៣. អនុត្តរិយវគ្គោ

១-២. សាមកសុត្តាទិវណ្ណនា

២១-២២. តតិយស្ស បឋមេ សាមគាមកេតិ សាមកានំ ឧស្សន្នត្តា ឯវំលទ្ធនាមេ គាមកេ. បោក្ខរណិយាយន្តិ បោក្ខរណិយានាមកេ វិហារេ. អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ រត្តិយា បឋមយាមំ អតិក្កម្ម មជ្ឈិមយាមេ សម្បត្តេ. អភិក្កន្តវណ្ណាតិ អភិក្កន្តអតិមនាបវណ្ណា. កេវលកប្បន្តិ សកលកប្បំ. បោក្ខរណិយំ ឱភាសេត្វាតិ បោក្ខរណិយានាមកំ មហាវិហារំ អត្តនោ ឱភាសេន ផរិត្វា. សមនុញ្ញោតិ សមានអនុញ្ញោ សមានចិត្តោ. ទោវចស្សតាតិ ទុព្ពចភាវោ. បាបមិត្តតាតិ លាមកមិត្តតា. ឥមស្មិំ សុត្តេ បរិហានិយធម្មាវ កថិតា. ទុតិយេ អបរិហានិយធម្មា លោកុត្តរមិស្សកា កថិតា.

៣. ភយសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ កាមរាគរត្តាយន្តិ កាមរាគរត្តោ អយំ. ឆន្ទរាគវិនិពទ្ធោតិ ឆន្ទរាគេន វិនិពទ្ធោ. ភយាតិ ចិត្តុត្រាសភយា. បង្កាតិ កិលេសបង្កតោ. សង្គោ បង្កោ ច ឧភយន្តិ សង្គោ ច បង្កោ ច ឥទម្បិ ឧភយំ. ឯតេ កាមា បវុច្ចន្តិ, យត្ថ សត្តោ បុថុជ្ជនោតិ យស្មិំ សង្គេ ច បង្កេ ច បុថុជ្ជនោ សត្តោ លគ្គោ លគ្គិតោ បលិពុទ្ធោ. ឧបាទានេតិ ចតុព្ពិធេ ឧបាទានេ. ជាតិមរណសម្ភវេតិ ជាតិយា ច មរណស្ស ច សម្ភវេ បច្ចយភូតេ. អនុបាទា វិមុច្ចន្តីតិ អនុបាទិយិត្វា វិមុច្ចន្តិ. ជាតិមរណសង្ខយេតិ ជាតិមរណានំ សង្ខយសង្ខាតេ និព្ពានេ, និព្ពានារម្មណាយ វិមុត្តិយា វិមុច្ចន្តីតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ ឋានេ វិវដ្ដេត្វា អរហត្តមេវ បត្តោ ឯស ភិក្ខុ. ឥទានិ តំ ខីណាសវំ ថោមេន្តោ តេ ខេមប្បត្តាតិអាទិមាហ. តត្ថ ខេមប្បត្តាតិ ខេមភាវំ បត្តា. សុខិនោតិ លោកុត្តរសុខេន សុខិតា. ទិដ្ឋធម្មាភិនិព្ពុតាតិ អព្ភន្តរេ កិលេសាភាវេន ទិដ្ឋធម្មេយេវ អភិនិព្ពុតា. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថេត្វា គាថាសុ វដ្ដវិវដំ កថិតំ.

