(២០) ៥. ព្រាហ្មណវគ្គោ

១. សោណសុត្តវណ្ណនា

១៩១. បញ្ចមស្ស បឋមេ ព្រាហ្មណធម្មាតិ ព្រាហ្មណសភាវា. សុនខេសូតិ កុក្កុរេសុ. នេវ កិណន្តិ ន វិក្កិណន្តីតិ ន គណ្ហន្តា កិណន្តិ, ន ទទន្តា វិក្កិណន្តិ. សម្បិយេនេវ សំវាសំ សំពន្ធាយ សម្បវត្តេន្តីតិ បិយោ បិយំ ឧបសង្កមិត្វា បវេណិយា ពន្ធនត្ថំ សំវាសំ បវត្តយន្តិ. ឧទរាវទេហកន្តិ ឧទរំ អវទិហិត្វា ឧបចិនិត្វា បូរេត្វា. អវសេសំ អាទាយ បក្កមន្តីតិ យំ ភុញ្ជិតុំ ន សក្កោន្តិ, តំ ភណ្ឌិកំ កត្វា គហេត្វា គច្ឆន្តិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថិតំ.

២. ទោណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

១៩២. ទុតិយេ ត្វម្បិ នោតិ ត្វម្បិ នុ. បវត្តារោតិ បវត្តយិតារោ. យេសន្តិ យេសំ សន្តកំ. មន្តបទន្តិ វេទសង្ខាតំ មន្តមេវ. គីតន្តិ អដ្ឋកាទីហិ ទសហិ បោរាណកព្រាហ្មណេហិ សរសម្បត្តិវសេន សជ្ឈាយិតំ. បវុត្តន្តិ អញ្ញេសំ វុត្តំ, វាចិតន្តិ អត្ថោ. សមីហិតន្តិ សមុបព្យូឡ្ហំ រាសិកតំ, បិណ្ឌំ កត្វា ឋបិតន្តិ អត្ថោ. តទនុគាយន្តីតិ ឯតរហិ ព្រាហ្មណា តំ តេហិ បុព្ពេហិ គីតំ អនុគាយន្តិ អនុសជ្ឈាយន្តិ. តទនុភាសន្តីតិ តំ អនុភាសន្តិ. ឥទំ បុរិមស្សេវ វេវចនំ. ភាសិតមនុភាសន្តីតិ តេហិ ភាសិតំ អនុភាសន្តិ. សជ្ឈាយិតមនុសជ្ឈាយន្តីតិ តេហិ សជ្ឈាយិតំ អនុសជ្ឈាយន្តិ. វាចិតមនុវាចេន្តីតិ តេហិ អញ្ញេសំ វាចិតំ អនុវាចេន្តិ. សេយ្យថិទន្តិ តេ កតមេតិ អត្ថោ. អដ្ឋកោតិអាទីនិ តេសំ នាមានិ. តេ កិរ ទិព្ពេន ចក្ខុនា ឱលោកេត្វា បរូបឃាតំ អកត្វា កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បាវចនេន សហ សំសន្ទេត្វា មន្តេ គន្ថេសុំ. អបរាបរេ បន ព្រាហ្មណា បាណាតិបាតាទីនិ បក្ខិបិត្វា តយោ វេទេ ភិន្ទិត្វា ពុទ្ធវចនេន សទ្ធិំ វិរុទ្ធេ អកំសុ. ត្យាស្សុ’មេតិ ឯត្ថ អស្សូតិ និបាតមត្តំ, តេ ព្រាហ្មណា ឥមេ បញ្ច ព្រាហ្មណេ បញ្ញាបេន្តីតិ អត្ថោ.

មន្តេ អធីយមានោតិ វេទេ សជ្ឈាយន្តោ គណ្ហន្តោ. អាចរិយធនន្តិ អាចរិយទក្ខិណំ អាចរិយភាគំ. ន ឥស្សត្ថេនាតិ ន យោធាជីវកម្មេន ឧប្បាទេតិ. ន រាជបោរិសេនាតិ ន រាជុបដ្ឋាកភាវេន. កេវលំ ភិក្ខាចរិយាយាតិ សុទ្ធាយ ភិក្ខាចរិយាយ ឯវ. កបាលំ អនតិមញ្ញមានោតិ តំ ភិក្ខាភាជនំ អនតិមញ្ញមានោ. សោ ហិ បុណ្ណបត្តំ អាទាយ សីសំ ន្ហាតោ កុលទ្វារេសុ ឋត្វា ‘‘អហំ អដ្ឋចត្តាលីស វស្សានិ កោមារព្រហ្មចរិយំ ចរិំ, មន្តាបិ មេ គហិតា, អាចរិយស្ស អាចរិយធនំ ទស្សាមិ, ធនំ មេ ទេថា’’តិ យាចតិ. តំ សុត្វា មនុស្សា យថាសត្តិ យថាពលំ អដ្ឋបិ សោឡសបិ សតម្បិ សហស្សម្បិ ទេន្តិ. ឯវំ សកលគាមំ ចរិត្វា លទ្ធធនំ អាចរិយស្ស និយ្យាទេតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ឯវំ ខោ ទោណ ព្រាហ្មណោ ព្រហ្មសមោ ហោតីតិ ឯវំ ព្រហ្មវិហារេហិ សមន្នាគតត្តា ព្រាហ្មណោ ព្រហ្មសមោ នាម ហោតិ.

