៤. ចតុត្ថបណ្ណាសកំ

(១៦) ១. សទ្ធម្មវគ្គោ

១. បឋមសម្មត្តនិយាមសុត្តវណ្ណនា

១៥១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ អភព្ពោ និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តន្តិ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តភូតំ មគ្គនិយាមំ ឱក្កមិតុំ អភព្ពោ អភាជនំ. កថំ បរិភោតីតិអាទីសុ ‘‘កិំ កថា នាម ឯសា’’តិ វទន្តោ កថំ បរិភោតិ នាម. ‘‘កិំ នាមេស កថេតិ, កិំ អយំ ជានាតី’’តិ វទន្តោ កថិកំ បរិភោតិ នាម. ‘‘មយំ កិំ ជានាម, កុតោ អម្ហាកំ ឯតំ សោតុំ ពល’’ន្តិ វទន្តោ អត្តានំ បរិភោតិ នាម. វិបរិយាយេន សុក្កបក្ខោ វេទិតព្ពោ.

២. ទុតិយសម្មត្តនិយាមសុត្តវណ្ណនា

១៥២. ទុតិយេ អនញ្ញាតេ អញ្ញាតមានីតិ អវិញ្ញាតស្មិំយេវ ‘‘វិញ្ញាតមិទំ មយា’’តិ ឯវំមានី.

៣. តតិយសម្មត្តនិយាមសុត្តវណ្ណនា

១៥៣. តតិយេ មក្ខី ធម្មំ សុណាតីតិ មក្ខី ហុត្វា គុណមក្ខនចិត្តេន ធម្មំ សុណាតិ. ឧបារម្ភចិត្តោតិ និគ្គហារោបនចិត្តោ. រន្ធគវេសីតិ គុណរន្ធំ គុណច្ឆិទ្ទំ គវេសន្តោ.

៤. បឋមសទ្ធម្មសម្មោសសុត្តវណ្ណនា

១៥៤. ចតុត្ថេ ន សក្កច្ចំ ធម្មំ សុណន្តីតិ ឱហិតសោតា សុកតការិនោ ហុត្វា ន សុណន្តិ. ន បរិយាបុណន្តីតិ យថាសុតំ ធម្មំ វឡញ្ជន្តាបិ សក្កច្ចំ ន វឡញ្ជេន្តិ. បញ្ចមំ ឧត្តានមេវ.

៦. តតិយសទ្ធម្មសម្មោសសុត្តវណ្ណនា

១៥៦. ឆដ្ឋេ អប្បដិសរណោតិ អប្បតិដ្ឋោ. អាចរិយា ហិ សុត្តន្តស្ស បដិសរណំ នាម, តេសំ អភាវា អប្បដិសរណោ ហោតិ. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

៧. ទុក្កថាសុត្តវណ្ណនា

១៥៧. សត្តមេ បុគ្គលំ ឧបនិធាយាតិ តំ តំ បុគ្គលំ ឧបនិក្ខិបិត្វា, សក្ខិំ កត្វាតិ អត្ថោ. កច្ឆមានាយាតិ កថិយមានាយ. សេសមេត្ថ អដ្ឋមញ្ច ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

៩. ឧទាយីសុត្តវណ្ណនា

១៥៩. នវមេ អនុបុព្ពិំ កថំ កថេស្សាមីតិ ទានានន្តរំ សីលំ, សីលានន្តរំ សគ្គន្តិ ឯវំ ទេសនានុបុព្ពិំ កថំ វា, យំ យំ សុត្តបទំ វា គាថាបទំ វា និក្ខិត្តំ ហោតិ, តស្ស តស្ស អនុរូបកថំ កថេស្សាមីតិ ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេត្វា បរេសំ ធម្មោ ទេសេតព្ពោ. បរិយាយទស្សាវីតិ តស្ស តស្ស អត្ថស្ស តំ តំ ការណំ ទស្សេន្តោ. ការណញ្ហិ ឥធ បរិយាយោតិ វុត្តំ. អនុទ្ទយតំ បដិច្ចាតិ ‘‘មហាសម្ពាធប្បត្តេ សត្តេ សម្ពាធតោ មោចេស្សាមី’’តិ អនុកម្បំ អាគម្ម. ន អាមិសន្តរោតិ ន អាមិសហេតុកោ, អត្តនោ ចតុបច្ចយលាភំ អនាសីសន្តោតិ អត្ថោ. អត្តានញ្ច បរញ្ច អនុបហច្ចាតិ អត្តុក្កំសនបរវម្ភនាទិវសេន អត្តានញ្ច បរញ្ច គុណុបឃាតេន អនុបហន្ត្វា.

១០. ទុប្បដិវិនោទយសុត្តវណ្ណនា

១៦០. ទសមេ ទុប្បដិវិនោទយាតិ យានិ ហស្សាទីនិ កិច្ចានិ និប្ផាទេតុំ ឋានានិ ឧប្បន្នានិ ហោន្តិ, តេសុ មត្ថកំ អសម្បត្តេសុ អន្តរាយេវ ទុន្នីហារា ទុវិក្ខម្ភយា ហោន្តិ. បដិភានន្តិ កថេតុកាមតា វុច្ចតិ. ឥមានិ បញ្ច ទុប្បដិវិនោទយានិ, ន សុប្បដិវិនោទយានិ. ឧបាយេន បន ការណេន អនុរូបាហិ បច្ចវេក្ខណអនុសាសនាទីហិ សក្កា បដិវិនោទេតុន្តិ.

សទ្ធម្មវគ្គោ បឋមោ.

(១៧) ២. អាឃាតវគ្គោ

១. បឋមអាឃាតបដិវិនយសុត្តវណ្ណនា

១៦១. ទុតិយស្ស បឋមេ អាឃាតំ បដិវិនេន្តិ វូបសមេន្តីតិ អាឃាតបដិវិនយា. យត្ថ ភិក្ខុនោ ឧប្បន្នោ អាឃាតោ សព្ពសោ បដិវិនេតព្ពោតិ យត្ថ អារម្មណេ ភិក្ខុនោ អាឃាតោ ឧប្បន្នោ ហោតិ, តត្ថ សោ សព្ពោ ឥមេហិ បញ្ចហិ បដិវិនោទេតព្ពោតិ អត្ថោ. មេត្តា តស្មិំ បុគ្គលេ ភាវេតព្ពាតិ តិកចតុក្កជ្ឈានវសេន មេត្តា ភាវេតព្ពា. ករុណាយបិ ឯសេវ នយោ. ឧបេក្ខា បន ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានវសេន ភាវេតព្ពា. យស្មា បន យំ បុគ្គលំ បស្សតោ ចិត្តំ ន និព្ពាតិ, តស្មិំ មុទិតា ន សណ្ឋហតិ, តស្មា សា ន វុត្តា. អសតិអមនសិការោតិ យថា សោ បុគ្គលោ ន ឧបដ្ឋាតិ, កុដ្ដាទីហិ អន្តរិតោ វិយ ហោតិ, ឯវំ តស្មិំ អសតិអមនសិការោ អាបជ្ជិតព្ពោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ.