៤. ហិមវន្តសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ បទាលេយ្យាតិ ភិន្ទេយ្យ. ឆវាយាតិ លាមិកាយ. សមាធិស្ស សមាបត្តិកុសលោ ហោតីតិ អាហារសប្បាយឧតុសប្បាយានិ បរិគ្គហេត្វា សមាធិំ សមាបជ្ជិតុំ កុសលោ ហោតិ ឆេកោ សមត្ថោ បដិពលោ. សមាធិស្ស ឋិតិកុសលោតិ សមាធិស្ស ឋិតិយំ កុសលោ, សមាធិំ ឋបេតុំ សក្កោតីតិ អត្ថោ. សមាធិស្ស វុដ្ឋានកុសលោតិ សមាធិស្ស វុដ្ឋានេ កុសលោ, យថាបរិច្ឆេទេន វុដ្ឋាតុំ សក្កោតីតិ អត្ថោ. សមាធិស្ស កល្លិតកុសលោតិ សមាធិស្ស កល្លតាយ កុសលោ, សមាធិចិត្តំ ហាសេតុំ កល្លំ កាតុំ សក្កោតីតិ អត្ថោ. សមាធិស្ស គោចរកុសលោតិ សមាធិស្ស អសប្បាយេ អនុបការកេ ធម្មេ វជ្ជេត្វា សប្បាយេ ឧបការកេ សេវន្តោបិ, ‘‘អយំ សមាធិនិមិត្តារម្មណោ អយំ លក្ខណារម្មណោ’’តិ ជានន្តោបិ សមាធិស្ស គោចរកុសលោ នាម ហោតិ. សមាធិស្ស អភិនីហារកុសលោតិ ឧបរិឧបរិសមាបត្តិសមាបជ្ជនត្ថាយ បឋមជ្ឈានាទិសមាធិំ អភិនីហរិតុំ សក្កោន្តោ សមាធិស្ស អភិនីហារកុសលោ នាម ហោតិ. សោ បឋមជ្ឈានា វុដ្ឋាយ ទុតិយំ សមាបជ្ជតិ, ទុតិយជ្ឈានា…បេ… តតិយជ្ឈានា វុដ្ឋាយ ចតុត្ថំ សមាបជ្ជតីតិ.

៥. អនុស្សតិដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ អនុស្សតិដ្ឋានានីតិ អនុស្សតិការណានិ. ឥតិបិ សោ ភគវាតិអាទីនិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៣ អាទយោ) វិត្ថារិតានេវ. ឥទម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, អារម្មណំ ករិត្វាតិ ឥទំ ពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានំ អារម្មណំ ករិត្វា. វិសុជ្ឈន្តីតិ បរមវិសុទ្ធិំ និព្ពានំ បាបុណន្តិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ ឆ អនុស្សតិដ្ឋានានិ មិស្សកានិ កថិតានីតិ វេទិតព្ពានិ.

៦. មហាកច្ចានសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ សម្ពាធេតិ បញ្ចកាមគុណសម្ពាធេ. ឱកាសាធិគមោតិ ឯត្ថ ឱកាសា វុច្ចន្តិ ឆ អនុស្សតិដ្ឋានានិ, តេសំ អធិគមោ. វិសុទ្ធិយាតិ វិសុជ្ឈនត្ថាយ. សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយាតិ សោកានញ្ច បរិទេវានញ្ច សមតិក្កមត្ថាយ. អត្ថង្គមាយាតិ អត្ថំ គមនត្ថាយ. ញាយស្ស អធិគមាយាតិ សហវិបស្សនកស្ស មគ្គស្ស អធិគមនត្ថាយ. និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយាតិ អបច្ចយបរិនិព្ពានស្ស បច្ចក្ខកិរិយត្ថាយ.

សព្ពសោតិ សព្ពាការេន. អាកាសសមេនាតិ អលគ្គនដ្ឋេន ចេវ អបលិពុទ្ធដ្ឋេន ច អាកាសសទិសេន. វិបុលេនាតិ ន បរិត្តកេន. មហគ្គតេនាតិ មហន្តភាវំ គតេន, មហន្តេហិ វា អរិយសាវកេហិ គតេន, បដិបន្នេនាតិ អត្ថោ. អប្បមាណេនាតិ ផរណអប្បមាណតាយ អប្បមាណេន. អវេរេនាតិ អកុសលវេរបុគ្គលវេររហិតេន. អព្យាបជ្ឈេនាតិ កោធទុក្ខវជ្ជិតេន. សព្ពមេតំ ពុទ្ធានុស្សតិចិត្តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. បរតោបិ ឯសេវ នយោ. វិសុទ្ធិធម្មាតិ វិសុជ្ឈនសភាវា. ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ ឆ អនុស្សតិដ្ឋានានិ មិស្សកានេវ កថិតានីតិ.

៧. បឋមសមយសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ មនោភាវនីយស្សាតិ ឯត្ថ មនំ ភាវេតិ វឌ្ឍេតីតិ មនោភាវនីយោ. ទស្សនាយាតិ ទស្សនត្ថំ. និស្សរណន្តិ និគ្គមនំ វូបសមនំ. ធម្មំ ទេសេតីតិ កាមរាគប្បជហនត្ថាយ អសុភកម្មដ្ឋានំ កថេតិ. ទុតិយវារាទីសុ ព្យាបាទប្បហានាយ មេត្តាកម្មដ្ឋានំ, ថិនមិទ្ធប្បហានាយ ថិនមិទ្ធវិនោទនកម្មដ្ឋានំ, អាលោកសញ្ញំ វា វីរិយារម្ភវត្ថុអាទីនំ វា អញ្ញតរំ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចប្បហានាយ សមថកម្មដ្ឋានំ, វិចិកិច្ឆាបហានាយ តិណ្ណំ រតនានំ គុណកថំ កថេន្តោ ធម្មំ ទេសេតីតិ វេទិតព្ពោ. អាគម្មាតិ អារព្ភ. មនសិករោតោតិ អារម្មណវសេន ចិត្តេ ករោន្តស្ស. អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតីតិ អនន្តរាយេន អាសវានំ ខយោ ហោតិ.

