្ពជិតានំ ឯតេសន្តិ ចិរបព្ពជិតា. សង្ឃស្ស បិតិដ្ឋានេ ឋិតាតិ សង្ឃបិតរោ. បិតិដ្ឋានេ ឋិតត្តា សង្ឃំ បរិណេន្តិ, បុព្ពង្គមា ហុត្វា តីសុ សិក្ខាសុ បវត្តេន្តីតិ សង្ឃបរិណាយកា.

យេ តេសំ សក្ការាទីនិ ន ករោន្តិ, ឱវាទត្ថាយ ទ្វេ តយោ វារេ ឧបដ្ឋានំ ន គច្ឆន្តិ, តេបិ តេសំ ឱវាទំ ន ទេន្តិ, បវេណិកថំ ន កថេន្តិ, សារភូតំ ធម្មបរិយាយំ ន សិក្ខាបេន្តិ. តេ តេហិ វិស្សដ្ឋា សីលាទីហិ ធម្មក្ខន្ធេហិ សត្តហិ ច អរិយធនេហីតិ ឯវមាទីហិ គុណេហិ បរិហាយន្តិ. យេ បន តេសំ សក្ការាទីនិ ករោន្តិ, ឧបដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ, តេសំ តេ ‘‘ឯវំ តេ អភិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទិកំ ឱវាទំ ទេន្តិ, បវេណិកថំ កថេន្តិ, សារភូតំ ធម្មបរិយាយំ សិក្ខាបេន្តិ, តេរសហិ ធុតង្គេហិ ទសហិ កថាវត្ថូហិ អនុសាសន្តិ. តេ តេសំ ឱវាទេ ឋត្វា សីលាទីហិ គុណេហិ វឌ្ឍមានា សាមញ្ញត្ថំ អនុបាបុណន្តិ. ឯវមេត្ថ ហានិវុទ្ធិយោ ទដ្ឋព្ពា.

បុនព្ភវោ សីលមស្សាតិ បោនោព្ភវិកា, បុនព្ភវទាយិកាតិ អត្ថោ, តស្សា បោនោព្ភវិកាយ. ន វសំ គច្ឆិស្សន្តីតិ ឯត្ថ យេ ចតុន្នំ បច្ចយានំ ការណា ឧបដ្ឋាកានំ បទានុបទិកា ហុត្វា គាមតោ គាមំ វិចរន្តិ, តេ តស្សា វសំ គច្ឆន្តិ នាម. ឥតរេ ន គច្ឆន្តិ. តត្ថ ហានិវុទ្ធិយោ បាកដាយេវ.

អារញ្ញកេសូតិ បញ្ចធនុសតិកបច្ឆិមេសុ. សាបេក្ខាតិ សាលយា. គាមន្តសេនាសនេសុ ហិ ឈានំ អប្បេត្វាបិ តតោ វុដ្ឋិតមត្តោវ ឥត្ថិបុរិសទារកទារិកាទិសទ្ទំ សុណាតិ, យេនស្ស អធិគតវិសេសោបិ ហាយតិយេវ. អរញ្ញសេនាសនេ និទ្ទាយិត្វាបិ បពុទ្ធមត្តោ សីហព្យគ្ឃមោរាទីនំ សទ្ទំ សុណាតិ, យេន អរញ្ញេ បីតិំ បដិលភិត្វា តមេវ សម្មសន្តោ អគ្គផលេ បតិដ្ឋាតិ. ឥតិ ភគវា គាមន្តសេនាសនេ ឈានំ អប្បេត្វា និសិន្នភិក្ខុតោ អរញ្ញេ និទ្ទាយមានមេវ បសំសតិ. តស្មា តមេវ អត្ថវសំ បដិច្ច ‘‘អារញ្ញកេសុ សេនាសនេសុ សាបេក្ខា ភវិស្សន្តី’’តិ អាហ.

បច្ចត្តញ្ញេវ សតិំ ឧបដ្ឋាបេស្សន្តីតិ អត្តនាវ អត្តនោ អព្ភន្តរេ សតិំ ឧបដ្ឋបេស្សន្តិ. បេសលាតិ បិយសីលា. ឥធាបិ សព្រហ្មចារីនំ អាគមនំ អនិច្ឆន្តា នេវាសិកា អស្សទ្ធា ហោន្តិ អប្បសន្នា, វិហារំ សម្បត្តភិក្ខូនំ បច្ចុគ្គមន-បត្តចីវរបដិគ្គហណ-អាសនបញ្ញាបនតាលវណ្ដគ្គហណាទីនិ ន ករោន្តិ. អថ នេសំ អវណ្ណោ ឧគ្គច្ឆតិ ‘‘អសុកវិហារវាសិនោ ភិក្ខូ អស្សទ្ធា អប្បសន្នា វិហារំ បវិដ្ឋានំ វត្តប្បដិវត្តម្បិ ន ករោន្តី’’តិ. តំ សុត្វា បព្ពជិតា វិហារទ្វារេន គច្ឆន្តាបិ វិហារំ ន បវិសន្តិ. ឯវំ អនាគតានំ អនាគមនមេវ ហោតិ. អាគតានំ បន ផាសុវិហារេ អសតិ យេបិ អជានិត្វា អាគតា, តេ ‘‘វសិស្សាមាតិ តាវចិន្តេត្វា អាគតម្ហា, ឥមេសំ បន នេវាសិកានំ ឥមិនា នីហារេន កោ វសិស្សតី’’តិ និក្ខមិត្វា គច្ឆន្តិ. ឯវំ សោ វិហារោ អញ្ញេសំ ភិក្ខូនំ អនាវាសោវ ហោតិ. តតោ នេវាសិកា សីលវន្តានំ ទស្សនំ អលភន្តា កង្ខាវិនោទកំ វា អាចារសិក្ខាបកំ វា មធុរធម្មសវនំ វា ន លភន្តិ. តេសំ នេវ អគ្គហិតធម្មគ្គហណំ ន គហិតសជ្ឈាយករណំ ហោតិ. ឥតិ នេសំ ហានិយេវ ហោតិ, ន វុទ្ធិ.

យេ បន សព្រហ្មចារីនំ អាគមនំ ឥច្ឆន្តិ, តេ សទ្ធា ហោន្តិ បសន្នា, អាគតានំ សព្រហ្មចារីនំ បច្ចុគ្គមនាទីនិ កត្វា សេនាសនំ បញ្ញបេត្វា ទេន្តិ, តេ គហេត្វា ភិក្ខាចារំ បវិសន្តិ, កង្ខំ វិនោទេន្តិ, មធុរធម្មស្សវនំ លភន្តិ. អថ នេសំ កិត្តិសទ្ទោ ឧគ្គច្ឆតិ ‘‘អសុកវិហារេ ភិក្ខូ ឯវំ សទ្ធា បសន្នា វត្តសម្បន្នា សង្គាហកា’’តិ. តំ សុត្វា ភិក្ខូ ទូរតោបិ អាគច្ឆន្តិ. តេសំ នេវាសិកា វត្តំ ករោន្តិ, សមីបំ គន្ត្វា វុឌ្ឍតរំ អាគន្តុកំ វន្ទិត្វា និសីទន្តិ, នវកតរស្ស សន្តិកេ អាសនំ គហេត្វា និសីទិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ វសិស្សថ, គមិស្សថា’’តិ បុច្ឆន្តិ. ‘‘គមិស្សាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘សប្បាយំ សេនាសនំ, សុលភា ភិក្ខា’’តិអាទីនិ វត្វា គន្តុំ ន ទេន្តិ. វិនយធរោ ចេ ហោតិ, តស្ស សន្តិកេ វិនយំ សជ្ឈាយន្តិ. សុត្តន្តាទិធរោ ចេ, តស្ស សន្តិកេ តំ តំ ធម្មំ សជ្ឈាយន្តិ. តេ អាគន្តុកថេរានំ ឱវាទេ ឋត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណន្តិ. អាគន្តុកា ‘‘ឯកំ ទ្វេ ទិវសានិ វសិស្សាមាតិ អាគតម្ហា, ឥមេសំ បន សុខសំវាសតាយ ទស ទ្វាទស វស្សានិ វសិម្ហា’’តិ វត្តារោ ហោន្តិ. ឯវមេត្ថ ហានិវុទ្ធិយោ វេទិតព្ពា.

៤. ទុតិយសត្តកសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ ន កម្មារាមាតិ យេ ទិវសំ ចីវរកម្ម-កាយពន្ធនបរិស្សាវន-ធម្មករណ-សម្មជ្ជនិ-បាទកឋលិកាទីនេវ ករោន្តិ, តេ សន្ធាយេស បដិក្ខេបោ. យោ បន តេសំ ករណវេលាយ ឯវំ ឯតានិ ករោតិ, ឧទ្ទេសវេលាយ ឧទ្ទេសំ គណ្ហាតិ, សជ្ឈាយវេលាយ សជ្ឈាយតិ, ចេតិយង្គណវត្តវេលាយ ចេតិយង្គណវត្តំ ករោតិ, មនសិការវេលាយ មនសិការំ ករោតិ, ន សោ កម្មារាមោ នាម.

យោ ឥត្ថិវណ្ណបុរិសវណ្ណាទិវសេន អាលាបសល្លាបំ ករោន្តោយេវ រត្តិន្ទិវំ វីតិនាមេតិ, ឯវរូបេ ភស្សេ បរិយន្តការី ន ហោតិ, អយំ ភស្សារាមោ នាម. យោ បន រត្តិន្ទិវំ ធម្មំ កថេតិ, បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតិ, អយំ អប្បភស្សោវ ភស្សេ បរិយន្តការីយេវ. កស្មា? ‘‘សន្និបតិតានំ វោ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ ករណីយំ ធម្មី វា កថា អរិយោ វា តុណ្ហីភាវោ’’តិ (ម. និ. ១.២៧៣) វុត្តត្តា.

យោ ឋិតោបិ គច្ឆន្តោបិ និសិន្នោបិ ថិនមិទ្ធាភិភូតោ និទ្ទាយតិយេវ, អយំ និទ្ទារាមោ នាម. យស្ស បន ករជកាយគេលញ្ញេន ចិត្តំ ភវង្គំ ឱតរតិ, នាយំ និទ្ទារាមោ. តេនេវាហ – ‘‘អភិជានាមហំ, អគ្គិវេស្សន, គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ និទ្ទំ ឱក្កមិតា’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៧).

