៥. មហាយញ្ញវគ្គោ

១-២. សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៤-៤៥. បញ្ចមស្ស បឋមេ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស ឋានានិ. សេយ្យថាបីតិ និទស្សនត្ថេ និបាតោ, យថា មនុស្សាតិ អត្ថោ. អបរិមាណេសុ ហិ ចក្កវាឡេសុ អបរិមាណានំ មនុស្សានំ វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន ទ្វេបិ ឯកសទិសា នត្ថិ. យេបិ ហិ កត្ថចិ យមកភាតរោ វណ្ណេន វា សណ្ឋានេន វា សទិសា ហោន្តិ, តេសម្បិ អាលោកិតវិលោកិតកថិតហសិតគមនដ្ឋានាទីហិ វិសេសោ ហោតិយេវ. តស្មា នានត្តកាយាតិ វុត្តា. បដិសន្ធិសញ្ញា បន នេសំ តិហេតុកាបិ ទ្វិហេតុកាបិ អហេតុកាបិ ហោតិ. តស្មា នានត្តសញ្ញិនោតិ វុត្តា. ឯកច្ចេ ច ទេវាតិ ឆ កាមាវចរទេវា. តេសុ ហិ កេសញ្ចិ កាយោ នីលោ ហោតិ, កេសញ្ចិ បីតកាទិវណ្ណោ. សញ្ញា បន តេសំ ទ្វិហេតុកាបិ តិហេតុកាបិ ហោតិ, អហេតុកា នត្ថិ. ឯកច្ចេ ច វិនិបាតិកាតិ ចតុអបាយវិនិមុត្តា ឧត្តរមាតា យក្ខិនី, បិយង្ករមាតា, ផុស្សមិត្តា, ធម្មគុត្តាតិ ឯវមាទិកា អញ្ញេ ច វេមានិកា បេតា. ឯតេសញ្ហិ បីតឱទាតកាឡមង្គុរច្ឆវិសាមវណ្ណាទិវសេន ចេវ កិស ថូលរស្សទីឃវសេន ច កាយោ នានា ហោតិ, មនុស្សានំ វិយ ទ្វិហេតុកតិហេតុកអហេតុកវសេន សញ្ញាបិ. តេ បន ទេវា វិយ ន មហេសក្ខា, កបណមនុស្សា វិយ អប្បេសក្ខា ទុល្លភឃាសច្ឆាទនា ទុក្ខបីឡិតា វិហរន្តិ. ឯកច្ចេ កាឡបក្ខេ ទុក្ខិតា ជុណ្ហបក្ខេ សុខិតា ហោន្តិ. តស្មា សុខសមុស្សយតោ វិនិបតិតត្តា វិនិបាតិកាតិ វុត្តា. យេ បនេត្ថ តិហេតុកា, តេសំ ធម្មាភិសមយោបិ ហោតិ បិយង្ករមាតាទីនំ វិយ.

ព្រហ្មកាយិកាតិ ព្រហ្មបារិសជ្ជព្រហ្មបុរោហិតមហាព្រហ្មានោ. បឋមាភិនិព្ពត្តាតិ តេ សព្ពេបិ បឋមជ្ឈានេន អភិនិព្ពត្តា. ព្រហ្មបារិសជ្ជា បន បរិត្តេន អភិនិព្ពត្តា, តេសំ កប្បស្ស តតិយោ ភាគោ អាយុប្បមាណំ. ព្រហ្មបុរោហិតា មជ្ឈិមេន, តេសំ ឧបឌ្ឍកប្បោ អាយុប្បមាណំ, កាយោ ច តេសំ វិប្ផារិកតរោ ហោតិ. មហាព្រហ្មានោ បណីតេន, តេសំ កប្បោ អាយុប្បមាណំ, កាយោ ច បន តេសំ អតិវិប្ផារិកោវ ហោតិ. ឥតិ តេ កាយស្ស នានត្តា បឋមជ្ឈានវសេន សញ្ញាយ ឯកត្តា នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោតិ វេទិតព្ពា.

