១. សារន្ទទសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយស្ស បឋមេ សារន្ទទេ ចេតិយេតិ ឯវំនាមកេ វិហារេ. អនុប្បន្នេ កិរ តថាគតេ តត្ថ សារន្ទទស្ស យក្ខស្ស និវាសនដ្ឋានំ ចេតិយំ អហោសិ, អថេត្ថ ភគវតោ វិហារំ ការេសុំ. សោ សារន្ទទចេតិយំត្វេវ សង្ខំ គតោ. យាវកីវញ្ចាតិ យត្តកំ កាលំ. អភិណ្ហំ សន្និបាតាតិ ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ សន្និបតន្តាបិ អន្តរន្តរា សន្និបតន្តាបិ អភិណ្ហំ សន្និបាតាវ. សន្និបាតពហុលាតិ ‘‘ហិយ្យោបិ បុរិមទិវសម្បិ សន្និបតម្ហ, បុន អជ្ជ កិមត្ថំ សន្និបតាមា’’តិ វោសានមនាបជ្ជនេន សន្និបាតពហុលា. វុទ្ធិយេវ លិច្ឆវី វជ្ជីនំ បាដិកង្ខា នោ បរិហានីតិ អភិណ្ហំ អសន្និបតន្តា ហិ ទិសាសុ អាគតំ សាសនំ ន សុណន្តិ, តតោ ‘‘អសុកគាមសីមា វា និគមសីមា វា អាកុលា, អសុកដ្ឋានេ ចោរា បរិយុដ្ឋិតា’’តិ ន ជានន្តិ. ចោរាបិ ‘‘បមត្តា រាជានោ’’តិ ញត្វា គាមនិគមាទីនិ បហរន្តា ជនបទំ នាសេន្តិ. ឯវំ រាជូនំ បរិហានិ ហោតិ. អភិណ្ហំ សន្និបតន្តា បន តំ បវត្តិំ សុណន្តិ, តតោ ពលំ បេសេត្វា អមិត្តមទ្ទនំ ករោន្តិ. ចោរាបិ ‘‘អប្បមត្តា រាជានោ, ន សក្កា អម្ហេហិ វគ្គពន្ធនេន វិចរិតុ’’ន្តិ ភិជ្ជិត្វា បលាយន្តិ. ឯវំ រាជូនំ វុទ្ធិ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វុទ្ធិយេវ លិច្ឆវី វជ្ជីនំ បាដិកង្ខា នោ បរិហានី’’តិ.

សមគ្គាតិអាទីសុ សន្និបាតភេរិយា និគ្គតាយ ‘‘អជ្ជ មេ កិច្ចំ អត្ថិ មង្គលំ អត្ថី’’តិ វិក្ខេបំ ករោន្តា ន សមគ្គា សន្និបតន្តិ នាម. ភេរិសទ្ទំ បន សុត្វាវ ភុញ្ជមានាបិ អលង្កុរុមានាបិ វត្ថានិ និវាសយមានាបិ អទ្ធភុត្តា អទ្ធាលង្កតា វត្ថំ និវាសេន្តាវ សន្និបតន្តា សមគ្គា សន្និបតន្តិ នាម. សន្និបតិតា បន ចិន្តេត្វា មន្តេត្វា កត្តព្ពំ កត្វា ឯកតោវ អវុដ្ឋហន្តា ន សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. ឯវំ វុដ្ឋិតេសុ ហិ យេ បឋមំ គច្ឆន្តិ, តេសំ ឯវំ ហោតិ – ‘‘អម្ហេហិ ពាហិរកថាវ សុតា, ឥទានិ វិនិច្ឆយកថា ភវិស្សតី’’តិ. ឯកតោ វុដ្ឋហន្តា បន សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. អបិច ‘‘អសុកដ្ឋានេ គាមសីមា វា និគមសីមា វា អាកុលា, ចោរា វា បរិយុដ្ឋិតា’’តិ សុត្វា ‘‘កោ គន្ត្វា អមិត្តមទ្ទនំ ករិស្សតី’’តិ វុត្តេ ‘‘អហំ បឋមំ អហំ បឋម’’ន្តិ វត្វា គច្ឆន្តាបិ សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. ឯកស្ស បន កម្មន្តេ ឱសីទមានេ សេសា បុត្តភាតរោ បេសេត្វា តស្ស កម្មន្តំ ឧបត្ថម្ភយមានាបិ អាគន្តុករាជានំ ‘‘អសុកស្ស គេហំ គច្ឆតុ, អសុកស្ស គេហំ គច្ឆតូ’’តិ អវត្វា សព្ពេ ឯកតោ សង្គណ្ហន្តាបិ ឯកស្ស មង្គលេ វា រោគេ វា អញ្ញស្មិំ វា បន តាទិសេ សុខទុក្ខេ ឧប្បន្នេ សព្ពេ តត្ថ សហាយភាវំ គច្ឆន្តាបិ សមគ្គា វជ្ជិករណីយានិ ករោន្តិ នាម.