នេវ កយេន ន វិក្កយេនាតិ នេវ អត្តនា កយំ កត្វា គណ្ហាតិ, ន បរេន វិក្កយំ កត្វា ទិន្នំ. ឧទកូបស្សដ្ឋន្តិ ឧទកេន ឧបស្សដ្ឋំ បរិច្ចត្តំ. សោ ហិ យស្មិំ កុលេ វយប្បត្តា ទារិកា អត្ថិ, គន្ត្វា តស្ស ទ្វារេ តិដ្ឋតិ. ‘‘កស្មា ឋិតោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘អហំ អដ្ឋចត្តាលីស វស្សានិ កោមារព្រហ្មចរិយំ ចរិំ, តំ សព្ពំ តុម្ហាកំ ទេមិ, តុម្ហេ មយ្ហំ ទារិកំ ទេថា’’តិ វទតិ. តេ ទារិកំ អានេត្វា តស្ស ហត្ថេ ឧទកំ បាតេត្វា ទេន្តិ. សោ តំ ឧទកូបស្សដ្ឋំ ភរិយំ គណ្ហិត្វា គច្ឆតិ. អតិមីឡ្ហជោតិ អតិមីឡ្ហេ មហាគូថរាសិម្ហិ ជាតោ. តស្ស សាតិ តស្ស ឯសា. ន ទវត្ថាតិ ន កីឡនត្ថា. ន រតត្ថាតិ ន កាមរតិអត្ថា. មេថុនំ ឧប្បាទេត្វាតិ ធីតរំ វា បុត្តំ វា ឧប្បាទេត្វា ‘‘ឥទានិ បវេណិ ឃដីយិស្សតី’’តិ និក្ខមិត្វា បព្ពជតិ. សុគតិំ សគ្គំ លោកន្តិ ព្រហ្មលោកមេវ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទេវសមោ ហោតីតិ ទិព្ពវិហារេហិ សមន្នាគតត្តា ទេវសមោ នាម ហោតិ.

តមេវ បុត្តស្សាទំ និកាមយមានោតិ យ្វាស្ស ធីតរំ វា បុត្តំ វា ជាតំ ទិស្វា បុត្តបេមំ បុត្តស្សាទោ ឧប្បជ្ជតិ, តំ បត្ថយមានោ ឥច្ឆមានោ. កុដុម្ពំ អជ្ឈាវសតីតិ កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា កុដុម្ពមជ្ឈេ វសតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

៣. សង្គារវសុត្តវណ្ណនា

១៩៣. តតិយេ បគេវាតិ បឋមញ្ញេវ. កាមរាគបរិយុដ្ឋិតេនាតិ កាមរាគគ្គហិតេន. កាមរាគបរេតេនាតិ កាមរាគានុគតេន. និស្សរណន្តិ តិវិធំ កាមរាគស្ស និស្សរណំ វិក្ខម្ភននិស្សរណំ, តទង្គនិស្សរណំ, សមុច្ឆេទនិស្សរណន្តិ. តត្ថ អសុភេ បឋមជ្ឈានំ វិក្ខម្ភននិស្សរណំ នាម, វិបស្សនា តទង្គនិស្សរណំ នាម, អរហត្តមគ្គោ សមុច្ឆេទនិស្សរណំ នាម. តំ តិវិធម្បិ នប្បជានាតីតិ អត្ថោ. អត្តត្ថម្បីតិអាទីសុ អរហត្តសង្ខាតោ អត្តនោ អត្ថោ អត្តត្ថោ នាម, បច្ចយទាយកានំ អត្ថោ បរត្ថោ នាម, ស្វេវ ទុវិធោ ឧភយត្ថោ នាម. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អយំ បន វិសេសោ – ព្យាបាទស្ស និស្សរណន្តិអាទីសុ ហិ ទ្វេវ និស្សរណានិ វិក្ខម្ភននិស្សរណញ្ច សមុច្ឆេទនិស្សរណញ្ច. តត្ថ ព្យាបាទស្ស តាវ មេត្តាយ បឋមជ្ឈានំ វិក្ខម្ភននិស្សរណំ នាម, អនាគាមិមគ្គោ សមុច្ឆេទនិស្សរណំ, ថិនមិទ្ធស្ស អាលោកសញ្ញា វិក្ខម្ភននិស្សរណំ, អរហត្តមគ្គោ សមុច្ឆេទនិស្សរណំ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស យោ កោចិ សមថោ វិក្ខម្ភននិស្សរណំ, ឧទ្ធច្ចស្ស បនេត្ថ អរហត្តមគ្គោ, កុក្កុច្ចស្ស អនាគាមិមគ្គោ សមុច្ឆេទនិស្សរណំ. វិចិកិច្ឆាយ ធម្មវវត្ថានំ វិក្ខម្ភននិស្សរណំ, បឋមមគ្គោ សមុច្ឆេទនិស្សរណំ.