យថា ច តេ, ឯវំ ចតូសុ អបាយេសុ សត្តា. និរយេសុ ហិ កេសញ្ចិ គាវុតំ, កេសញ្ចិ អឌ្ឍយោជនំ, កេសញ្ចិ យោជនំ អត្តភាវោ ហោតិ, ទេវទត្តស្ស បន យោជនសតិកោ ជាតោ. តិរច្ឆានេសុបិ កេចិ ខុទ្ទកា, កេចិ មហន្តា. បេត្តិវិសយេសុបិ កេចិ សដ្ឋិហត្ថា, កេចិ អសីតិហត្ថា ហោន្តិ, កេចិ សុវណ្ណា, កេចិ ទុព្ពណ្ណា. តថា កាលកញ្ចិកា អសុរា. អបិចេត្ថ ទីឃបិដ្ឋិកបេតា នាម សដ្ឋិយោជនិកាបិ ហោន្តិ. សញ្ញា បន សព្ពេសម្បិ អកុសលវិបាកាហេតុកាវ ហោតិ. ឥតិ អាបាយិកាបិ នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ.

អាភស្សរាតិ ទណ្ឌឧក្កាយ អច្ចិ វិយ ឯតេសំ សរីរតោ អាភា ឆិជ្ជិត្វា ឆិជ្ជិត្វា បតន្តី វិយ សរតិ វិស្សរតីតិ អាភស្សរា. តេសុ បញ្ចកនយេ ទុតិយតតិយជ្ឈានទ្វយំ បរិត្តំ ភាវេត្វា ឧបបន្នា បរិត្តាភា នាម ហោន្តិ, តេសំ ទ្វេ កប្បា អាយុប្បមាណំ. មជ្ឈិមំ ភាវេត្វា ឧបបន្នា អប្បមាណាភា នាម ហោន្តិ, តេសំ ចត្តារោ កប្បា អាយុប្បមាណំ. បណីតំ ភាវេត្វា ឧបបន្នា អាភស្សរា នាម ហោន្តិ, តេសំ អដ្ឋ កប្បា អាយុប្បមាណំ. ឥធ បន ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន សព្ពេវ តេ គហិតា. សព្ពេសញ្ហិ តេសំ កាយោ ឯកវិប្ផារោវ ហោតិ, សញ្ញា បន អវិតក្កវិចារមត្តា វា អវិតក្កអវិចារា វាតិ នានា.

សុភកិណ្ហាតិ សុភេន វោកិណ្ណា វិកិណ្ណា, សុភេន សរីរប្បភាវណ្ណេន ឯកគ្ឃនាតិ អត្ថោ. ឯតេសញ្ហិ ន អាភស្សរានំ វិយ ឆិជ្ជិត្វា ឆិជ្ជិត្វា បភា គច្ឆតិ. បញ្ចកនយេ បន បរិត្តមជ្ឈិមបណីតស្ស ចតុត្ថជ្ឈានស្ស វសេន សោឡសពាត្តិំសចតុស្សដ្ឋិកប្បាយុកា បរិត្តអប្បមាណសុភកិណ្ហា នាម ហុត្វា និព្ពត្តន្តិ. ឥតិ សព្ពេបិ តេ ឯកត្តកាយា ចេវ ចតុត្ថជ្ឈានសញ្ញាយ ឯកត្តសញ្ញិនោ ចាតិ វេទិតព្ពា. វេហប្ផលាបិ ចតុត្ថវិញ្ញាណដ្ឋិតិមេវ ភជន្តិ. អសញ្ញសត្តា វិញ្ញាណាភាវា ឯត្ថ សង្គហំ ន គច្ឆន្តិ, សត្តាវាសេសុ គច្ឆន្តិ.

