២. អនុសយវគ្គោ

៣. កុលសុត្តវណ្ណនា

១៣. ទុតិយស្ស តតិយេ នាលន្តិ ន យុត្តំ នានុច្ឆវិកំ. ន មនាបេនាតិ ន មនម្ហិ អប្បនកេន អាការេន និសិន្នាសនតោ បច្ចុដ្ឋេន្តិ, អនាទរមេវ ទស្សេន្តិ. សន្តមស្ស បរិគុហន្តីតិ វិជ្ជមានម្បិ ទេយ្យធម្មំ ឯតស្ស និគុហន្តិ បដិច្ឆាទេន្តិ. អសក្កច្ចំ ទេន្តិ នោ សក្កច្ចន្តិ លូខំ វា ហោតុ បណីតំ វា, អសហត្ថា អចិត្តីការេន ទេន្តិ, នោ ចិត្តីការេន.

៤. បុគ្គលសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ ទ្វីហិ ភាគេហិ វិមុត្តោ, អរូបសមាបត្តិយា រូបកាយតោ វិមុត្តោ, មគ្គេន នាមកាយតោ. សោ ចតុន្នំ អរូបសមាបត្តីនំ ឯកេកតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសិត្វា អរហត្តំ បត្តានំ ចតុន្នំ, និរោធា វុដ្ឋាយ អរហត្តំ បត្តអនាគាមិនោ ច វសេន បញ្ចវិធោ ហោតិ. បាឡិ បនេត្ថ ‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិ (បុ. ប. ២០៨) ឯវំ អដ្ឋវិមោក្ខលាភិនោ វសេន អាគតា.

បញ្ញាយ វិមុត្តោតិ បញ្ញាវិមុត្តោ. សោ សុក្ខវិបស្សកោ, ចតូហិ ឈានេហិ វុដ្ឋាយ អរហត្តំ បត្តា ចត្តារោ ចាតិ ឥមេសំ វសេន បញ្ចវិធោ ហោតិ. បាឡិ បនេត្ថ អដ្ឋវិមោក្ខបដិក្ខេបវសេនេវ អាគតា. យថាហ – ‘‘ន ហេវ ខោ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ បញ្ញាវិមុត្តោ’’តិ.

ផុដ្ឋន្តំ សច្ឆិកតោតិ កាយសក្ខី. សោ ឈានផស្សំ បឋមំ ផុសតិ, បច្ឆា និរោធំ និព្ពានំ សច្ឆិករោតិ. សោ សោតាបត្តិផលដ្ឋំ អាទិំ កត្វា យាវ អរហត្តមគ្គដ្ឋា ឆព្ពិធោ ហោតិ. តេនាហ – ‘‘ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ កាយសក្ខី’’តិ (បុ. ប. ២០៨).

ទិដ្ឋន្តំ បត្តោតិ ទិដ្ឋិប្បត្តោ. តត្រិទំ សង្ខេបលក្ខណំ – ទុក្ខា សង្ខារា, សុខោ និរោធោតិ ញាតំ ហោតិ ទិដ្ឋំ វិទិតំ សច្ឆិកតំ ផុសិតំ បញ្ញាយាតិ ទិដ្ឋិប្បត្តោ. វិត្ថារតោ បន សោបិ កាយសក្ខី វិយ ឆព្ពិធោ ហោតិ. តេនេវាហ – ‘‘ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, តថាគតប្បវេទិតា ចស្ស ធម្មា បញ្ញាយ វោទិដ្ឋា ហោន្តិ វោចរិតា បញ្ញាយ…បេ… អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ទិដ្ឋិប្បត្តោ’’តិ.