យោ ‘‘ឯកស្ស ទុតិយោ, ទ្វិន្នំ តតិយោ, តិណ្ណំ ចតុត្ថោ’’តិ ឯវំ សំសដ្ឋោវ វិហរតិ, ឯកកោ អស្សាទំ ន លភតិ, អយំ សង្គណិការាមោ. យោ បន ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឯកកោវ អស្សាទំ លភតិ, នាយំ សង្គណិការាមោ.

អសន្តសម្ភាវនិច្ឆាយ សមន្នាគតា ទុស្សីលា បាបិច្ឆា នាម. យេសំ បាបកា មិត្តា ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ សហ អយនតោ បាបសហាយា, យេ ច តន្និន្នតប្បោណតប្បព្ភារតាយ បាបេសុ សម្បវង្កា, តេ បាបមិត្តា បាបសហាយា បាបសម្បវង្កា នាម.

ឱរមត្តកេនាតិ អវរមត្តកេន អប្បមត្តកេន. អន្តរាតិ អរហត្តំ អប្បត្វាវ ឯត្ថន្តរេ. វោសានន្តិ បរិនិដ្ឋិតភាវំ ‘‘អលមេត្តាវតា’’តិ ឱសក្កនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យាវ សីលបារិសុទ្ធិជ្ឈានវិបស្សនា សោតាបន្នភាវាទីនំ អញ្ញតរមត្តកេន វោសានំ នាបជ្ជិស្សន្តិ, តាវ វុទ្ធិយេវ ភិក្ខូនំ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានីតិ.

៧. សញ្ញាសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ អនិច្ចសញ្ញាទយោ អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ សហគតសញ្ញា.

៨. បឋមបរិហានិសុត្តវណ្ណនា

២៨. អដ្ឋមេ ឧប្បន្នានំ សង្ឃកិច្ចានំ និត្ថរណេន ភារំ វហន្តីតិ ភារវាហិនោ. តេ តេន បញ្ញាយិស្សន្តីតិ តេ ថេរា តេន អត្តនោ ថេរភាវានុរូបេន កិច្ចេន បញ្ញាយិស្សន្តិ. តេសុ យោគំ អាបជ្ជតីតិ បយោគំ អាបជ្ជតិ, សយំ តានិ កិច្ចានិ កាតុំ អារភតីតិ.

៩. ទុតិយបរិហានិសុត្តវណ្ណនា

២៩. នវមេ ភិក្ខុទស្សនំ ហាបេតីតិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទស្សនត្ថាយ គមនំ ហាបេតិ. អធិសីលេតិ បញ្ចសីលទសសីលសង្ខាតេ ឧត្តមសីលេ. ឥតោ ពហិទ្ធាតិ ឥមម្ហា សាសនា ពហិទ្ធា. ទក្ខិណេយ្យំ គវេសតីតិ ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកេ បរិយេសតិ. តត្ថ ច បុព្ពការំ ករោតីតិ តេសំ ពាហិរានំ តិត្ថិយានំ ទត្វា បច្ឆា ភិក្ខូនំ ទេតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

វជ្ជិសត្តកវគ្គោ តតិយោ.

៤. ទេវតាវគ្គោ

៥. បឋមមិត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៦. ចតុត្ថស្ស បញ្ចមេ ទុទ្ទទន្តិ ទុប្បរិច្ចជំ មហារហំ ភណ្ឌកំ. ទុក្ករំ ករោតីតិ កាតុំ អសុករំ កម្មំ ករោតិ. ទុក្ខមំ ខមតីតិ សហាយស្ស អត្ថាយ ទុរធិវាសំ អធិវាសេតិ. គុយ្ហមស្ស អាវិករោតីតិ អត្តនោ គុយ្ហំ តស្ស អាវិករោតិ. គុយ្ហមស្ស បរិគុហតីតិ តស្ស គុយ្ហំ អញ្ញេសំ នាចិក្ខតិ. ខីណេន នាតិមញ្ញតីតិ តស្ស ភោគេ ខីណេ តេន ខយេន តំ នាតិមញ្ញតិ, តស្មិំ ឱមានំ អត្តនិ ច អតិមានំ ន ករោតិ.

៦. ទុតិយមិត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៧. ឆដ្ឋេ វត្តាតិ វចនកុសលោ. វចនក្ខមោតិ វចនំ ខមតិ, ទិន្នំ ឱវាទំ ករោតិ. គម្ភីរន្តិ គុយ្ហំ រហស្សំ ឈាននិស្សិតំ វិបស្សនាមគ្គផលនិព្ពាននិស្សិតំ.

៧. បឋមបដិសម្ភិទាសុត្តវណ្ណនា

៣៨. សត្តមេ ឥទំ មេ ចេតសោ លីនត្តន្តិ ឧប្បន្នេ ចេតសោ លីនត្តេ ‘‘ឥទំ មេ ចេតសោ លីនត្ត’’ន្តិ យថាសភាវតោ ជានាតិ. អជ្ឈត្តំ សំខិត្តំ នាម ថិនមិទ្ធានុគតំ. ពហិទ្ធា វិក្ខិត្តំ នាម បញ្ចសុ កាមគុណេសុ វិក្ខិត្តំ. វេទនាតិអាទីនិ បបញ្ចមូលវសេន គហិតានិ. វេទនា ហិ តណ្ហាយ មូលំ សុខវសេន តណ្ហុប្បត្តិតោ, សញ្ញា ទិដ្ឋិយា មូលំ អវិភូតារម្មណេ ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ, វិតក្កោ មានស្ស មូលំ វិតក្កវសេន អស្មីតិ មានុប្បត្តិតោ. សប្បាយាសប្បាយេសូតិ ឧបការានុបការេសុ. និមិត្តន្តិ ការណំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ទេវតាវគ្គោ ចតុត្ថោ.

៥. មហាយញ្ញវគ្គោ

១-២. សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៤-៤៥. បញ្ចមស្ស បឋមេ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស ឋានានិ. សេយ្យថាបីតិ និទស្សនត្ថេ និបាតោ, យថា មនុស្សាតិ អត្ថោ. អបរិមាណេសុ ហិ ចក្កវាឡេសុ អបរិមាណានំ មនុស្សានំ វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន ទ្វេបិ ឯកសទិសា នត្ថិ. យេបិ ហិ កត្ថចិ យមកភាតរោ វណ្ណេន វា សណ្ឋានេន វា សទិសា ហោន្តិ, តេសម្បិ អាលោកិតវិលោកិតកថិតហសិតគមនដ្ឋានាទីហិ វិសេសោ ហោតិយេវ. តស្មា នានត្តកាយាតិ វុត្តា. បដិសន្ធិសញ្ញា បន នេសំ តិហេតុកាបិ ទ្វិហេតុកាបិ អហេតុកាបិ ហោតិ. តស្មា នានត្តសញ្ញិនោតិ វុត្តា. ឯកច្ចេ ច ទេវាតិ ឆ កាមាវចរទេវា. តេសុ ហិ កេសញ្ចិ កាយោ នីលោ ហោតិ, កេសញ្ចិ បីតកាទិវណ្ណោ. សញ្ញា បន តេសំ ទ្វិហេតុកាបិ តិហេតុកាបិ ហោតិ, អហេតុកា នត្ថិ. ឯកច្ចេ ច វិនិបាតិកាតិ ចតុអបាយវិនិមុត្តា ឧត្តរមាតា យក្ខិនី, បិយង្ករមាតា, ផុស្សមិត្តា, ធម្មគុត្តាតិ ឯវមាទិកា អញ្ញេ ច វេមានិកា បេតា. ឯតេសញ្ហិ បីតឱទាតកាឡមង្គុរច្ឆវិសាមវណ្ណាទិវសេន ចេវ កិស ថូលរស្សទីឃវសេន ច កាយោ នានា ហោតិ, មនុស្សានំ វិយ ទ្វិហេតុកតិហេតុកអហេតុកវសេន សញ្ញាបិ. តេ បន ទេវា វិយ ន មហេសក្ខា, កបណមនុស្សា វិយ អប្បេសក្ខា ទុល្លភឃាសច្ឆាទនា ទុក្ខបីឡិតា វិហរន្តិ. ឯកច្ចេ កាឡបក្ខេ ទុក្ខិតា ជុណ្ហបក្ខេ សុខិតា ហោន្តិ. តស្មា សុខសមុស្សយតោ វិនិបតិតត្តា វិនិបាតិកាតិ វុត្តា. យេ បនេត្ថ តិហេតុកា, តេសំ ធម្មាភិសមយោបិ ហោតិ បិយង្ករមាតាទីនំ វិយ.

ព្រហ្មកាយិកាតិ ព្រហ្មបារិសជ្ជព្រហ្មបុរោហិតមហាព្រហ្មានោ. បឋមាភិនិព្ពត្តាតិ តេ សព្ពេបិ បឋមជ្ឈានេន អភិនិព្ពត្តា. ព្រហ្មបារិសជ្ជា បន បរិត្តេន អភិនិព្ពត្តា, តេសំ កប្បស្ស តតិយោ ភាគោ អាយុប្បមាណំ. ព្រហ្មបុរោហិតា មជ្ឈិមេន, តេសំ ឧបឌ្ឍកប្បោ អាយុប្បមាណំ, កាយោ ច តេសំ វិប្ផារិកតរោ ហោតិ. មហាព្រហ្មានោ បណីតេន, តេសំ កប្បោ អាយុប្បមាណំ, កាយោ ច បន តេសំ អតិវិប្ផារិកោវ ហោតិ. ឥតិ តេ កាយស្ស នានត្តា បឋមជ្ឈានវសេន សញ្ញាយ ឯកត្តា នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោតិ វេទិតព្ពា.

យថា ច តេ, ឯវំ ចតូសុ អបាយេសុ សត្តា. និរយេសុ ហិ កេសញ្ចិ គាវុតំ, កេសញ្ចិ អឌ្ឍយោជនំ, កេសញ្ចិ យោជនំ អត្តភាវោ ហោតិ, ទេវទត្តស្ស បន យោជនសតិកោ ជាតោ. តិរច្ឆានេសុបិ កេចិ ខុទ្ទកា, កេចិ មហន្តា. បេត្តិវិសយេសុបិ កេចិ សដ្ឋិហត្ថា, កេចិ អសីតិហត្ថា ហោន្តិ, កេចិ សុវណ្ណា, កេចិ ទុព្ពណ្ណា. តថា កាលកញ្ចិកា អសុរា. អបិចេត្ថ ទីឃបិដ្ឋិកបេតា នាម សដ្ឋិយោជនិកាបិ ហោន្តិ. សញ្ញា បន សព្ពេសម្បិ អកុសលវិបាកាហេតុកាវ ហោតិ. ឥតិ អាបាយិកាបិ នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ.