សុទ្ធាវាសា វិវដ្ដបក្ខេ ឋិតា ន សព្ពកាលិកា, កប្បសតសហស្សម្បិ អសង្ខេយ្យម្បិ ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ ន ឧប្បជ្ជន្តិ. សោឡសកប្បសហស្សអព្ភន្តរេ ពុទ្ធេសុ ឧប្បន្នេសុយេវ ឧប្បជ្ជន្តិ. ធម្មចក្កប្បវត្តិស្ស ភគវតោ ខន្ធាវារដ្ឋានសទិសា ហោន្តិ. តស្មា នេវ វិញ្ញាណដ្ឋិតិំ ន សត្តាវាសំ ភជន្តិ. មហាសីវត្ថេរោ បន ‘‘ន ខោ បន សោ, សារិបុត្ត, អាវាសោ សុលភរូបោ, យោ មយា អនាវុត្ថបុព្ពោ ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា អញ្ញត្រ សុទ្ធាវាសេហិ ទេវេហី’’តិ (ម. និ. ១.១៦០) ឥមិនា សុត្តេន សុទ្ធាវាសាបិ ចតុត្ថវិញ្ញាណដ្ឋិតិំ ចតុត្ថសត្តាវាសញ្ច ភជន្តីតិ វទតិ, តំ អប្បតិពាហិយត្តា សុត្តស្ស អនុញ្ញាតំ.

នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ យថេវ សញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណស្សាបិ សុខុមត្តា នេវ វិញ្ញាណំ នាវិញ្ញាណំ. តស្មា វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ ន វុត្តំ. ទុតិយេ សមាធិបរិក្ខារាតិ មគ្គសមាធិស្ស សម្ភារា.

៣. បឋមអគ្គិសុត្តវណ្ណនា

៤៦. តតិយេ សព្ពេបិ រាគាទយោ អនុឌហនដ្ឋេន អគ្គី. អាហុនេយ្យគ្គីតិអាទីសុ បនេត្ថ អាហុនំ វុច្ចតិ សក្ការោ, អាហុនំ អរហន្តីតិ អាហុនេយ្យា. មាតាបិតរោ ហិ បុត្តានំ ពហុបការត្តា អាហុនំ អរហន្តិ, តេសុ វិប្បដិបជ្ជមានា បុត្តា និរយាទីសុ និព្ពត្តន្តិ. តស្មា កិញ្ចាបិ មាតាបិតរោ ន អនុឌហន្តិ, អនុឌហនស្ស បន បច្ចយា ហោន្តិ. ឥតិ អនុឌហនដ្ឋេនេវ អាហុនេយ្យគ្គីតិ វុច្ចន្តិ. គហបតីតិ បន គេហសាមិកោ វុច្ចតិ, សោ មាតុគាមស្ស សយនវត្ថាលង្ការាទិអនុប្បទានេន ពហុបការោ. តំ អតិចរន្តោ មាតុគាមោ និរយាទីសុ និព្ពត្តតិ. តស្មា សោបិ បុរិមនយេនេវ អនុឌហនដ្ឋេន គហបតគ្គីតិ វុត្តោ. ទក្ខិណេយ្យគ្គីតិ ឯត្ថ បន ទក្ខិណាតិ ចត្តារោ បច្ចយា, ភិក្ខុសង្ឃោ ទក្ខិណេយ្យោ. សោ ហិ គិហីនំ តីសុ សរណេសុ បញ្ចសុ សីលេសុ ទសសុ សីលេសុ មាតាបិតុបដ្ឋានេ ធម្មិកសមណព្រាហ្មណុបដ្ឋានេតិ ឯវមាទីសុ កល្យាណធម្មេសុ និយោជនេន ពហុបការោ. តស្មិំ មិច្ឆាបដិបន្នា គិហី ភិក្ខុសង្ឃំ អក្កោសិត្វា បរិភាសិត្វា និរយាទីសុ និព្ពត្តន្តិ. តស្មា សោបិ បុរិមនយេនេវ អនុឌហនដ្ឋេន ទក្ខិណេយ្យគ្គីតិ វុត្តោ. កដ្ឋតោ និព្ពត្តោ បាកតិកោវ អគ្គិ កដ្ឋគ្គិ នាម.