៨. ទុតិយសមយសុត្តវណ្ណនា

២៨. អដ្ឋមេ មណ្ឌលមាឡេតិ ភោជនសាលាយ. ចារិត្តកិលមថោតិ បិណ្ឌបាតចរិយាយ ឧប្បន្នកិលមថោ. ភត្តកិលមថោតិ ភត្តទរថោ. វិហារបច្ឆាយាយន្តិ វិហារបច្ចន្តេ ឆាយាយ. យទេវស្ស ទិវា សមាធិនិមិត្តំ មនសិកតំ ហោតីតិ យំ ឯវ តស្ស តតោ បុរិមទិវសភាគេ សមថនិមិត្តំ ចិត្តេ កតំ ហោតិ. តទេវស្ស តស្មិំ សមយេ សមុទាចរតីតិ តំយេវ ឯតស្ស តស្មិំ សមយេ ទិវាវិហារេ និសិន្នស្ស មនោទ្វារេ សញ្ចរតិ. ឱជដ្ឋាយីតិ ឱជាយ ឋិតោ បតិដ្ឋិតោ. ផាសុកស្ស ហោតីតិ ផាសុកំ អស្ស ហោតិ. សម្មុខាតិ កថេន្តស្ស សម្មុខដ្ឋានេ. សុតន្តិ សោតេន សុតំ. បដិគ្គហិតន្តិ ចិត្តេន បដិគ្គហិតំ.

៩. ឧទាយីសុត្តវណ្ណនា

២៩. នវមេ ឧទាយិន្តិ លាឡុទាយិត្ថេរំ. សុណោមហំ, អាវុសោតិ, អាវុសោ, នាហំ ពធិរោ, សុណាមិ ភគវតោ វចនំ, បញ្ហំ បន ឧបបរិក្ខាមីតិ. អធិចិត្តន្តិ សមាធិវិបស្សនាចិត្តំ. ឥទំ, ភន្តេ, អនុស្សតិដ្ឋានន្តិ ឥទំ ឈានត្តយសង្ខាតំ អនុស្សតិការណំ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារាយ សំវត្តតីតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ សុខវិហារត្ថាយ បវត្តតិ. អាលោកសញ្ញន្តិ អាលោកនិមិត្តេ ឧប្បន្នសញ្ញំ. ទិវា សញ្ញំ អធិដ្ឋាតីតិ ទិវាតិ សញ្ញំ ឋបេតិ. យថា ទិវា តថា រត្តិន្តិ យថានេន ទិវា អាលោកសញ្ញា មនសិកតា, រត្តិម្បិ តថេវ តំ មនសិ ករោតិ. យថា រត្តិំ តថា ទិវាតិ យថា វានេន រត្តិំ អាលោកសញ្ញា មនសិកតា, ទិវាបិ តំ តថេវ មនសិ ករោតិ. វិវដេនាតិ បាកដេន. អបរិយោនទ្ធេនាតិ នីវរណេហិ អនោនទ្ធេន. សប្បភាសំ ចិត្តំ ភាវេតីតិ ទិព្ពចក្ខុញាណត្ថាយ សហោភាសកំ ចិត្តំ ព្រូហេតិ វឌ្ឍេតិ. យំ បន ‘‘អាលោកសញ្ញំ មនសិ ករោតី’’តិ វុត្តំ, តំ ថិនមិទ្ធវិនោទនាលោកសញ្ញំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ទិព្ពចក្ខុញាណាលោកន្តិ វេទិតព្ពំ. ញាណទស្សនប្បដិលាភាយាតិ ទិព្ពចក្ខុសង្ខាតស្ស ញាណទស្សនស្ស បដិលាភាយ.