អាភស្សរាតិ ទណ្ឌឧក្កាយ អច្ចិ វិយ ឯតេសំ សរីរតោ អាភា ឆិជ្ជិត្វា ឆិជ្ជិត្វា បតន្តី វិយ សរតិ វិស្សរតីតិ អាភស្សរា. តេសុ បញ្ចកនយេ ទុតិយតតិយជ្ឈានទ្វយំ បរិត្តំ ភាវេត្វា ឧបបន្នា បរិត្តាភា នាម ហោន្តិ, តេសំ ទ្វេ កប្បា អាយុប្បមាណំ. មជ្ឈិមំ ភាវេត្វា ឧបបន្នា អប្បមាណាភា នាម ហោន្តិ, តេសំ ចត្តារោ កប្បា អាយុប្បមាណំ. បណីតំ ភាវេត្វា ឧបបន្នា អាភស្សរា នាម ហោន្តិ, តេសំ អដ្ឋ កប្បា អាយុប្បមាណំ. ឥធ បន ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន សព្ពេវ តេ គហិតា. សព្ពេសញ្ហិ តេសំ កាយោ ឯកវិប្ផារោវ ហោតិ, សញ្ញា បន អវិតក្កវិចារមត្តា វា អវិតក្កអវិចារា វាតិ នានា.

សុភកិណ្ហាតិ សុភេន វោកិណ្ណា វិកិណ្ណា, សុភេន សរីរប្បភាវណ្ណេន ឯកគ្ឃនាតិ អត្ថោ. ឯតេសញ្ហិ ន អាភស្សរានំ វិយ ឆិជ្ជិត្វា ឆិជ្ជិត្វា បភា គច្ឆតិ. បញ្ចកនយេ បន បរិត្តមជ្ឈិមបណីតស្ស ចតុត្ថជ្ឈានស្ស វសេន សោឡសពាត្តិំសចតុស្សដ្ឋិកប្បាយុកា បរិត្តអប្បមាណសុភកិណ្ហា នាម ហុត្វា និព្ពត្តន្តិ. ឥតិ សព្ពេបិ តេ ឯកត្តកាយា ចេវ ចតុត្ថជ្ឈានសញ្ញាយ ឯកត្តសញ្ញិនោ ចាតិ វេទិតព្ពា. វេហប្ផលាបិ ចតុត្ថវិញ្ញាណដ្ឋិតិមេវ ភជន្តិ. អសញ្ញសត្តា វិញ្ញាណាភាវា ឯត្ថ សង្គហំ ន គច្ឆន្តិ, សត្តាវាសេសុ គច្ឆន្តិ.

សុទ្ធាវាសា វិវដ្ដបក្ខេ ឋិតា ន សព្ពកាលិកា, កប្បសតសហស្សម្បិ អសង្ខេយ្យម្បិ ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ ន ឧប្បជ្ជន្តិ. សោឡសកប្បសហស្សអព្ភន្តរេ ពុទ្ធេសុ ឧប្បន្នេសុយេវ ឧប្បជ្ជន្តិ. ធម្មចក្កប្បវត្តិស្ស ភគវតោ ខន្ធាវារដ្ឋានសទិសា ហោន្តិ. តស្មា នេវ វិញ្ញាណដ្ឋិតិំ ន សត្តាវាសំ ភជន្តិ. មហាសីវត្ថេរោ បន ‘‘ន ខោ បន សោ, សារិបុត្ត, អាវាសោ សុលភរូបោ, យោ មយា អនាវុត្ថបុព្ពោ ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា អញ្ញត្រ សុទ្ធាវាសេហិ ទេវេហី’’តិ (ម. និ. ១.១៦០) ឥមិនា សុត្តេន សុទ្ធាវាសាបិ ចតុត្ថវិញ្ញាណដ្ឋិតិំ ចតុត្ថសត្តាវាសញ្ច ភជន្តីតិ វទតិ, តំ អប្បតិពាហិយត្តា សុត្តស្ស អនុញ្ញាតំ.

នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ យថេវ សញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណស្សាបិ សុខុមត្តា នេវ វិញ្ញាណំ នាវិញ្ញាណំ. តស្មា វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ ន វុត្តំ. ទុតិយេ សមាធិបរិក្ខារាតិ មគ្គសមាធិស្ស សម្ភារា.

៣. បឋមអគ្គិសុត្តវណ្ណនា

៤៦. តតិយេ សព្ពេបិ រាគាទយោ អនុឌហនដ្ឋេន អគ្គី. អាហុនេយ្យគ្គីតិអាទីសុ បនេត្ថ អាហុនំ វុច្ចតិ សក្ការោ, អាហុនំ អរហន្តីតិ អាហុនេយ្យា. មាតាបិតរោ ហិ បុត្តានំ ពហុបការត្តា អាហុនំ អរហន្តិ, តេសុ វិប្បដិបជ្ជមានា បុត្តា និរយាទីសុ និព្ពត្តន្តិ. តស្មា កិញ្ចាបិ មាតាបិតរោ ន អនុឌហន្តិ, អនុឌហនស្ស បន បច្ចយា ហោន្តិ. ឥតិ អនុឌហនដ្ឋេនេវ អាហុនេយ្យគ្គីតិ វុច្ចន្តិ. គហបតីតិ បន គេហសាមិកោ វុច្ចតិ, សោ មាតុគាមស្ស សយនវត្ថាលង្ការាទិអនុប្បទានេន ពហុបការោ. តំ អតិចរន្តោ មាតុគាមោ និរយាទីសុ និព្ពត្តតិ. តស្មា សោបិ បុរិមនយេនេវ អនុឌហនដ្ឋេន គហបតគ្គីតិ វុត្តោ. ទក្ខិណេយ្យគ្គីតិ ឯត្ថ បន ទក្ខិណាតិ ចត្តារោ បច្ចយា, ភិក្ខុសង្ឃោ ទក្ខិណេយ្យោ. សោ ហិ គិហីនំ តីសុ សរណេសុ បញ្ចសុ សីលេសុ ទសសុ សីលេសុ មាតាបិតុបដ្ឋានេ ធម្មិកសមណព្រាហ្មណុបដ្ឋានេតិ ឯវមាទីសុ កល្យាណធម្មេសុ និយោជនេន ពហុបការោ. តស្មិំ មិច្ឆាបដិបន្នា គិហី ភិក្ខុសង្ឃំ អក្កោសិត្វា បរិភាសិត្វា និរយាទីសុ និព្ពត្តន្តិ. តស្មា សោបិ បុរិមនយេនេវ អនុឌហនដ្ឋេន ទក្ខិណេយ្យគ្គីតិ វុត្តោ. កដ្ឋតោ និព្ពត្តោ បាកតិកោវ អគ្គិ កដ្ឋគ្គិ នាម.

៤. ទុតិយអគ្គិសុត្តវណ្ណនា

៤៧. ចតុត្ថេ ឧគ្គតសរីរស្សាតិ សោ កិរ ព្រាហ្មណមហាសាលោ អត្តភាវេនបិ ភោគេហិបិ ឧគ្គតោ សារប្បត្តោ អហោសិ, តស្មា ឧគ្គតសរីរោត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. ឧបក្ខដោតិ បច្ចុបដ្ឋិតោ. ថូណូបនីតានីតិ យូបសង្ខាតំ ថូណំ ឧបនីតានិ. យញ្ញត្ថាយាតិ វធិត្វា យជនត្ថាយ. ឧបសង្កមីតិ សោ កិរ សព្ពំ តំ យញ្ញសម្ភារំ សជ្ជេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សមណោ កិរ គោតមោ មហាបញ្ញោ, កិំ នុ ខោ មេ យញ្ញស្ស វណ្ណំ កថេស្សតិ ឧទាហុ អវណ្ណំ, បុច្ឆិត្វា ជានិស្សាមី’’តិ ឥមិនា ការណេន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ. អគ្គិស្ស អាទានន្តិ យញ្ញយជនត្ថាយ នវស្ស មង្គលគ្គិនោ អាទិយនំ. សព្ពេន សព្ពន្តិ សព្ពេន សុតេន សព្ពំ សុតំ សមេតិ សំសន្ទតិ, ឯកសទិសំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. សត្ថានីតិ វិហិំសនដ្ឋេន សត្ថានិ វិយាតិ សត្ថានិ. សយំ បឋមំ សមារម្ភតីតិ អត្តនាវ បឋមតរំ អារភតិ. ហន្តុន្តិ ហនិតុំ.

បហាតព្ពាតិ បរិហរិតព្ពា. អតោហយន្តិ អតោ ហិ មាតាបិតិតោ អយំ. អាហុតោតិ អាគតោ. សម្ភូតោតិ ឧប្បន្នោ. អយំ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, គហបតគ្គីតិ អយំ បុត្តទារាទិគណោ យស្មា, គហបតិ, វិយ គេហសាមិកោ វិយ ហុត្វា អគ្គតិ វិចរតិ, តស្មា គហបតគ្គីតិ វុច្ចតិ. អត្តានន្តិ ចិត្តំ. ទមេន្តីតិ ឥន្ទ្រិយទមនេន ទមេន្តិ. សមេន្តីតិ រាគាទិសមនេន សមេន្តិ. តេសញ្ញេវ បរិនិព្ពាបនេន បរិនិព្ពាបេន្តិ. និក្ខិបិតព្ពោតិ យថា ន វិនស្សតិ, ឯវំ ឋបេតព្ពោ. ឧបវាយតន្តិ ឧបវាយតុ. ឯវញ្ច បន វត្វា ព្រាហ្មណោ សព្ពេសម្បិ តេសំ បាណានំ ជីវិតំ ទត្វា យញ្ញសាលំ វិទ្ធំសេត្វា សត្ថុ សាសនេ ឱបានភូតោ អហោសីតិ.