អប្បញ្ញត្តន្តិអាទីសុ បុព្ពេ អកតំ សុង្កំ វា ពលិំ វា ទណ្ឌំ វា អាហរាបេន្តា អប្បញ្ញត្តំ បញ្ញាបេន្តិ នាម. បោរាណបវេណិយា អាគតមេវ បន អនាហរាបេន្តា បញ្ញត្តំ សមុច្ឆិន្ទន្តិ នាម. ចោរោតិ គហេត្វា ទស្សិតេ អវិចិនិត្វា ឆេជ្ជភេជ្ជំ អនុសាសន្តា បោរាណំ វជ្ជិធម្មំ សមាទាយ ន វត្តន្តិ នាម. តេសំ អបញ្ញត្តំ បញ្ញាបេន្តានំ អភិនវសុង្កាទិបីឡិតា មនុស្សា ‘‘អតិឧបទ្ទុតម្ហ, កេ ឥមេសំ វិជិតេ វសិស្សន្តី’’តិ បច្ចន្តំ បវិសិត្វា ចោរា វា ចោរសហាយា វា ហុត្វា ជនបទំ ហនន្តិ. បញ្ញត្តំ សមុច្ឆិន្ទន្តានំ បវេណិអាគតានិ សុង្កាទីនិ អគណ្ហន្តានំ កោសោ បរិហាយតិ, តតោ ហត្ថិអស្សពលកាយឱរោធាទយោ យថានិពទ្ធំ វដ្ដំ អលភមានា ថាមពលេន បរិហាយន្តិ. តេ នេវ យុទ្ធក្ខមា ហោន្តិ ន បារិចរិយក្ខមា. បោរាណំ វជ្ជិធម្មំ សមាទាយ អវត្តន្តានំ វិជិតេ មនុស្សា ‘‘អម្ហាកំ បុត្តំ បិតរំ ភាតរំ អចោរំយេវ ចោរោតិ កត្វា ឆិន្ទិំសុ ភិន្ទិំសូ’’តិ កុជ្ឈិត្វា បច្ចន្តំ បវិសិត្វា ចោរា វា ចោរសហាយា វា ហុត្វា ជនបទំ ហនន្តិ. ឯវំ រាជូនំ បរិហានិ ហោតិ. អបញ្ញត្តំ ន បញ្ញាបេន្តានំ បន ‘‘បវេណិអាគតំយេវ រាជានោ ករោន្តី’’តិ មនុស្សា ហដ្ឋតុដ្ឋា កសិវាណិជ្ជាទិកេ កម្មន្តេ សម្បាទេន្តិ. បញ្ញត្តំ អសមុច្ឆិន្ទន្តានំ បវេណិអាគតានិ សុង្កាទីនិ គណ្ហន្តានំ កោសោ វឌ្ឍតិ, តតោ ហត្ថិអស្សពលកាយឱរោធាទយោ យថានិពទ្ធំ វដ្ដំ លភមានា ថាមពលសម្បន្នា យុទ្ធក្ខមា ចេវ បារិចរិយក្ខមា ច ហោន្តិ. បោរាណេ វជ្ជិធម្មេ សមាទាយ វត្តន្តានំ មនុស្សា ន ឧជ្ឈាយន្តិ. ‘‘រាជានោ បោរាណបវេណិយា ករោន្តិ, អដ្ដកុលិកសេនាបតិឧបរាជូហិ បរិក្ខិតំ សយម្បិ បរិក្ខិបិត្វា បវេណិបោត្ថកំ វាចាបេត្វា អនុច្ឆវិកមេវ ទណ្ឌំ បវត្តយន្តិ, ឯតេសំ ទោសោ នត្ថិ, អម្ហាកំយេវ ទោសោ’’តិ អប្បមត្តា កម្មន្តេ ករោន្តិ. ឯវំ រាជូនំ វុទ្ធិ ហោតិ.