ឥមមេវ កាយន្តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ សព្ពាការេន វិត្ថារតោ វិសុទ្ធិមគ្គេ កាយគតាសតិកម្មដ្ឋានេ វុត្តំ. កាមរាគប្បហានាយាតិ បញ្ចកាមគុណិកស្ស រាគស្ស បហានត្ថាយ. សេយ្យថាបិ បស្សេយ្យាតិ យថា បស្សេយ្យ. សរីរន្តិ មតសរីរំ. សិវថិកាយ ឆឌ្ឌិតន្តិ សុសានេ អបវិទ្ធំ. ឯកាហំ មតស្ស អស្សាតិ ឯកាហមតំ. ទ្វីហំ មតស្ស អស្សាតិ ទ្វីហមតំ. តីហំ មតស្ស អស្សាតិ តីហមតំ. ភស្តា វិយ វាយុនា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា យថានុក្កមំ សមុគ្គតេន សូនភាវេន ធុមាតត្តា ឧទ្ធុមាតំ, ឧទ្ធុមាតមេវ ឧទ្ធុមាតកំ. បដិកូលត្តា វា កុច្ឆិតំ ឧទ្ធុមាតន្តិ ឧទ្ធុមាតកំ. វិនីលំ វុច្ចតិ វិបរិភិន្នវណ្ណំ, វិនីលមេវ វិនីលកំ. បដិកូលត្តា វា កុច្ឆិតំ វិនីលន្តិ វិនីលកំ. មំសុស្សទដ្ឋានេសុ រត្តវណ្ណស្ស បុព្ពសន្និចយដ្ឋានេសុ សេតវណ្ណស្ស យេភុយ្យេន ច នីលវណ្ណស្ស នីលដ្ឋានេ នីលសាដកបារុតស្សេវ ឆវសរីរស្សេតំ អធិវចនំ. បរិភិន្នដ្ឋានេហិ នវហិ វា វណមុខេហិ វិស្សន្ទមានំ បុព្ពំ វិបុព្ពំ, វិបុព្ពមេវ វិបុព្ពកំ. បដិកូលត្តា វា កុច្ឆិតំ វិបុព្ពន្តិ វិបុព្ពកំ. វិបុព្ពកំ ជាតំ តថាភាវំ គតន្តិ វិបុព្ពកជាតំ.

សោ ឥមមេវ កាយន្តិ សោ ភិក្ខុ ឥមំ អត្តនោ កាយំ តេន កាយេន សទ្ធិំ ញាណេន ឧបសំហរតិ ឧបនេតិ. កថំ? អយម្បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវី ឯវំអនតីតោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អាយុ ឧស្មា វិញ្ញាណន្តិ ឥមេសំ តិណ្ណំ ធម្មានំ អត្ថិតាយ អយំ កាយោ ឋានគមនាទិខមោ ហោតិ, ឥមេសំ បន វិគមា អយម្បិ ឯវំធម្មោ ឯវំបូតិកសភាវោយេវាតិ. ឯវំភាវីតិ ឯវមេវំ ឧទ្ធុមាតាទិភេទោ ភវិស្សតិ. ឯវំ អនតីតោតិ ឯវំ ឧទ្ធុមាតាទិភាវំ អនតិក្កន្តោ.

ខជ្ជមានន្តិ ឧទរាទីសុ និសីទិត្វា ឧទរមំសឱដ្ឋមំសអក្ខិកមំសាទីនិ លុញ្ចិត្វា លុញ្ចិត្វា ខាទិយមានំ. សមំសលោហិតន្តិ សេសាវសេសមំសលោហិតយុត្តំ. និម្មំសលោហិតមក្ខិតន្តិ មំសេ ខីណេបិ លោហិតំ ន សុស្សតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘និម្មំសលោហិតមក្ខិត’’ន្តិ. អញ្ញេនាតិ អញ្ញេន ទិសាភាគេន. ហត្ថដ្ឋិកន្តិ ចតុសដ្ឋិភេទម្បិ ហត្ថដ្ឋិកំ បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ វិប្បកិណ្ណំ. បាទដ្ឋិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តេរោវស្សិកានីតិ អតិក្កន្តសំវច្ឆរានិ. បូតីនីតិ អព្ភោកាសេ ឋិតានិ វាតាតបវុដ្ឋិសម្ផស្សេន តេរោវស្សិកានេវ បូតីនិ ហោន្តិ, អន្តោភូមិគតានិ បន ចិរតរំ តិដ្ឋន្តិ. ចុណ្ណកជាតានីតិ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ហុត្វា វិប្បកិណ្ណានិ. សព្ពត្ថ សោ ឥមមេវាតិ វុត្តនយេន ខជ្ជមានាទីនំ វសេន យោជនា កាតព្ពា. អស្មិមានសមុគ្ឃាតាយាតិ អស្មីតិ បវត្តស្ស នវវិធស្ស មានស្ស សមុគ្ឃាតត្ថាយ. អនេកធាតុបដិវេធាយាតិ អនេកធាតូនំ បដិវិជ្ឈនត្ថាយ. សតោវ អភិក្កមតីតិ គច្ឆន្តោ សតិបញ្ញាហិ សមន្នាគតោវ គច្ឆតិ. សតោវ បដិក្កមតីតិ បដិនិវត្តន្តោបិ សតិបញ្ញាហិ សមន្នាគតោវ និវត្តតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. សតិសម្បជញ្ញាយាតិ សតិយា ច ញាណស្ស ច អត្ថាយ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ សតិញាណានិ មិស្សកានិ កថិតានីតិ.

