៣. វជ្ជិសត្តកវគ្គោ

១. សារន្ទទសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយស្ស បឋមេ សារន្ទទេ ចេតិយេតិ ឯវំនាមកេ វិហារេ. អនុប្បន្នេ កិរ តថាគតេ តត្ថ សារន្ទទស្ស យក្ខស្ស និវាសនដ្ឋានំ ចេតិយំ អហោសិ, អថេត្ថ ភគវតោ វិហារំ ការេសុំ. សោ សារន្ទទចេតិយំត្វេវ សង្ខំ គតោ. យាវកីវញ្ចាតិ យត្តកំ កាលំ. អភិណ្ហំ សន្និបាតាតិ ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ សន្និបតន្តាបិ អន្តរន្តរា សន្និបតន្តាបិ អភិណ្ហំ សន្និបាតាវ. សន្និបាតពហុលាតិ ‘‘ហិយ្យោបិ បុរិមទិវសម្បិ សន្និបតម្ហ, បុន អជ្ជ កិមត្ថំ សន្និបតាមា’’តិ វោសានមនាបជ្ជនេន សន្និបាតពហុលា. វុទ្ធិយេវ លិច្ឆវី វជ្ជីនំ បាដិកង្ខា នោ បរិហានីតិ អភិណ្ហំ អសន្និបតន្តា ហិ ទិសាសុ អាគតំ សាសនំ ន សុណន្តិ, តតោ ‘‘អសុកគាមសីមា វា និគមសីមា វា អាកុលា, អសុកដ្ឋានេ ចោរា បរិយុដ្ឋិតា’’តិ ន ជានន្តិ. ចោរាបិ ‘‘បមត្តា រាជានោ’’តិ ញត្វា គាមនិគមាទីនិ បហរន្តា ជនបទំ នាសេន្តិ. ឯវំ រាជូនំ បរិហានិ ហោតិ. អភិណ្ហំ សន្និបតន្តា បន តំ បវត្តិំ សុណន្តិ, តតោ ពលំ បេសេត្វា អមិត្តមទ្ទនំ ករោន្តិ. ចោរាបិ ‘‘អប្បមត្តា រាជានោ, ន សក្កា អម្ហេហិ វគ្គពន្ធនេន វិចរិតុ’’ន្តិ ភិជ្ជិត្វា បលាយន្តិ. ឯវំ រាជូនំ វុទ្ធិ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វុទ្ធិយេវ លិច្ឆវី វជ្ជីនំ បាដិកង្ខា នោ បរិហានី’’តិ.

សមគ្គាតិអាទីសុ សន្និបាតភេរិយា និគ្គតាយ ‘‘អជ្ជ មេ កិច្ចំ អត្ថិ មង្គលំ អត្ថី’’តិ វិក្ខេបំ ករោន្តា ន សមគ្គា សន្និបតន្តិ នាម. ភេរិសទ្ទំ បន សុត្វាវ ភុញ្ជមានាបិ អលង្កុរុមានាបិ វត្ថានិ និវាសយមានាបិ អទ្ធភុត្តា អទ្ធាលង្កតា វត្ថំ និវាសេន្តាវ សន្និបតន្តា សមគ្គា សន្និបតន្តិ នាម. សន្និបតិតា បន ចិន្តេត្វា មន្តេត្វា កត្តព្ពំ កត្វា ឯកតោវ អវុដ្ឋហន្តា ន សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. ឯវំ វុដ្ឋិតេសុ ហិ យេ បឋមំ គច្ឆន្តិ, តេសំ ឯវំ ហោតិ – ‘‘អម្ហេហិ ពាហិរកថាវ សុតា, ឥទានិ វិនិច្ឆយកថា ភវិស្សតី’’តិ. ឯកតោ វុដ្ឋហន្តា បន សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. អបិច ‘‘អសុកដ្ឋានេ គាមសីមា វា និគមសីមា វា អាកុលា, ចោរា វា បរិយុដ្ឋិតា’’តិ សុត្វា ‘‘កោ គន្ត្វា អមិត្តមទ្ទនំ ករិស្សតី’’តិ វុត្តេ ‘‘អហំ បឋមំ អហំ បឋម’’ន្តិ វត្វា គច្ឆន្តាបិ សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. ឯកស្ស បន កម្មន្តេ ឱសីទមានេ សេសា បុត្តភាតរោ បេសេត្វា តស្ស កម្មន្តំ ឧបត្ថម្ភយមានាបិ អាគន្តុករាជានំ ‘‘អសុកស្ស គេហំ គច្ឆតុ, អសុកស្ស គេហំ គច្ឆតូ’’តិ អវត្វា សព្ពេ ឯកតោ សង្គណ្ហន្តាបិ ឯកស្ស មង្គលេ វា រោគេ វា អញ្ញស្មិំ វា បន តាទិសេ សុខទុក្ខេ ឧប្បន្នេ សព្ពេ តត្ថ សហាយភាវំ គច្ឆន្តាបិ សមគ្គា វជ្ជិករណីយានិ ករោន្តិ នាម.