យា បនេត្ថ សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ឧទបត្តោ សំសដ្ឋោ លាខាយ វាតិអាទិកា ឧបមា វុត្តា, តាសុ ឧទបត្តោតិ ឧទកភរិតា បាតិ. សំសដ្ឋោតិ វណ្ណភេទករណវសេន សំសដ្ឋោ. ឧក្កុធិតោតិ កុធិតោ. ឧស្សទកជាតោតិ ឧសុមកជាតោ. សេវាលបណកបរិយោនទ្ធោតិ តិលពីជកាទិភេទេន សេវាលេន វា នីលមណ្ឌូកបិដ្ឋិវណ្ណេន វា ឧទកបិដ្ឋិំ ឆាទេត្វា និព្ពត្តេន បណកេន បរិយោនទ្ធោ. វាតេរិតោតិ វាតេន ឯរិតោ កម្បិតោ. អាវិលោតិ អប្បសន្នោ. លុឡិតោតិ អសន្និសិន្នោ. កលលីភូតោតិ កទ្ទមីភូតោ. អន្ធការេ និក្ខិត្តោតិ កោដ្ឋកន្តរាទិភេទេ អនាលោកដ្ឋានេ ឋបិតោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ភគវា តីហិ ភវេហិ ទេសនំ និវដ្ដេត្វា អរហត្តនិកូដេន និដ្ឋបេសិ, ព្រាហ្មណោ បន សរណមត្តេ បតិដ្ឋិតោតិ.

៤. ការណបាលីសុត្តវណ្ណនា

១៩៤. ចតុត្ថេ ការណបាលីតិ បាលោតិ តស្ស នាមំ, រាជកុលានំ បន កម្មន្តេ ការេតីតិ ការណបាលី នាម ជាតោ. កម្មន្តំ ការេតីតិ បាតោវ ឧដ្ឋាយ ទ្វារដ្ដាលកបាការេ អកតេ ការេតិ, ជិណ្ណេ បដិជគ្គាបេតិ. បិង្គិយានិំ ព្រាហ្មណន្តិ ឯវំនាមកំ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋិតំ អរិយសាវកំ ព្រាហ្មណំ. សោ កិរ បាតោវ ឧដ្ឋាយ គន្ធមាលាទីនិ គាហាបេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា នគរំ អាគច្ឆតិ, ឥទំ ព្រាហ្មណស្ស ទេវសិកំ វត្តន្តិ. តំ សោ ឯវំ វត្តំ កត្វា អាគច្ឆន្តំ អទ្ទស. ឯតទវោចាតិ ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ បញ្ញវា ញាណុត្តរោ, កហំ នុ ខោ បាតោវ គន្ត្វា អាគច្ឆតី’’តិ ចិន្តេត្វា អនុក្កមេន សន្តិកំ អាគតំ សញ្ជានិត្វា ‘‘ហន្ទ កុតោ នូ’’តិអាទិវចនំ អវោច.

តត្ថ ទិវា ទិវស្សាតិ ទិវសស្សាបិ ទិវា, មជ្ឈន្ហិកកាលេតិ អត្ថោ. បណ្ឌិតោ មញ្ញេតិ ភវំ បិង្គិយានី សមណំ គោតមំ បណ្ឌិតោតិ មញ្ញតិ, ឧទាហុ នោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. កោ ចាហំ, ភោតិ, ភោ, សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយជាននេ អហំ កោ នាម? កោ ច សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ជានិស្សាមីតិ កុតោ ចាហំ សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ជានិស្សាមិ, កេន នាម ការណេន ជានិស្សាមីតិ ឯវំ សព្ពថាបិ អត្តនោ អជាននភាវំ ទីបេតិ. សោបិ នូនស្ស តាទិសោវាតិ យោ សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ជានេយ្យ, សោបិ នូន ទស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ តាទិសោ ពុទ្ធោយេវ ភវេយ្យ. សិនេរុំ វា ហិ បថវិំ វា អាកាសំ វា បមេតុកាមេន តប្បមាណោ ទណ្ឌោ វា រជ្ជុ វា លទ្ធុំ វដ្ដតិ, សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញំ ជានន្តេនបិ តស្ស ញាណសទិសមេវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ លទ្ធុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. អាទរវសេន បនេត្ថ អាមេឌិតំ កតំ. ឧឡារាយាតិ ឧត្តមាយ សេដ្ឋាយ. កោ ចាហំ, ភោតិ, ភោ, អហំ សមណស្ស គោតមស្ស បសំសនេ កោ នាម. កោ ច សមណំ គោតមំ បសំសិស្សាមីតិ កេន ការណេន បសំសិស្សាមិ.

បសត្ថប្បសត្ថោតិ សព្ពគុណានំ ឧបរិ ចរេហិ សព្ពលោកបសត្ថេហិ អត្តនោ គុណេហេវ បសត្ថោ, ន តស្ស អញ្ញេហិ បសំសនកិច្ចំ អត្ថិ. យថា ហិ ចម្បកបុប្ផំ វា នីលុប្បលំ វា បទុមំ វា លោហិតចន្ទនំ វា អត្តនោ វណ្ណគន្ធសិរិយាវ បាសាទិកញ្ចេវ សុគន្ធញ្ច, ន តស្ស អាគន្តុកេហិ វណ្ណគន្ធេហិ ថោមនកិច្ចំ អត្ថិ. យថា ច មណិរតនំ វា ចន្ទមណ្ឌលំ វា អត្តនោ អាលោកេនេវ ឱភាសតិ, ន តស្ស អញ្ញេន ឱភាសនកិច្ចំ អត្ថិ, ឯវំ សមណោ គោតមោ សព្ពលោកបសត្ថេហិ អត្តនោ គុណេហេវ បសត្ថោ ថោមិតោ, សព្ពលោកស្ស សេដ្ឋតំ បាបិតោ. ន តស្ស អញ្ញេន បសំសនកិច្ចំ អត្ថិ.