៥-៦. សញ្ញាសុត្តទ្វយវណ្ណនា

៤៨-៤៩. បញ្ចមេ អមតោគធាតិ និព្ពានបតិដ្ឋា. អមតបរិយោសានាតិ និព្ពានាវសានា. ឆដ្ឋេ មេថុនធម្មសមាបត្តិយាតិ មេថុនធម្មេន សមង្គិភាវតោ. ន្ហារុទទ្ទុលន្តិ ន្ហារុខណ្ឌំ ន្ហារុវិលេខនំ វា. អនុសន្ទតីតិ បវត្តតិ. នត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោតិ នត្ថិ មយ្ហំ បុព្ពេន អភាវិតកាលេន សទ្ធិំ អបរំ ភាវិតកាលេ វិសេសោ. លោកចិត្រេសូតិ តិធាតុកលោកសន្និវាសសង្ខាតេសុ លោកចិត្រេសុ. អាលស្យេតិ អាលសិយភាវេ. វិស្សដ្ឋិយេតិ វិស្សដ្ឋភាវេ. អននុយោគេតិ យោគស្ស អននុយុញ្ជនេ. អហង្ការមមង្ការមានាបគតន្តិ អហង្ការទិដ្ឋិតោ ច មមង្ការតណ្ហាតោ ច នវវិធមានតោ ច អបគតំ. វិធាសមតិក្កន្តន្តិ តិស្សោ វិធា អតិក្កន្តំ. សន្តន្តិ តប្បច្ចនីកកិលេសេហិ សន្តំ. សុវិមុត្តន្តិ បញ្ចហិ វិមុត្តីហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តំ.

៧. មេថុនសុត្តវណ្ណនា

៥០. សត្តមេ ឧបសង្កមីតិ ភុត្តបាតរាសោ ទាសកម្មករបរិវុតោ ឧបសង្កមិ. ភវម្បិនោតិ ភវម្បិ នុ. ព្រហ្មចារី បដិជានាតីតិ ‘‘អហំ ព្រហ្មចារី’’តិ ឯវំ ព្រហ្មចរិយវាសំ បដិជានាតីតិ បុច្ឆតិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ព្រាហ្មណសមយេ វេទំ ឧគ្គណ្ហន្តា អដ្ឋចត្តាលីស វស្សានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ. សមណោ បន គោតមោ អគារំ អជ្ឈាវសន្តោ តីសុ បាសាទេសុ តិវិធនាដករតិយា អភិរមិ, ឥទានិ កិំ នុ ខោ វក្ខតី’’តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយេវំ បុច្ឆតិ. តតោ ភគវា មន្តេន កណ្ហសប្បំ គណ្ហន្តោ វិយ អមិត្តំ គីវាយ បាទេន អក្កមន្តោ វិយ អត្តនោ សំកិលេសកាលេ ឆព្ពស្សានិ បធានចរិយាយ រជ្ជសុខំ វា បាសាទេសុ នាដកសម្បត្តិំ វា អារព្ភ វិតក្កមត្តស្សាបិ អនុប្បន្នភាវំ សន្ធាយ សីហនាទំ នទន្តោ យញ្ហិ តំ ព្រាហ្មណាតិអាទិមាហ. តត្ថ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិន្តិ ទ្វីហិ ទ្វីហិ សមាបជ្ជិតព្ពភាវំ. ទុក្ខស្មាតិ សកលវដ្ដទុក្ខតោ. សញ្ជគ្ឃតីតិ ហសិតកថំ កថេតិ. សំកីឡតីតិ កេឡិំ ករោតិ. សំកេឡាយតីតិ មហាហសិតំ ហសតិ. ចក្ខុនា ចក្ខុន្តិ អត្តនោ ចក្ខុនា តស្សា ចក្ខុំ បដិវិជ្ឈិត្វា ឧបនិជ្ឈាយតិ. តិរោកុដ្ដំ វា តិរោបាការំ វាតិ បរកុដ្ដេ វា បរបាការេ វា. ទេវោតិ ឯកោ ទេវរាជា. ទេវញ្ញតរោតិ អញ្ញតរោ ទេវបុត្តោ. អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិន្តិ អរហត្តញ្ចេវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ច.

៨. សំយោគសុត្តវណ្ណនា

៥១. អដ្ឋមេ សំយោគវិសំយោគន្តិ សំយោគវិសំយោគសាធកំ. ធម្មបរិយាយន្តិ ធម្មការណំ. អជ្ឈត្តំ ឥត្ថិន្ទ្រិយន្តិ និយកជ្ឈត្តេ ឥត្ថិភាវំ. ឥត្ថិកុត្តន្តិ ឥត្ថិកិរិយំ. ឥត្ថាកប្បន្តិ និវាសនបារុបនាទិឥត្ថិអាកប្បំ. ឥត្ថិវិធន្តិ ឥត្ថិយា មានវិធំ. ឥត្ថិឆន្ទន្តិ ឥត្ថិយា អជ្ឈាសយច្ឆន្ទំ. ឥត្ថិស្សរន្តិ ឥត្ថិសទ្ទំ. ឥត្ថាលង្ការន្តិ ឥត្ថិយា បសាធនភណ្ឌំ. បុរិសិន្ទ្រិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ពហិទ្ធា សំយោគន្តិ បុរិសេន សទ្ធិំ សមាគមំ. អតិវត្តតីតិ អនភិរតាតិ ឯវំ វុត្តាយ ពលវវិបស្សនាយ អរិយមគ្គំ បត្វា អតិវត្តតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

៩. ទានមហប្ផលសុត្តវណ្ណនា

៥២. នវមេ សាបេខោតិ សតណ្ហោ. បដិពទ្ធចិត្តោតិ វិបាកេ ពទ្ធចិត្តោ. សន្និធិបេខោតិ និធានបេខោ ហុត្វា. បេច្ចាតិ បរលោកំ គន្ត្វា. តំ កម្មំ ខេបេត្វាតិ តំ កម្មវិបាកំ ខេបេត្វា. ឥទ្ធិន្តិ វិបាកិទ្ធិំ. យសន្តិ បរិវារសម្បទំ. អាធិបច្ចន្តិ ជេដ្ឋភាវការណំ. អាគន្តា ឥត្ថត្តន្តិ ឥត្ថភាវំ ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធេ បុន អាគន្តា, ន តត្រូបបត្តិកោ ន ឧបរូបបត្តិកោ, ហេដ្ឋាគាមីយេវ ហោតីតិ អត្ថោ. សាហុ ទានន្តិ ទានំ នាមេតំ សាធុ ភទ្ទកំ សុន្ទរំ. តានិ មហាយញ្ញានីតិ តានិ សប្បិនវនីតទធិមធុផាណិតាទីហិ និដ្ឋានំ គតានិ មហាទានានិ. ចិត្តាលង្ការចិត្តបរិក្ខារន្តិ សមថវិបស្សនាចិត្តស្ស អលង្ការភូតញ្ចេវ បរិវារភូតញ្ច. ព្រហ្មកាយិកានំ ទេវានំ សហព្យតន្តិ ន សក្កា តត្ថ ទានេន ឧបបជ្ជិតុំ. យស្មា បន តំ សមថវិបស្សនាចិត្តស្ស អលង្ការភូតំ, តស្មា តេន ទានាលង្កតេន ចិត្តេន ឈានញ្ចេវ អរិយមគ្គញ្ច និព្ពត្តេត្វា ឈានេន តត្ថ ឧបបជ្ជតិ. អនាគាមី ហោតីតិ ឈានានាគាមី នាម ហោតិ. អនាគន្តា ឥត្ថត្តន្តិ បុន ឥត្ថភាវំ ន អាគន្តា, ឧបរូបបត្តិកោ វា តត្រូបបត្តិកោ វា ហុត្វា តត្ថេវ បរិនិព្ពាយតិ. ឥតិ ឥមេសុ ទានេសុ បឋមំ តណ្ហុត្តរិយទានំ, ទុតិយំ ចិត្តីការទានំ, តតិយំ ហិរោត្តប្បទានំ, ចតុត្ថំ និរវសេសទានំ, បញ្ចមំ ទក្ខិណេយ្យទានំ, ឆដ្ឋំ សោមនស្សុបវិចារទានំ, សត្តមំ អលង្ការបរិវារទានំ នាមាតិ.

១០. នន្ទមាតាសុត្តវណ្ណនា

៥៣. ទសមំ អត្ថុប្បត្តិវសេន ទេសិតំ. សត្ថា កិរ វុត្ថវស្សោ បវារេត្វា ទ្វេ អគ្គសាវកេ ឱហាយ ‘‘ទក្ខិណាគិរិំ ចារិកំ គមិស្សាមី’’តិ និក្ខមិ, រាជា បសេនទិ កោសលោ, អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ, វិសាខា មហាឧបាសិកា, អញ្ញេ ច ពហុជនា ទសពលំ និវត្តេតុំ នាសក្ខិំសុ. អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ‘‘សត្ថារំ និវត្តេតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ រហោ ចិន្តយមានោ និសីទិ. អថ នំ បុណ្ណា នាម ទាសី ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ តេ, សាមិ, ន បុព្ពេ វិយ ឥន្ទ្រិយានិ វិប្បសន្នានី’’តិ បុច្ឆិ. អាម, បុណ្ណេ, សត្ថា ចារិកំ បក្កន្តោ, តមហំ និវត្តេតុំ នាសក្ខិំ. ន ខោ បន សក្កា ជានិតុំ បុន សីឃំ អាគច្ឆេយ្យ វា ន វា, តេនាហំ ចិន្តយមានោ និសិន្នោតិ. សចាហំ ទសពលំ និវត្តេយ្យំ, កិំ មេ ករេយ្យាសីតិ? ភុជិស្សំ តំ ករិស្សាមីតិ. សា គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘និវត្តថ, ភន្តេ’’តិ អាហ. មម និវត្តនបច្ចយា ត្វំ កិំ ករិស្សសីតិ? តុម្ហេ, ភន្តេ, មម បរាធីនភាវំ ជានាថ, អញ្ញំ កិញ្ចិ កាតុំ ន សក្កោមិ, សរណេសុ បន បតិដ្ឋាយ បញ្ច សីលានិ រក្ខិស្សាមីតិ. សាធុ សាធុ បុណ្ណេតិ, សត្ថា ធម្មគារវេន ឯកបទស្មិញ្ញេវ និវត្តិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ធម្មគរុ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ធម្មគារវោ’’តិ (អ. និ. ៥.៩៩).