អប្បញ្ញត្តន្តិអាទីសុ បុព្ពេ អកតំ សុង្កំ វា ពលិំ វា ទណ្ឌំ វា អាហរាបេន្តា អប្បញ្ញត្តំ បញ្ញាបេន្តិ នាម. បោរាណបវេណិយា អាគតមេវ បន អនាហរាបេន្តា បញ្ញត្តំ សមុច្ឆិន្ទន្តិ នាម. ចោរោតិ គហេត្វា ទស្សិតេ អវិចិនិត្វា ឆេជ្ជភេជ្ជំ អនុសាសន្តា បោរាណំ វជ្ជិធម្មំ សមាទាយ ន វត្តន្តិ នាម. តេសំ អបញ្ញត្តំ បញ្ញាបេន្តានំ អភិនវសុង្កាទិបីឡិតា មនុស្សា ‘‘អតិឧបទ្ទុតម្ហ, កេ ឥមេសំ វិជិតេ វសិស្សន្តី’’តិ បច្ចន្តំ បវិសិត្វា ចោរា វា ចោរសហាយា វា ហុត្វា ជនបទំ ហនន្តិ. បញ្ញត្តំ សមុច្ឆិន្ទន្តានំ បវេណិអាគតានិ សុង្កាទីនិ អគណ្ហន្តានំ កោសោ បរិហាយតិ, តតោ ហត្ថិអស្សពលកាយឱរោធាទយោ យថានិពទ្ធំ វដ្ដំ អលភមានា ថាមពលេន បរិហាយន្តិ. តេ នេវ យុទ្ធក្ខមា ហោន្តិ ន បារិចរិយក្ខមា. បោរាណំ វជ្ជិធម្មំ សមាទាយ អវត្តន្តានំ វិជិតេ មនុស្សា ‘‘អម្ហាកំ បុត្តំ បិតរំ ភាតរំ អចោរំយេវ ចោរោតិ កត្វា ឆិន្ទិំសុ ភិន្ទិំសូ’’តិ កុជ្ឈិត្វា បច្ចន្តំ បវិសិត្វា ចោរា វា ចោរសហាយា វា ហុត្វា ជនបទំ ហនន្តិ. ឯវំ រាជូនំ បរិហានិ ហោតិ. អបញ្ញត្តំ ន បញ្ញាបេន្តានំ បន ‘‘បវេណិអាគតំយេវ រាជានោ ករោន្តី’’តិ មនុស្សា ហដ្ឋតុដ្ឋា កសិវាណិជ្ជាទិកេ កម្មន្តេ សម្បាទេន្តិ. បញ្ញត្តំ អសមុច្ឆិន្ទន្តានំ បវេណិអាគតានិ សុង្កាទីនិ គណ្ហន្តានំ កោសោ វឌ្ឍតិ, តតោ ហត្ថិអស្សពលកាយឱរោធាទយោ យថានិពទ្ធំ វដ្ដំ លភមានា ថាមពលសម្បន្នា យុទ្ធក្ខមា ចេវ បារិចរិយក្ខមា ច ហោន្តិ. បោរាណេ វជ្ជិធម្មេ សមាទាយ វត្តន្តានំ មនុស្សា ន ឧជ្ឈាយន្តិ. ‘‘រាជានោ បោរាណបវេណិយា ករោន្តិ, អដ្ដកុលិកសេនាបតិឧបរាជូហិ បរិក្ខិតំ សយម្បិ បរិក្ខិបិត្វា បវេណិបោត្ថកំ វាចាបេត្វា អនុច្ឆវិកមេវ ទណ្ឌំ បវត្តយន្តិ, ឯតេសំ ទោសោ នត្ថិ, អម្ហាកំយេវ ទោសោ’’តិ អប្បមត្តា កម្មន្តេ ករោន្តិ. ឯវំ រាជូនំ វុទ្ធិ ហោតិ.

សក្ករិស្សន្តីតិ យំកិញ្ចិ តេសំ សក្ការំ ករោន្តា សុន្ទរមេវ ករិស្សន្តិ. គរុំ ករិស្សន្តីតិ គរុភាវំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ករិស្សន្តិ. មានេស្សន្តីតិ មនេន បិយាយិស្សន្តិ. បូជេស្សន្តីតិ បច្ចយបូជាយ បូជេស្សន្តិ. សោតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តីតិ ទិវសស្ស ទ្វេ តយោ វារេ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា តេសំ កថំ សោតព្ពំ សទ្ធាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ. តត្ថ យេ ឯវំ មហល្លកានំ រាជូនំ សក្ការាទីនិ ន ករោន្តិ, ឱវាទត្ថាយ វា នេសំ ឧបដ្ឋានំ ន គច្ឆន្តិ, តេ តេហិ វិស្សដ្ឋា អនោវទិយមានា កីឡាបសុតា រជ្ជតោ បរិហាយន្តិ. យេ បន តថា បដិបជ្ជន្តិ, តេសំ មហល្លករាជានោ ‘‘ឥទំ កាតព្ពំ ឥទំ ន កាតព្ព’’ន្តិ បោរាណបវេណិំ អាចិក្ខន្តិ. សង្គាមំ បត្វាបិ ‘‘ឯវំ បវិសិតព្ពំ, ឯវំ និក្ខមិតព្ព’’ន្តិ ឧបាយំ ទស្សេន្តិ. តេ តេហិ ឱវទិយមានា យថាឱវាទំ បដិបជ្ជមានា សក្កោន្តិ រជ្ជបវេណិំ សន្ធារេតុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘វុទ្ធិយេវ លិច្ឆវី វជ្ជីនំ បាដិកង្ខា’’តិ.