៤. ទុតិយអគ្គិសុត្តវណ្ណនា

៤៧. ចតុត្ថេ ឧគ្គតសរីរស្សាតិ សោ កិរ ព្រាហ្មណមហាសាលោ អត្តភាវេនបិ ភោគេហិបិ ឧគ្គតោ សារប្បត្តោ អហោសិ, តស្មា ឧគ្គតសរីរោត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. ឧបក្ខដោតិ បច្ចុបដ្ឋិតោ. ថូណូបនីតានីតិ យូបសង្ខាតំ ថូណំ ឧបនីតានិ. យញ្ញត្ថាយាតិ វធិត្វា យជនត្ថាយ. ឧបសង្កមីតិ សោ កិរ សព្ពំ តំ យញ្ញសម្ភារំ សជ្ជេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សមណោ កិរ គោតមោ មហាបញ្ញោ, កិំ នុ ខោ មេ យញ្ញស្ស វណ្ណំ កថេស្សតិ ឧទាហុ អវណ្ណំ, បុច្ឆិត្វា ជានិស្សាមី’’តិ ឥមិនា ការណេន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ. អគ្គិស្ស អាទានន្តិ យញ្ញយជនត្ថាយ នវស្ស មង្គលគ្គិនោ អាទិយនំ. សព្ពេន សព្ពន្តិ សព្ពេន សុតេន សព្ពំ សុតំ សមេតិ សំសន្ទតិ, ឯកសទិសំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. សត្ថានីតិ វិហិំសនដ្ឋេន សត្ថានិ វិយាតិ សត្ថានិ. សយំ បឋមំ សមារម្ភតីតិ អត្តនាវ បឋមតរំ អារភតិ. ហន្តុន្តិ ហនិតុំ.

បហាតព្ពាតិ បរិហរិតព្ពា. អតោហយន្តិ អតោ ហិ មាតាបិតិតោ អយំ. អាហុតោតិ អាគតោ. សម្ភូតោតិ ឧប្បន្នោ. អយំ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, គហបតគ្គីតិ អយំ បុត្តទារាទិគណោ យស្មា, គហបតិ, វិយ គេហសាមិកោ វិយ ហុត្វា អគ្គតិ វិចរតិ, តស្មា គហបតគ្គីតិ វុច្ចតិ. អត្តានន្តិ ចិត្តំ. ទមេន្តីតិ ឥន្ទ្រិយទមនេន ទមេន្តិ. សមេន្តីតិ រាគាទិសមនេន សមេន្តិ. តេសញ្ញេវ បរិនិព្ពាបនេន បរិនិព្ពាបេន្តិ. និក្ខិបិតព្ពោតិ យថា ន វិនស្សតិ, ឯវំ ឋបេតព្ពោ. ឧបវាយតន្តិ ឧបវាយតុ. ឯវញ្ច បន វត្វា ព្រាហ្មណោ សព្ពេសម្បិ តេសំ បាណានំ ជីវិតំ ទត្វា យញ្ញសាលំ វិទ្ធំសេត្វា សត្ថុ សាសនេ ឱបានភូតោ អហោសីតិ.

៥-៦. សញ្ញាសុត្តទ្វយវណ្ណនា

៤៨-៤៩. បញ្ចមេ អមតោគធាតិ និព្ពានបតិដ្ឋា. អមតបរិយោសានាតិ និព្ពានាវសានា. ឆដ្ឋេ មេថុនធម្មសមាបត្តិយាតិ មេថុនធម្មេន សមង្គិភាវតោ. ន្ហារុទទ្ទុលន្តិ ន្ហារុខណ្ឌំ ន្ហារុវិលេខនំ វា. អនុសន្ទតីតិ បវត្តតិ. នត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោតិ នត្ថិ មយ្ហំ បុព្ពេន អភាវិតកាលេន សទ្ធិំ អបរំ ភាវិតកាលេ វិសេសោ. លោកចិត្រេសូតិ តិធាតុកលោកសន្និវាសសង្ខាតេសុ លោកចិត្រេសុ. អាលស្យេតិ អាលសិយភាវេ. វិស្សដ្ឋិយេតិ វិស្សដ្ឋភាវេ. អននុយោគេតិ យោគស្ស អននុយុញ្ជនេ. អហង្ការមមង្ការមានាបគតន្តិ អហង្ការទិដ្ឋិតោ ច មមង្ការតណ្ហាតោ ច នវវិធមានតោ ច អបគតំ. វិធាសមតិក្កន្តន្តិ តិស្សោ វិធា អតិក្កន្តំ. សន្តន្តិ តប្បច្ចនីកកិលេសេហិ សន្តំ. សុវិមុត្តន្តិ បញ្ចហិ វិមុត្តីហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តំ.