២. ទុតិយអាឃាតបដិវិនយសុត្តវណ្ណនា

១៦២. ទុតិយេ អាឃាតោ ឯតេសុ បដិវិនេតព្ពោតិ អាឃាតបដិវិនយា. អាឃាតោ ឯតេហិ បដិវិនេតព្ពោតិបិ អាឃាតបដិវិនយា. បដិវិនយោតិ ហិ បដិវិនយវត្ថូនម្បិ បដិវិនយការណានម្បិ ឯតំ អធិវចនំ, តទុភយម្បិ ឥធ វដ្ដតិ. បញ្ច ហិ បុគ្គលា បដិវិនយវត្ថូ ហោន្តិ បញ្ចហិ ឧបមាហិ បញ្ច បដិបត្តិយោ បដិវិនយការណានិ. លភតិ ច កាលេន កាលំ ចេតសោ វិវរំ ចេតសោ បសាទន្តិ កាលេ កាលេ សមថវិបស្សនាចិត្តស្ស ឧប្បន្នោកាសសង្ខាតំ វិវរញ្ចេវ សទ្ធាសម្បន្នភាវសង្ខាតំ បសាទញ្ច លភតិ.

រថិយាយាតិ អន្តរវីថិយំ. នន្តកន្តិ បិលោតិកខណ្ឌំ. និគ្គហេត្វាតិ អក្កមិត្វា. យោ តត្ថ សារោតិ យំ តត្ថ ថិរដ្ឋានំ. តំ បរិបាតេត្វាតិ តំ លុញ្ចិត្វា. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ បំសុកូលិកោ វិយ មេត្តាវិហារី ទដ្ឋព្ពោ, រថិយាយ នន្តកំ វិយ វេរិបុគ្គលោ, ទុព្ពលដ្ឋានំ វិយ អបរិសុទ្ធកាយសមាចារតា, ថិរដ្ឋានំ វិយ បរិសុទ្ធវចីសមាចារតា, ទុព្ពលដ្ឋានំ ឆឌ្ឌេត្វា ថិរដ្ឋានំ អាទាយ គន្ត្វា សិព្ពិត្វា រជិត្វា បារុបិត្វា វិចរណកាលោ វិយ អបរិសុទ្ធកាយសមាចារតំ អមនសិកត្វា បរិសុទ្ធវចីសមាចារតំ មនសិកត្វា វេរិម្ហិ ចិត្តុប្បាទំ និព្ពាបេត្វា ផាសុវិហារកាលោ ទដ្ឋព្ពោ.

សេវាលបណកបរិយោនទ្ធាតិ សេវាលេន ច ឧទកបប្បដកេន ច បដិច្ឆន្នា. ឃម្មបរេតោតិ ឃម្មេន អនុគតោ. កិលន្តោតិ មគ្គកិលន្តោ. តសិតោតិ តណ្ហាភិភូតោ. បិបាសិតោតិ បានីយំ បាតុកាមោ. អបវិយូហិត្វាតិ អបនេត្វា. បិវិត្វាតិ បសន្នឧទកំ បិវិត្វា. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឃម្មាភិតត្តោ បុរិសោ វិយ មេត្តាវិហារី ទដ្ឋព្ពោ, សេវាលបណកំ វិយ អបរិសុទ្ធវចីសមាចារតា, បសន្នឧទកំ វិយ បរិសុទ្ធកាយសមាចារតា, សេវាលបណកំ អបព្យូហិត្វា បសន្នោទកំ បិវិត្វា គមនំ វិយ អបរិសុទ្ធវចីសមាចារតំ អមនសិកត្វា បរិសុទ្ធកាយសមាចារតំ មនសិកត្វា វេរិម្ហិ ចិត្តុប្បាទំ និព្ពាបេត្វា ផាសុវិហារកាលោ ទដ្ឋព្ពោ.

ខោភេស្សាមីតិ ចាលេស្សាមិ. លោឡេស្សាមីតិ អាកុលំ ករិស្សាមិ. អបេយ្យម្បិ តំ ករិស្សាមីតិ បិវិតុំ អសក្កុណេយ្យំ ករិស្សាមិ. ចតុក្កុណ្ឌិកោតិ ជាណូហិ ច ហត្ថេហិ ច ភូមិយំ បតិដ្ឋានេន ចតុក្កុណ្ឌិកោ ហុត្វា. គោបីតកំ បិវិត្វាតិ គាវិយោ វិយ មុខេន អាកឌ្ឍេន្តោ បិវិត្វា. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឃម្មាភិតត្តោ បុរិសោ វិយ មេត្តាវិហារី ទដ្ឋព្ពោ, គោបទំ វិយ វេរិបុគ្គលោ, គោបទេ បរិត្តឧទកំ វិយ តស្សព្ភន្តរេ បរិត្តគុណោ, ចតុក្កុណ្ឌិកស្ស គោបីតកំ បិវិត្វា បក្កមនំ វិយ តស្ស អបរិសុទ្ធកាយវចីសមាចារតំ អមនសិកត្វា យំ សោ កាលេន កាលំ ធម្មស្សវនំ និស្សាយ ចេតសោ វិវរប្បសាទសង្ខាតំ បីតិបាមោជ្ជំ លភតិ, តំ មនសិកត្វា ចិត្តុប្បាទនិព្ពាបនំ វេទិតព្ពំ.