បសត្ថេហិ វា បសត្ថោតិបិ បសត្ថប្បសត្ថោ. កេ បន បសត្ថា នាម? រាជា បសេនទិ កោសលោ កាសិកោសលវាសិកេហិ បសត្ថោ, ពិម្ពិសារោ អង្គមគធវាសីហិ, វេសាលិកា លិច្ឆវី វជ្ជិតដ្ឋវាសីហិ បសត្ថា, បាវេយ្យកា មល្លា កោសិនារកា មល្លា អញ្ញេបិ តេ តេ ខត្តិយា តេហិ តេហិ ជានបទេហិ បសត្ថា, ចង្កិអាទយោ ព្រាហ្មណា ព្រាហ្មណគណេហិ, អនាថបិណ្ឌិកាទយោ ឧបាសកា ឧបាសកគណេហិ, វិសាខាអាទិកា ឧបាសិកា អនេកសតាហិ ឧបាសិកាហិ, សកុលុទាយិអាទយោ បរិព្ពាជកា អនេកេហិ បរិព្ពាជកសតេហិ, ឧប្បលវណ្ណត្ថេរិអាទិកា មហាសាវិកា អនេកេហិ ភិក្ខុនិសតេហិ, សារិបុត្តត្ថេរាទយោ មហាថេរា អនេកសតេហិ ភិក្ខូហិ, សក្កាទយោ ទេវា អនេកសហស្សេហិ ទេវេហិ, មហាព្រហ្មាទយោ ព្រហ្មានោ អនេកសហស្សេហិ ព្រហ្មេហិ បសត្ថា. តេ សព្ពេបិ ទសពលំ ថោមេន្តិ វណ្ណេន្តិ បសំសន្តីតិ ភគវា ‘‘បសត្ថប្បសត្ថោ’’តិ វុច្ចតិ. អត្ថវសន្តិ អត្ថានិសំសំ.

អថស្ស សោ អត្តនោ បសាទការណំ អាចិក្ខន្តោ សេយ្យថាបិ, ភោ, បុរិសោតិអាទិមាហ. តត្ថ អគ្គរសបរិតិត្តោតិ ភោជនរសេសុ បាយាសោ ស្នេហរសេសុ គោសប្បិ, កសាវរសេសុ ខុទ្ទកមធុ អនេឡកំ, មធុររសេសុ សក្ករាតិ ឯវមាទយោ អគ្គរសា នាម. តេសុ យេន កេនចិ បរិតិត្តោ អាកណ្ឋប្បមាណំ ភុញ្ជិត្វា ឋិតោ. អញ្ញេសំ ហីនានន្តិ អគ្គរសេហិ អញ្ញេសំ ហីនរសានំ. សុត្តសោតិ សុត្តតោ, សុត្តភាវេនាតិ អត្ថោ. សេសុបិ ឯសេវ នយោ. តតោ តតោតិ សុត្តាទីសុ តតោ តតោ. អញ្ញេសំ បុថុសមណព្រាហ្មណាប្បវាទានន្តិ យេ អញ្ញេសំ បុថូនំ សមណព្រាហ្មណានំ លទ្ធិសង្ខាតប្បវាទា, តេសំ. ន បិហេតីតិ ន បត្ថេតិ, តេ កថិយមានេ សោតុម្បិ ន ឥច្ឆតិ. ជិឃច្ឆាទុព្ពល្យបរេតោតិ ជិឃច្ឆាយ ចេវ ទុព្ពលភាវេន ច អនុគតោ. មធុបិណ្ឌិកន្តិ សាលិបិដ្ឋំ ភជ្ជិត្វា ចតុមធុរេន យោជេត្វា កតំ ពទ្ធសត្តុបិណ្ឌិកំ, មធុរបូវមេវ វា. អធិគច្ឆេយ្យាតិ លភេយ្យ. អសេចនកន្តិ មធុរភាវករណត្ថាយ អញ្ញេន រសេន អនាសិត្តកំ ឱជវន្តំ បណីតរសំ.

