២. សារណីយវគ្គោ

១. បឋមសារណីយសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ សារណីយាតិ សរិតព្ពយុត្តកា. មេត្តំ កាយកម្មន្តិ មេត្តេន ចិត្តេន កាតព្ពំ កាយកម្មំ. វចីកម្មមនោកម្មេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមានិ ច បន ភិក្ខូនំ វសេន អាគតានិ, គិហីសុបិ លព្ភន្តិ. ភិក្ខូនញ្ហិ មេត្តេន ចិត្តេន អាភិសមាចារិកធម្មបូរណំ មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. គិហីនំ ចេតិយវន្ទនត្ថាយ ពោធិវន្ទនត្ថាយ សង្ឃនិមន្តនត្ថាយ គមនំ, គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋេ ភិក្ខូ ទិស្វា បច្ចុគ្គមនំ, បត្តបដិគ្គហណំ, អាសនបញ្ញាបនំ, អនុគមនន្តិ ឯវមាទិកំ មេត្តំ កាយកម្មំ នាម.

ភិក្ខូនំ មេត្តេន ចិត្តេន អាចារបណ្ណត្តិសិក្ខាបនំ, កម្មដ្ឋានកថនំ, ធម្មទេសនា, តេបិដកម្បិ ពុទ្ធវចនំ មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. គិហីនំ ‘‘ចេតិយវន្ទនាយ គច្ឆាម, ពោធិវន្ទនាយ គច្ឆាម, ធម្មស្សវនំ ករិស្សាម, ទីបមាលាបុប្ផបូជំ ករិស្សាម, តីណិ សុចរិតានិ សមាទាយ វត្តិស្សាម, សលាកភត្តាទីនិ ទស្សាម, វស្សាវាសិកំ ទស្សាម, អជ្ជ សង្ឃស្ស ចត្តារោ បច្ចយេ ទស្សាម, សង្ឃំ និមន្តេត្វា ខាទនីយាទីនិ សំវិទហថ, អាសនានិ បញ្ញាបេថ, បានីយំ ឧបដ្ឋាបេថ, សង្ឃំ បច្ចុគ្គន្ត្វា អានេថ, បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេត្វា ឧស្សាហជាតា វេយ្យាវច្ចំ ករោថា’’តិអាទិវចនកាលេ មេត្តំ វចីកម្មំ នាម.

ភិក្ខូនំ បាតោវ ឧដ្ឋាយ សរីរបដិជគ្គនំ ចេតិយង្គណវត្តាទីនិ ច កត្វា វិវិត្តាសនេ និសីទិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូ សុខី ហោន្តុ អវេរា អព្យាបជ្ឈា’’តិ ចិន្តនំ មេត្តំ មនោកម្មំ នាម. គិហីនំ ‘‘អយ្យា សុខី ហោន្តុ អវេរា អព្យាបជ្ឈា’’តិ ចិន្តនំ មេត្តំ មនោកម្មំ នាម.

អាវិ ចេវ រហោ ចាតិ សម្មុខា ច បរម្មុខា ច. តត្ថ នវកានំ ចីវរកម្មាទីសុ សហាយភាវគមនំ សម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម, ថេរានំ បន បាទធោវនទានាទិភេទំ សព្ពម្បិ សាមីចិកម្មំ សម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. ឧភយេហិបិ ទុន្និក្ខិត្តានំ ទារុភណ្ឌាទីនំ តេសុ អវញ្ញំ អកត្វា អត្តនា ទុន្និក្ខិត្តានំ វិយ បដិសាមនំ បរម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. ‘‘ទេវត្ថេរោ តិស្សត្ថេរោ’’តិ ឯវំ បគ្គយ្ហ វចនំ សម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. វិហារេ អសន្តំ បន បដិបុច្ឆន្តស្ស ‘‘កហំ អម្ហាកំ ទេវត្ថេរោ, កហំ អម្ហាកំ តិស្សត្ថេរោ, កទា នុ ខោ អាគមិស្សតី’’តិ ឯវំ មមាយនវចនំ បរម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធានិ បន នយនានិ ឧម្មីលេត្វា បសន្នេន មុខេន ឱលោកនំ សម្មុខា មេត្តំ មនោកម្មំ នាម. ‘‘ទេវត្ថេរោ តិស្សត្ថេរោ អរោគោ ហោតុ អប្បាពាធោ’’តិ សមន្នាហរណំ បរម្មុខា មេត្តំ មនោកម្មំ នាម.