អាពាធិកោតិ ឥរិយាបថភញ្ជនកេន វិសភាគាពាធេន អាពាធិកោ. បុរតោបិស្សាតិ បុរតោបិ ភវេយ្យ. អនយព្យសនន្តិ អវឌ្ឍិវិនាសំ. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ សោ អនាថគិលានោ វិយ សព្ពកណ្ហធម្មសមន្នាគតោ បុគ្គលោ, អទ្ធានមគ្គោ វិយ អនមតគ្គសំសារោ, បុរតោ ច បច្ឆតោ ច គាមានំ ទូរភាវោ វិយ និព្ពានស្ស ទូរភាវោ, សប្បាយភោជនានំ អលាភោ វិយ សាមញ្ញផលភោជនានំ អលាភោ, សប្បាយភេសជ្ជានំ អលាភោ វិយ សមថវិបស្សនានំ អភាវោ, បតិរូបឧបដ្ឋាកានំ អលាភោ វិយ ឱវាទានុសាសនីហិ កិលេសតិកិច្ឆកានំ អភាវោ, គាមន្តនាយកស្ស អលាភោ វិយ និព្ពានសម្បាបកស្ស តថាគតស្ស វា តថាគតសាវកស្ស វា អលទ្ធភាវោ, អញ្ញតរស្ស បុរិសស្ស ទិស្វា ការុញ្ញុបដ្ឋានំ វិយ តស្មិំ បុគ្គលេ មេត្តាវិហារិកស្ស ការុញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា ចិត្តនិព្ពាបនំ វេទិតព្ពំ.

អច្ឆោទកាតិ បសន្នោទកា. សាតោទកាតិ មធុរោទកា. សីតោទកាតិ តនុសីតសលិលា. សេតកាតិ ឩមិភិជ្ជនដ្ឋានេសុ សេតវណ្ណា. សុបតិត្ថាតិ សមតិត្ថា. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឃម្មាភិតត្តោ បុរិសោ វិយ មេត្តាវិហារី ទដ្ឋព្ពោ, សា បោក្ខរណី វិយ បរិសុទ្ធសព្ពទ្វារោ បុរិសោ, ន្ហត្វា បិវិត្វា បច្ចុត្តរិត្វា រុក្ខច្ឆាយាយ និបជ្ជិត្វា យថាកាមំ គមនំ វិយ តេសុ ទ្វារេសុ យំ ឥច្ឆតិ, តំ អារម្មណំ កត្វា ចិត្តនិព្ពាបនំ វេទិតព្ពំ. តតិយចតុត្ថានិ ហេដ្ឋា វុត្តនយានេវ.

៥. បញ្ហបុច្ឆាសុត្តវណ្ណនា

១៦៥. បញ្ចមេ បរិភវន្តិ បរិភវន្តោ, ឯវំ បរិភវិស្សាមីតិ បរិភវនត្ថាយ បុច្ឆតីតិ អត្ថោ. អញ្ញាតុកាមោតិ ជានិតុកាមោ ហុត្វា.

៦. និរោធសុត្តវណ្ណនា

១៦៦. ឆដ្ឋេ អត្ថេតំ ឋានន្តិ អត្ថិ ឯតំ ការណំ. នោ ចេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អញ្ញំ អារាធេយ្យាតិ នោ ចេ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ អរហត្តំ បាបុណេយ្យ. កពឡីការាហារភក្ខានំ ទេវានន្តិ កាមាវចរទេវានំ. អញ្ញតរំ មនោមយំ កាយន្តិ ឈានមនេន និព្ពត្តំ អញ្ញតរំ សុទ្ធាវាសព្រហ្មកាយំ. ឧទាយីតិ លាឡុទាយី. សោ ហិ ‘‘មនោមយ’’ន្តិ សុត្វា ‘‘អារុប្បេ ន ភវិតព្ព’’ន្តិ បដិពាហិ. ថេរោ ‘‘សារិបុត្តោ កិំ ជានាតិ, យស្ស សម្មុខា ឯវំ ភិក្ខូ វចនំ បដិក្កោសន្តី’’តិ ឯវំ ពាលានំ លទ្ធិឧប្បត្តិបដិពាហនត្ថំ តំ វចនំ អនធិវាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ.

អត្ថិ នាមាតិ អមរិសនត្ថេ និបាតោ. តេនេវ ចេត្ថ ‘‘អជ្ឈុបេក្ខិស្សថា’’តិ អនាគតវចនំ កតំ. អយញ្ហេត្ថត្ថោ – អានន្ទ, តុម្ហេ ថេរំ ភិក្ខុំ វិហេឋិយមានំ អជ្ឈុបេក្ខថ, ន វោ ឯតំ មរិសយាមិ ន សហាមិ នាធិវាសេមីតិ. កស្មា បន ភគវា អានន្ទថេរំយេវ ឯវមាហាតិ? ធម្មភណ្ឌាគារិកត្តា. ធម្មភណ្ឌាគារិកស្ស ហិ ឯវំ វទន្តោ បដិពាហិតុំ ភារោ. អបិចេស សារិបុត្តត្ថេរស្ស បិយសហាយោ, តេនាបិស្ស ឯស ភារោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ភគវា អានន្ទត្ថេរំ គរហន្តោ ឯវមាហ, ន បនេសា តស្សេវ គរហា, សម្មុខីភូតានំ សព្ពេសំយេវ គរហាតិ វេទិតព្ពា. វិហារន្តិ គន្ធកុដិំ.

អនច្ឆរិយន្តិ ន អច្ឆរិយំ. យថាតិ ការណវចនំ. អាយស្មន្តំយេវេត្ថ ឧបវានំ បដិភាសេយ្យាតិ ឯត្ថ ភគវតា ច ឯវំ ឯតទេវ ការណំ អារព្ភ ឧទាហដេ អាយស្មតោយេវ ឧបវានស្ស បដិវចនំ បដិភាតុ ឧបដ្ឋាតូតិ ទីបេតិ. សារជ្ជំ ឱក្កន្តន្តិ ទោមនស្សំ អនុបវិដ្ឋំ. សីលវាតិអាទីហិ ខីណាសវសីលាទីនិយេវ កថិតានិ. ខណ្ឌិច្ចេនាតិអាទីនិ សក្ការាទីនំ ការណបុច្ឆាវសេន វុត្តានិ. កិំ ខណ្ឌិច្ចាទីហិ ការណេហិ តំ តំ សព្រហ្មចារិំ សក្ករេយ្យុន្តិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ.