កុលិត្ថិយោតិ កុលឃរណិយោ. កុលកុមារិយោតិ អនិវិទ្ធា តាសំ ធីតរោ. ឱកស្សាតិ វា បសយ្ហាតិ វា បសយ្ហាការស្សេវេតំ នាមំ. ឱកាសាតិបិ បឋន្តិ. តត្ថ ឱកស្សាតិ អវកសិត្វា អាកឌ្ឍិត្វា. បសយ្ហាតិ អភិភវិត្វា អជ្ឈោត្ថរិត្វាតិ អយំ វចនត្ថោ. ឯវញ្ហិ ករោន្តានំ វិជិតេ មនុស្សា ‘‘អម្ហាកំ គេហេ បុត្តភាតរោបិ, ខេឡសិង្ឃានិកាទីនិ មុខេន អបនេត្វា សំវឌ្ឍិតា ធីតរោបិ ឥមេ ពលក្ការេន គហេត្វា អត្តនោ ឃរេ វាសេន្តី’’តិ កុបិតា បច្ចន្តំ បវិសិត្វា ចោរា វា ចោរសហាយា វា ហុត្វា ជនបទំ ហនន្តិ. ឯវំ អករោន្តានំ បន វិជិតេ មនុស្សា អប្បោស្សុក្កា សកានិ កម្មានិ ករោន្តា រាជកោសំ វឌ្ឍេន្តិ. ឯវមេត្ថ វុទ្ធិហានិយោ វេទិតព្ពា.

វជ្ជីនំ វជ្ជិចេតិយានីតិ វជ្ជិរាជូនំ វជ្ជិរដ្ឋេ ចិត្តីកតដ្ឋេន ចេតិយានីតិ លទ្ធនាមានិ យក្ខដ្ឋានានិ. អព្ភន្តរានីតិ អន្តោនគរេ ឋិតានិ. ពាហិរានីតិ ពហិនគរេ ឋិតានិ. ទិន្នបុព្ពំ កតបុព្ពន្តិ បុព្ពេ ទិន្នញ្ច កតញ្ច. នោ បរិហាបេស្សន្តីតិ អហាបេត្វា យថាបវត្តមេវ ករិស្សន្តិ. ធម្មិកំ ពលិំ បរិហាបេន្តានញ្ហិ ទេវតា អារក្ខំ សុសំវិហិតំ ន ករោន្តិ, អនុប្បន្នំ ទុក្ខំ ឧប្បាទេតុំ អសក្កោន្តិយោបិ ឧប្បន្នំ កាសសីសរោគាទិំ វឌ្ឍេន្តិ, សង្គាមេ បត្តេ សហាយា ន ហោន្តិ. អបរិហាបេន្តានំ បន អារក្ខំ សុសំវិហិតំ ករោន្តិ, អនុប្បន្នំ សុខំ ឧប្បាទេតុំ អសក្កោន្តិយោបិ ឧប្បន្នំ កាសសីសរោគាទិំ ហរន្តិ, សង្គាមសីសេ សហាយា ហោន្តីតិ. ឯវមេត្ថ វុទ្ធិហានិយោ វេទិតព្ពា.

ធម្មិកា រក្ខាវរណគុត្តីតិ ឯត្ថ រក្ខា ឯវ យថា អនិច្ឆិតំ នាគច្ឆតិ, ឯវំ អាវរណតោ អាវរណំ. យថា ឥច្ឆិតំ ន នស្សតិ, ឯវំ គោបាយនតោ គុត្តិ. តត្ថ ពលកាយេន បរិវារេត្វា រក្ខនំ បព្ពជិតានំ ធម្មិកា រក្ខាវរណគុត្តិ នាម ន ហោតិ. យថា បន វិហារស្ស ឧបវនេ រុក្ខេ ន ឆិន្ទន្តិ, វាជិកា វាជំ ន ករោន្តិ, បោក្ខរណីសុ មច្ឆេ ន គណ្ហន្តិ, ឯវំ ករណំ ធម្មិកា រក្ខាវរណគុត្តិ នាម. កិន្តីតិ កេន នុ ខោ ការណេន.

តត្ថ យេ អនាគតានំ អរហន្តានំ អាគមនំ ន ឥច្ឆន្តិ, តេ អស្សទ្ធា ហោន្តិ អប្បសន្នា. បព្ពជិតេ សម្បត្តេ បច្ចុគ្គមនំ ន ករោន្តិ, គន្ត្វា ន បស្សន្តិ, បដិសន្ថារំ ន ករោន្តិ, បញ្ហំ ន បុច្ឆន្តិ, ធម្មំ ន សុណន្តិ, ទានំ ន ទេន្តិ, អនុមោទនំ ន សុណន្តិ, និវាសនដ្ឋានំ ន សំវិទហន្តិ. អថ នេសំ អវណ្ណោ ឧគ្គច្ឆតិ ‘‘អសុកោ នាម រាជា អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោ, បព្ពជិតេ សម្បត្តេ បច្ចុគ្គមនំ ន ករោតិ…បេ… និវាសនដ្ឋានំ ន សំវិទហតី’’តិ. តំ សុត្វា បព្ពជិតា តស្ស នគរទ្វារេន គច្ឆន្តាបិ នគរំ ន បវិសន្តិ. ឯវំ អនាគតានំ អរហន្តានំ អនាគមនមេវ ហោតិ. អាគតានំ បន ផាសុវិហារេ អសតិ យេបិ អជានិត្វា អាគតា, តេ ‘‘វសិស្សាមាតិ តាវ ចិន្តេត្វា អាគតម្ហា, ឥមេសំ បន រាជូនំ ឥមិនា នីហារេន កេ វសិស្សន្តី’’តិ និក្ខមិត្វា គច្ឆន្តិ. ឯវំ អនាគតេសុ អនាគច្ឆន្តេសុ អាគតេសុ ទុក្ខំ វិហរន្តេសុ សោ ទោសោ បព្ពជិតានំ អនាវាសោ ហោតិ. តតោ ទេវតារក្ខា ន ហោតិ, ទេវតារក្ខាយ អសតិ អមនុស្សា ឱកាសំ លភន្តិ, អមនុស្សា ឧស្សន្នា អនុប្បន្នំ ព្យាធិំ ឧប្បាទេន្តិ. សីលវន្តានំ ទស្សនបញ្ហបុច្ឆនាទិវត្ថុកស្ស បុញ្ញស្ស អនាគមោ ហោតិ. វិបរិយាយេន យថាវុត្តកណ្ហបក្ខវិបរីតស្ស សុក្កបក្ខស្ស សម្ភវោ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ វុទ្ធិហានិយោ វេទិតព្ពា.