១០. អនុត្តរិយសុត្តវណ្ណនា

៣០. ទសមេ ឧច្ចាវចន្តិ យំ កិញ្ចិ មហន្តខុទ្ទកំ, ឧច្ចនីចំ វា. ហីនន្តិ និហីនំ. គម្មន្តិ គាមវាសិកានំ ទស្សនំ. បោថុជ្ជនិកន្តិ បុថុជ្ជនានំ សន្តកំ. អនរិយន្តិ ន អរិយំ ន ឧត្តមំ ន បរិសុទ្ធំ. អនត្ថសំហិតន្តិ ន អត្ថសន្និស្សិតំ. ន និព្ពិទាយាតិ ន វដ្ដេ និព្ពិន្ទនត្ថាយ. ន វិរាគាយាតិ ន រាគាទីនំ វិរជ្ជនត្ថាយ. ន និរោធាយាតិ ន រាគាទីនំ អប្បវត្តិនិរោធាយ. ន ឧបសមាយាតិ ន រាគាទីនំ វូបសមនត្ថាយ. ន អភិញ្ញាយាតិ ន អភិជាននត្ថាយ. ន សម្ពោធាយាតិ ន សម្ពោធិសង្ខាតស្ស ចតុមគ្គញាណស្ស បដិវិជ្ឈនត្ថាយ. ន និព្ពានាយាតិ ន និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ.

និវិដ្ឋសទ្ធោតិ បតិដ្ឋិតសទ្ធោ. និវិដ្ឋបេមោតិ បតិដ្ឋិតបេមោ. ឯកន្តគតោតិ ឯកន្តំ គតោ, អចលប្បត្តោតិ អត្ថោ. អភិប្បសន្នោតិ អតិវិយ បសន្នោ. ឯតទានុត្តរិយន្តិ ឯតំ អនុត្តរំ. ហត្ថិស្មិម្បិ សិក្ខតីតិ ហត្ថិនិមិត្តំ សិក្ខិតព្ពំ ហត្ថិសិប្បំ សិក្ខតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឧច្ចាវចន្តិ មហន្តខុទ្ទកំ សិប្បំ សិក្ខតិ.

ឧបដ្ឋិតា បារិចរិយេតិ បារិចរិយាយ បច្ចុបដ្ឋិតា. ភាវយន្តិ អនុស្សតិន្តិ អនុត្តរំ អនុស្សតិំ ភាវេន្តិ. វិវេកប្បដិសំយុត្តន្តិ និព្ពាននិស្សិតំ កត្វា. ខេមន្តិ និរុបទ្ទវំ. អមតគាមិនន្តិ និព្ពានគាមិនំ, អរិយមគ្គំ ភាវេន្តីតិ អត្ថោ. អប្បមាទេ បមោទិតាតិ សតិយា អវិប្បវាសសង្ខាតេ អប្បមាទេ អាមោទិតា បមោទិតា. និបកាតិ នេបក្កេន សមន្នាគតា. សីលសំវុតាតិ សីលេន សំវុតា បិហិតា. តេ វេ កាលេន បច្ចេន្តីតិ តេ វេ យុត្តប្បយុត្តកាលេ ជានន្តិ. យត្ថ ទុក្ខំ និរុជ្ឈតីតិ យស្មិំ ឋានេ សកលំ វដ្ដទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ, តំ អមតំ មហានិព្ពានំ តេ ភិក្ខូ ជានន្តីតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ឆ អនុត្តរិយានិ មិស្សកានិ កថិតានីតិ.

អនុត្តរិយវគ្គោ តតិយោ.