៧. ចោទនាសុត្តវណ្ណនា

១៦៧. សត្តមេ ចោទកេនាតិ វត្ថុសន្ទស្សនា អាបត្តិសន្ទស្សនា សំវាសប្បដិក្ខេបោ សាមីចិប្បដិក្ខេបោតិ ចតូហិ ចោទនាវត្ថូហិ ចោទយមានេន. កាលេន វក្ខាមិ នោ អកាលេនាតិ ឯត្ថ ចុទិតកស្ស កាលោ កថិតោ, ន ចោទកស្ស. បរំ ចោទេន្តេន ហិ បរិសមជ្ឈេ វា ឧបោសថបវារណគ្គេ វា អាសនសាលាភោជនសាលាទីសុ វា ន ចោទេតព្ពោ, ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នកាលេ ‘‘ករោតាយស្មា ឱកាសំ, អហំ អាយស្មន្តំ វត្តុកាមោ’’តិ ឯវំ ឱកាសំ ការេត្វា ចោទេតព្ពោ. បុគ្គលំ បន ឧបបរិក្ខិត្វា យោ លោលបុគ្គលោ អភូតំ វត្វា ភិក្ខូនំ អយសំ អារោបេតិ, សោ ឱកាសកម្មំ វិនាបិ ចោទេតព្ពោ. ភូតេនាតិ តច្ឆេន សភាវេន. សណ្ហេនាតិ មដ្ឋេន មុទុកេន. អត្ថសំហិតេនាតិ អត្ថកាមតាយ ហិតកាមតាយ ឧបេតេន. អវិប្បដិសារោ ឧបទហាតព្ពោតិ អមង្កុភាវោ ឧបនេតព្ពោ. អលំ តេ អវិប្បដិសារាយាតិ យុត្តំ តេ អមង្កុភាវាយ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ. អដ្ឋមំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា បាកដមេវ.

៩. ខិប្បនិសន្តិសុត្តវណ្ណនា

១៦៩. នវមេ ខិប្បំ និសាមយតិ ឧបធារេតីតិ ខិប្បនិសន្តិ. សុគ្គហិតំ កត្វា គណ្ហាតីតិ សុគ្គហិតគ្គាហី. អត្ថកុសលោតិ អដ្ឋកថាយ ឆេកោ. ធម្មកុសលោតិ បាឡិយំ ឆេកោ. និរុត្តិកុសលោតិ និរុត្តិវចនេសុ ឆេកោ. ព្យញ្ជនកុសលោតិ អក្ខរប្បភេទេ ឆេកោ. បុព្ពាបរកុសលោតិ អត្ថបុព្ពាបរំ, ធម្មបុព្ពាបរំ, អក្ខរបុព្ពាបរំ, ព្យញ្ជនបុព្ពាបរំ, អនុសន្ធិបុព្ពាបរន្តិ ឥមស្មិំ បញ្ចវិធេ បុព្ពាបរេ ឆេកោ. តត្ថ អត្ថបុព្ពាបរកុសលោតិ ហេដ្ឋា អត្ថេន ឧបរិ អត្ថំ ជានាតិ, ឧបរិ អត្ថេន ហេដ្ឋា អត្ថំ ជានាតិ. កថំ? សោ ហិ ហេដ្ឋា អត្ថំ ឋបេត្វា ឧបរិ អត្ថេ វុត្តេ ‘‘ហេដ្ឋា អត្ថោ អត្ថី’’តិ ជានាតិ. ឧបរិ អត្ថំ ឋបេត្វា ហេដ្ឋា អត្ថេ វុត្តេបិ ‘‘ឧបរិ អត្ថោ អត្ថី’’តិ ជានាតិ. ឧភតោ ឋបេត្វា មជ្ឈេ អត្ថេ វុត្តេ ‘‘ឧភតោ អត្ថោ អត្ថី’’តិ ជានាតិ. មជ្ឈេ អត្ថំ ឋបេត្វា ឧភតោភាគេសុ អត្ថេ វុត្តេ ‘‘មជ្ឈេ អត្ថោ អត្ថី’’តិ ជានាតិ. ធម្មបុព្ពាបរាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អនុសន្ធិបុព្ពាបរេ បន សីលំ អាទិំ កត្វា អារទ្ធេ សុត្តន្តេ មត្ថកេ ឆសុ អភិញ្ញាសុ អាគតាសុ ‘‘យថានុសន្ធិំ យថានុបរិច្ឆេទំ សុត្តន្តោ គតោ’’តិ ជានាតិ. ទិដ្ឋិវសេន អារទ្ធេ ឧបរិ សច្ចេសុ អាគតេសុបិ ‘‘យថានុសន្ធិនា គតោ’’តិ ជានាតិ. កលហភណ្ឌនវសេន អារទ្ធេ ឧបរិ សារណីយធម្មេសុ អាគតេសុបិ, ទ្វត្តិំសតិរច្ឆានកថាវសេន អារទ្ធេ ឧបរិ ទសកថាវត្ថូសុ (អ. និ. ១០.៦៩; ឧទា.៣១) អាគតេសុបិ ‘‘យថានុសន្ធិនា គតោ’’តិ ជានាតីតិ.

១០. ភទ្ទជិសុត្តវណ្ណនា

១៧០. ទសមេ អភិភូតិ អភិភវិត្វា ឋិតោ ជេដ្ឋកោ. អនភិភូតោតិ អញ្ញេហិ អនភិភូតោ. អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសវចនេ និបាតោ. ទស្សនវសេន ទសោ, សព្ពំ បស្សតីតិ អធិប្បាយោ. វសវត្តីតិ សព្ពំ ជនំ វសេ វត្តេតិ. យថា បស្សតោតិ ឥដ្ឋារម្មណំ វា ហោតុ អនិដ្ឋារម្មណំ វា, យេនាការេន តំ បស្សន្តស្ស. អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតីតិ អនន្តរាយេវ អរហត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យថា សុណតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អថ វា យំ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និរន្តរមេវ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, តំ តស្ស អរហត្តំ ចក្ខុវិញ្ញាណានន្តរំ នាម ហោតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ឥទំ ទស្សនានំ អគ្គន្តិ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ.

យថា សុខិតស្សាតិ យេន មគ្គសុខេន សុខិតស្ស. អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតីតិ សមនន្តរមេវ អរហត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥទំ សុខានំ អគ្គន្តិ ឥទំ មគ្គសុខំ សុខានំ ឧត្តមំ. យថា សញ្ញិស្សាតិ ឥធាបិ មគ្គសញ្ញាវ អធិប្បេតា. យថា ភូតស្សាតិ យស្មិំ ភវេ យស្មិំ អត្តភាវេ ឋិតស្ស. អនន្តរាតិ អនន្តរាយេន អរហត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥទំ ភវានំ អគ្គន្តិ អយំ បច្ឆិមោ អត្តភាវោ ភវានំ អគ្គំ នាម. អថ វា យថា ភូតស្សាតិ យេហិ ខន្ធេហិ មគ្គក្ខណេ ភូតស្ស វិជ្ជមានស្ស. អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតីតិ មគ្គានន្តរមេវ ផលំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥទំ ភវានំ អគ្គន្តិ ឥទំ មគ្គក្ខណេ ខន្ធបញ្ចកំ ភវានំ អគ្គំ នាមាតិ.