២. វស្សការសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ អភិយាតុកាមោតិ អភិភវនត្ថាយ យាតុកាមោ. វជ្ជីតិ វជ្ជិរាជានោ. ឯវំមហិទ្ធិកេតិ ឯវំ មហតិយា រាជិទ្ធិយា សមន្នាគតេ. ឯតេន នេសំ សមគ្គភាវំ កថេតិ. ឯវំមហានុភាវេតិ ឯវំ មហន្តេន រាជានុភាវេន សមន្នាគតេ. ឯតេន នេសំ ហត្ថិសិប្បាទីសុ កតសិក្ខតំ កថេតិ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សិក្ខិតា វតិមេ លិច្ឆវិកុមារកា, សុសិក្ខិតា វតិមេ លិច្ឆវិកុមារកា, យត្រ ហិ នាម សុខុមេន តាឡច្ឆិគ្គឡេន អសនំ អតិបាតយិស្សន្តិ បោង្ខានុបោង្ខំ អវិរាធិត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១១១៥). ឧច្ឆេច្ឆាមីតិ ឧច្ឆិន្ទិស្សាមិ. វិនាសេស្សាមីតិ អទស្សនំ នយិស្សាមិ. អនយព្យសនន្តិ អវឌ្ឍិញ្ចេវ, ញាតិព្យសនញ្ច. អាបាទេស្សាមីតិ បាបយិស្សាមិ.

ឥតិ កិរ សោ ឋាននិសជ្ជាទីសុ ឥមំ យុទ្ធកថមេវ កថេតិ, ‘‘គមនសជ្ជា ហោថា’’តិ ច ពលកាយំ អាណាបេតិ. កស្មា? គង្គាយ កិរ ឯកំ បដ្ដនគាមំ និស្សាយ អទ្ធយោជនំ អជាតសត្តុនោ វិជិតំ, អទ្ធយោជនំ លិច្ឆវីនំ. តត្រ បព្ពតបាទតោ មហគ្ឃភណ្ឌំ ឱតរតិ. តំ សុត្វា ‘‘អជ្ជ យាមិ, ស្វេ យាមី’’តិ អជាតសត្តុនោ សំវិទហន្តស្សេវ លិច្ឆវិនោ សមគ្គា សម្មោទមានា បុរេតរំ អាគន្ត្វា សព្ពំ គណ្ហន្តិ. អជាតសត្តុ បច្ឆា អាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ ញត្វា កុជ្ឈិត្វា គច្ឆតិ. តេ បុនសំវច្ឆរេបិ តថេវ ករោន្តិ. អថ សោ ពលវាឃាតជាតោ, តទា ឯវមកាសិ.

តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘គណេន សទ្ធិំ យុទ្ធំ នាម ភារិយំ, ឯកោបិ មោឃប្បហារោ នាម នត្ថិ. ឯកេន ខោ បន បណ្ឌិតេន សទ្ធិំ មន្តេត្វា ករោន្តោ និរបរាធោ ហោតិ, បណ្ឌិតោ ច សត្ថារា សទិសោ នត្ថិ, សត្ថា ច អវិទូរេ ធុរវិហារេ វសតិ, ហន្ទាហំ បេសេត្វា បុច្ឆាមិ. សចេ មេ គតេន កោចិ អត្ថោ ភវិស្សតិ, សត្ថា តុណ្ហី ភវិស្សតិ. អនត្ថេ បន សតិ ‘កិំ រញ្ញោ តត្ថ គតេនា’តិ វក្ខតី’’តិ. សោ វស្សការំ ព្រាហ្មណំ បេសេសិ. ព្រាហ្មណោ គន្ត្វា ភគវតោ តមត្ថំ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ – អថ ខោ រាជា…បេ… អាបាទេស្សាមិ វជ្ជីតិ.

ភគវន្តំ ពីជយមានោតិ ថេរោ វត្តសីសេ ឋត្វា ភគវន្តំ ពីជតិ, ភគវតោ បន សីតំ វា ឧណ្ហំ វា នត្ថិ. ភគវា ព្រាហ្មណស្ស វចនំ សុត្វា តេន សទ្ធិំ អមន្តេត្វា ថេរេន សទ្ធិំ មន្តេតុកាមោ កិន្តិ តេ, អានន្ទ, សុតន្តិអាទិមាហ. តំ វុត្តត្ថមេវ.