៧. មេថុនសុត្តវណ្ណនា

៥០. សត្តមេ ឧបសង្កមីតិ ភុត្តបាតរាសោ ទាសកម្មករបរិវុតោ ឧបសង្កមិ. ភវម្បិនោតិ ភវម្បិ នុ. ព្រហ្មចារី បដិជានាតីតិ ‘‘អហំ ព្រហ្មចារី’’តិ ឯវំ ព្រហ្មចរិយវាសំ បដិជានាតីតិ បុច្ឆតិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ព្រាហ្មណសមយេ វេទំ ឧគ្គណ្ហន្តា អដ្ឋចត្តាលីស វស្សានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ. សមណោ បន គោតមោ អគារំ អជ្ឈាវសន្តោ តីសុ បាសាទេសុ តិវិធនាដករតិយា អភិរមិ, ឥទានិ កិំ នុ ខោ វក្ខតី’’តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយេវំ បុច្ឆតិ. តតោ ភគវា មន្តេន កណ្ហសប្បំ គណ្ហន្តោ វិយ អមិត្តំ គីវាយ បាទេន អក្កមន្តោ វិយ អត្តនោ សំកិលេសកាលេ ឆព្ពស្សានិ បធានចរិយាយ រជ្ជសុខំ វា បាសាទេសុ នាដកសម្បត្តិំ វា អារព្ភ វិតក្កមត្តស្សាបិ អនុប្បន្នភាវំ សន្ធាយ សីហនាទំ នទន្តោ យញ្ហិ តំ ព្រាហ្មណាតិអាទិមាហ. តត្ថ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិន្តិ ទ្វីហិ ទ្វីហិ សមាបជ្ជិតព្ពភាវំ. ទុក្ខស្មាតិ សកលវដ្ដទុក្ខតោ. សញ្ជគ្ឃតីតិ ហសិតកថំ កថេតិ. សំកីឡតីតិ កេឡិំ ករោតិ. សំកេឡាយតីតិ មហាហសិតំ ហសតិ. ចក្ខុនា ចក្ខុន្តិ អត្តនោ ចក្ខុនា តស្សា ចក្ខុំ បដិវិជ្ឈិត្វា ឧបនិជ្ឈាយតិ. តិរោកុដ្ដំ វា តិរោបាការំ វាតិ បរកុដ្ដេ វា បរបាការេ វា. ទេវោតិ ឯកោ ទេវរាជា. ទេវញ្ញតរោតិ អញ្ញតរោ ទេវបុត្តោ. អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិន្តិ អរហត្តញ្ចេវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ច.

៨. សំយោគសុត្តវណ្ណនា

៥១. អដ្ឋមេ សំយោគវិសំយោគន្តិ សំយោគវិសំយោគសាធកំ. ធម្មបរិយាយន្តិ ធម្មការណំ. អជ្ឈត្តំ ឥត្ថិន្ទ្រិយន្តិ និយកជ្ឈត្តេ ឥត្ថិភាវំ. ឥត្ថិកុត្តន្តិ ឥត្ថិកិរិយំ. ឥត្ថាកប្បន្តិ និវាសនបារុបនាទិឥត្ថិអាកប្បំ. ឥត្ថិវិធន្តិ ឥត្ថិយា មានវិធំ. ឥត្ថិឆន្ទន្តិ ឥត្ថិយា អជ្ឈាសយច្ឆន្ទំ. ឥត្ថិស្សរន្តិ ឥត្ថិសទ្ទំ. ឥត្ថាលង្ការន្តិ ឥត្ថិយា បសាធនភណ្ឌំ. បុរិសិន្ទ្រិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ពហិទ្ធា សំយោគន្តិ បុរិសេន សទ្ធិំ សមាគមំ. អតិវត្តតីតិ អនភិរតាតិ ឯវំ វុត្តាយ ពលវវិបស្សនាយ អរិយមគ្គំ បត្វា អតិវត្តតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