អាឃាតវគ្គោ ទុតិយោ.

(១៨) ៣. ឧបាសកវគ្គោ

១-៣. សារជ្ជសុត្តាទិវណ្ណនា

១៧១-១៧៣. តតិយស្ស បឋមទុតិយតតិយេសុ អគារិយប្បដិបត្តិ កថិតា. សោតាបន្នសកទាគាមិនោបិ ហោន្តុ, វដ្ដន្តិយេវ.

៤. វេរសុត្តវណ្ណនា

១៧៤. ចតុត្ថេ ភយានីតិ ចិត្តុត្រាសភយានិ. វេរានីតិ អកុសលវេរានិបិ បុគ្គលវេរានិបិ. ចេតសិកន្តិ ចិត្តនិស្សិតំ. ទុក្ខន្តិ កាយបសាទវត្ថុកំ ទុក្ខំ. ទោមនស្សន្តិ ទោមនស្សវេទនំ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វិរតិបហានំ កថិតំ.

៥. ចណ្ឌាលសុត្តវណ្ណនា

១៧៥. បញ្ចមេ ឧបាសកបតិកុដ្ឋោតិ ឧបាសកបច្ឆិមកោ. កោតូហលមង្គលិកោតិ ‘‘ឥមិនា ឥទំ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ បវត្តត្តា កោតូហលសង្ខាតេន ទិដ្ឋសុតមុតមង្គលេន សមន្នាគតោ. មង្គលំ បច្ចេតិ នោ កម្មន្តិ មង្គលំ ឱលោកេតិ, កម្មំ ន ឱលោកេតិ. ឥតោ ច ពហិទ្ធាតិ ឥមម្ហា សាសនា ពហិទ្ធា. បុព្ពការំ ករោតីតិ ទានាទិកំ កុសលកិច្ចំ បឋមតរំ ករោតិ.

៦. បីតិសុត្តវណ្ណនា

១៧៦. ឆដ្ឋេ កិន្តិ មយន្តិ កេន នាម ឧបាយេន មយំ. បវិវេកំ បីតិន្តិ បឋមទុតិយជ្ឈានានិ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកបីតិំ. កាមូបសំហិតន្តិ កាមនិស្សិតំ ទុវិធេ កាមេ អារព្ភ ឧប្បជ្ជនកំ. អកុសលូបសំហិតន្តិ ‘‘មិគសូករាទយោ វិជ្ឈិស្សាមី’’តិ សរំ ខិបិត្វា តស្មិំ វិរទ្ធេ ‘‘វិរទ្ធំ មយា’’តិ ឯវំ អកុសលេ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកំ. តាទិសេសុ បន ឋានេសុ អវិរជ្ឈន្តស្ស ‘‘សុដ្ឋុ មេ វិទ្ធំ, សុដ្ឋុ មេ បហដ’’ន្តិ ឧប្បជ្ជនកំ អកុសលូបសំហិតំ សុខំ សោមនស្សំ នាម. ទានាទិឧបករណានំ អសម្បត្តិយា ឧប្បជ្ជមានំ បន កុសលូបសំហិតំ ទុក្ខំ ទោមនស្សន្តិ វេទិតព្ពំ.

៧. វណិជ្ជាសុត្តវណ្ណនា

១៧៧. សត្តមេ វណិជ្ជាតិ វាណិជកម្មានិ. ឧបាសកេនាតិ តិសរណគតេន. សត្ថវណិជ្ជាតិ អាវុធភណ្ឌំ ការេត្វា តស្ស វិក្កយោ. សត្តវណិជ្ជាតិ មនុស្សវិក្កយោ. មំសវណិជ្ជាតិ សូករមិគាទយោ បោសេត្វា តេសំ វិក្កយោ. មជ្ជវណិជ្ជាតិ យំកិញ្ចិ មជ្ជំ ការេត្វា តស្ស វិក្កយោ. វិសវណិជ្ជាតិ វិសំ ការេត្វា តស្ស វិក្កយោ. ឥតិ សព្ពម្បិ ឥមំ វណិជ្ជំ នេវ អត្តនា កាតុំ, ន បរេ សមាទបេត្វា ការេតុំ វដ្ដតិ.

៨. រាជសុត្តវណ្ណនា

១៧៨. អដ្ឋមេ បព្ពាជេន្តីតិ រដ្ឋម្ហា បព្ពាជេន្តិ. យថាបច្ចយំ វា ករោន្តីតិ យថាធិប្បាយំ យថាជ្ឈាសយំ ករោន្តិ. តថេវ បាបកម្មំ បវេទេន្តីតិ យថា តេន កតំ, តំ តថេវ អញ្ញេសំ អារោចេន្តិ កថេន្តិ.

៩. គិហិសុត្តវណ្ណនា

១៧៩. នវមេ សំវុតកម្មន្តន្តិ បិហិតកម្មន្តំ. អាភិចេតសិកានន្តិ ឧត្តមចិត្តនិស្សិតានំ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានន្តិ បច្ចក្ខេយេវ ធម្មេ បវត្តិក្ខណេ សុខវិហារានំ. អរិយកន្តេហីតិ អរិយានំ កន្តេហិ មគ្គផលសីលេហិ.

អរិយធម្មំ សមាទាយាតិ ឯត្ថ អរិយធម្មោតិ បញ្ច សីលានិ កថិតានិ. មេរយំ វារុណិន្តិ ចតុព្ពិធំ មេរយំ បញ្ចវិធញ្ច សុរំ. ធម្មញ្ចានុវិតក្កយេតិ នវវិធំ លោកុត្តរធម្មំ អនុស្សតិវសេនេវ វិតក្កេយ្យ. អព្យាបជ្ឈំ ហិតំ ចិត្តន្តិ និទ្ទុក្ខំ មេត្តាទិព្រហ្មវិហារចិត្តំ. ទេវលោកាយ ភាវយេតិ ព្រហ្មលោកត្ថាយ ភាវេយ្យ. បុញ្ញត្ថស្ស ជិគីសតោតិ បុញ្ញេន អត្ថិកស្ស បុញ្ញំ គវេសន្តស្ស. សន្តេសូតិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធតថាគតសាវកេសុ. វិបុលា ហោតិ ទក្ខិណាតិ ឯវំ ទិន្នទានំ មហប្ផលំ ហោតិ. អនុបុព្ពេនាតិ សីលបូរណាទិនា អនុក្កមេន. សេសំ តិកនិបាតេ វុត្តត្ថមេវ.