ឯកមិទាហន្តិ ឥទំ ភគវា បុព្ពេ វជ្ជីនំ ឥមស្ស វជ្ជិសត្តកស្ស ទេសិតភាវប្បកាសនត្ថំ អាហ. អករណីយាតិ អកត្តព្ពា, អគ្គហេតព្ពាតិ អត្ថោ. យទិទន្តិ និបាតមត្តំ. យុទ្ធស្សាតិ ករណត្ថេ សាមិវចនំ, អភិមុខំ យុទ្ធេន គហេតុំ ន សក្កាតិ អត្ថោ. អញ្ញត្រ ឧបលាបនាយាតិ ឋបេត្វា ឧបលាបនំ. ឧបលាបនា នាម ‘‘អលំ វិវាទេន, ឥទានិ សមគ្គា ហោមា’’តិ ហត្ថិអស្សរថហិរញ្ញសុវណ្ណាទីនិ បេសេត្វា សង្គហករណំ, ឯវញ្ហិ សង្គហំ កត្វា កេវលំ វិស្សាសេន សក្កា គណ្ហិតុន្តិ អត្ថោ. អញ្ញត្រ មិថុភេទាតិ ឋបេត្វា មិថុភេទំ. ឥមិនា ‘‘អញ្ញមញ្ញភេទំ កត្វាបិ សក្កា ឯតេ គហេតុ’’ន្តិ ទស្សេតិ. ឥទំ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ កថាយ នយំ លភិត្វា អាហ. កិំ បន ភគវា ព្រាហ្មណស្ស ឥមាយ កថាយ នយលាភំ ជានាតីតិ? អាម ជានាតិ. ជានន្តោ កស្មា កថេសិ? អនុកម្បាយ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘មយា អកថិតេបិ កតិបាហេន គន្ត្វា សព្ពេ គណ្ហិស្សតិ, កថិតេ បន សមគ្គេ ភិន្ទន្តោ តីហិ សំវច្ឆរេហិ គណ្ហិស្សតិ. ឯត្តកម្បិ ជីវិតមេវ វរំ. ឯត្តកញ្ហិ ជីវន្តា អត្តនោ បតិដ្ឋាភូតំ បុញ្ញំ ករិស្សន្តី’’តិ. អភិនន្ទិត្វាតិ ចិត្តេន នន្ទិត្វា. អនុមោទិត្វាតិ ‘‘យាវ សុភាសិតមិទំ ភោតា គោតមេនា’’តិ វាចាយ អនុមោទិត្វា. បក្កាមីតិ រញ្ញោ សន្តិកំ គតោ. រាជាបិ តមេវ បេសេត្វា សព្ពេ ភិន្ទិត្វា គន្ត្វា អនយព្យសនំ បាបេសិ.

៣. បឋមសត្តកសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ អភិណ្ហំ សន្និបាតាតិ ឥទំ វជ្ជិសត្តកេ វុត្តសទិសមេវ. ឥធាបិ ច អភិណ្ហំ អសន្និបតន្តា ទិសាសុ អាគតសាសនំ ន សុណន្តិ, តតោ ‘‘អសុកវិហារសីមា អាកុលា, ឧបោសថប្បវារណា ឋិតា, អសុកស្មិំ ឋានេ ភិក្ខូ វេជ្ជកម្មទូតកម្មាទីនិ ករោន្តិ, វិញ្ញត្តិពហុលា ផលបុប្ផទានាទីហិ ជីវិកំ កប្បេន្តី’’តិអាទីនិ ន ជានន្តិ. បាបភិក្ខូបិ ‘‘បមត្តោ សង្ឃោ’’តិ ញត្វា រាសិភូតា សាសនំ ឱសក្កាបេន្តិ. អភិណ្ហំ សន្និបតន្តា បន តំ បវត្តិំ សុណន្តិ, តតោ ភិក្ខុសង្ឃំ បេសេត្វា សីមំ ឧជុំ ការេន្តិ, ឧបោសថប្បវារណាយោ បវត្តាបេន្តិ, មិច្ឆាជីវានំ ឧស្សន្នដ្ឋានេ អរិយវំសិកេ បេសេត្វា អរិយវំសំ កថាបេន្តិ, បាបភិក្ខូនំ វិនយធរេហិ និគ្គហំ ការាបេន្តិ. បាបភិក្ខូបិ ‘‘អប្បមត្តោ សង្ឃោ, ន សក្កា អម្ហេហិ វគ្គពន្ធនេន វិចរិតុ’’ន្តិ ភិជ្ជិត្វា បលាយន្តិ. ឯវមេត្ថ វុទ្ធិហានិយោ វេទិតព្ពា.

សមគ្គាតិអាទីសុ ចេតិយបដិជគ្គនត្ថំ វា ពោធិឃរឧបោសថាគារច្ឆាទនត្ថំ វា កតិកវត្តំ វា ឋបេតុកាមតាយ ‘‘សង្ឃោ សន្និបតតូ’’តិ ភេរិយា វា ឃណ្ដិយា វា អាកោដិតមត្តាយ ‘‘មយ្ហំ ចីវរកម្មំ អត្ថិ, មយ្ហំ បត្តោ បចិតព្ពោ, មយ្ហំ នវកម្មំ អត្ថី’’តិ វិក្ខេបំ ករោន្តា ន សមគ្គា សន្និបតន្តិ នាម. សព្ពំ បន តំ កម្មំ ឋបេត្វា ‘‘អហំ បុរិមតរំ, អហំ បុរិមតរ’’ន្តិ ឯកប្បហារេនេវ សន្និបតន្តា សមគ្គា សន្និបតន្តិ នាម. សន្និបតិតា បន ចិន្តេត្វា មន្តេត្វា កត្តព្ពំ កត្វា ឯកតោវ អវុដ្ឋហន្តា ន សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. ឯវំ វុដ្ឋិតេសុ ហិ យេ បឋមំ គច្ឆន្តិ, តេសំ ឯវំ ហោតិ ‘‘អម្ហេហិ ពាហិរកថាវ សុតា, ឥទានិ វិនិច្ឆយកថា ភវិស្សតី’’តិ. ឯកប្បហារេនេវ វុដ្ឋហន្តា សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. អបិច ‘‘អសុកដ្ឋានេ វិហារសីមា អាកុលា, ឧបោសថប្បវារណា ឋិតា, អសុកដ្ឋានេ វេជ្ជកម្មាទិការកា បាបភិក្ខូ ឧស្សន្នា’’តិ សុត្វា ‘‘កោ គន្ត្វា តេសំ និគ្គហំ ករិស្សតី’’តិ វុត្តេ ‘‘អហំ បឋមំ, អហំ បឋម’’ន្តិ វត្វា គច្ឆន្តាបិ សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម.