លាភាតិ ចីវរាទយោ លទ្ធបច្ចយា. ធម្មិកាតិ កុហនាទិភេទំ មិច្ឆាជីវំ វជ្ជេត្វា ធម្មេន សមេន ភិក្ខាចរិយវត្តេន ឧប្បន្នា. អន្តមសោ បត្តបរិយាបន្នមត្តម្បីតិ បច្ឆិមកោដិយា បត្តបរិយាបន្នំ បត្តស្ស អន្តោគតំ ទ្វត្តិកដច្ឆុភិក្ខាមត្តម្បិ. អប្បដិវិភត្តភោគីតិ ឯត្ថ ទ្វេ បដិវិភត្តានិ នាម អាមិសបដិវិភត្តំ បន បុគ្គលបដិវិភត្តញ្ច. តត្ថ ‘‘ឯត្តកំ ទស្សាមិ, ឯត្តកំ ន ទស្សាមី’’តិ ឯវំ ចិត្តេន បដិវិភជនំ អាមិសបដិវិភត្តំ នាម. ‘‘អសុកស្ស ទស្សាមិ, អសុកស្ស ន ទស្សាមី’’តិ ឯវំ ចិត្តេន វិភជនំ បន បុគ្គលបដិវិភត្តំ នាម. តទុភយម្បិ អកត្វា យោ អប្បដិវិភត្តំ ភុញ្ជតិ, អយំ អប្បដិវិភត្តភោគី នាម. សីលវន្តេហិ សព្រហ្មចារីហិ សាធារណភោគីតិ ឯត្ថ សាធារណភោគិនោ ឥទំ លក្ខណំ – យំ យំ បណីតំ លភតិ, តំ តំ នេវ លាភេនលាភំ-និជិគីសនតាមុខេន គិហីនំ ទេតិ, ន អត្តនា បរិភុញ្ជតិ, បដិគ្គណ្ហន្តោ ច ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូ’’តិ គហេត្វា ឃណ្ដិំ បហរិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ សង្ឃសន្តកំ វិយ បស្សតិ.

ឥមំ បន សារណីយធម្មំ កោ បូរេតិ, កោ ន បូរេតិ? ទុស្សីលោ តាវ ន បូរេតិ. ន ហិ តស្ស សន្តកំ សីលវន្តា គណ្ហន្តិ. បរិសុទ្ធសីលោ បន វត្តំ អខណ្ឌេន្តោ បូរេតិ. តត្រិទំ វត្តំ – យោ ហិ ឱទិស្សកំ កត្វា មាតុ វា បិតុ វា អាចរិយុបជ្ឈាយាទីនំ វា ទេតិ, សោ ទាតព្ពំ ទេតិ. សារណីយធម្មោ បនស្ស ន ហោតិ, បលិពោធជគ្គនំ នាម ហោតិ. សារណីយធម្មោ ហិ មុត្តបលិពោធស្ស វដ្ដតិ. តេន បន ឱទិស្សកំ ទេន្តេន គិលានគិលានុបដ្ឋាកអាគន្តុកគមិកានញ្ចេវ នវបព្ពជិតស្ស ច សង្ឃាដិបត្តគ្គហណំ អជានន្តស្ស ទាតព្ពំ. ឯតេសំ ទត្វា អវសេសំ ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ ថោកំ ថោកំ អទត្វា យោ យត្តកំ គណ្ហាតិ, តស្ស តត្តកំ ទាតព្ពំ. អវសិដ្ឋេ អសតិ បុន បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ យំ យំ បណីតំ, តំ តំ ទត្វា សេសំ ភុញ្ជិតព្ពំ. ‘‘សីលវន្តេហី’’តិ វចនតោ ទុស្សីលស្ស អទាតុម្បិ វដ្ដតិ.

អយំ បន សារណីយធម្មោ សុសិក្ខិតាយ បរិសាយ សុបូរោ ហោតិ, សុសិក្ខិតាយ ហិ បរិសាយ យោ អញ្ញតោ លភតិ, សោ ន គណ្ហាតិ. អញ្ញតោ អលភន្តោបិ បមាណយុត្តមេវ គណ្ហតិ, ន អតិរេកំ. អយំ បន សារណីយធម្មោ ឯវំ បុនប្បុនំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា លទ្ធំ លទ្ធំ ទេន្តស្សាបិ ទ្វាទសហិ វស្សេហិ បូរេតិ, ន តតោ ឱរំ. សចេ ហិ ទ្វាទសមេ វស្សេ សារណីយធម្មបូរកោ បិណ្ឌបាតបូរំ បត្តំ អាសនសាលាយំ ឋបេត្វា ន្ហាយិតុំ គច្ឆតិ, សង្ឃត្ថេរោ ច ‘‘កស្សេសោ បត្តោ’’តិ វត្វា ‘‘សារណីយធម្មបូរកស្សា’’តិ វុត្តេ ‘‘អាហរថ ន’’ន្តិ សព្ពំ បិណ្ឌបាតំ វិចារេត្វាវ ភុញ្ជិត្វា រិត្តបត្តំ ឋបេតិ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ រិត្តបត្តំ ទិស្វា ‘‘មយ្ហំ អសេសេត្វាវ បរិភុញ្ជិំសូ’’តិ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេតិ, សារណីយធម្មោ ភិជ្ជតិ, បុន ទ្វាទស វស្សានិ បូរេតព្ពោ ហោតិ. តិត្ថិយបរិវាសសទិសោ ហេស, សកិំ ខណ្ឌេ ជាតេ បុន បូរេតព្ពោវ. យោ បន ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ បត្តគតំ អនាបុច្ឆាវ សព្រហ្មចារី បរិភុញ្ជន្តី’’តិ សោមនស្សំ ជនេតិ, តស្ស បុណ្ណោ នាម ហោតិ.