១០. គវេសីសុត្តវណ្ណនា

១៨០. ទសមេ សិតំ បាត្វាកាសីតិ មហាមគ្គេនេវ គច្ឆន្តោ តំ សាលវនំ ឱលោកេត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឥមស្មិំ ឋានេ កិញ្ចិ សុការណំ ឧប្បន្នបុព្ព’’ន្តិ អទ្ទស កស្សបពុទ្ធកាលេ គវេសិនា ឧបាសកេន កតំ សុការណំ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥទំ សុការណំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អបាកដំ បដិច្ឆន្នំ, ហន្ទ នំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាកដំ ករោមី’’តិ មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ បទេសេ ឋិតោវ សិតបាតុកម្មំ អកាសិ, អគ្គគ្គទន្តេ ទស្សេត្វា មន្ទហសិតំ ហសិ. យថា ហិ លោកិយមនុស្សា ឧទរំ បហរន្តា ‘‘កហំ កហ’’ន្តិ ហសន្តិ, ន ឯវំ ពុទ្ធា. ពុទ្ធានំ បន ហសិតំ ហដ្ឋបហដ្ឋាការមត្តមេវ ហោតិ.

ហសិតញ្ច នាមេតំ តេរសហិ សោមនស្សសហគតចិត្តេហិ ហោតិ. តត្ថ លោកិយមហាជនោ អកុសលតោ ចតូហិ, កាមាវចរកុសលតោ ចតូហីតិ អដ្ឋហិ ចិត្តេហិ ហសតិ, សេខា អកុសលតោ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តានិ ទ្វេ អបនេត្វា ឆហិ ចិត្តេហិ ហសន្តិ, ខីណាសវា ចតូហិ សហេតុកកិរិយចិត្តេហិ, ឯកេន អហេតុកកិរិយចិត្តេនាតិ បញ្ចហិ ចិត្តេហិ ហសន្តិ. តេសុបិ ពលវារម្មណេ អាបាថមាគតេ ទ្វីហិ ញាណសម្បយុត្តចិត្តេហិ ហសន្តិ, ទុព្ពលារម្មណេ ទុហេតុកចិត្តទ្វយេន ច អហេតុកចិត្តេន ចាតិ តីហិ ចិត្តេហិ ហសន្តិ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុសោមនស្សសហគតចិត្តំ ភគវតោ បហដ្ឋាការមត្តហសិតំ ឧប្បាទេតិ.

តំ បនេតំ ហសិតំ ឯវំ អប្បមត្តកម្បិ ថេរស្ស បាកដំ អហោសិ. កថំ? តថារូបេ ហិ កាលេ តថាគតស្ស ចតូហិ ទាឋាហិ ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃមុខតោ សមោសរិតា វិជ្ជុលតា វិយ វិរោចមានា មហាតាលក្ខន្ធប្បមាណា រស្មិវដ្ដិយោ ឧដ្ឋហិត្វា តិក្ខត្តុំ សិរវរំ បទក្ខិណំ កត្វា ទាឋគ្គេសុយេវ អន្តរធាយន្តិ. តេន សញ្ញាណេន អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បច្ឆតោ គច្ឆមានោបិ សិតបាតុភាវំ ជានាតិ.

ឥទ្ធន្តិ សមិទ្ធំ. ផីតន្តិ អតិសមិទ្ធំ សព្ពបាលិផុល្លំ វិយ. អាកិណ្ណមនុស្សន្តិ ជនសមាកុលំ. សីលេសុ អបរិបូរការីតិ បញ្ចសុ សីលេសុ អសមត្តការី. បដិទេសិតានីតិ ឧបាសកភាវំ បដិទេសិតានិ. សមាទបិតានីតិ សរណេសុ បតិដ្ឋាបិតានីតិ អត្ថោ. ឥច្ចេតំ សមសមន្តិ ឥតិ ឯតំ ការណំ សព្ពាការតោ សមភាវេនេវ សមំ, ន ឯកទេសេន. នត្ថិ កិញ្ចិ អតិរេកន្តិ មយ្ហំ ឥមេហិ កិញ្ចិ អតិរេកំ នត្ថិ. ហន្ទាតិ វវស្សគ្គត្ថេ និបាតោ. អតិរេកាយាតិ វិសេសការណត្ថាយ បដិបជ្ជាមីតិ អត្ថោ. សីលេសុ បរិបូរការិំ ធារេថាតិ បញ្ចសុ សីលេសុ សមត្តការីតិ ជានាថ. ឯត្តាវតា តេន បញ្ច សីលានិ សមាទិន្នានិ នាម ហោន្តិ. កិមង្គ បន ន មយន្តិ មយំ បន កេនេវ ការណេន បរិបូរការិនោ ន ភវិស្សាម. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

ឧបាសកវគ្គោ តតិយោ.

(១៩) ៤. អរញ្ញវគ្គោ

១. អារញ្ញិកសុត្តវណ្ណនា

១៨១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ មន្ទត្តា មោមូហត្តាតិ នេវ សមាទានំ ជានាតិ, ន អានិសំសំ. អត្តនោ បន មន្ទត្តា មោមូហត្តា អញ្ញាណេនេវ អារញ្ញកោ ហោតិ. បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោតិ ‘‘អរញ្ញេ មេ វិហរន្តស្ស ‘អយំ អារញ្ញកោ’តិ ចតុបច្ចយសក្ការំ ករិស្សន្តិ, ‘អយំ ភិក្ខុ លជ្ជី បវិវិត្តោ’តិអាទីហិ ច គុណេហិ សម្ភាវេស្សន្តី’’តិ ឯវំ បាបិកាយ ឥច្ឆាយ ឋត្វា តាយ ឯវ ឥច្ឆាយ អភិភូតោ ហុត្វា អារញ្ញកោ ហោតិ. ឧម្មាទវសេន អរញ្ញំ បវិសិត្វា វិហរន្តោ បន ឧម្មាទា ចិត្តក្ខេបា អារញ្ញកោ នាម ហោតិ. វណ្ណិតន្តិ ឥទំ អារញ្ញកង្គំ នាម ពុទ្ធេហិ ច ពុទ្ធសាវកេហិ ច វណ្ណិតំ បសត្ថន្តិ អារញ្ញកោ ហោតិ. ឥទមត្ថិតន្តិ ឥមាយ កល្យាណាយ បដិបត្តិយា អត្ថោ ឯតស្សាតិ ឥទមត្ថី, ឥទមត្ថិនោ ភាវោ ឥទមត្ថិតា. តំ ឥទមត្ថិតំយេវ និស្សាយ, ន អញ្ញំ កិញ្ចិ លោកាមិសន្តិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ ឥតោ បរេសុ ច ឧត្តានត្ថមេវ.