អាគន្តុកំ បន ទិស្វា ‘‘ឥមំ បរិវេណំ យាហិ, ឯតំ បរិវេណំ យាហិ, អយំ កោ’’តិ អវត្វា សព្ពេ វត្តំ ករោន្តាបិ, ជិណ្ណបត្តចីវរកំ ទិស្វា តស្ស ភិក្ខាចារវត្តេន បត្តចីវរំ បរិយេសន្តាបិ, គិលានស្ស គិលានភេសជ្ជំ បរិយេសមានាបិ, គិលានមេវ អនាថំ ‘‘អសុកបរិវេណំ យាហី’’តិ អវត្វា អត្តនោ អត្តនោ បរិវេណេ បដិជគ្គន្តាបិ, ឯកោ ឱលីយមានកោ គន្ថោ ហោតិ, បញ្ញវន្តំ ភិក្ខុំ សង្គណ្ហិត្វា តេន តំ គន្ថំ ឧក្ខិបាបេន្តាបិ សមគ្គា សង្ឃករណីយានិ ករោន្តិ នាម.

អប្បញ្ញត្តន្តិអាទីសុ នវំ អធម្មិកំ កតិកវត្តំ វា សិក្ខាបទំ វា គណ្ហន្តា អប្បញ្ញត្តំ បញ្ញាបេន្តិ នាម បុរាណសន្ថតវត្ថុស្មិំ សាវត្ថិយំ ភិក្ខូ វិយ. ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សាសនំ ទីបេន្តា បញ្ញត្តំ សមុច្ឆិន្ទន្តិ នាម, វស្សសតបរិនិព្ពុតេ ភគវតិ វេសាលិកា វជ្ជិបុត្តកា វិយ. ខុទ្ទានុខុទ្ទកា បន អាបត្តិយោ សញ្ចិច្ច វីតិក្កមន្តា យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ ន វត្តន្តិ នាម អស្សជិបុនព្ពសុកា វិយ. តថា អករោន្តា បន អបញ្ញត្តំ ន បញ្ញាបេន្តិ, បញ្ញត្តំ ន សមុច្ឆិន្ទន្តិ, យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ វត្តន្តិ នាម អាយស្មា ឧបសេនោ វិយ, អាយស្មា យសោ កាកណ្ឌកបុត្តោ វិយ, អាយស្មា មហាកស្សបោ វិយ ច. វុទ្ធិយេវាតិ សីលាទិគុណេហិ វុទ្ធិយេវ, នោ បរិហានិ.

ថេរាតិ ថិរភាវប្បត្តា ថេរការកេហិ គុណេហិ សមន្នាគតា. ពហូ រត្តិយោ ជានន្តីតិ រត្តញ្ញូ. ចិរំ បព្ពជិតានំ ឯតេសន្តិ ចិរបព្ពជិតា. សង្ឃស្ស បិតិដ្ឋានេ ឋិតាតិ សង្ឃបិតរោ. បិតិដ្ឋានេ ឋិតត្តា សង្ឃំ បរិណេន្តិ, បុព្ពង្គមា ហុត្វា តីសុ សិក្ខាសុ បវត្តេន្តីតិ សង្ឃបរិណាយកា.

យេ តេសំ សក្ការាទីនិ ន ករោន្តិ, ឱវាទត្ថាយ ទ្វេ តយោ វារេ ឧបដ្ឋានំ ន គច្ឆន្តិ, តេបិ តេសំ ឱវាទំ ន ទេន្តិ, បវេណិកថំ ន កថេន្តិ, សារភូតំ ធម្មបរិយាយំ ន សិក្ខាបេន្តិ. តេ តេហិ វិស្សដ្ឋា សីលាទីហិ ធម្មក្ខន្ធេហិ សត្តហិ ច អរិយធនេហីតិ ឯវមាទីហិ គុណេហិ បរិហាយន្តិ. យេ បន តេសំ សក្ការាទីនិ ករោន្តិ, ឧបដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ, តេសំ តេ ‘‘ឯវំ តេ អភិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទិកំ ឱវាទំ ទេន្តិ, បវេណិកថំ កថេន្តិ, សារភូតំ ធម្មបរិយាយំ សិក្ខាបេន្តិ, តេរសហិ ធុតង្គេហិ ទសហិ កថាវត្ថូហិ អនុសាសន្តិ. តេ តេសំ ឱវាទេ ឋត្វា សីលាទីហិ គុណេហិ វឌ្ឍមានា សាមញ្ញត្ថំ អនុបាបុណន្តិ. ឯវមេត្ថ ហានិវុទ្ធិយោ ទដ្ឋព្ពា.

បុនព្ភវោ សីលមស្សាតិ បោនោព្ភវិកា, បុនព្ភវទាយិកាតិ អត្ថោ, តស្សា បោនោព្ភវិកាយ. ន វសំ គច្ឆិស្សន្តីតិ ឯត្ថ យេ ចតុន្នំ បច្ចយានំ ការណា ឧបដ្ឋាកានំ បទានុបទិកា ហុត្វា គាមតោ គាមំ វិចរន្តិ, តេ តស្សា វសំ គច្ឆន្តិ នាម. ឥតរេ ន គច្ឆន្តិ. តត្ថ ហានិវុទ្ធិយោ បាកដាយេវ.