ឯវំ បូរិតសារណីយធម្មស្ស បន នេវ ឥស្សា ន មច្ឆរិយំ ហោតិ, មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ, អមនុស្សានំ បិយោ ហោតិ, សុលភបច្ចយោ. បត្តគតមស្ស ទិយ្យមានម្បិ ន ខីយតិ, ភាជនីយភណ្ឌដ្ឋានេ អគ្គភណ្ឌំ លភតិ, ភយេ វា ឆាតកេ វា បត្តេ ទេវតា ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជន្តិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ – សេនគិរិវាសី តិស្សត្ថេរោ កិរ មហាគិរិគាមំ ឧបនិស្សាយ វសតិ, បញ្ញាស មហាថេរា នាគទីបំ ចេតិយវន្ទនត្ថាយ គច្ឆន្តា គិរិគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កិញ្ចិ អលទ្ធា និក្ខមិំសុ. ថេរោ បវិសន្តោ តេ ទិស្វា បុច្ឆិ – ‘‘លទ្ធំ, ភន្តេ’’តិ? វិចរិម្ហា, អាវុសោតិ. សោ អលទ្ធភាវំ ញត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, យាវាហំ អាគច្ឆាមិ, តាវ ឥធេវ ហោថា’’តិ. មយំ, អាវុសោ, បញ្ញាស ជនា បត្តតេមនមត្តម្បិ ន លភិម្ហាតិ. ភន្តេ, នេវាសិកា នាម បដិពលា ហោន្តិ, អលភន្តាបិ ភិក្ខាចារមគ្គសភាគំ ជានន្តីតិ. ថេរា អាគមេសុំ. ថេរោ គាមំ បាវិសិ. ធុរគេហេយេវ មហាឧបាសិកា ខីរភត្តំ សជ្ជេត្វា ថេរំ ឱលោកយមានា ឋិតា ថេរស្ស ទ្វារំ សម្បត្តស្សេវ បត្តំ បូរេត្វា អទាសិ. សោ តំ អាទាយ ថេរានំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ សង្ឃត្ថេរំ អាហ. ថេរោ ‘‘អម្ហេហិ ឯត្តកេហិ កិញ្ចិ ន លទ្ធំ, អយំ សីឃមេវ គហេត្វា អាគតោ, កិំ នុ ខោ’’តិ សេសានំ មុខំ ឱលោកេសិ. ថេរោ ឱលោកនាការេនេវ ញត្វា, ‘‘ភន្តេ, ធម្មេន សមេន លទ្ធោ, និក្កុក្កុច្ចា គណ្ហថា’’តិ អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពេសំ យាវទត្ថំ ទត្វា អត្តនាបិ យាវទត្ថំ ភុញ្ជិ.

អថ នំ ភត្តកិច្ចាវសានេ ថេរា បុច្ឆិំសុ – ‘‘កទា, អាវុសោ, លោកុត្តរធម្មំ បដិវិជ្ឈី’’តិ? នត្ថិ មេ, ភន្តេ, លោកុត្តរធម្មោតិ. ឈានលាភីសិ, អាវុសោតិ. ឯតម្បិ, ភន្តេ, នត្ថីតិ? ននុ, អាវុសោ, បាដិហារិយន្តិ. សារណីយធម្មោ មេ, ភន្តេ, បូរិតោ, តស្ស មេ បូរិតកាលតោ បដ្ឋាយ សចេបិ ភិក្ខុសតសហស្សំ ហោតិ, បត្តគតំ ន ខីយតីតិ. សាធុ សាធុ, សប្បុរិស, អនុច្ឆវិកមិទំ តុយ្ហន្តិ. ឥទំ តាវ បត្តគតំ ន ខីយតីតិ ឯត្ថ វត្ថុ.