អរញ្ញវគ្គោ ចតុត្ថោ.

(២០) ៥. ព្រាហ្មណវគ្គោ

១. សោណសុត្តវណ្ណនា

១៩១. បញ្ចមស្ស បឋមេ ព្រាហ្មណធម្មាតិ ព្រាហ្មណសភាវា. សុនខេសូតិ កុក្កុរេសុ. នេវ កិណន្តិ ន វិក្កិណន្តីតិ ន គណ្ហន្តា កិណន្តិ, ន ទទន្តា វិក្កិណន្តិ. សម្បិយេនេវ សំវាសំ សំពន្ធាយ សម្បវត្តេន្តីតិ បិយោ បិយំ ឧបសង្កមិត្វា បវេណិយា ពន្ធនត្ថំ សំវាសំ បវត្តយន្តិ. ឧទរាវទេហកន្តិ ឧទរំ អវទិហិត្វា ឧបចិនិត្វា បូរេត្វា. អវសេសំ អាទាយ បក្កមន្តីតិ យំ ភុញ្ជិតុំ ន សក្កោន្តិ, តំ ភណ្ឌិកំ កត្វា គហេត្វា គច្ឆន្តិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថិតំ.

២. ទោណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

១៩២. ទុតិយេ ត្វម្បិ នោតិ ត្វម្បិ នុ. បវត្តារោតិ បវត្តយិតារោ. យេសន្តិ យេសំ សន្តកំ. មន្តបទន្តិ វេទសង្ខាតំ មន្តមេវ. គីតន្តិ អដ្ឋកាទីហិ ទសហិ បោរាណកព្រាហ្មណេហិ សរសម្បត្តិវសេន សជ្ឈាយិតំ. បវុត្តន្តិ អញ្ញេសំ វុត្តំ, វាចិតន្តិ អត្ថោ. សមីហិតន្តិ សមុបព្យូឡ្ហំ រាសិកតំ, បិណ្ឌំ កត្វា ឋបិតន្តិ អត្ថោ. តទនុគាយន្តីតិ ឯតរហិ ព្រាហ្មណា តំ តេហិ បុព្ពេហិ គីតំ អនុគាយន្តិ អនុសជ្ឈាយន្តិ. តទនុភាសន្តីតិ តំ អនុភាសន្តិ. ឥទំ បុរិមស្សេវ វេវចនំ. ភាសិតមនុភាសន្តីតិ តេហិ ភាសិតំ អនុភាសន្តិ. សជ្ឈាយិតមនុសជ្ឈាយន្តីតិ តេហិ សជ្ឈាយិតំ អនុសជ្ឈាយន្តិ. វាចិតមនុវាចេន្តីតិ តេហិ អញ្ញេសំ វាចិតំ អនុវាចេន្តិ. សេយ្យថិទន្តិ តេ កតមេតិ អត្ថោ. អដ្ឋកោតិអាទីនិ តេសំ នាមានិ. តេ កិរ ទិព្ពេន ចក្ខុនា ឱលោកេត្វា បរូបឃាតំ អកត្វា កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បាវចនេន សហ សំសន្ទេត្វា មន្តេ គន្ថេសុំ. អបរាបរេ បន ព្រាហ្មណា បាណាតិបាតាទីនិ បក្ខិបិត្វា តយោ វេទេ ភិន្ទិត្វា ពុទ្ធវចនេន សទ្ធិំ វិរុទ្ធេ អកំសុ. ត្យាស្សុ’មេតិ ឯត្ថ អស្សូតិ និបាតមត្តំ, តេ ព្រាហ្មណា ឥមេ បញ្ច ព្រាហ្មណេ បញ្ញាបេន្តីតិ អត្ថោ.

មន្តេ អធីយមានោតិ វេទេ សជ្ឈាយន្តោ គណ្ហន្តោ. អាចរិយធនន្តិ អាចរិយទក្ខិណំ អាចរិយភាគំ. ន ឥស្សត្ថេនាតិ ន យោធាជីវកម្មេន ឧប្បាទេតិ. ន រាជបោរិសេនាតិ ន រាជុបដ្ឋាកភាវេន. កេវលំ ភិក្ខាចរិយាយាតិ សុទ្ធាយ ភិក្ខាចរិយាយ ឯវ. កបាលំ អនតិមញ្ញមានោតិ តំ ភិក្ខាភាជនំ អនតិមញ្ញមានោ. សោ ហិ បុណ្ណបត្តំ អាទាយ សីសំ ន្ហាតោ កុលទ្វារេសុ ឋត្វា ‘‘អហំ អដ្ឋចត្តាលីស វស្សានិ កោមារព្រហ្មចរិយំ ចរិំ, មន្តាបិ មេ គហិតា, អាចរិយស្ស អាចរិយធនំ ទស្សាមិ, ធនំ មេ ទេថា’’តិ យាចតិ. តំ សុត្វា មនុស្សា យថាសត្តិ យថាពលំ អដ្ឋបិ សោឡសបិ សតម្បិ សហស្សម្បិ ទេន្តិ. ឯវំ សកលគាមំ ចរិត្វា លទ្ធធនំ អាចរិយស្ស និយ្យាទេតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ឯវំ ខោ ទោណ ព្រាហ្មណោ ព្រហ្មសមោ ហោតីតិ ឯវំ ព្រហ្មវិហារេហិ សមន្នាគតត្តា ព្រាហ្មណោ ព្រហ្មសមោ នាម ហោតិ.