សទ្ធាយ វិមុត្តោតិ សទ្ធាវិមុត្តោ. សោបិ វុត្តនយេនេវ ឆព្ពិធោ ហោតិ. តេនាហ – ‘‘ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, តថាគតប្បវេទិតា ចស្ស ធម្មា បញ្ញាយ វោទិដ្ឋា ហោន្តិ វោចរិតា បញ្ញាយ…បេ… នោ ច ខោ យថាទិដ្ឋិប្បត្តស្ស. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សទ្ធាវិមុត្តោ’’តិ. ឯតស្ស ហិ សទ្ធាវិមុត្តស្ស បុព្ពភាគមគ្គក្ខណេ សទ្ទហន្តស្ស វិយ ឱកប្បេន្តស្ស វិយ អធិមុច្ចន្តស្ស វិយ ច កិលេសក្ខយោ ហោតិ, ទិដ្ឋិប្បត្តស្ស បុព្ពភាគមគ្គក្ខណេ កិលេសច្ឆេទកញាណំ អទន្ធំ តិខិណំ សូរំ ហុត្វា វហតិ. តស្មា យថា នាម នាតិតិខិណេន អសិនា កទលិំ ឆិន្ទន្តស្ស ឆិន្នដ្ឋានំ មដ្ឋំ ន ហោតិ, អសិ សីឃំ ន វហតិ, សទ្ទោ សុយ្យតិ, ពលវតរោ វាយាមោ កាតព្ពោ ហោតិ, ឯវរូបា សទ្ធាវិមុត្តស្ស បុព្ពភាគមគ្គភាវនា. យថា បន សុនិសិតេន អសិនា កទលិំ ឆិន្ទន្តស្ស ឆិន្នដ្ឋានំ មដ្ឋំ ហោតិ, អសិ សីឃំ វហតិ, សទ្ទោ ន សុយ្យតិ, ពលវវាយាមកិច្ចំ ន ហោតិ, ឯវរូបា បញ្ញាវិមុត្តស្ស បុព្ពភាគមគ្គភាវនា វេទិតព្ពា.

ធម្មំ អនុស្សរតីតិ ធម្មានុសារី. ធម្មោតិ បញ្ញា, បញ្ញាបុព្ពង្គមំ មគ្គំ ភាវេតីតិ អត្ថោ. សទ្ធានុសារិម្ហិបិ ឯសេវ នយោ. ឧភោបេតេ សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋាយេវ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘យស្ស បុគ្គលស្ស សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នស្ស បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, បញ្ញាវាហិំ បញ្ញាបុព្ពង្គមំ អរិយមគ្គំ ភាវេតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ធម្មានុសារី. យស្ស បុគ្គលស្ស សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, សទ្ធាវាហិំ សទ្ធាបុព្ពង្គមំ អរិយមគ្គំ ភាវេតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សទ្ធានុសារី’’តិ (បុ. ប. ២០៨). អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេសា ឧភតោភាគវិមុត្តាទិកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៧១, ៨៨៩) បញ្ញាភាវនាធិការេ វុត្តា. តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ.

៥. ឧទកូបមាសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ ឧទកូបមាតិ និមុជ្ជនាទិអាការំ គហេត្វា ឧទកេន ឧបមិតា. សកិំ និមុគ្គោតិ ឯកវារមេវ និមុគ្គោ. ឯកន្តកាឡកេហីតិ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧម្មុជ្ជតីតិ ឧដ្ឋហតិ. សាធូតិ សោភនា ភទ្ទកា. ហាយតិយេវាតិ ចង្កវារេ អាសិត្តឧទកំ វិយ បរិហាយតេវ. ឧម្មុជ្ជិត្វា វិបស្សតិ វិលោកេតីតិ ឧដ្ឋហិត្វា គន្តព្ពទិសំ វិបស្សតិ វិលោកេតិ. បតរតីតិ គន្តព្ពទិសាភិមុខោ តរតិ នាម. បដិគាធប្បត្តោ ហោតីតិ ឧដ្ឋាយ វិលោកេត្វា បតរិត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ បតិដ្ឋាបត្តោ នាម ហោតិ, តិដ្ឋតិ ន បុនាគច្ឆតិ. តិណ្ណោ បារង្គតោ ថលេ តិដ្ឋតីតិ សព្ពកិលេសោឃំ តរិត្វា បរតីរំ គន្ត្វា និព្ពានថលេ បតិដ្ឋិតោ នាម ហោតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