ហរិចន្ទនស្សាតិ សុវណ្ណវណ្ណចន្ទនស្ស. លោហិតចន្ទនស្សាតិ រត្តវណ្ណចន្ទនស្ស. សុរភិគន្ធន្តិ សុគន្ធំ. ទរថាទយោ វដ្ដទរថា, វដ្ដកិលមថា, វដ្ដបរិឡាហា ឯវ. ឧទានំ ឧទានេសីតិ ឧទាហារំ ឧទាហរិ. យថា ហិ យំ តេលំ មានំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, វិស្សន្ទិត្វា គច្ឆតិ, តំ អវសេកោតិ វុច្ចតិ. យញ្ច ជលំ តឡាកំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, អជ្ឈោត្ថរិត្វា គច្ឆតិ, តំ ឱឃោតិ វុច្ចតិ. ឯវមេវំ យំ បីតិវចនំ ហទយំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, អធិកំ ហុត្វា អន្តោ អសណ្ឋហិត្វា ពហិ និក្ខមតិ, តំ ឧទានន្តិ វុច្ចតិ. ឯវរូបំ បីតិមយវចនំ និច្ឆារេសីតិ អត្ថោ.

៥. បិង្គិយានីសុត្តវណ្ណនា

១៩៥. បញ្ចមេ នីលាតិ ឥទំ សព្ពសង្គាហិកំ. នីលវណ្ណាតិអាទិ តស្សេវ វិភាគទស្សនំ. តត្ថ ន តេសំ បកតិវណ្ណោ នីលោ, នីលវិលេបនវិលិត្តត្តា បនេតំ វុត្តំ. នីលវត្ថាតិ បដទុកូលកោសេយ្យាទីនិបិ តេសំ នីលានេវ ហោន្តិ. នីលាលង្ការាតិ នីលមណីហិ នីលបុប្ផេហិ អលង្កតា, តេសំ ហត្ថាលង្ការ-អស្សាលង្ការ-រថាលង្ការ-សាណិវិតានកញ្ចុកាបិ សព្ពេ នីលាយេវ ហោន្តិ. ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បទុមំ យថាតិ យថា សតបត្តំ រត្តបទុមំ. កោកនទន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. បាតោតិ បគេវ សុរិយុគ្គមនកាលេ. សិយាតិ ភវេយ្យ. អវីតគន្ធន្តិ អវិគតគន្ធំ. អង្គីរសន្តិ ភគវតោ អង្គមង្គេហិ រស្មិយោ និច្ឆរន្តិ, តស្មា អង្គីរសោតិ វុច្ចតិ. តបន្តមាទិច្ចមិវន្តលិក្ខេតិ ទ្វិសហស្សទីបបរិវារេសុ ចតូសុ មហាទីបេសុ អាលោកករណវសេន អន្តលិក្ខេ តបន្តំ អាទិច្ចំ វិយ វិរោចមានំ. អង្គីរសំ បស្សាតិ អត្តានមេវ វា មហាជនំ វា សន្ធាយ ឯវំ វទតិ.

៦. មហាសុបិនសុត្តវណ្ណនា

១៩៦. ឆដ្ឋេ មហាសុបិនាតិ មហន្តេហិ បុរិសេហិ បស្សិតព្ពតោ មហន្តានញ្ច អត្ថានំ និមិត្តភាវតោ មហាសុបិនា. បាតុរហេសុន្តិ បាកដា អហេសុំ. តត្ថ សុបិនំ បស្សន្តោ ចតូហិ ការណេហិ បស្សតិ ធាតុក្ខោភតោ វា អនុភូតបុព្ពតោ វា ទេវតោបសំហារតោ វា បុព្ពនិមិត្តតោ វាតិ.

តត្ថ បិត្តាទីនំ ខោភករណបច្ចយប្បយោគេន ខុភិតធាតុកោ ធាតុក្ខោភតោ សុបិនំ បស្សតិ. បស្សន្តោ ច នានាវិធំ សុបិនំ បស្សតិ បព្ពតា បតន្តោ វិយ, អាកាសេន គច្ឆន្តោ វិយ, វាឡមិគហត្ថិចោរាទីហិ អនុពទ្ធោ វិយ ច. អនុភូតបុព្ពតោ បស្សន្តោ បុព្ពេ អនុភូតបុព្ពំ អារម្មណំ បស្សតិ. ទេវតោបសំហារតោ បស្សន្តស្ស ទេវតា អត្ថកាមតាយ វា អនត្ថកាមតាយ វា អត្ថាយ វា អនត្ថាយ វា នានាវិធានិ អារម្មណានិ ឧបសំហរន្តិ. សោ តាសំ ទេវតានំ អានុភាវេន តានិ អារម្មណានិ បស្សតិ. បុព្ពនិមិត្តតោ បស្សន្តោ បុញ្ញាបុញ្ញវសេន ឧប្បជ្ជិតុកាមស្ស អត្ថស្ស វា អនត្ថស្ស វា បុព្ពនិមិត្តភូតំ សុបិនំ បស្សតិ ពោធិសត្តមាតា វិយ បុត្តបដិលាភនិមិត្តំ, កោសលរាជា វិយ សោឡស សុបិនេ, អយមេវ ភគវា ពោធិសត្តភូតោ ឥមេ បញ្ច មហាសុបិនេ វិយ ចាតិ.

តត្ថ យំ ធាតុក្ខោភតោ អនុភូតបុព្ពតោ ច សុបិនេ បស្សតិ, ន តំ សច្ចំ ហោតិ. យំ ទេវតោបសំហារតោ បស្សតិ, តំ សច្ចំ វា ហោតិ អលិកំ វា. កុទ្ធា ហិ ទេវតា ឧបាយេន វិនាសេតុកាមា វិបរីតម្បិ កត្វា ទស្សេន្តិ. យំ បន បុព្ពនិមិត្តតោ បស្សតិ, តំ ឯកន្តំ សច្ចមេវ ហោតិ. ឯតេសំ ចតុន្នំ មូលការណានំ សំសគ្គភេទតោបិ សុបិនភេទោ ហោតិយេវ.