អយមេវ បន ថេរោ ចេតិយបព្ពតេ គិរិភណ្ឌមហាបូជាយ ទានដ្ឋានំ គន្ត្វា ‘‘ឥមស្មិំ ទានេ កិំ វរភណ្ឌ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ទ្វេ សាដកា, ភន្តេតិ. ឯតេ មយ្ហំ បាបុណិស្សន្តីតិ? តំ សុត្វា អមច្ចោ រញ្ញោ អារោចេសិ – ‘‘ឯកោ ទហរោ ឯវំ វទតី’’តិ. ‘‘ទហរស្ស ឯវំ ចិត្តំ, មហាថេរានំ បន សុខុមសាដកា វដ្ដន្តី’’តិ វត្វា ‘‘មហាថេរានំ ទស្សាមី’’តិ ឋបេសិ. តស្ស ភិក្ខុសង្ឃេ បដិបាដិយា ឋិតេ ទេន្តស្ស មត្ថកេ ឋបិតាបិ តេ សាដកា ហត្ថំ នារោហន្តិ, អញ្ញេវ អារោហន្តិ. ទហរស្ស ទានកាលេ បន ហត្ថំ អារុឡ្ហា. សោ តស្ស ហត្ថេ ឋបេត្វា អមច្ចស្ស មុខំ ឱលោកេត្វា ទហរំ និសីទាបេត្វា ទានំ ទត្វា សង្ឃំ វិស្សជ្ជេត្វា ទហរស្ស សន្តិកេ និសីទិត្វា ‘‘កទា, ភន្តេ, ឥមំ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិត្ថា’’តិ អាហ. សោ បរិយាយេនបិ អសន្តំ អវទន្តោ ‘‘នត្ថិ មយ្ហំ, មហារាជ, លោកុត្តរធម្មោ’’តិ អាហ. ននុ, ភន្តេ, បុព្ពេវ អវចុត្ថាតិ. អាម, មហារាជ, សារណីយធម្មបូរកោ អហំ, តស្ស មេ ធម្មស្ស បូរិតកាលតោ បដ្ឋាយ ភាជនីយភណ្ឌដ្ឋានេ អគ្គភណ្ឌំ បាបុណាតីតិ. ‘‘សាធុ សាធុ, ភន្តេ, អនុច្ឆវិកមិទំ តុម្ហាក’’ន្តិ វត្វា បក្កាមិ. ឥទំ ភាជនីយភណ្ឌដ្ឋានេ អគ្គភណ្ឌំ បាបុណាតីតិ ឯត្ថ វត្ថុ.

ព្រាហ្មណតិស្សភយេ បន ភាតរគាមវាសិនោ នាគត្ថេរិយា អនារោចេត្វាវ បលាយិំសុ. ថេរី បច្ចូសសមយេ ‘‘អតិវិយ អប្បនិគ្ឃោសោ គាមោ, ឧបធារេថ តាវា’’តិ ទហរភិក្ខុនិយោ អាហ. តា គន្ត្វា សព្ពេសំ គតភាវំ ញត្វា អាគម្ម ថេរិយា អារោចេសុំ. សា សុត្វា ‘‘មា តុម្ហេ តេសំ គតភាវំ ចិន្តយិត្ថ, អត្តនោ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាយោនិសោមនសិការេសុយេវ យោគំ ករោថា’’តិ វត្វា ភិក្ខាចារវេលាយំ បារុបិត្វា អត្តទ្វាទសមា គាមទ្វារេ និគ្រោធរុក្ខមូលេ អដ្ឋាសិ. រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា ទ្វាទសន្នម្បិ ភិក្ខុនីនំ បិណ្ឌបាតំ ទត្វា, ‘‘អយ្យេ, អញ្ញត្ថ មា គច្ឆថ, និច្ចំ ឥធេវ អាគច្ឆេយ្យាថា’’តិ អាហ. ថេរិយា បន កនិដ្ឋភាតា នាគត្ថេរោ នាម អត្ថិ. សោ ‘‘មហន្តំ ភយំ, ន សក្កា យាបេតុំ, បរតីរំ គមិស្សាមី’’តិ អត្តទ្វាទសមោវ អត្តនោ វសនដ្ឋានា និក្ខន្តោ ‘‘ថេរិំ ទិស្វា គមិស្សាមី’’តិ ភាតរគាមំ អាគតោ. ថេរី ‘‘ថេរា អាគតា’’តិ សុត្វា តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ អយ្យា’’តិ បុច្ឆិ. សោ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សា ‘‘អជ្ជ ឯកទិវសំ វិហារេវ វសិត្វា ស្វេ គមិស្សថា’’តិ អាហ. ថេរា វិហារំ អគមិំសុ.

ថេរី បុនទិវសេ រុក្ខមូលេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥមំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជថា’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘វដ្ដិស្សតិ ថេរី’’តិ វត្វា តុណ្ហី អដ្ឋាសិ. ធម្មិកោ, តាត, បិណ្ឌបាតោ, កុក្កុច្ចំ អកត្វា បរិភុញ្ជថាតិ. វដ្ដិស្សតិ ថេរីតិ? សា បត្តំ គហេត្វា អាកាសេ ខិបិ, បត្តោ អាកាសេ អដ្ឋាសិ. ថេរោ ‘‘សត្តតាលមត្តេ ឋិតម្បិ ភិក្ខុនីភត្តមេវ ថេរី’’តិ វត្វា ‘‘ភយំ នាម សព្ពកាលំ ន ហោតិ, ភយេ វូបសន្តេ អរិយវំសំ កថយមានោ, ‘ភោ បិណ្ឌបាតិក, ភិក្ខុនីភត្តំ ភុញ្ជិត្វា វីតិនាមយិត្ថា’តិ ចិត្តេន អនុវទិយមានោ សន្ថម្ភិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, អប្បមត្តា ហោថ ថេរិយោ’’តិ មគ្គំ បដិបជ្ជិ.