៦. អនិច្ចានុបស្សីសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ អនិច្ចាតិ ឯវំ បញ្ញាយ ផរន្តោ អនុបស្សតីតិ អនិច្ចានុបស្សី. អនិច្ចាតិ ឯវំ សញ្ញា អស្សាតិ អនិច្ចសញ្ញី. អនិច្ចាតិ ឯវំ ញាណេន បដិសំវេទិតា អស្សាតិ អនិច្ចបដិសំវេទី. សតតន្តិ សព្ពកាលំ. សមិតន្តិ យថា បុរិមចិត្តេន បច្ឆិមចិត្តំ សមិតំ សមុបគតំ ឃដ្ដិតំ ហោតិ, ឯវំ. អព្ពោកិណ្ណន្តិ និរន្តរំ អញ្ញេន ចេតសា អសំមិស្សំ. ចេតសា អធិមុច្ចមានោតិ ចិត្តេន សន្និដ្ឋាបយមានោ. បញ្ញាយ បរិយោគាហមានោតិ វិបស្សនាញាណេន អនុបវិសមានោ.

អបុព្ពំ អចរិមន្តិ អបុរេ អបច្ឆា ឯកក្ខណេយេវ. ឥធ សមសីសី កថិតោ. សោ ចតុព្ពិធោ ហោតិ រោគសមសីសី, វេទនាសមសីសី, ឥរិយាបថសមសីសី, ជីវិតសមសីសីតិ. តត្ថ យស្ស អញ្ញតរេន រោគេន ផុដ្ឋស្ស សតោ រោគវូបសមោ ច អាសវក្ខយោ ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតិ, អយំ រោគសមសីសី នាម. យស្ស បន អញ្ញតរំ វេទនំ វេទយតោ វេទនាវូបសមោ ច អាសវក្ខយោ ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតិ, អយំ វេទនាសមសីសី នាម. យស្ស បន ឋានាទីសុ ឥរិយាបថេសុ អញ្ញតរសមង្គិនោ វិបស្សន្តស្ស ឥរិយាបថស្ស បរិយោសានញ្ច អាសវក្ខយោ ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតិ, អយំ ឥរិយាបថសមសីសី នាម. យស្ស បន ឧបក្កមតោ វា សរសតោ វា ជីវិតបរិយាទានញ្ច អាសវក្ខយោ ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតិ, អយំ ជីវិតសមសីសី នាម. អយមិធ អធិប្បេតោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អាសវបរិយាទានំ មគ្គចិត្តេន, ជីវិតបរិយាទានំ ចុតិចិត្តេន ហោតីតិ ឧភិន្នំ ឯកក្ខណេ សម្ភវោ នាម នត្ថិ. យស្មា បនស្ស អាសវេសុ ខីណមត្តេសុ បច្ចវេក្ខណវារានន្តរមេវ ជីវិតបរិយាទានំ គច្ឆតិ, អន្តរំ ន បញ្ញាយតិ, តស្មា ឯវំ វុត្តំ.

អន្តរាបរិនិព្ពាយីតិ យោ បញ្ចសុ សុទ្ធាវាសេសុ យត្ថ កត្ថចិ ឧប្បន្នោ និព្ពត្តក្ខណេ វា ថោកំ អតិក្កមិត្វា វា វេមជ្ឈេ ឋត្វា វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, តស្សេតំ នាមំ. ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយីតិ យោ តត្ថេវ អាយុវេមជ្ឈំ អតិក្កមិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. អសង្ខារបរិនិព្ពាយីតិ យោ តេសំយេវ បុគ្គលានំ អសង្ខារេនេវ អប្បយោគេន កិលេសេ ខេបេតិ. សសង្ខារបរិនិព្ពាយីតិ យោ សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលេសេ ខេបេតិ. ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមីតិ យោ ហេដ្ឋា ចតូសុ សុទ្ធាវាសេសុ យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចុតោ អនុបុព្ពេន អកនិដ្ឋេ ឧប្បជ្ជិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ.