តំ បនេតំ ចតុព្ពិធម្បិ សុបិនំ សេខបុថុជ្ជនាវ បស្សន្តិ អប្បហីនវិបល្លាសត្តា, អសេខា ន បស្សន្តិ បហីនវិបល្លាសត្តា. កិំ បនេតំ បស្សន្តោ សុត្តោ បស្សតិ បដិពុទ្ធោ, ឧទាហុ នេវ សុត្តោ ន បដិពុទ្ធោតិ? កិញ្ចេត្ថ យទិ តាវ សុត្តោ បស្សតិ, អភិធម្មវិរោធោ អាបជ្ជតិ. ភវង្គចិត្តេន ហិ សុបតិ, តំ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណំ រាគាទិសម្បយុត្តំ វា ន ហោតិ. សុបិនំ បស្សន្តស្ស ច ឦទិសានិ ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. អថ បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, វិនយវិរោធោ អាបជ្ជតិ. យញ្ហិ បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, តំ សព្ពោហារិកចិត្តេន បស្សតិ. សព្ពោហារិកចិត្តេន ច កតេ វីតិក្កមេ អនាបត្តិ នាម នត្ថិ. សុបិនំ បស្សន្តេន បន កតេបិ វីតិក្កមេ ឯកន្តំ អនាបត្តិ ឯវ. អថ នេវ សុត្តោ ន បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, ន នាម បស្សតិ. ឯវញ្ច សតិ សុបិនស្ស អភាវោ ច អាបជ្ជតិ? ន អភាវោ. កស្មា? យស្មា កបិមិទ្ធបរេតោ បស្សតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘កបិមិទ្ធបរេតោ ខោ, មហារាជ, សុបិនំ បស្សតី’’តិ.

កបិមិទ្ធបរេតោតិ មក្កដនិទ្ទាយ យុត្តោ. យថា ហិ មក្កដស្ស និទ្ទា លហុបរិវត្តា ហោតិ, ឯវំ យា និទ្ទា បុនប្បុនំ កុសលាទិចិត្តវោកិណ្ណត្តា លហុបរិវត្តា, យស្សា បវត្តិយំ បុនប្បុនំ ភវង្គតោ ឧត្តរណំ ហោតិ, តាយ យុត្តោ សុបិនំ បស្សតិ. តេនាយំ សុបិនោ កុសលោបិ ហោតិ អកុសលោបិ អព្យាកតោបិ. តត្ថ សុបិនន្តេ ចេតិយវន្ទនធម្មស្សវនធម្មទេសនាទីនិ ករោន្តស្ស កុសលោ, បាណាតិបាតាទីនិ ករោន្តស្ស អកុសលោ, ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តោ អាវជ្ជនតទារម្មណក្ខណេ អព្យាកតោតិ វេទិតព្ពោ. ស្វាយំ ទុព្ពលវត្ថុកត្តា ចេតនាយ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ អសមត្ថោ. បវត្តេ បន អញ្ញេហិ កុសលាកុសលេហិ ឧបត្ថម្ភិតោ វិបាកំ ទេតិ. កិញ្ចាបិ វិបាកំ ទេតិ, អថ ខោ អវិសយេ ឧប្បន្នត្តា អព្ពោហារិកាវ សុបិនន្តចេតនា. សោ បនេស សុបិនោ កាលវសេនបិ ទិវា តាវ ទិដ្ឋោ ន សមេតិ, តថា បឋមយាមេ មជ្ឈិមយាមេ បច្ឆិមយាមេ ច. ពលវបច្ចូសេ បន អសិតបីតខាយិតេ សម្មា បរិណាមំ គតេ កាយស្មិំ ឱជាយ បតិដ្ឋិតាយ អរុណេ ឧគ្គច្ឆមានេវ ទិដ្ឋោ សុបិនោ សមេតិ. ឥដ្ឋនិមិត្តំ សុបិនំ បស្សន្តោ ឥដ្ឋំ បដិលភតិ, អនិដ្ឋនិមិត្តំ បស្សន្តោ អនិដ្ឋំ.