៩. ទានមហប្ផលសុត្តវណ្ណនា

៥២. នវមេ សាបេខោតិ សតណ្ហោ. បដិពទ្ធចិត្តោតិ វិបាកេ ពទ្ធចិត្តោ. សន្និធិបេខោតិ និធានបេខោ ហុត្វា. បេច្ចាតិ បរលោកំ គន្ត្វា. តំ កម្មំ ខេបេត្វាតិ តំ កម្មវិបាកំ ខេបេត្វា. ឥទ្ធិន្តិ វិបាកិទ្ធិំ. យសន្តិ បរិវារសម្បទំ. អាធិបច្ចន្តិ ជេដ្ឋភាវការណំ. អាគន្តា ឥត្ថត្តន្តិ ឥត្ថភាវំ ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធេ បុន អាគន្តា, ន តត្រូបបត្តិកោ ន ឧបរូបបត្តិកោ, ហេដ្ឋាគាមីយេវ ហោតីតិ អត្ថោ. សាហុ ទានន្តិ ទានំ នាមេតំ សាធុ ភទ្ទកំ សុន្ទរំ. តានិ មហាយញ្ញានីតិ តានិ សប្បិនវនីតទធិមធុផាណិតាទីហិ និដ្ឋានំ គតានិ មហាទានានិ. ចិត្តាលង្ការចិត្តបរិក្ខារន្តិ សមថវិបស្សនាចិត្តស្ស អលង្ការភូតញ្ចេវ បរិវារភូតញ្ច. ព្រហ្មកាយិកានំ ទេវានំ សហព្យតន្តិ ន សក្កា តត្ថ ទានេន ឧបបជ្ជិតុំ. យស្មា បន តំ សមថវិបស្សនាចិត្តស្ស អលង្ការភូតំ, តស្មា តេន ទានាលង្កតេន ចិត្តេន ឈានញ្ចេវ អរិយមគ្គញ្ច និព្ពត្តេត្វា ឈានេន តត្ថ ឧបបជ្ជតិ. អនាគាមី ហោតីតិ ឈានានាគាមី នាម ហោតិ. អនាគន្តា ឥត្ថត្តន្តិ បុន ឥត្ថភាវំ ន អាគន្តា, ឧបរូបបត្តិកោ វា តត្រូបបត្តិកោ វា ហុត្វា តត្ថេវ បរិនិព្ពាយតិ. ឥតិ ឥមេសុ ទានេសុ បឋមំ តណ្ហុត្តរិយទានំ, ទុតិយំ ចិត្តីការទានំ, តតិយំ ហិរោត្តប្បទានំ, ចតុត្ថំ និរវសេសទានំ, បញ្ចមំ ទក្ខិណេយ្យទានំ, ឆដ្ឋំ សោមនស្សុបវិចារទានំ, សត្តមំ អលង្ការបរិវារទានំ នាមាតិ.

១០. នន្ទមាតាសុត្តវណ្ណនា

៥៣. ទសមំ អត្ថុប្បត្តិវសេន ទេសិតំ. សត្ថា កិរ វុត្ថវស្សោ បវារេត្វា ទ្វេ អគ្គសាវកេ ឱហាយ ‘‘ទក្ខិណាគិរិំ ចារិកំ គមិស្សាមី’’តិ និក្ខមិ, រាជា បសេនទិ កោសលោ, អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ, វិសាខា មហាឧបាសិកា, អញ្ញេ ច ពហុជនា ទសពលំ និវត្តេតុំ នាសក្ខិំសុ. អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ‘‘សត្ថារំ និវត្តេតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ រហោ ចិន្តយមានោ និសីទិ. អថ នំ បុណ្ណា នាម ទាសី ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ តេ, សាមិ, ន បុព្ពេ វិយ ឥន្ទ្រិយានិ វិប្បសន្នានី’’តិ បុច្ឆិ. អាម, បុណ្ណេ, សត្ថា ចារិកំ បក្កន្តោ, តមហំ និវត្តេតុំ នាសក្ខិំ. ន ខោ បន សក្កា ជានិតុំ បុន សីឃំ អាគច្ឆេយ្យ វា ន វា, តេនាហំ ចិន្តយមានោ និសិន្នោតិ. សចាហំ ទសពលំ និវត្តេយ្យំ, កិំ មេ ករេយ្យាសីតិ? ភុជិស្សំ តំ ករិស្សាមីតិ. សា គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘និវត្តថ, ភន្តេ’’តិ អាហ. មម និវត្តនបច្ចយា ត្វំ កិំ ករិស្សសីតិ? តុម្ហេ, ភន្តេ, មម បរាធីនភាវំ ជានាថ, អញ្ញំ កិញ្ចិ កាតុំ ន សក្កោមិ, សរណេសុ បន បតិដ្ឋាយ បញ្ច សីលានិ រក្ខិស្សាមីតិ. សាធុ សាធុ បុណ្ណេតិ, សត្ថា ធម្មគារវេន ឯកបទស្មិញ្ញេវ និវត្តិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ធម្មគរុ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ធម្មគារវោ’’តិ (អ. និ. ៥.៩៩).