សត្ថា និវត្តិត្វា ជេតវនមហាវិហារំ បាវិសិ. មហាជនោ បុណ្ណាយ សាធុការសហស្សានិ អទាសិ. សត្ថា តស្មិំ សមាគមេ ធម្មំ ទេសេសិ, ចតុរាសីតិបាណសហស្សានិ អមតបានំ បិវិំសុ. បុណ្ណាបិ សេដ្ឋិនា អនុញ្ញាតា ភិក្ខុនិឧបស្សយំ គន្ត្វា បព្ពជិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ អាមន្តេត្វា ‘‘អហំ យំ ទិសំ ចារិកាយ និក្ខន្តោ, តត្ថ ន គច្ឆាមិ. តុម្ហេ តុម្ហាកំ បរិសាយ សទ្ធិំ តំ ទិសំ ចារិកំ គច្ឆថា’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេសិ. ឥមិស្សំ អត្ថុប្បត្តិយំ ឯកំ សមយំ អាយស្មា សារិបុត្តោតិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ វេឡុកណ្ឌកីតិ វេឡុកណ្ដកនគរវាសិនី. តស្ស កិរ នគរស្ស បាការគុត្តត្ថាយ បាការបរិយន្តេន វេឡូ រោបិតា, តេនស្ស វេឡុកណ្ដកន្តេវ នាមំ ជាតំ. បារាយនន្តិ និព្ពានសង្ខាតបារំ អយនតោ បារាយនន្តិ លទ្ធវោហារំ ធម្មំ. សរេន ភាសតីតិ សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិមតលេ សុសំវិហិតារក្ខដ្ឋានេ និសិន្នា សមាបត្តិពលេន រត្តិភាគំ វីតិនាមេត្វា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ‘‘ឥមំ រត្តាវសេសំ កតរាយ រតិយា វីតិនាមេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ធម្មរតិយា’’តិ កតសន្និដ្ឋានា តីណិ ផលានិ បត្តា អរិយសាវិកា អឌ្ឍតេយ្យគាថាសតបរិមាណំ បារាយនសុត្តំ មធុរេន សរភញ្ញេន ភាសតិ. អស្សោសិ ខោតិ អាកាសដ្ឋកវិមានានិ បរិហរិត្វា តស្ស បាសាទស្ស ឧបរិភាគំ គតេន មគ្គេន នរវាហនយានំ អារុយ្ហ គច្ឆមានោ អស្សោសិ. កថាបរិយោសានំ អាគមយមានោ អដ្ឋាសីតិ ‘‘កិំ សទ្ទោ ឯស ភណេ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘នន្ទមាតាយ ឧបាសិកាយ សរភញ្ញសទ្ទោ’’តិ វុត្តេ ឱតរិត្វា ‘‘ឥទមវោចា’’តិ ឥទំ ទេសនាបរិយោសានំ ឱលោកេន្តោ អវិទូរដ្ឋានេ អាកាសេ អដ្ឋាសិ.

សាធុ ភគិនិ, សាធុ ភគិនីតិ ‘‘សុគ្គហិតា តេ ភគិនិ ធម្មទេសនា សុកថិតា, បាសាណកចេតិយេ និសីទិត្វា សោឡសន្នំ បារាយនិកព្រាហ្មណានំ សម្មាសម្ពុទ្ធេន កថិតទិវសេ ច អជ្ជ ច ន កិញ្ចិ អន្តរំ បស្សាមិ, មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណំ វិយ តេ សត្ថុ កថិតេន សទ្ធិំ សទិសមេវ កថិត’’ន្តិ វត្វា សាធុការំ ទទន្តោ ឯវមាហ. កោ បនេសោ ភទ្រមុខាតិ ឥមស្មិំ សុសំវិហិតារក្ខដ្ឋានេ ឯវំ មហន្តេន សទ្ទេន កោ នាមេស, ភទ្រមុខ, លទ្ធមុខ, កិំ នាគោ សុបណ្ណោ ទេវោ មារោ ព្រហ្មាតិ សុវណ្ណបដ្ដវណ្ណំ វាតបានំ វិវរិត្វា វិគតសារជ្ជា តីណិ ផលានិ បត្តា អរិយសាវិកា វេស្សវណេន សទ្ធិំ កថយមានា ឯវមាហ. អហំ តេ ភគិនិ ភាតាតិ សយំ សោតាបន្នត្តា អនាគាមិអរិយសាវិកំ ជេដ្ឋិកំ មញ្ញមានោ ‘‘ភគិនី’’តិ វត្វា បុន តំ បឋមវយេ ឋិតត្តា អត្តនោ កនិដ្ឋំ, អត្តានំ បន នវុតិវស្សសតសហស្សាយុកត្តា មហល្លកតរំ មញ្ញមានោ ‘‘ភាតា’’តិ អាហ. សាធុ ភទ្រមុខាតិ, ភទ្រមុខ, សាធុ សុន្ទរំ, ស្វាគមនំ តេ អាគមនំ, អាគន្តុំ យុត្តដ្ឋានមេវសិ អាគតោតិ អត្ថោ. ឥទំ តេ ហោតុ អាតិថេយ្យន្តិ ឥទមេវ ធម្មភណនំ តវ អតិថិបណ្ណាការោ ហោតុ, ន ហិ តេ អញ្ញំ ឥតោ ឧត្តរិតរំ ទាតព្ពំ បស្សាមីតិ អធិប្បាយោ. ឯវញ្ចេវ មេ ភវិស្សតិ អាតិថេយ្យន្តិ ឯវំ អត្តនោ បត្តិទានំ យាចិត្វា ‘‘អយំ តេ ធម្មកថិកសក្ការោ’’តិ អឌ្ឍតេឡសានិ កោដ្ឋសតានិ រត្តសាលីនំ បូរេត្វា ‘‘យាវាយំ ឧបាសិកា ចរតិ, តាវ មា ខយំ គមិំសូ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា បក្កាមិ. យាវ ឧបាសិកា អដ្ឋាសិ, តាវ កោដ្ឋានំ ហេដ្ឋិមតលំ នាម ទដ្ឋុំ នាសក្ខិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ ‘‘នន្ទមាតាយ កោដ្ឋាគារំ វិយា’’តិ វោហារោ ឧទបាទិ.

អកតបាតរាសោតិ អភុត្តបាតរាសោ. បុញ្ញន្តិ បុព្ពចេតនា ច មុញ្ចនចេតនា ច. បុញ្ញមហីតិ អបរចេតនា. សុខាយ ហោតូតិ សុខត្ថាយ ហិតត្ថាយ ហោតុ. ឯវំ អត្តនោ ទានេ វេស្សវណស្ស បត្តិំ អទាសិ.

បករណេតិ ការណេ. ឱក្កស្ស បសយ្ហាតិ អាកឌ្ឍិត្វា អភិភវិត្វា. យក្ខយោនិន្តិ ភុម្មទេវតាភាវំ. តេនេវ បុរិមេន អត្តភាវេន ឧទ្ទស្សេតីតិ បុរិមសរីរសទិសមេវ សរីរំ មាបេត្វា អលង្កតបដិយត្តោ សិរិគព្ភសយនតលេ អត្តានំ ទស្សេតិ. ឧបាសិកា បដិទេសិតាតិ ឧបាសិកា អហន្តិ ឯវំ ឧបាសិកាភាវំ ទេសេសិំ. យាវទេតិ យាវទេវ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

មហាយញ្ញវគ្គោ បញ្ចមោ.

បណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.

៦. អព្យាកតវគ្គោ

១. អព្យាកតសុត្តវណ្ណនា

៥៤. ឆដ្ឋវគ្គស្ស បឋមេ អព្យាកតវត្ថូសូតិ ឯកំសាទិវសេន អកថិតវត្ថូសុ. តថាគតោតិ សត្តោ. ទិដ្ឋិគតមេតន្តិ មិច្ឆាទិដ្ឋិមត្តកមេតំ, ន តាយ ទិដ្ឋិយា គហិតសត្តោ នាម អត្ថិ. បដិបទន្តិ អរិយមគ្គំ. ន ឆម្ភតីតិ ទិដ្ឋិវសេន ន កម្បតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. តណ្ហាគតន្តិ ទិដ្ឋិតណ្ហា. សញ្ញាគតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ទិដ្ឋិសញ្ញា ឯវ ហេត្ថ សញ្ញាគតំ, ទិដ្ឋិនិស្សិតមានោយេវ ទិដ្ឋិមញ្ញិតមេវ វា មញ្ញិតំ, ទិដ្ឋិបបញ្ចោវ បបញ្ចិតំ, ទិដ្ឋុបាទានមេវ ឧបាទានំ, ទិដ្ឋិយា វិរូបំ បដិសរណភាវោយេវ វិប្បដិសារោ នាមាតិ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច ទិដ្ឋិគ្គហណេន ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ, ទិដ្ឋិនិរោធគាមិនិបដិបទាគហណេន សោតាបត្តិមគ្គោ គហិតោតិ.

២. បុរិសគតិសុត្តវណ្ណនា

៥៥. ទុតិយេ បុរិសគតិយោតិ បុរិសស្ស ញាណគតិយោ. អនុបាទាបរិនិព្ពានន្តិ អបច្ចយនិព្ពានំ. នោ ចស្សាតិ អតីតេ អត្តភាវនិព្ពត្តកំ កម្មំ នោ ចេ អភវិស្ស. នោ ច មេ សិយាតិ ឯតរហិ មេ អយំ អត្តភាវោ ន សិយា. ន ភវិស្សតីតិ ឯតរហិ មេ អនាគតត្តភាវនិព្ពត្តកំ កម្មំ ន ភវិស្សតិ. ន ច មេ ភវិស្សតីតិ អនាគតេ មេ អត្តភាវោ ន ភវិស្សតិ. យទត្ថិ យំ ភូតន្តិ យំ អត្ថិ យំ ភូតំ បច្ចុប្បន្នក្ខន្ធបញ្ចកំ. តំ បជហាមីតិ ឧបេក្ខំ បដិលភតីតិ តំ តត្ថ ឆន្ទរាគប្បហានេន បជហាមីតិ វិបស្សនុបេក្ខំ បដិលភតិ. ភវេ ន រជ្ជតីតិ អតីតេ ខន្ធបញ្ចកេ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ន រជ្ជតិ. សម្ភវេ ន រជ្ជតីតិ អនាគតេបិ តថេវ ន រជ្ជតិ. អត្ថុត្តរិ បទំ សន្តន្តិ ឧត្តរិ សន្តំ និព្ពានបទំ នាម អត្ថិ. សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតីតិ តំ សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ សម្មា បស្សតិ. ន សព្ពេន សព្ពន្តិ ឯកច្ចានំ កិលេសានំ អប្បហីនត្តា សច្ចបដិច្ឆាទកស្ស តមស្ស សព្ពសោ អវិទ្ធំសិតត្តា ន សព្ពាការេន សព្ពំ. ហញ្ញមានេតិ សណ្ឌាសេន គហេត្វា មុដ្ឋិកាយ កោដ្ដិយមានេ. អន្តរាបរិនិព្ពាយីតិ ឧបបត្តិសមនន្តរតោ បដ្ឋាយ អាយុនោ វេមជ្ឈំ អនតិក្កមិត្វា ឯត្ថន្តរេ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ ហោតិ. អនុបហច្ច តលន្តិ អាកាសតលំ អនុបហច្ច អនតិក្កមិត្វា, ភូមិំ អប្បត្វា អាកាសេយេវ និព្ពាយេយ្យាតិ ឥមាហិ តីហិ ឧបមាហិ តយោ អន្តរាបរិនិព្ពាយី ទស្សិតា.

ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយីតិ អាយុវេមជ្ឈំ អតិក្កមិត្វា បច្ឆិមកោដិំ អប្បត្វា បរិនិព្ពុតោ ហោតិ. ឧបហច្ច តលន្តិ ជលមានា គន្ត្វា អាកាសតលំ អតិក្កមិត្វា បថវីតលំ វា ឧបហនិត្វា បថវិយំ បតិតមត្តាវ និព្ពាយេយ្យ. អសង្ខារេន អប្បយោគេន កិលេសេ ខេបេត្វា បរិនិព្ពាយីតិ អសង្ខារបរិនិព្ពាយី. សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលេសេ ខេបេត្វា បរិនិព្ពាយីតិ សសង្ខារបរិនិព្ពាយី. គច្ឆន្តិ និរារក្ខំ អរញ្ញំ. ទាយន្តិ សារក្ខំ អភយត្ថាយ ទិន្នំ អរញ្ញំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ. ឥមស្មិំ សុត្តេ អរិយបុគ្គលាវ កថិតាតិ.

៣. តិស្សព្រហ្មាសុត្តវណ្ណនា

៥៦. តតិយេ ភិក្ខុនិយោតិ មហាបជាបតិយា បរិវារា បញ្ចសតា ភិក្ខុនិយោ. វិមុត្តាតិ បញ្ចហិ វិមុត្តីហិ វិមុត្តា. អនុបាទិសេសាតិ ឧបាទានសេសំ អដ្ឋបេត្វា បញ្ចហិ វិមុត្តីហិ អនវសេសាហិបិ វិមុត្តា. សឧបាទិសេសេ វា សឧបាទិសេសោតិ សឧបាទានសេសេ បុគ្គលេ ‘‘សឧបាទានសេសោ អយ’’ន្តិ. ឥតរស្មិម្បិ ឯសេវ នយោ. តិស្សោតិ ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកព្រហ្មា. អនុលោមិកានីតិ បដិបត្តិយា អនុលោមានិ វិវិត្តានិ អន្តិមបរិយន្តិមានិ. ឥន្ទ្រិយានីតិ សទ្ធាទីនិ វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ. សមន្នានយមានោតិ សមន្នាហារេ ឋបយមានោ. ន ហិ បន តេតិ ឥទំ កស្មា អារភិ? សត្តមស្ស បុគ្គលស្ស ទស្សនត្ថំ. សត្តមោ ហិ សទ្ធានុសារិបុគ្គលោ ន ទស្សិតោ. អថ ភគវា ពលវវិបស្សកវសេន តំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ. តត្ថ សព្ពនិមិត្តានន្តិ សព្ពេសំ និច្ចនិមិត្តាទីនំ. អនិមិត្តន្តិ ពលវវិបស្សនាសមាធិំ.

៤. សីហសេនាបតិសុត្តវណ្ណនា

៥៧. ចតុត្ថេ មច្ឆរីតិ បញ្ចមច្ឆេរយុត្តោ. កទរិយោតិ ថទ្ធមច្ឆរិយោ, បរេសំ ទិយ្យមានម្បិ វារេតិ. អនុប្បទានរតោតិ បុនប្បុនំ ទានំ ទទមានោវ រមតិ. អនុកម្បន្តាតិ ‘‘កោ អជ្ជ អម្ហេហិ អនុគ្គហេតព្ពោ, កស្ស ទេយ្យធម្មំ វា បដិគ្គណ្ហេយ្យាម, ធម្មំ វា ទេសេយ្យាមា’’តិ ឯវំ ចិត្តេន អនុកម្បមានា.

៥. អរក្ខេយ្យសុត្តវណ្ណនា

៥៨. បញ្ចមេ និមិត្តន្តិ ធម្មនិមិត្តម្បិ បុគ្គលនិមិត្តម្បិ. អយញ្ហិ អត្តនា ទេសិតធម្មេ ឯកបទម្បិ ទុរក្ខាតំ អនិយ្យានិកំ អបស្សន្តោ ធម្មនិមិត្តំ ន សមនុបស្សតិ, ‘‘ទុរក្ខាតោ តយា ធម្មោ ន ស្វាក្ខាតោ’’តិ ឧដ្ឋហិត្វា បដិប្ផរន្តំ ឯកំ បុគ្គលម្បិ អបស្សន្តោ បុគ្គលនិមិត្តំ ន សមនុបស្សតិ នាម. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឆដ្ឋសត្តមានិ ឧត្តានានេវ.

៨. បចលាយមានសុត្តវណ្ណនា

៦១. អដ្ឋមេ បចលាយមានោតិ តំ គាមំ ឧបនិស្សាយ ឯកស្មិំ វនសណ្ឌេ សមណធម្មំ ករោន្តោ សត្តាហំ ចង្កមនវីរិយេន និម្មថិតត្តា កិលន្តគត្តោ ចង្កមនកោដិយំ បចលាយមានោ និសិន្នោ ហោតិ. បចលាយសិ នោតិ និទ្ទាយសិ នុ. អនុមជ្ជិត្វាតិ បរិមជ្ជិត្វា. អាលោកសញ្ញន្តិ មិទ្ធវិនោទនអាលោកសញ្ញំ. ទិវាសញ្ញន្តិ ទិវាតិសញ្ញំ. យថា ទិវា តថា រត្តិន្តិ យថា ទិវា អាលោកសញ្ញា អធិដ្ឋិតា, តថា នំ រត្តិម្បិ អធិដ្ឋហេយ្យាសិ. យថា រត្តិំ តថា ទិវាតិ យថា ច តេ រត្តិំ អាលោកសញ្ញា អធិដ្ឋិតា, តថា នំ ទិវាបិ អធិដ្ឋហេយ្យាសិ. សប្បភាសន្តិ ទិព្ពចក្ខុញាណត្ថាយ សហោភាសំ. បច្ឆាបុរេសញ្ញីតិ បុរតោ ច បច្ឆតោ ច អភិហរណសញ្ញាយ សញ្ញាវា. អន្តោគតេហិ ឥន្ទ្រិយេហីតិ ពហិ អវិក្ខិត្តេហិ អន្តោ អនុបវិដ្ឋេហេវ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ. មិទ្ធសុខន្តិ និទ្ទាសុខំ. ឯត្តកេន ឋានេន ភគវា ថេរស្ស មិទ្ធវិនោទនកម្មដ្ឋានំ កថេសិ. សោណ្ឌន្តិ មានសោណ្ឌំ. កិច្ចករណីយានីតិ ឯត្ថ អវស្សំ កត្តព្ពានិ កិច្ចានិ, ឥតរានិ ករណីយានិ. មង្កុភាវោតិ និត្តេជតា ទោមនស្សតា. ឯត្តកេន ឋានេន សត្ថារា ថេរស្ស ភិក្ខាចារវត្តំ កថិតំ.

ឥទានិ ភស្សេ បរិយន្តការិតាយ សមាទបេតុំ តស្មាតិហាតិអាទិមាហ. តត្ថ វិគ្គាហិកកថន្តិ ‘‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសី’’តិអាទិនយប្បវត្តា វិគ្គាហិកកថា. នាហំ មោគ្គល្លានាតិអាទិ បាបមិត្តសំសគ្គវិវជ្ជនត្ថំ វុត្តំ. កិត្តាវតា នុ ខោតិ កិត្តកេន នុ ខោ. តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តោ ហោតីតិ តណ្ហាសង្ខយេ និព្ពានេ តំ អារម្មណំ កត្វា វិមុត្តចិត្តតាយ តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តោ នាម សំខិត្តេន កិត្តាវតា ហោតិ. យាយ បដិបត្តិយា តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តោ ហោតិ, តមេវ ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ បុព្ពភាគបដិបទំ សំខិត្តេន ទេសេថាតិ បុច្ឆតិ. អច្ចន្តនិដ្ឋោតិ ខយវយសង្ខាតំ អន្តំ អតីតាតិ អច្ចន្តា, អច្ចន្តា និដ្ឋា អស្សាតិ អច្ចន្តនិដ្ឋោ, ឯកន្តនិដ្ឋោ សតតនិដ្ឋោតិ អត្ថោ. អច្ចន្តយោគក្ខេមីតិ អច្ចន្តំ យោគក្ខេមី, និច្ចយោគក្ខេមីតិ អត្ថោ. អច្ចន្តព្រហ្មចារីតិ អច្ចន្តំ ព្រហ្មចារី, និច្ចព្រហ្មចារីតិ អត្ថោ. អច្ចន្តំ បរិយោសានមស្សាតិ បុរិមនយេនេវ អច្ចន្តបរិយោសានោ. សេដ្ឋោ ទេវមនុស្សានន្តិ ទេវានញ្ច មនុស្សានញ្ច សេដ្ឋោ ឧត្តមោ. ឯវរូបោ ភិក្ខុ កិត្តាវតា ហោតិ, សង្ខេបេនេវ តស្ស បដិបត្តិំ កថេថាតិ យាចតិ.

សព្ពេ ធម្មា នាលំ អភិនិវេសាយាតិ ឯត្ថ សព្ពេ ធម្មា នាម បញ្ចក្ខន្ធា ទ្វាទសាយតនានិ អដ្ឋារស ធាតុយោ, តេ សព្ពេបិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន អភិនិវេសាយ នាលំ ន បរិយត្តា ន សមត្តា ន យុត្តា. កស្មា? គហិតាការេន អតិដ្ឋនតោ. តេ ហិ និច្ចា សុខា អត្តាតិ គហិតាបិ អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តាវ សម្បជ្ជន្តិ. តស្មា នាលំ អភិនិវេសាយ. អភិជានាតីតិ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ ញាតបរិញ្ញាយ អភិជានាតិ. បរិជានាតីតិ តថេវ តីរណបរិញ្ញាយ បរិជានាតិ. យំកិញ្ចិ វេទនន្តិ អន្តមសោ បញ្ចវិញ្ញាណសម្បយុត្តំ យំកិញ្ចិ អប្បមត្តកម្បិ វេទនំ អនុភវតិ. ឥមិនា ភគវា ថេរស្ស វេទនាវសេន ច វិនិវដ្ដេត្វា អរូបបរិគ្គហំ ទស្សេសិ.