ឥមេ បន បញ្ច មហាសុបិនេ នេវ លោកិយមហាជនោ បស្សតិ, ន មហារាជានោ, ន ចក្កវត្តិរាជានោ, ន អគ្គសាវកា, ន បច្ចេកពុទ្ធា, ន សម្មាសម្ពុទ្ធា, ឯកោ សព្ពញ្ញុពោធិសត្តោយេវ បស្សតិ. អម្ហាកំ បន ពោធិសត្តោ កទា ឥមេ សុបិនេ បស្សីតិ? ‘‘ស្វេ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ ចាតុទ្ទសិយំ បក្ខស្ស រត្តិវិភាយនកាលេ បស្សិ. តេរសិយន្តិបិ វទន្តិយេវ. សោ ឥមេ សុបិនេ ទិស្វា ឧដ្ឋាយ បល្លង្កំ អាភុញ្ជិត្វា និសិន្នោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ មយា កបិលវត្ថុនគរេ ឥមេ សុបិនា ទិដ្ឋា អស្សុ, បិតុ មហារាជស្ស កថេយ្យំ. សចេ បន មេ មាតា ជីវេយ្យ, តស្សា កថេយ្យំ. ឥមស្មិំ ខោ បន ឋានេ ឥមេសំ បដិគ្គាហកោ នាម នត្ថិ, អហមេវ បដិគណ្ហិស្សាមី’’តិ. តតោ ‘‘ឥទំ ឥមស្ស បុព្ពនិមិត្តំ ឥទំ ឥមស្សា’’តិ សយមេវ សុបិនេ បដិគ្គណ្ហិត្វា ឧរុវេលគាមេ សុជាតាយ ទិន្នំ បាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ ពោធិំ បត្វា អនុក្កមេន ជេតវនេ វិហរន្តោ អត្តនោ មកុលពុទ្ធកាលេ ទិដ្ឋេ បញ្ច មហាសុបិនេ វិត្ថារេតុំ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

តត្ថ មហាបថវីតិ ចក្កវាឡគព្ភំ បូរេត្វា ឋិតា មហាបថវី. មហាសយនំ អហោសីតិ សិរិសយនំ អហោសិ. ឱហិតោតិ ឋបិតោ. សោ បន ន ឧទកស្មិំយេវ ឋបិតោ អហោសិ, អថ ខោ បាចីនសមុទ្ទស្ស ឧបរូបរិភាគេន គន្ត្វា បាចីនចក្កវាឡមត្ថកេ ឋបិតោ អហោសីតិ វេទិតព្ពោ. បច្ឆិមេ សមុទ្ទេ ទក្ខិណេ សមុទ្ទេតិ ឯតេសុបិ ឯសេវ នយោ. តិរិយា នាម តិណជាតីតិ ទព្ពតិណំ វុច្ចតិ. នាភិយា ឧគ្គន្ត្វា នភំ អាហច្ច ឋិតា អហោសីតិ នង្គលមត្តេន រត្តទណ្ឌេន នាភិតោ ឧគ្គន្ត្វា បស្សន្តស្ស បស្សន្តស្សេវ វិទត្ថិមត្តំ រតនមត្តំ ព្យាមមត្តំ យដ្ឋិមត្តំ គាវុតមត្តំ អឌ្ឍយោជនមត្តំ យោជនមត្តន្តិ ឯវំ ឧគ្គន្ត្វា ឧគ្គន្ត្វា អនេកយោជនសហស្សំ នភំ អាហច្ច ឋិតា អហោសិ. បាទេហិ ឧស្សក្កិត្វាតិ អគ្គនខតោ បដ្ឋាយ បាទេហិ អភិរុហិត្វា. នានាវណ្ណាតិ ឯកោ នីលវណ្ណោ, ឯកោ បីតវណ្ណោ, ឯកោ លោហិតវណ្ណោ, ឯកោ បណ្ឌុបលាសវណ្ណោតិ ឯវំ នានាវណ្ណា. សេតាតិ បណ្ឌរា បរិសុទ្ធា. មហតោ មីឡ្ហបព្ពតស្សាតិ តិយោជនុព្ពេធស្ស គូថបព្ពតស្ស. ឧបរូបរិ ចង្កមតីតិ មត្ថកមត្ថកេ ចង្កមតិ. ទីឃាយុកពុទ្ធា បន តិយោជនិកេ មីឡ្ហបព្ពតេ អនុបវិសិត្វា និសិន្នា វិយ ហោន្តិ.

ឯវំ ឯត្តកេន ឋានេន បុព្ពនិមិត្តានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សហ បុព្ពនិមិត្តេហិ បដិលាភំ ទស្សេតុំ យម្បិ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពគុណទាយកត្តា ពុទ្ធានំ អរហត្តមគ្គោ អនុត្តរា សម្មាសម្ពោធិ នាម. តស្មា យំ សោ ចក្កវាឡមហាបថវិំ សិរិសយនភូតំ អទ្ទស, តំ ពុទ្ធភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ ហិមវន្តបព្ពតរាជានំ ពិម្ពោហនំ អទ្ទស, តំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណពិម្ពោហនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ ចត្តារោ ហត្ថបាទេ ចក្កវាឡមត្ថកេ ឋិតេ អទ្ទស, តំ ធម្មចក្កស្ស អប្បដិវត្តិយភាវេ បុព្ពនិមិត្តំ. យំ អត្តានំ ឧត្តានកំ និបន្នំ អទ្ទស, តំ តីសុ ភវេសុ អវកុជ្ជានំ សត្តានំ ឧត្តានមុខភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា បស្សន្តោ វិយ អហោសិ, តំ ទិព្ពចក្ខុបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ យាវ ភវគ្គា ឯកាលោកំ អហោសិ, តំ អនាវរណញាណស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. សេសំ បាឡិវសេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