សត្ថា និវត្តិត្វា ជេតវនមហាវិហារំ បាវិសិ. មហាជនោ បុណ្ណាយ សាធុការសហស្សានិ អទាសិ. សត្ថា តស្មិំ សមាគមេ ធម្មំ ទេសេសិ, ចតុរាសីតិបាណសហស្សានិ អមតបានំ បិវិំសុ. បុណ្ណាបិ សេដ្ឋិនា អនុញ្ញាតា ភិក្ខុនិឧបស្សយំ គន្ត្វា បព្ពជិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ អាមន្តេត្វា ‘‘អហំ យំ ទិសំ ចារិកាយ និក្ខន្តោ, តត្ថ ន គច្ឆាមិ. តុម្ហេ តុម្ហាកំ បរិសាយ សទ្ធិំ តំ ទិសំ ចារិកំ គច្ឆថា’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេសិ. ឥមិស្សំ អត្ថុប្បត្តិយំ ឯកំ សមយំ អាយស្មា សារិបុត្តោតិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ វេឡុកណ្ឌកីតិ វេឡុកណ្ដកនគរវាសិនី. តស្ស កិរ នគរស្ស បាការគុត្តត្ថាយ បាការបរិយន្តេន វេឡូ រោបិតា, តេនស្ស វេឡុកណ្ដកន្តេវ នាមំ ជាតំ. បារាយនន្តិ និព្ពានសង្ខាតបារំ អយនតោ បារាយនន្តិ លទ្ធវោហារំ ធម្មំ. សរេន ភាសតីតិ សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិមតលេ សុសំវិហិតារក្ខដ្ឋានេ និសិន្នា សមាបត្តិពលេន រត្តិភាគំ វីតិនាមេត្វា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ‘‘ឥមំ រត្តាវសេសំ កតរាយ រតិយា វីតិនាមេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ធម្មរតិយា’’តិ កតសន្និដ្ឋានា តីណិ ផលានិ បត្តា អរិយសាវិកា អឌ្ឍតេយ្យគាថាសតបរិមាណំ បារាយនសុត្តំ មធុរេន សរភញ្ញេន ភាសតិ. អស្សោសិ ខោតិ អាកាសដ្ឋកវិមានានិ បរិហរិត្វា តស្ស បាសាទស្ស ឧបរិភាគំ គតេន មគ្គេន នរវាហនយានំ អារុយ្ហ គច្ឆមានោ អស្សោសិ. កថាបរិយោសានំ អាគមយមានោ អដ្ឋាសីតិ ‘‘កិំ សទ្ទោ ឯស ភណេ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘នន្ទមាតាយ ឧបាសិកាយ សរភញ្ញសទ្ទោ’’តិ វុត្តេ ឱតរិត្វា ‘‘ឥទមវោចា’’តិ ឥទំ ទេសនាបរិយោសានំ ឱលោកេន្តោ អវិទូរដ្ឋានេ អាកាសេ អដ្ឋាសិ.