៧-៩. ទុក្ខានុបស្សីសុត្តាទិវណ្ណនា

១៧-១៩. សត្តមេ ទុក្ខានុបស្សីតិ បីឡនាការំ ទុក្ខតោ អនុបស្សន្តោ. អដ្ឋមេ អនត្តានុបស្សីតិ អវសវត្តនាការំ អនត្តាតិ អនុបស្សន្តោ. នវមេ សុខានុបស្សីតិ សុខន្តិ ឯវំ ញាណេន អនុបស្សន្តោ.

១០. និទ្ទសវត្ថុសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ និទ្ទសវត្ថូនីតិ និទ្ទសាទិវត្ថូនិ, ‘‘និទ្ទសោ ភិក្ខុ, និព្ពីសោ, និត្តិំសោ, និច្ចត្តាលីសោ, និប្បញ្ញាសោ’’តិ ឯវំ វចនការណានិ. អយំ កិរ បញ្ហោ តិត្ថិយសមយេ ឧប្បន្នោ. តិត្ថិយា ហិ ទសវស្សកាលេ មតំ និគណ្ឋំ និទ្ទសោតិ វទន្តិ. សោ កិរ បុន ទសវស្សោ ន ហោតិ. ន កេវលញ្ច ទសវស្សោ, នវវស្សោបិ ឯកវស្សោបិ ន ហោតិ. ឯតេនេវ នយេន វីសតិវស្សាទិកាលេបិ មតំ និគណ្ឋំ ‘‘និព្ពីសោ និត្តិំសោ និច្ចត្តាលីសោ និប្បញ្ញាសោ’’តិ វទន្តិ. អាយស្មា អានន្ទោ គាមេ វិចរន្តោ តំ កថំ សុត្វា វិហារំ គន្ត្វា ភគវតោ អារោចេសិ. ភគវា អាហ – ‘‘ន ឥទំ, អានន្ទ, តិត្ថិយានំ អធិវចនំ, មម សាសនេ ខីណាសវស្សេតំ អធិវចនំ. ខីណាសវោ ហិ ទសវស្សកាលេ បរិនិព្ពុតោ បុន ទសវស្សោ ន ហោតិ. ន កេវលញ្ច ទសវស្សោវ, នវវស្សោបិ…បេ… ឯកវស្សោបិ. ន កេវលញ្ច ឯកវស្សោវ, ឯកាទសមាសិកោបិ…បេ… ឯកមាសិកោបិ ឯកមុហុត្តិកោបិ ន ហោតិយេវ’’. កស្មា? បុន បដិសន្ធិយា អភាវា. និព្ពីសាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ ភគវា ‘‘មម សាសនេ ខីណាសវស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ វត្វា យេហិ ការណេហិ និទ្ទសោ ហោតិ, តានិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

តត្ថ ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. សិក្ខាសមាទានេ តិព្ពច្ឆន្ទោ ហោតីតិ សិក្ខាត្តយបូរណេ ពលវច្ឆន្ទោ ហោតិ. អាយតិញ្ច សិក្ខាសមាទានេ អវិគតបេមោតិ អនាគតេ បុនទិវសាទីសុបិ សិក្ខាបូរណេ អវិគតបេមេនេវ សមន្នាគតោ ហោតិ. ធម្មនិសន្តិយាតិ ធម្មនិសាមនាយ. វិបស្សនាយេតំ អធិវចនំ. ឥច្ឆាវិនយេតិ តណ្ហាវិនយេ. បដិសល្លានេតិ ឯកីភាវេ. វីរិយារម្ភេតិ កាយិកចេតសិកស្ស វីរិយស្ស បូរណេ. សតិនេបក្កេតិ សតិយញ្ចេវ និបកភាវេ. ទិដ្ឋិបដិវេធេតិ មគ្គទស្សនេ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

អនុសយវគ្គោ ទុតិយោ.