រុក្ខទេវតាបិ ‘‘សចេ ថេរោ ថេរិយា ហត្ថតោ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិស្សតិ, ន តំ និវត្តេស្សាមិ. សចេ ន បរិភុញ្ជិស្សតិ, និវត្តេស្សាមី’’តិ ចិន្តយមានា ឋត្វា ថេរស្ស គមនំ ទិស្វា រុក្ខា ឱរុយ្ហ ‘‘បត្តំ, ភន្តេ, ទេថា’’តិ វត្វា បត្តំ គហេត្វា ថេរំ រុក្ខមូលំយេវ អានេត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា បិណ្ឌបាតំ ទត្វា កតភត្តកិច្ចំ បដិញ្ញំ ការេត្វា ទ្វាទស ភិក្ខុនិយោ ទ្វាទស ច ភិក្ខូ សត្ត វស្សានិ ឧបដ្ឋហិ. ឥទំ ទេវតា ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ វត្ថុ. តត្រ ហិ ថេរី សារណីយធម្មបូរិកា អហោសិ.

អខណ្ឌានីតិអាទីសុ យស្ស សត្តសុ អាបត្តិក្ខន្ធេសុ អាទិម្ហិ វា អន្តេ វា សិក្ខាបទំ ភិន្នំ ហោតិ, តស្ស សីលំ បរិយន្តេ ឆិន្នសាដកោ វិយ ខណ្ឌំ នាម. យស្ស បន វេមជ្ឈេ ភិន្នំ, តស្ស ឆិទ្ទសាដកោ វិយ ឆិទ្ទំ នាម ហោតិ. យស្ស បដិបាដិយា ទ្វេ តីណិ ភិន្នានិ, តស្ស បិដ្ឋិយំ វា កុច្ឆិយំ វា ឧដ្ឋិតេន វិសភាគវណ្ណេន កាឡរត្តាទីនំ អញ្ញតរវណ្ណា គាវី វិយ សពលំ នាម ហោតិ. យស្ស អន្តរន្តរា ភិន្នានិ, តស្ស អន្តរន្តរា វិសភាគពិន្ទុវិចិត្រា គាវី វិយ កម្មាសំ នាម ហោតិ. យស្ស បន សព្ពេន សព្ពំ អភិន្នានិ, តស្ស តានិ សីលានិ អខណ្ឌានិ អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានិ អកម្មាសានិ នាម ហោន្តិ. តានិ បនេតានិ តណ្ហាទាសព្យតោ មោចេត្វា ភុជិស្សភាវករណតោ ភុជិស្សានិ, ពុទ្ធាទីហិ វិញ្ញូហិ បសត្ថត្តា វិញ្ញុប្បសត្ថានិ, តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អបរាមដ្ឋត្តា ‘‘ឥទំ នាម ត្វំ អាបន្នបុព្ពោ’’តិ កេនចិ បរាមដ្ឋុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ច អបរាមដ្ឋានិ, ឧបចារសមាធិំ អប្បនាសមាធិំ វា សំវត្តយន្តីតិ សមាធិសំវត្តនិកានីតិ វុច្ចន្តិ.

សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតីតិ តេសុ តេសុ ទិសាភាគេសុ វិហរន្តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សមានភាវូបគតសីលោ វិហរតិ. សោតាបន្នាទីនញ្ហិ សីលំ សមុទ្ទន្តរេបិ ទេវលោកេបិ វសន្តានំ អញ្ញេសំ សោតាបន្នាទីនំ សីលេន សមានមេវ ហោតិ, នត្ថិ មគ្គសីលេ នានត្តំ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

យាយំ ទិដ្ឋីតិ មគ្គសម្បយុត្តា សម្មាទិដ្ឋិ. អរិយាតិ និទ្ទោសា. និយ្យាតីតិ និយ្យានិកា. តក្ករស្សាតិ យោ តថាការី ហោតិ. ទុក្ខក្ខយាយាតិ សព្ពទុក្ខក្ខយត្ថំ. ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោតិ សមានទិដ្ឋិភាវំ ឧបគតោ ហុត្វា វិហរតីតិ.

២. ទុតិយសារណីយសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ យោ តេ ធម្មេ បូរេតិ, តំ សព្រហ្មចារីនំ បិយំ ករោន្តីតិ បិយករណា. គរុំ ករោន្តីតិ គរុករណា. សង្គហាយាតិ សង្គណ្ហនត្ថាយ. អវិវាទាយាតិ អវិវទនត្ថាយ. សាមគ្គិយាតិ សមគ្គភាវត្ថាយ. ឯកីភាវាយាតិ ឯកភាវត្ថាយ និន្នានាករណាយ. សំវត្តន្តីតិ វត្តន្តិ បវត្តន្តិ.