សក្ករិស្សន្តីតិ យំកិញ្ចិ តេសំ សក្ការំ ករោន្តា សុន្ទរមេវ ករិស្សន្តិ. គរុំ ករិស្សន្តីតិ គរុភាវំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ករិស្សន្តិ. មានេស្សន្តីតិ មនេន បិយាយិស្សន្តិ. បូជេស្សន្តីតិ បច្ចយបូជាយ បូជេស្សន្តិ. សោតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តីតិ ទិវសស្ស ទ្វេ តយោ វារេ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា តេសំ កថំ សោតព្ពំ សទ្ធាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ. តត្ថ យេ ឯវំ មហល្លកានំ រាជូនំ សក្ការាទីនិ ន ករោន្តិ, ឱវាទត្ថាយ វា នេសំ ឧបដ្ឋានំ ន គច្ឆន្តិ, តេ តេហិ វិស្សដ្ឋា អនោវទិយមានា កីឡាបសុតា រជ្ជតោ បរិហាយន្តិ. យេ បន តថា បដិបជ្ជន្តិ, តេសំ មហល្លករាជានោ ‘‘ឥទំ កាតព្ពំ ឥទំ ន កាតព្ព’’ន្តិ បោរាណបវេណិំ អាចិក្ខន្តិ. សង្គាមំ បត្វាបិ ‘‘ឯវំ បវិសិតព្ពំ, ឯវំ និក្ខមិតព្ព’’ន្តិ ឧបាយំ ទស្សេន្តិ. តេ តេហិ ឱវទិយមានា យថាឱវាទំ បដិបជ្ជមានា សក្កោន្តិ រជ្ជបវេណិំ សន្ធារេតុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘វុទ្ធិយេវ លិច្ឆវី វជ្ជីនំ បាដិកង្ខា’’តិ.

កុលិត្ថិយោតិ កុលឃរណិយោ. កុលកុមារិយោតិ អនិវិទ្ធា តាសំ ធីតរោ. ឱកស្សាតិ វា បសយ្ហាតិ វា បសយ្ហាការស្សេវេតំ នាមំ. ឱកាសាតិបិ បឋន្តិ. តត្ថ ឱកស្សាតិ អវកសិត្វា អាកឌ្ឍិត្វា. បសយ្ហាតិ អភិភវិត្វា អជ្ឈោត្ថរិត្វាតិ អយំ វចនត្ថោ. ឯវញ្ហិ ករោន្តានំ វិជិតេ មនុស្សា ‘‘អម្ហាកំ គេហេ បុត្តភាតរោបិ, ខេឡសិង្ឃានិកាទីនិ មុខេន អបនេត្វា សំវឌ្ឍិតា ធីតរោបិ ឥមេ ពលក្ការេន គហេត្វា អត្តនោ ឃរេ វាសេន្តី’’តិ កុបិតា បច្ចន្តំ បវិសិត្វា ចោរា វា ចោរសហាយា វា ហុត្វា ជនបទំ ហនន្តិ. ឯវំ អករោន្តានំ បន វិជិតេ មនុស្សា អប្បោស្សុក្កា សកានិ កម្មានិ ករោន្តា រាជកោសំ វឌ្ឍេន្តិ. ឯវមេត្ថ វុទ្ធិហានិយោ វេទិតព្ពា.

វជ្ជីនំ វជ្ជិចេតិយានីតិ វជ្ជិរាជូនំ វជ្ជិរដ្ឋេ ចិត្តីកតដ្ឋេន ចេតិយានីតិ លទ្ធនាមានិ យក្ខដ្ឋានានិ. អព្ភន្តរានីតិ អន្តោនគរេ ឋិតានិ. ពាហិរានីតិ ពហិនគរេ ឋិតានិ. ទិន្នបុព្ពំ កតបុព្ពន្តិ បុព្ពេ ទិន្នញ្ច កតញ្ច. នោ បរិហាបេស្សន្តីតិ អហាបេត្វា យថាបវត្តមេវ ករិស្សន្តិ. ធម្មិកំ ពលិំ បរិហាបេន្តានញ្ហិ ទេវតា អារក្ខំ សុសំវិហិតំ ន ករោន្តិ, អនុប្បន្នំ ទុក្ខំ ឧប្បាទេតុំ អសក្កោន្តិយោបិ ឧប្បន្នំ កាសសីសរោគាទិំ វឌ្ឍេន្តិ, សង្គាមេ បត្តេ សហាយា ន ហោន្តិ. អបរិហាបេន្តានំ បន អារក្ខំ សុសំវិហិតំ ករោន្តិ, អនុប្បន្នំ សុខំ ឧប្បាទេតុំ អសក្កោន្តិយោបិ ឧប្បន្នំ កាសសីសរោគាទិំ ហរន្តិ, សង្គាមសីសេ សហាយា ហោន្តីតិ. ឯវមេត្ថ វុទ្ធិហានិយោ វេទិតព្ពា.