សាធុ ភគិនិ, សាធុ ភគិនីតិ ‘‘សុគ្គហិតា តេ ភគិនិ ធម្មទេសនា សុកថិតា, បាសាណកចេតិយេ និសីទិត្វា សោឡសន្នំ បារាយនិកព្រាហ្មណានំ សម្មាសម្ពុទ្ធេន កថិតទិវសេ ច អជ្ជ ច ន កិញ្ចិ អន្តរំ បស្សាមិ, មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណំ វិយ តេ សត្ថុ កថិតេន សទ្ធិំ សទិសមេវ កថិត’’ន្តិ វត្វា សាធុការំ ទទន្តោ ឯវមាហ. កោ បនេសោ ភទ្រមុខាតិ ឥមស្មិំ សុសំវិហិតារក្ខដ្ឋានេ ឯវំ មហន្តេន សទ្ទេន កោ នាមេស, ភទ្រមុខ, លទ្ធមុខ, កិំ នាគោ សុបណ្ណោ ទេវោ មារោ ព្រហ្មាតិ សុវណ្ណបដ្ដវណ្ណំ វាតបានំ វិវរិត្វា វិគតសារជ្ជា តីណិ ផលានិ បត្តា អរិយសាវិកា វេស្សវណេន សទ្ធិំ កថយមានា ឯវមាហ. អហំ តេ ភគិនិ ភាតាតិ សយំ សោតាបន្នត្តា អនាគាមិអរិយសាវិកំ ជេដ្ឋិកំ មញ្ញមានោ ‘‘ភគិនី’’តិ វត្វា បុន តំ បឋមវយេ ឋិតត្តា អត្តនោ កនិដ្ឋំ, អត្តានំ បន នវុតិវស្សសតសហស្សាយុកត្តា មហល្លកតរំ មញ្ញមានោ ‘‘ភាតា’’តិ អាហ. សាធុ ភទ្រមុខាតិ, ភទ្រមុខ, សាធុ សុន្ទរំ, ស្វាគមនំ តេ អាគមនំ, អាគន្តុំ យុត្តដ្ឋានមេវសិ អាគតោតិ អត្ថោ. ឥទំ តេ ហោតុ អាតិថេយ្យន្តិ ឥទមេវ ធម្មភណនំ តវ អតិថិបណ្ណាការោ ហោតុ, ន ហិ តេ អញ្ញំ ឥតោ ឧត្តរិតរំ ទាតព្ពំ បស្សាមីតិ អធិប្បាយោ. ឯវញ្ចេវ មេ ភវិស្សតិ អាតិថេយ្យន្តិ ឯវំ អត្តនោ បត្តិទានំ យាចិត្វា ‘‘អយំ តេ ធម្មកថិកសក្ការោ’’តិ អឌ្ឍតេឡសានិ កោដ្ឋសតានិ រត្តសាលីនំ បូរេត្វា ‘‘យាវាយំ ឧបាសិកា ចរតិ, តាវ មា ខយំ គមិំសូ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា បក្កាមិ. យាវ ឧបាសិកា អដ្ឋាសិ, តាវ កោដ្ឋានំ ហេដ្ឋិមតលំ នាម ទដ្ឋុំ នាសក្ខិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ ‘‘នន្ទមាតាយ កោដ្ឋាគារំ វិយា’’តិ វោហារោ ឧទបាទិ.

អកតបាតរាសោតិ អភុត្តបាតរាសោ. បុញ្ញន្តិ បុព្ពចេតនា ច មុញ្ចនចេតនា ច. បុញ្ញមហីតិ អបរចេតនា. សុខាយ ហោតូតិ សុខត្ថាយ ហិតត្ថាយ ហោតុ. ឯវំ អត្តនោ ទានេ វេស្សវណស្ស បត្តិំ អទាសិ.

បករណេតិ ការណេ. ឱក្កស្ស បសយ្ហាតិ អាកឌ្ឍិត្វា អភិភវិត្វា. យក្ខយោនិន្តិ ភុម្មទេវតាភាវំ. តេនេវ បុរិមេន អត្តភាវេន ឧទ្ទស្សេតីតិ បុរិមសរីរសទិសមេវ សរីរំ មាបេត្វា អលង្កតបដិយត្តោ សិរិគព្ភសយនតលេ អត្តានំ ទស្សេតិ. ឧបាសិកា បដិទេសិតាតិ ឧបាសិកា អហន្តិ ឯវំ ឧបាសិកាភាវំ ទេសេសិំ. យាវទេតិ យាវទេវ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

មហាយញ្ញវគ្គោ បញ្ចមោ.