៣. និស្សារណីយសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ និស្សារណីយា ធាតុយោតិ និស្សរណធាតុយោវ. មេត្តា ហិ ខោ មេ ចេតោវិមុត្តីតិ ឯត្ថ បច្ចនីកធម្មេហិ វិមុត្តត្តា តិកចតុក្កជ្ឈានិកា មេត្តាវ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ នាម. ភាវិតាតិ វឌ្ឍិតា. ពហុលីកតាតិ បុនប្បុនំ កតា. យានីកតាតិ យុត្តយានសទិសា កតា. វត្ថុកតាតិ បតិដ្ឋា កតា. អនុដ្ឋិតាតិ អធិដ្ឋិតា. បរិចិតាតិ សមន្តតោ ចិតា អាចិតា ឧបចិតា. សុសមារទ្ធាតិ សុប្បគុណករណេន សុដ្ឋុ សមារទ្ធា. បរិយាទាយ តិដ្ឋតីតិ បរិយាទិយិត្វា គហេត្វា តិដ្ឋតិ. មា ហេវន្តិស្ស វចនីយោតិ យស្មា អភូតព្យាករណំ ព្យាករោតិ, តស្មា ‘‘មា ឯវំ ភណី’’តិ វត្តព្ពោ. យទិទំ មេត្តាចេតោវិមុត្តីតិ យា អយំ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ, ឥទំ និស្សរណំ ព្យាបាទស្ស, ព្យាបាទតោ និស្សដាតិ អត្ថោ. យោ បន មេត្តាយ តិកចតុក្កជ្ឈានតោ វុដ្ឋិតោ សង្ខារេ សម្មសិត្វា តតិយមគ្គំ បត្វា ‘‘បុន ព្យាបាទោ នត្ថី’’តិ តតិយផលេន និព្ពានំ បស្សតិ, តស្ស ចិត្តំ អច្ចន្តនិស្សរណំ ព្យាបាទស្ស. ឯតេនុបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អនិមិត្តាចេតោវិមុត្តីតិ ពលវវិបស្សនា. ទីឃភាណកា បន អរហត្តផលសមាបត្តីតិ វទន្តិ. សា ហិ រាគនិមិត្តាទីនញ្ចេវ រូបនិមិត្តាទីនញ្ច និច្ចនិមិត្តាទីនញ្ច អភាវា អនិមិត្តាតិ វុត្តា. និមិត្តានុសារីតិ វុត្តប្បភេទំ និមិត្តំ អនុសរណសភាវំ.

អស្មីតិ អស្មិមានោ. អយមហមស្មីតិ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អយំ នាម អហំ អស្មីតិ. ឯត្តាវតា អរហត្តំ ព្យាកតំ ហោតិ. វិចិកិច្ឆាកថំកថាសល្លន្តិ វិចិកិច្ឆាភូតំ កថំកថាសល្លំ. មា ហេវន្តិស្ស វចនីយោតិ សចេ តេ បឋមមគ្គវជ្ឈា វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, អរហត្តព្យាករណំ មិច្ឆា ហោតិ, តស្មា ‘‘មា អភូតំ គណ្ហី’’តិ វារេតព្ពោ. អស្មីតិ មានសមុគ្ឃាតោតិ អរហត្តមគ្គោ. អរហត្តមគ្គផលវសេន ហិ និព្ពានេ ទិដ្ឋេ បុន អស្មិមានោ នត្ថីតិ អរហត្តមគ្គោ ‘‘អស្មីតិ មានសមុគ្ឃាតោ’’តិ វុត្តោ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ អភូតព្យាករណំ នាម កថិតំ.

៤. ភទ្ទកសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ ន ភទ្ទកន្តិ ន លទ្ធកំ. តត្ថ យោ ហិ ភីតភីតោ មរតិ, តស្ស ន ភទ្ទកំ មរណំ ហោតិ. យោ អបាយេ បដិសន្ធិំ គណ្ហាតិ, តស្ស ន ភទ្ទិកា កាលកិរិយា ហោតិ. កម្មារាមោតិអាទីសុ អារមណំ អារាមោ, អភិរតីតិ អត្ថោ. វិហារករណាទិម្ហិ នវកម្មេ អារាមោ អស្សាតិ កម្មារាមោ. តស្មិំយេវ កម្មេ រតោតិ កម្មរតោ. តទេវ កម្មារាមតំ បុនប្បុនំ យុត្តោតិ អនុយុត្តោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឯត្ថ ច ភស្សន្តិ អាលាបសល្លាបោ. និទ្ទាតិ សោប្បំ. សង្គណិកាតិ គណសង្គណិកា. សា ‘‘ឯកស្ស ទុតិយោ ហោតិ, ទ្វិន្នំ ហោតិ តតិយកោ’’តិអាទិនា នយេន វេទិតព្ពា. សំសគ្គោតិ ទស្សនសវនសមុល្លាបសម្ភោគកាយសំសគ្គវសេន បវត្តោ សំសដ្ឋភាវោ. បបញ្ចោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិមានវសេន បវត្តោ មទនាការសណ្ឋិតោ កិលេសបបញ្ចោ. សក្កាយន្តិ តេភូមកវដ្ដំ. សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយាតិ ហេតុនា នយេន សកលវដ្ដទុក្ខស្ស បរិវដុមបរិច្ឆេទករណត្ថំ. មគោតិ មគសទិសោ. និប្បបញ្ចបទេតិ និព្ពានបទេ. អារាធយីតិ បរិបូរយិ តំ សម្បាទេសីតិ.