អារញ្ញកេសូតិ បញ្ចធនុសតិកបច្ឆិមេសុ. សាបេក្ខាតិ សាលយា. គាមន្តសេនាសនេសុ ហិ ឈានំ អប្បេត្វាបិ តតោ វុដ្ឋិតមត្តោវ ឥត្ថិបុរិសទារកទារិកាទិសទ្ទំ សុណាតិ, យេនស្ស អធិគតវិសេសោបិ ហាយតិយេវ. អរញ្ញសេនាសនេ និទ្ទាយិត្វាបិ បពុទ្ធមត្តោ សីហព្យគ្ឃមោរាទីនំ សទ្ទំ សុណាតិ, យេន អរញ្ញេ បីតិំ បដិលភិត្វា តមេវ សម្មសន្តោ អគ្គផលេ បតិដ្ឋាតិ. ឥតិ ភគវា គាមន្តសេនាសនេ ឈានំ អប្បេត្វា និសិន្នភិក្ខុតោ អរញ្ញេ និទ្ទាយមានមេវ បសំសតិ. តស្មា តមេវ អត្ថវសំ បដិច្ច ‘‘អារញ្ញកេសុ សេនាសនេសុ សាបេក្ខា ភវិស្សន្តី’’តិ អាហ.

បច្ចត្តញ្ញេវ សតិំ ឧបដ្ឋាបេស្សន្តីតិ អត្តនាវ អត្តនោ អព្ភន្តរេ សតិំ ឧបដ្ឋបេស្សន្តិ. បេសលាតិ បិយសីលា. ឥធាបិ សព្រហ្មចារីនំ អាគមនំ អនិច្ឆន្តា នេវាសិកា អស្សទ្ធា ហោន្តិ អប្បសន្នា, វិហារំ សម្បត្តភិក្ខូនំ បច្ចុគ្គមន-បត្តចីវរបដិគ្គហណ-អាសនបញ្ញាបនតាលវណ្ដគ្គហណាទីនិ ន ករោន្តិ. អថ នេសំ អវណ្ណោ ឧគ្គច្ឆតិ ‘‘អសុកវិហារវាសិនោ ភិក្ខូ អស្សទ្ធា អប្បសន្នា វិហារំ បវិដ្ឋានំ វត្តប្បដិវត្តម្បិ ន ករោន្តី’’តិ. តំ សុត្វា បព្ពជិតា វិហារទ្វារេន គច្ឆន្តាបិ វិហារំ ន បវិសន្តិ. ឯវំ អនាគតានំ អនាគមនមេវ ហោតិ. អាគតានំ បន ផាសុវិហារេ អសតិ យេបិ អជានិត្វា អាគតា, តេ ‘‘វសិស្សាមាតិ តាវចិន្តេត្វា អាគតម្ហា, ឥមេសំ បន នេវាសិកានំ ឥមិនា នីហារេន កោ វសិស្សតី’’តិ និក្ខមិត្វា គច្ឆន្តិ. ឯវំ សោ វិហារោ អញ្ញេសំ ភិក្ខូនំ អនាវាសោវ ហោតិ. តតោ នេវាសិកា សីលវន្តានំ ទស្សនំ អលភន្តា កង្ខាវិនោទកំ វា អាចារសិក្ខាបកំ វា មធុរធម្មសវនំ វា ន លភន្តិ. តេសំ នេវ អគ្គហិតធម្មគ្គហណំ ន គហិតសជ្ឈាយករណំ ហោតិ. ឥតិ នេសំ ហានិយេវ ហោតិ, ន វុទ្ធិ.

យេ បន សព្រហ្មចារីនំ អាគមនំ ឥច្ឆន្តិ, តេ សទ្ធា ហោន្តិ បសន្នា, អាគតានំ សព្រហ្មចារីនំ បច្ចុគ្គមនាទីនិ កត្វា សេនាសនំ បញ្ញបេត្វា ទេន្តិ, តេ គហេត្វា ភិក្ខាចារំ បវិសន្តិ, កង្ខំ វិនោទេន្តិ, មធុរធម្មស្សវនំ លភន្តិ. អថ នេសំ កិត្តិសទ្ទោ ឧគ្គច្ឆតិ ‘‘អសុកវិហារេ ភិក្ខូ ឯវំ សទ្ធា បសន្នា វត្តសម្បន្នា សង្គាហកា’’តិ. តំ សុត្វា ភិក្ខូ ទូរតោបិ អាគច្ឆន្តិ. តេសំ នេវាសិកា វត្តំ ករោន្តិ, សមីបំ គន្ត្វា វុឌ្ឍតរំ អាគន្តុកំ វន្ទិត្វា និសីទន្តិ, នវកតរស្ស សន្តិកេ អាសនំ គហេត្វា និសីទិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ វសិស្សថ, គមិស្សថា’’តិ បុច្ឆន្តិ. ‘‘គមិស្សាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘សប្បាយំ សេនាសនំ, សុលភា ភិក្ខា’’តិអាទីនិ វត្វា គន្តុំ ន ទេន្តិ. វិនយធរោ ចេ ហោតិ, តស្ស សន្តិកេ វិនយំ សជ្ឈាយន្តិ. សុត្តន្តាទិធរោ ចេ, តស្ស សន្តិកេ តំ តំ ធម្មំ សជ្ឈាយន្តិ. តេ អាគន្តុកថេរានំ ឱវាទេ ឋត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណន្តិ. អាគន្តុកា ‘‘ឯកំ ទ្វេ ទិវសានិ វសិស្សាមាតិ អាគតម្ហា, ឥមេសំ បន សុខសំវាសតាយ ទស ទ្វាទស វស្សានិ វសិម្ហា’’តិ វត្តារោ ហោន្តិ. ឯវមេត្ថ ហានិវុទ្ធិយោ វេទិតព្ពា.