ធម្មិកា រក្ខាវរណគុត្តីតិ ឯត្ថ រក្ខា ឯវ យថា អនិច្ឆិតំ នាគច្ឆតិ, ឯវំ អាវរណតោ អាវរណំ. យថា ឥច្ឆិតំ ន នស្សតិ, ឯវំ គោបាយនតោ គុត្តិ. តត្ថ ពលកាយេន បរិវារេត្វា រក្ខនំ បព្ពជិតានំ ធម្មិកា រក្ខាវរណគុត្តិ នាម ន ហោតិ. យថា បន វិហារស្ស ឧបវនេ រុក្ខេ ន ឆិន្ទន្តិ, វាជិកា វាជំ ន ករោន្តិ, បោក្ខរណីសុ មច្ឆេ ន គណ្ហន្តិ, ឯវំ ករណំ ធម្មិកា រក្ខាវរណគុត្តិ នាម. កិន្តីតិ កេន នុ ខោ ការណេន.

តត្ថ យេ អនាគតានំ អរហន្តានំ អាគមនំ ន ឥច្ឆន្តិ, តេ អស្សទ្ធា ហោន្តិ អប្បសន្នា. បព្ពជិតេ សម្បត្តេ បច្ចុគ្គមនំ ន ករោន្តិ, គន្ត្វា ន បស្សន្តិ, បដិសន្ថារំ ន ករោន្តិ, បញ្ហំ ន បុច្ឆន្តិ, ធម្មំ ន សុណន្តិ, ទានំ ន ទេន្តិ, អនុមោទនំ ន សុណន្តិ, និវាសនដ្ឋានំ ន សំវិទហន្តិ. អថ នេសំ អវណ្ណោ ឧគ្គច្ឆតិ ‘‘អសុកោ នាម រាជា អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោ, បព្ពជិតេ សម្បត្តេ បច្ចុគ្គមនំ ន ករោតិ…បេ… និវាសនដ្ឋានំ ន សំវិទហតី’’តិ. តំ សុត្វា បព្ពជិតា តស្ស នគរទ្វារេន គច្ឆន្តាបិ នគរំ ន បវិសន្តិ. ឯវំ អនាគតានំ អរហន្តានំ អនាគមនមេវ ហោតិ. អាគតានំ បន ផាសុវិហារេ អសតិ យេបិ អជានិត្វា អាគតា, តេ ‘‘វសិស្សាមាតិ តាវ ចិន្តេត្វា អាគតម្ហា, ឥមេសំ បន រាជូនំ ឥមិនា នីហារេន កេ វសិស្សន្តី’’តិ និក្ខមិត្វា គច្ឆន្តិ. ឯវំ អនាគតេសុ អនាគច្ឆន្តេសុ អាគតេសុ ទុក្ខំ វិហរន្តេសុ សោ ទោសោ បព្ពជិតានំ អនាវាសោ ហោតិ. តតោ ទេវតារក្ខា ន ហោតិ, ទេវតារក្ខាយ អសតិ អមនុស្សា ឱកាសំ លភន្តិ, អមនុស្សា ឧស្សន្នា អនុប្បន្នំ ព្យាធិំ ឧប្បាទេន្តិ. សីលវន្តានំ ទស្សនបញ្ហបុច្ឆនាទិវត្ថុកស្ស បុញ្ញស្ស អនាគមោ ហោតិ. វិបរិយាយេន យថាវុត្តកណ្ហបក្ខវិបរីតស្ស សុក្កបក្ខស្ស សម្ភវោ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ វុទ្ធិហានិយោ វេទិតព្ពា.