៥. អនុតប្បិយសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ អនុតប្បាតិ អនុសោចិតព្ពា អនុតាបការី. ឥមេសុ ទ្វីសុបិ សុត្តេសុ គាថាសុ ច វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

៦. នកុលបិតុសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ ពាឡ្ហគិលានោតិ អធិមត្តគិលានោ. ឯតទវោចាតិ សាមិកស្ស ភេសជ្ជំ កត្វា ព្យាធិំ វូបសមេតុំ អសក្កោន្តី ឥទានិ សីហនាទំ នទិត្វា សច្ចកិរិយាយ ព្យាធិំ វូបសមេតុំ សន្តិកេ និសីទិត្វា ឯតំ ‘‘មា ខោ ត្វ’’ន្តិអាទិវចនំ អវោច. សាបេក្ខោតិ សតណ្ហោ. ន នកុលមាតាតិ ឯត្ថ ន-ការោ ន សក្ខតីតិ ឯវំ បរបទេន យោជេតព្ពោ. សន្ថរិតុន្តិ និច្ឆិទ្ទំ កាតុំ, សណ្ឋបេតុន្តិ អត្ថោ. វេណិំ ឱលិខិតុន្តិ ឯឡកលោមានិ កប្បេត្វា វិជដេត្វា វេណិំ កាតុំ.

អញ្ញំ ឃរំ គមិស្សតីតិ អញ្ញំ សាមិកំ គណ្ហិស្សតិ. សោឡស វស្សានិ គហដ្ឋកំ ព្រហ្មចរិយំ សមាចិណ្ណន្តិ ឥតោ សោឡសវស្សមត្ថកេ គហដ្ឋព្រហ្មចរិយវាសោ សមាចិណ្ណោ. ទស្សនកាមតរាតិ អតិរេកេន ទស្សនកាមា. ឥមេហិ តីហិ អង្គេហិ សីហនាទំ នទិត្វា ‘‘ឥមិនា សច្ចេន តវ សរីរេ ព្យាធិ ផាសុ ហោតូ’’តិ សច្ចកិរិយំ អកាសិ.

ឥទានិ ភគវន្តំ សក្ខិំ កត្វា អត្តនោ សីលាទិគុណេហិបិ សច្ចកិរិយំ កាតុំ សិយា ខោ បន តេតិអាទិមាហ. តត្ថ បរិបូរការិនីតិ សមត្តការិនី. ចេតោសមថស្សាតិ សមាធិកម្មដ្ឋានស្ស. ឱគាធប្បត្តាតិ ឱគាធំ អនុប្បវេសំ បត្តា. បតិគាធប្បត្តាតិ បតិគាធំ បតិដ្ឋំ បត្តា. អស្សាសប្បត្តាតិ អស្សាសំ អវស្សយំ បត្តា. វេសារជ្ជប្បត្តាតិ សោមនស្សញាណំ បត្តា. អបរប្បច្ចយាតិ បរប្បច្ចយោ វុច្ចតិ បរសទ្ធា បរបត្តិយាយនា, តាយ វិរហិតាតិ អត្ថោ. ឥមេហិ តីហិ អង្គេហិ អត្តនោ គុណេ អារព្ភ សច្ចកិរិយំ អកាសិ. គិលានា វុដ្ឋិតោតិ គិលានោ ហុត្វា វុដ្ឋិតោ. យាវតាតិ យត្តិកាយោ. តាសំ អញ្ញតរាតិ តាសំ អន្តរេ ឯកា. អនុកម្បិកាតិ ហិតានុកម្បិកា. ឱវាទិកាតិ ឱវាទទាយិកា. អនុសាសិកាតិ អនុសិដ្ឋិទាយិកា.