៤. ទុតិយសត្តកសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ ន កម្មារាមាតិ យេ ទិវសំ ចីវរកម្ម-កាយពន្ធនបរិស្សាវន-ធម្មករណ-សម្មជ្ជនិ-បាទកឋលិកាទីនេវ ករោន្តិ, តេ សន្ធាយេស បដិក្ខេបោ. យោ បន តេសំ ករណវេលាយ ឯវំ ឯតានិ ករោតិ, ឧទ្ទេសវេលាយ ឧទ្ទេសំ គណ្ហាតិ, សជ្ឈាយវេលាយ សជ្ឈាយតិ, ចេតិយង្គណវត្តវេលាយ ចេតិយង្គណវត្តំ ករោតិ, មនសិការវេលាយ មនសិការំ ករោតិ, ន សោ កម្មារាមោ នាម.

យោ ឥត្ថិវណ្ណបុរិសវណ្ណាទិវសេន អាលាបសល្លាបំ ករោន្តោយេវ រត្តិន្ទិវំ វីតិនាមេតិ, ឯវរូបេ ភស្សេ បរិយន្តការី ន ហោតិ, អយំ ភស្សារាមោ នាម. យោ បន រត្តិន្ទិវំ ធម្មំ កថេតិ, បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតិ, អយំ អប្បភស្សោវ ភស្សេ បរិយន្តការីយេវ. កស្មា? ‘‘សន្និបតិតានំ វោ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ ករណីយំ ធម្មី វា កថា អរិយោ វា តុណ្ហីភាវោ’’តិ (ម. និ. ១.២៧៣) វុត្តត្តា.

យោ ឋិតោបិ គច្ឆន្តោបិ និសិន្នោបិ ថិនមិទ្ធាភិភូតោ និទ្ទាយតិយេវ, អយំ និទ្ទារាមោ នាម. យស្ស បន ករជកាយគេលញ្ញេន ចិត្តំ ភវង្គំ ឱតរតិ, នាយំ និទ្ទារាមោ. តេនេវាហ – ‘‘អភិជានាមហំ, អគ្គិវេស្សន, គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ និទ្ទំ ឱក្កមិតា’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៧).

យោ ‘‘ឯកស្ស ទុតិយោ, ទ្វិន្នំ តតិយោ, តិណ្ណំ ចតុត្ថោ’’តិ ឯវំ សំសដ្ឋោវ វិហរតិ, ឯកកោ អស្សាទំ ន លភតិ, អយំ សង្គណិការាមោ. យោ បន ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឯកកោវ អស្សាទំ លភតិ, នាយំ សង្គណិការាមោ.

អសន្តសម្ភាវនិច្ឆាយ សមន្នាគតា ទុស្សីលា បាបិច្ឆា នាម. យេសំ បាបកា មិត្តា ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ សហ អយនតោ បាបសហាយា, យេ ច តន្និន្នតប្បោណតប្បព្ភារតាយ បាបេសុ សម្បវង្កា, តេ បាបមិត្តា បាបសហាយា បាបសម្បវង្កា នាម.

ឱរមត្តកេនាតិ អវរមត្តកេន អប្បមត្តកេន. អន្តរាតិ អរហត្តំ អប្បត្វាវ ឯត្ថន្តរេ. វោសានន្តិ បរិនិដ្ឋិតភាវំ ‘‘អលមេត្តាវតា’’តិ ឱសក្កនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យាវ សីលបារិសុទ្ធិជ្ឈានវិបស្សនា សោតាបន្នភាវាទីនំ អញ្ញតរមត្តកេន វោសានំ នាបជ្ជិស្សន្តិ, តាវ វុទ្ធិយេវ ភិក្ខូនំ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានីតិ.

៧. សញ្ញាសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ អនិច្ចសញ្ញាទយោ អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ សហគតសញ្ញា.

៨. បឋមបរិហានិសុត្តវណ្ណនា

២៨. អដ្ឋមេ ឧប្បន្នានំ សង្ឃកិច្ចានំ និត្ថរណេន ភារំ វហន្តីតិ ភារវាហិនោ. តេ តេន បញ្ញាយិស្សន្តីតិ តេ ថេរា តេន អត្តនោ ថេរភាវានុរូបេន កិច្ចេន បញ្ញាយិស្សន្តិ. តេសុ យោគំ អាបជ្ជតីតិ បយោគំ អាបជ្ជតិ, សយំ តានិ កិច្ចានិ កាតុំ អារភតីតិ.

៩. ទុតិយបរិហានិសុត្តវណ្ណនា

២៩. នវមេ ភិក្ខុទស្សនំ ហាបេតីតិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទស្សនត្ថាយ គមនំ ហាបេតិ. អធិសីលេតិ បញ្ចសីលទសសីលសង្ខាតេ ឧត្តមសីលេ. ឥតោ ពហិទ្ធាតិ ឥមម្ហា សាសនា ពហិទ្ធា. ទក្ខិណេយ្យំ គវេសតីតិ ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកេ បរិយេសតិ. តត្ថ ច បុព្ពការំ ករោតីតិ តេសំ ពាហិរានំ តិត្ថិយានំ ទត្វា បច្ឆា ភិក្ខូនំ ទេតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

វជ្ជិសត្តកវគ្គោ តតិយោ.