អនិច្ចានុបស្សីតិ អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ. វិរាគានុបស្សីតិ ឯត្ថ ទ្វេ វិរាគា ខយវិរាគោ ច អច្ចន្តវិរាគោ ច. តត្ថ សង្ខារានំ ខយំ ខយតោ បស្សនា វិបស្សនាបិ, អច្ចន្តវិរាគំ និព្ពានំ វិរាគតោ ទស្សនមគ្គញាណម្បិ វិរាគានុបស្សនា. តទុភយសមង្គិបុគ្គលោ វិរាគានុបស្សី នាម. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘វិរាគានុបស្សី’’តិ, វិរាគតោ អនុបស្សន្តោតិ អត្ថោ. និរោធានុបស្សិម្ហិបិ ឯសេវ នយោ. និរោធោបិ ហិ ខយនិរោធោ អច្ចន្តនិរោធោតិ ទុវិធោយេវ. បដិនិស្សគ្គានុបស្សីតិ ឯត្ថ បដិនិស្សគ្គោ វុច្ចតិ វោស្សគ្គោ. សោ ច បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោតិ ទុវិធោ ហោតិ. តត្ថ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោតិ វិបស្សនា. សា ហិ តទង្គវសេន កិលេសេ ច ខន្ធេ ច វោស្សជតិ. បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោតិ មគ្គោ. សោ ហិ និព្ពានំ អារម្មណតោ បក្ខន្ទតិ. ទ្វីហិបិ វា ការណេហិ សោ វោស្សគ្គោយេវ, សមុច្ឆេទវសេន ខន្ធានំ កិលេសានញ្ច វោស្សជនតោ និព្ពានេ ច បក្ខន្ទនតោ. តស្មា កិលេសេ ច ខន្ធេ ច បរិច្ចជតីតិ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ. និរោធាយ និព្ពានធាតុយា ចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោតិ ឧភយម្បេតំ មគ្គេ សមេតិ. តទុភយសមង្គី បុគ្គលោ ឥមាយ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាយ សមន្នាគតត្តា បដិនិស្សគ្គានុបស្សី នាម ហោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ន កិញ្ចិ លោកេ ឧបាទិយតីតិ កិញ្ចិ ឯកម្បិ សង្ខារគតំ តណ្ហាវសេន ន ឧបាទិយតិ ន គណ្ហាតិ ន បរាមសតិ. អនុបាទិយំ ន បរិតស្សតីតិ អគ្គណ្ហន្តោ តណ្ហាបរិតស្សនាយ ន បរិតស្សតិ. បច្ចត្តំយេវ បរិនិព្ពាយតីតិ សយមេវ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយតិ. ខីណា ជាតីតិអាទិនា បនស្ស បច្ចវេក្ខណា ទស្សិតា. ឥតិ ភគវា សំខិត្តេន ខីណាសវស្ស បុព្ពភាគប្បដិបទំ បុច្ឆិតោ សំខិត្តេនេវ កថេសិ. ឥទំ បន សុត្តំ ថេរស្ស ឱវាទោបិ អហោសិ វិបស្សនាបិ. សោ ឥមស្មិំយេវ សុត្តេ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្តោតិ.

៩. មេត្តសុត្តវណ្ណនា

៦២. នវមេ មា, ភិក្ខវេ, បុញ្ញានំ ភាយិត្ថាតិ បុញ្ញានិ ករោន្តា តេសំ មា ភាយិត្ថ. មេត្តចិត្តំ ភាវេសិន្តិ តិកចតុក្កជ្ឈានិកាយ មេត្តាយ សម្បយុត្តំ បណីតំ កត្វា ចិត្តំ ភាវេសិន្តិ ទស្សេតិ. សំវដ្ដមានេ សុទាហន្តិ សំវដ្ដមានេ សុទំ អហំ. សំវដ្ដមានេតិ ឈាយមានេ វិបជ្ជមានេ. ធម្មិកោតិ ទសកុសលធម្មសមន្នាគតោ. ធម្មរាជាតិ តស្សេវ វេវចនំ. ធម្មេន វា លទ្ធរជ្ជត្តា ធម្មរាជា. ចាតុរន្តោតិ បុរត្ថិមសមុទ្ទាទីនំ ចតុន្នំ សមុទ្ទានំ វសេន ចាតុរន្តាយ បថវិយា ឥស្សរោ. វិជិតាវីតិ វិជិតសង្គាមោ. ជនបទោ តស្មិំ ថាវរិយំ ថិរភាវំ បត្តោតិ ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ. បរោសហស្សន្តិ អតិរេកសហស្សំ. សូរាតិ អភីរុនោ. វីរង្គរូបាតិ វីរានំ អង្គំ វីរង្គំ, វីរិយស្សេតំ នាមំ. វីរង្គរូបមេតេសន្តិ វីរង្គរូបា. វីរិយជាតិកា វីរិយសភាវា វីរិយមយា វិយ អកិលាសុនោ ទិវសម្បិ យុជ្ឈន្តា ន កិលមន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. សាគរបរិយន្តន្តិ ចក្កវាឡបព្ពតំ សីមំ កត្វា ឋិតសមុទ្ទបរិយន្តំ. អទណ្ឌេនាតិ ធនទណ្ឌេនបិ ឆេជ្ជភេជ្ជានុសាសនេន សត្ថទណ្ឌេនបិ វិនាយេវ. អសត្ថេនាតិ ឯកតោធារាទិនា បរវិហេឋនសត្ថេនបិ វិនាយេវ. ធម្មេន អភិវិជិយាតិ ឯហិ ខោ, មហារាជាតិ ឯវំ បដិរាជូហិ សម្បដិច្ឆិតាគមនោ ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ’’តិអាទិនា ធម្មេនេវ វុត្តប្បការំ បថវិំ អភិវិជិនិត្វា.

សុខេសិនោតិ សុខបរិយេសកេ សត្តេ អាមន្តេតិ. សុញ្ញព្រហ្មូបគោតិ សុញ្ញព្រហ្មវិមានូបគោ. បថវិំ ឥមន្តិ ឥមំ សាគរបរិយន្តំ មហាបថវិំ. អសាហសេនាតិ ន សាហសិកកម្មេន. សមេន មនុសាសិតន្តិ សមេន កម្មេន អនុសាសិំ. តេហិ ឯតំ សុទេសិតន្តិ តេហិ សង្គាហកេហិ មហាការុណិកេហិ ពុទ្ធេហិ ឯតំ ឯត្តកំ ឋានំ សុទេសិតំ សុកថិតំ. បថព្យោតិ បុថវិសាមិកោ.

១០. ភរិយាសុត្តវណ្ណនា

៦៣. ទសមេ កេវដ្ដា មញ្ញេ មច្ឆវិលោបេតិ កេវដ្ដានំ មច្ឆបច្ឆិំ ឱតារេត្វា ឋិតដ្ឋានេ ជាលេ វា ឧទកតោ ឧក្ខិត្តមត្តេ មច្ឆគ្គាហកានំ មហាសទ្ទោ ហោតិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. សុជាតាតិ វិសាខាយ កនិដ្ឋា. សា នេវ សស្សុំ អាទិយតីតិ សស្សុយា កត្តព្ពវត្តំ នាម អត្ថិ, តំ ន ករោតិ, សស្សូតិបិ នំ ន គណេតិ. ន សសុរំ អាទិយតីតិ វចនំ ន គណ្ហាតិ. ឯវំ អនាទរតាយបិ អគ្គហណេនបិ ន អាទិយតិ នាម. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ អនាថបិណ្ឌិកោ សុណិសាយ អាចារំ គហេត្វា សត្ថុ បុរតោ និសីទិ. សាបិ សុជាតា ‘‘កិំ នុ ខោ អយំ សេដ្ឋិ ទសពលស្ស សន្តិកេ មយ្ហំ គុណំ កថេស្សតិ ឧទាហុ អគុណ’’ន្តិ គន្ត្វា អវិទូរេ សទ្ទំ សុណន្តី អដ្ឋាសិ. អថ នំ សត្ថា ឯហិ សុជាតេតិ អាមន្តេសិ.

អហិតានុកម្បិនីតិ ន ហិតានុកម្បិនី. អញ្ញេសូតិ បរបុរិសេសុ. អតិមញ្ញតេតិ ឱមានាតិ មានវសេន អតិមញ្ញតិ. ធនេន កីតស្សាតិ ធនេន កីតា អស្ស. វធាយ ឧស្សុកា វធិតុំ ឧស្សុក្កមាបន្នា. យំ ឥត្ថិយា វិន្ទតិ សាមិកោ ធនន្តិ ឥត្ថិយា សាមិកោ យំ ធនំ លភតិ. អប្បម្បិ តស្ស អបហាតុមិច្ឆតីតិ ថោកតោបិ អស្ស ហរិតុំ ឥច្ឆតិ, ឧទ្ធនេ អារោបិតឧក្ខលិយំ បក្ខិបិតព្ពតណ្ឌុលតោបិ ថោកំ ហរិតុមេវ វាយមតិ. អលសាតិ និសិន្នដ្ឋានេ និសិន្នាវ ឋិតដ្ឋានេ ឋិតាវ ហោតិ. ផរុសាតិ ខរា. ទុរុត្តវាទិនីតិ ទុព្ភាសិតភាសិនី, កក្ខឡំ វាឡកថមេវ កថេតិ. ឧដ្ឋាយកានំ អភិភុយ្យ វត្តតីតិ ឯត្ថ ឧដ្ឋាយកានន្តិ ពហុវចនវសេន វិរិយុដ្ឋានសម្បន្នោ សាមិកោ វុត្តោ, តស្ស តំ ឧដ្ឋានសម្បត្តិំ អភិភវិត្វា ហេដ្ឋា កត្វា វត្តតិ. បមោទតីតិ អាមោទិតបមោទិតា ហោតិ. កោលេយ្យកាតិ កុលសម្បន្នា. បតិព្ពតាតិ បតិទេវតា. វធទណ្ឌតជ្ជិតាតិ ទណ្ឌកំ គហេត្វា វធេន តជ្ជិតា, ‘‘ឃាតេស្សាមិ ន’’ន្តិ វុត្តា. ទាសីសមន្តិ សាមិកស្ស វត្តបូរិកា ទាសីតិ មំ ភគវា ធារេតូតិ វត្វា សរណេសុ បតិដ្ឋាសិ.