៧. វស្សសុត្តវណ្ណនា

១៩៧. សត្តមេ នេមិត្តាតិ និមិត្តបាឋកា. តេជោធាតុ បកុប្បតីតិ មហាអគ្គិក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ. បាណិនា ឧទកំ សម្បដិច្ឆិត្វាតិ ឧប្បន្នំ ឧតុសមុដ្ឋានំ ឧទកំ តិយោជនសតេន ហត្ថេន បដិគ្គហេត្វា. បមត្តា ហោន្តីតិ អត្តនោ កីឡាយ បមត្តា ហោន្តិ វិប្បវុដ្ឋសតិនោ. តេសញ្ហិ សកាយ រតិយា ‘‘រមាមា’’តិ ចិត្តេ ឧប្បន្នេ អកាលេបិ ទេវោ វស្សតិ, តទភាវេ ន វស្សតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘ន កាលវស្ស’’ន្តិ. អដ្ឋមនវមានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

១០. និស្សារណីយសុត្តវណ្ណនា

២០០. ទសមេ និស្សារណីយាតិ និស្សដា វិសញ្ញុត្តា. ធាតុយោតិ អត្តសុញ្ញសភាវា. កាមំ មនសិករោតោតិ កាមំ មនសិករោន្តស្ស, អសុភជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ អគទំ គហេត្វា វិសំ វីមំសន្តោ វិយ វីមំសនត្ថំ កាមាភិមុខំ ចិត្តំ បេសេន្តស្សាតិ អត្ថោ. ន បក្ខន្ទតីតិ នប្បវិសតិ. នប្បសីទតីតិ បសាទំ នាបជ្ជតិ. ន សន្តិដ្ឋតីតិ នប្បតិដ្ឋហតិ. ន វិមុច្ចតីតិ ន អធិមុច្ចតិ. យថា បន កុក្កុដបត្តំ វា ន្ហារុទទ្ទុលំ វា អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តំ បដិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវដ្ដតិ ន សំបសារីយតិ, ឯវំ បដិលីយតិ ន សំបសារីយតិ. នេក្ខម្មំ ខោ បនាតិ ឥធ នេក្ខម្មំ នាម អសុភេសុ បឋមជ្ឈានំ, តទស្ស មនសិករោតោ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. តស្ស តំ ចិត្តន្តិ តស្ស តំ អសុភជ្ឈានចិត្តំ. សុគតន្តិ គោចរេ គតត្តា សុដ្ឋុ គតំ. សុភាវិតន្តិ អហានភាគិយត្តា សុដ្ឋុ ភាវិតំ. សុវុដ្ឋិតន្តិ កាមតោ វុដ្ឋិតំ. សុវិមុត្តន្តិ កាមេហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តំ. កាមបច្ចយា អាសវា នាម កាមហេតុកា ចត្តារោ អាសវា. វិឃាតាតិ ទុក្ខា. បរិឡាហាតិ កាមរាគបរិឡាហា. ន សោ តំ វេទនំ វេទិយតីតិ សោ តំ កាមវេទនំ វិឃាតបរិឡាហវេទនញ្ច ន វេទិយតិ. ឥទមក្ខាតំ កាមានំ និស្សរណន្តិ ឥទំ អសុភជ្ឈានំ កាមេហិ និស្សដត្តា កាមានំ និស្សរណន្តិ អក្ខាតំ. យោ បន តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តោ តតិយមគ្គំ បត្វា អនាគាមិផលេន និព្ពានំ ទិស្វា ‘‘បុន កាមា នាម នត្ថី’’តិ ជានាតិ. តស្ស ចិត្តំ អច្ចន្តនិស្សរណមេវ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អយំ បន វិសេសោ – ទុតិយវារេ មេត្តាឈានានិ ព្យាបាទស្ស និស្សរណំ នាម. តតិយវារេ ករុណាឈានានិ វិហិំសាយ និស្សរណំ នាម. ចតុត្ថវារេ អរូបជ្ឈានានិ រូបានំ និស្សរណំ នាម. អច្ចន្តនិស្សរណញ្ចេត្ថ អរហត្តផលំ យោជេតព្ពំ. បញ្ចមវារេ សក្កាយំ មនសិករោតោតិ សុទ្ធសង្ខារេ បរិគ្គណ្ហិត្វា អរហត្តំ បត្តស្ស សុក្ខវិបស្សកស្ស ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ វីមំសនត្ថំ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធាភិមុខំ ចិត្តំ បេសេន្តស្ស. ឥទមក្ខាតំ សក្កាយស្ស និស្សរណន្តិ ឥទំ អរហត្តមគ្គេន ច ផលេន ច និព្ពានំ ទិស្វា ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ‘‘បុន សក្កាយោ នត្ថី’’តិ ឧប្បន្នំ អរហត្តផលសមាបត្តិចិត្តំ សក្កាយស្ស និស្សរណន្តិ អក្ខាតំ. ឥទានិ ឯវំ សក្កាយនិស្សរណំ និរោធំ បត្វា ឋិតស្ស ខីណាសវស្ស វណ្ណំ កថេន្តោ តស្ស កាមនន្ទីបិ នានុសេតីតិអាទិមាហ. តត្ថ នានុសេតីតិ ន និព្ពត្តតិ. អននុសយាតិ អនិព្ពត្តិយា. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ព្រាហ្មណវគ្គោ បញ្ចមោ.