៧. សោប្បសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ ឯកីភាវាយ ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិតោ ផលសមាបត្តិវិហារតោ វុដ្ឋិតោ. យថាវិហារន្តិ អត្តនោ អត្តនោ វសនវិហារំ. នវាតិ បព្ពជ្ជាយ នវកា. តេ បញ្ចសតមត្តា អហេសុំ. កាកច្ឆមានាតិ កាកសទ្ទំ ករោន្តា ទន្តេ ខាទន្តា. ថេរាតិ ថិរភាវំ បត្តា. តេន នោតិ តេន នុ. សេយ្យសុខាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានេវ. រដ្ឋិកោតិ យោ រដ្ឋំ ភុញ្ជតិ. បេត្តណិកោតិ យោ បិតរា ភុត្តានុភុត្តំ ភុញ្ជតិ. សេនាបតិកោតិ សេនាយ ជេដ្ឋកោ. គាមគាមណិកោតិ គាមភោជកោ. បូគគាមណិកោតិ គណជេដ្ឋកោ. អវិបស្សកោ កុសលានំ ធម្មានន្តិ កុសលានំ ធម្មានំ អនេសកោ អគវេសកោ ហុត្វា. ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានន្តិ សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ.

៨. មច្ឆពន្ធសុត្តវណ្ណនា

១៨. អដ្ឋមេ មច្ឆិកន្តិ មច្ឆឃាតកំ. ហត្ថិនា យាតីតិ ហត្ថិយាយី. បរតោបិ ឯសេវ នយោ. វជ្ឈេតិ វធិតព្ពេ. វធាយនីតេតិ វធាយ ឧបនីតេ. បាបកេន មនសាតិ លាមកេន វធកចិត្តេន. បាឡិយំ បន វធាយុបនីតេតិ លិខន្តិ. មាគវិកោតិ មិគឃាតកោ. កោ បន វាទោ មនុស្សភូតន្តិ យោ មនុស្សភូតំ បាបកេន មនសា អនុបេក្ខតិ, តស្ស សម្បត្តិយា អភាវេ កិមេវ វត្តព្ពំ. ឥទំ បាបកស្ស កម្មុនោ អនិដ្ឋផលភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. យេសំ បន តាទិសំ កម្មំ ករោន្តានម្បិ យសបដិលាភោ ហោតិ, តេសំ តំ អកុសលំ និស្សាយ កុសលំ វិបច្ចតីតិ វេទិតព្ពំ. តេន បនស្ស អកុសលកម្មេន ឧបហតត្តា វិបាកោ ន ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ អកុសលបក្ខោវ កថិតោ.

៩. បឋមមរណស្សតិសុត្តវណ្ណនា

១៩. នវមេ នាតិកេតិ ឯវំនាមកេ គាមេ. គិញ្ជកាវសថេតិ ឥដ្ឋកាមយេ បាសាទេ. អមតោគធាតិ និព្ពានោគធា, និព្ពានបតិដ្ឋាតិ អត្ថោ. ភាវេថ នោតិ ភាវេថ នុ. មរណស្សតិន្តិ មរណស្សតិកម្មដ្ឋានំ. អហោ វតាតិ បត្ថនត្ថេ និបាតោ. ពហុំ វត មេ កតំ អស្សាតិ តុម្ហាកំ សាសនេ មម កិច្ចំ ពហុ កតំ អស្ស. តទន្តរន្តិ តំ អន្តរំ ខណំ ឱកាសំ. អស្សសិត្វា វា បស្សសាមីតិ ឯត្ថ អស្សាសោ វុច្ចតិ អន្តោ បវិសនវាតោ, បស្សាសោ ពហិ និក្ខមនវាតោ. ឥតិ អយំ ភិក្ខុ យាវ អន្តោ បវិដ្ឋវាតោ ពហិ និក្ខមតិ, ពហិ និក្ខន្តោ វាតោ អន្តោ បវិសតិ, តាវ ជីវិតំ បត្ថេន្តោ ឯវមាហ. ទន្ធន្តិ មន្ទំ គរុកំ អសីឃប្បវត្តំ. អាសវានំ ខយាយាតិ អរហត្តផលត្ថាយ. ឥមស្មិំ សុត្តេ មរណស្សតិ អរហត្តំ បាបេត្វា កថិតាតិ.

១០. ទុតិយមរណស្សតិសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ បតិគតាយាតិ បដិបន្នាយ. ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតីតិ ឯវំ បច្ចវេក្ខតិ. សោ មមស្ស អន្តរាយោតិ ឯត្ថ តិវិធោ អន្តរាយោ ជីវិតន្តរាយោ, សមណធម្មន្តរាយោ, បុថុជ្ជនកាលកិរិយំ ករោន្តស្ស សគ្គន្តរាយោ ចេវ មគ្គន្តរាយោ ចាតិ. តំ សព្ពម្បិ សន្ធាយេវមាហ. ព្យាបជ្ជេយ្យាតិ អជិណ្ណកាទិវសេន វិបជ្ជេយ្យ. អធិមត្តោតិ ពលវា. ឆន្ទោតិ កត្តុកម្យតាឆន្ទោ. វាយាមោតិ បយោគវីរិយំ. ឧស្សាហោតិ ឧស្សាបនវីរិយំ. ឧស្សោឡ្ហីតិ សម្បាទនវីរិយំ. អប្បដិវានីតិ អនុក្កណ្ឋនា អប្បដិសង្ឃរណា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សារណីយវគ្គោ ទុតិយោ.