១១. កោធនសុត្តវណ្ណនា

៦៤. ឯកាទសមេ សបត្តកន្តាតិ សបត្តានំ វេរីនំ កន្តា បិយា តេហិ ឥច្ឆិតបត្ថិតា. សបត្តករណាតិ សបត្តានំ វេរីនំ អត្ថករណា. កោធបរេតោតិ កោធានុគតោ. បចុរត្ថតាយាតិ ពហុអត្ថតាយ ពហុហិតតាយ. អនត្ថម្បីតិ អវុទ្ធិម្បិ. អត្ថោ មេ គហិតោតិ វុឌ្ឍិ មេ គហិតា.

អថោ អត្ថំ គហេត្វានាតិ អថោ វុទ្ធិំ គហេត្វា. អនត្ថំ អធិបជ្ជតីតិ អនត្ថោ មេ គហិតោតិ សល្លក្ខេតិ. វធំ កត្វានាតិ បាណាតិបាតកម្មំ កត្វា. កោធសម្មទសម្មត្តោតិ កោធមទេន មត្តោ, អាទិន្នគហិតបរាមដ្ឋោតិ អត្ថោ. អាយសក្យន្តិ អយសភាវំ, អយសោ និយសោ ហោតីតិ អត្ថោ. អន្តរតោ ជាតន្តិ អព្ភន្តរេ ឧប្បន្នំ. អត្ថំ ន ជានាតីតិ វុទ្ធិអត្ថំ ន ជានាតិ. ធម្មំ ន បស្សតីតិ សមថវិបស្សនាធម្មំ ន បស្សតិ. អន្ធតមន្តិ អន្ធភាវករំ តមំ ពហលតមំ. សហតេតិ អភិភវតិ.

ទុម្មង្កុយន្តិ ទុម្មង្កុភាវំ និត្តេជតំ ទុព្ពណ្ណមុខតំ. យតោ បតាយតីតិ យទា និព្ពត្តតិ. ន វាចោ ហោតិ គារវោតិ វចនស្សបិ គរុភាវោ ន ហោតិ. ន ទីបំ ហោតិ កិញ្ចនន្តិ កាចិ បតិដ្ឋា នាម ន ហោតិ. តបនីយានីតិ តាបជនកានិ. ធម្មេហីតិ សមថវិបស្សនាធម្មេហិ. អារកាតិ ទូរេ. ព្រាហ្មណន្តិ ខីណាសវព្រាហ្មណំ. យាយ មាតុ ភតោតិ យាយ មាតរា ភតោ បោសិតោ. បាណទទិំ សន្តិន្តិ ជីវិតទាយិកំ សមានំ. ហន្តិ កុទ្ធោ បុថុត្តានន្តិ កុទ្ធោ បុគ្គលោ បុថុ នានាការណេហិ អត្តានំ ហន្តិ. នានារូបេសុ មុច្ឆិតោតិ នានារម្មណេសុ អធិមុច្ឆិតោ ហុត្វា. រជ្ជុយា ពជ្ឈ មីយន្តីតិ រជ្ជុយា ពន្ធិត្វា មរន្តិ. បព្ពតាមបិ កន្ទរេតិ បព្ពតកន្ទរេបិ បតិត្វា មរន្តិ.

ភូនហច្ចានីតិ ហតវុទ្ធីនិ. ឥតាយន្តិ ឥតិ អយំ. តំ ទមេន សមុច្ឆិន្ទេតិ តំ កោធំ ទមេន ឆិន្ទេយ្យ. កតរេន ទមេនាតិ? បញ្ញាវីរិយេន ទិដ្ឋិយាតិ វិបស្សនាបញ្ញាយ ចេវ វិបស្សនាសម្បយុត្តេន កាយិកចេតសិកវីរិយេន ច មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា ច. តថេវ ធម្មេ សិក្ខេថាតិ យថា អកុសលំ សមុច្ឆិន្ទេយ្យ, សមថវិបស្សនាធម្មេបិ តថេវ សិក្ខេយ្យ. មា នោ ទុម្មង្កុយំ អហូតិ មា អម្ហាកំ ទុម្មង្កុភាវោ អហោសីតិ ឥមមត្ថំ បត្ថយមានា. អនាយាសាតិ អនុបាយាសា. អនុស្សុកាតិ កត្ថចិ ឧស្សុក្កំ អនាបន្នា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

អព្យាកតវគ្គោ ឆដ្ឋោ.

៧. មហាវគ្គោ

១. ហិរិឱត្តប្បសុត្តវណ្ណនា

៦៥. សត្តមស្ស បឋមេ ហតូបនិសោតិ ហតឧបនិសោ ឆិន្នបច្ចយោ. យថាភូតញាណទស្សនន្តិ តរុណវិបស្សនា. និព្ពិទាវិរាគោតិ ពលវវិបស្សនា ចេវ មគ្គោ ច. វិមុត្តិញាណទស្សនន្តិ អរហត្តវិមុត្តិ ច បច្ចវេក្ខណា ច.

២. សត្តសូរិយសុត្តវណ្ណនា

៦៦. ទុតិយេ យស្មា អយំ សត្តសូរិយទេសនា តេជោសំវដ្ដទស្សនវសេន បវត្តា, តស្មា តយោ សំវដ្ដា, តិស្សោ សំវដ្ដសីមា, តីណិ សំវដ្ដមូលានី, តីណិ កោលាហលានីតិ អយំ តាវ អាទិតោវ ឥមស្ស សុត្តស្ស បុរេចារិកកថា វេទិតព្ពា. សា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៤០៣) បុព្ពេនិវាសានុស្សតិនិទ្ទេសេ វិត្ថារិតាវ. ឯតទវោចាតិ អនិច្ចកម្មដ្ឋានិកានំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ អជ្ឈាសយេន ឧបាទិន្នកានំ អនុបាទិន្នកានំ សង្ខារានំ វិបត្តិទស្សនត្ថំ ឯតំ ‘‘អនិច្ចា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា’’តិអាទិសត្តសូរិយោបមសុត្តន្តំ អវោច. តត្ថ អនិច្ចាតិ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា. សង្ខារាតិ ឧបាទិន្នកអនុបាទិន្នកា សង្ខារធម្មា. អទ្ធុវាតិ ឯវំ អចិរដ្ឋេន ន ធុវា. អនស្សាសិកាតិ អសស្សតភាវេន អស្សាសរហិតា. អលមេវាតិ យុត្តមេវ.

អជ្ឈោគាឡ្ហោតិ ឧទកេ អនុបវិដ្ឋោ. អច្ចុគ្គតោតិ ឧទកបិដ្ឋិតោ ឧគ្គតោ. ទេវោ ន វស្សតីតិ បឋមំ តាវ ឧបកប្បនមេឃោ នាម កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេ ឯកមេឃោ ហុត្វា វស្សតិ, តទា និក្ខន្តពីជំ ន បុន គេហំ បវិសតិ. តតោ បដ្ឋាយ ធមករណេ និរុទ្ធំ វិយ ឧទកំ ហោតិ, បុន ឯកពិន្ទុម្បិ ទេវោ ន វស្សតីតិ ឧបមានធម្មកថាវ បមាណំ. វិនស្សន្តេ បន លោកេ បឋមំ អវីចិតោ បដ្ឋាយ តុច្ឆោ ហោតិ, តតោ ឧដ្ឋហិត្វា សត្តា មនុស្សលោកេ ច តិរច្ឆានេសុ ច និព្ពត្តន្តិ. តិរច្ឆានេសុ និព្ពត្តាបិ បុត្តភាតិកេសុ មេត្តំ បដិលភិត្វា កាលកតា ទេវមនុស្សេសុ និព្ពត្តន្តិ. ទេវតា អាកាសេន ចរន្តិយោ អារោចេន្តិ – ‘‘ន ឥទំ ឋានំ សស្សតំ ន និពទ្ធំ, មេត្តំ ភាវេថ, ករុណំ, មុទិតំ, ឧបេក្ខំ ភាវេថា’’តិ. តេ មេត្តាទយោ ភាវេត្វា តតោ ចុតា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តន្តិ.

ពីជគាមាតិ ឯត្ថ ពីជគាមោ នាម បញ្ច ពីជជាតានិ. ភូតគាមោ នាម យំកិញ្ចិ និក្ខន្តមូលបណ្ណំ ហរិតកំ. ឱសធិតិណវនប្បតយោតិ ឯត្ថ ឱសធីតិ ឱសធរុក្ខា. តិណាតិ ពហិសារា តាលនាឡិកេរាទយោ. វនប្បតយោតិ វនជេដ្ឋករុក្ខា. កុន្នទិយោតិ ឋបេត្វា បញ្ច មហានទិយោ អវសេសា និន្នគា. កុសោព្ភាតិ ឋបេត្វា សត្ត មហាសរេ អវសេសា រហទាទយោ. ទុតិយោ សូរិយោតិអាទីសុ ទុតិយសូរិយកាលេ ឯកោ ឧទេតិ, ឯកោ អត្ថង្គមេតិ. តតិយកាលេ ឯកោ ឧទេតិ, ឯកោ អត្ថង្គមេតិ, ឯកោ មជ្ឈេ ហោតិ. ចតុត្ថកាលេ ចតុកុលិកេ គាមេ ចត្តារោ បិណ្ឌចារិកា ទ្វារបដិបាដិយា ឋិតា វិយ ហោន្តិ. បញ្ចមាទិកាលេបិ ឯសេវ នយោ. បលុជ្ជន្តីតិ ឆិជ្ជិត្វា ឆិជ្ជិត្វា បតន្តិ. នេវ ឆារិកា បញ្ញាយតិ ន មសីតិ ចក្កវាឡមហាបថវី សិនេរុបព្ពតរាជា ហិមវា ចក្កវាឡបព្ពតោ ឆ កាមសគ្គា បឋមជ្ឈានិកព្រហ្មលោកាតិ ឯត្តកេ ឋានេ ទឌ្ឍេ អច្ឆរាយ គហេតព្ពមត្តាបិ ឆារិកា វា អង្គារោ វា ន បញ្ញាយតិ. កោ មន្តា កោ សទ្ធាតាតិ កោ តស្ស សទ្ធាបនត្ថាយ សមត្ថោ, កោ វា តស្ស សទ្ធាតា. អញ្ញត្រ ទិដ្ឋបទេហីតិ ទិដ្ឋបទេ សោតាបន្នេ អរិយសាវកេ ឋបេត្វា កោ អញ្ញោ សទ្ទហិស្សតីតិ អត្ថោ.