នេវ កយេន ន វិក្កយេនាតិ នេវ អត្តនា កយំ កត្វា គណ្ហាតិ, ន បរេន វិក្កយំ កត្វា ទិន្នំ. ឧទកូបស្សដ្ឋន្តិ ឧទកេន ឧបស្សដ្ឋំ បរិច្ចត្តំ. សោ ហិ យស្មិំ កុលេ វយប្បត្តា ទារិកា អត្ថិ, គន្ត្វា តស្ស ទ្វារេ តិដ្ឋតិ. ‘‘កស្មា ឋិតោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘អហំ អដ្ឋចត្តាលីស វស្សានិ កោមារព្រហ្មចរិយំ ចរិំ, តំ សព្ពំ តុម្ហាកំ ទេមិ, តុម្ហេ មយ្ហំ ទារិកំ ទេថា’’តិ វទតិ. តេ ទារិកំ អានេត្វា តស្ស ហត្ថេ ឧទកំ បាតេត្វា ទេន្តិ. សោ តំ ឧទកូបស្សដ្ឋំ ភរិយំ គណ្ហិត្វា គច្ឆតិ. អតិមីឡ្ហជោតិ អតិមីឡ្ហេ មហាគូថរាសិម្ហិ ជាតោ. តស្ស សាតិ តស្ស ឯសា. ន ទវត្ថាតិ ន កីឡនត្ថា. ន រតត្ថាតិ ន កាមរតិអត្ថា. មេថុនំ ឧប្បាទេត្វាតិ ធីតរំ វា បុត្តំ វា ឧប្បាទេត្វា ‘‘ឥទានិ បវេណិ ឃដីយិស្សតី’’តិ និក្ខមិត្វា បព្ពជតិ. សុគតិំ សគ្គំ លោកន្តិ ព្រហ្មលោកមេវ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទេវសមោ ហោតីតិ ទិព្ពវិហារេហិ សមន្នាគតត្តា ទេវសមោ នាម ហោតិ.

តមេវ បុត្តស្សាទំ និកាមយមានោតិ យ្វាស្ស ធីតរំ វា បុត្តំ វា ជាតំ ទិស្វា បុត្តបេមំ បុត្តស្សាទោ ឧប្បជ្ជតិ, តំ បត្ថយមានោ ឥច្ឆមានោ. កុដុម្ពំ អជ្ឈាវសតីតិ កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា កុដុម្ពមជ្ឈេ វសតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

៣. សង្គារវសុត្តវណ្ណនា

១៩៣. តតិយេ បគេវាតិ បឋមញ្ញេវ. កាមរាគបរិយុដ្ឋិតេនាតិ កាមរាគគ្គហិតេន. កាមរាគបរេតេនាតិ កាមរាគានុគតេន. និស្សរណន្តិ តិវិធំ កាមរាគស្ស និស្សរណំ វិក្ខម្ភននិស្សរណំ, តទង្គនិស្សរណំ, សមុច្ឆេទនិស្សរណន្តិ. តត្ថ អសុភេ បឋមជ្ឈានំ វិក្ខម្ភននិស្សរណំ នាម, វិបស្សនា តទង្គនិស្សរណំ នាម, អរហត្តមគ្គោ សមុច្ឆេទនិស្សរណំ នាម. តំ តិវិធម្បិ នប្បជានាតីតិ អត្ថោ. អត្តត្ថម្បីតិអាទីសុ អរហត្តសង្ខាតោ អត្តនោ អត្ថោ អត្តត្ថោ នាម, បច្ចយទាយកានំ អត្ថោ បរត្ថោ នាម, ស្វេវ ទុវិធោ ឧភយត្ថោ នាម. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អយំ បន វិសេសោ – ព្យាបាទស្ស និស្សរណន្តិអាទីសុ ហិ ទ្វេវ និស្សរណានិ វិក្ខម្ភននិស្សរណញ្ច សមុច្ឆេទនិស្សរណញ្ច. តត្ថ ព្យាបាទស្ស តាវ មេត្តាយ បឋមជ្ឈានំ វិក្ខម្ភននិស្សរណំ នាម, អនាគាមិមគ្គោ សមុច្ឆេទនិស្សរណំ, ថិនមិទ្ធស្ស អាលោកសញ្ញា វិក្ខម្ភននិស្សរណំ, អរហត្តមគ្គោ សមុច្ឆេទនិស្សរណំ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស យោ កោចិ សមថោ វិក្ខម្ភននិស្សរណំ, ឧទ្ធច្ចស្ស បនេត្ថ អរហត្តមគ្គោ, កុក្កុច្ចស្ស អនាគាមិមគ្គោ សមុច្ឆេទនិស្សរណំ. វិចិកិច្ឆាយ ធម្មវវត្ថានំ វិក្ខម្ភននិស្សរណំ, បឋមមគ្គោ សមុច្ឆេទនិស្សរណំ.

យា បនេត្ថ សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ឧទបត្តោ សំសដ្ឋោ លាខាយ វាតិអាទិកា ឧបមា វុត្តា, តាសុ ឧទបត្តោតិ ឧទកភរិតា បាតិ. សំសដ្ឋោតិ វណ្ណភេទករណវសេន សំសដ្ឋោ. ឧក្កុធិតោតិ កុធិតោ. ឧស្សទកជាតោតិ ឧសុមកជាតោ. សេវាលបណកបរិយោនទ្ធោតិ តិលពីជកាទិភេទេន សេវាលេន វា នីលមណ្ឌូកបិដ្ឋិវណ្ណេន វា ឧទកបិដ្ឋិំ ឆាទេត្វា និព្ពត្តេន បណកេន បរិយោនទ្ធោ. វាតេរិតោតិ វាតេន ឯរិតោ កម្បិតោ. អាវិលោតិ អប្បសន្នោ. លុឡិតោតិ អសន្និសិន្នោ. កលលីភូតោតិ កទ្ទមីភូតោ. អន្ធការេ និក្ខិត្តោតិ កោដ្ឋកន្តរាទិភេទេ អនាលោកដ្ឋានេ ឋបិតោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ភគវា តីហិ ភវេហិ ទេសនំ និវដ្ដេត្វា អរហត្តនិកូដេន និដ្ឋបេសិ, ព្រាហ្មណោ បន សរណមត្តេ បតិដ្ឋិតោតិ.

៤. ការណបាលីសុត្តវណ្ណនា

១៩៤. ចតុត្ថេ ការណបាលីតិ បាលោតិ តស្ស នាមំ, រាជកុលានំ បន កម្មន្តេ ការេតីតិ ការណបាលី នាម ជាតោ. កម្មន្តំ ការេតីតិ បាតោវ ឧដ្ឋាយ ទ្វារដ្ដាលកបាការេ អកតេ ការេតិ, ជិណ្ណេ បដិជគ្គាបេតិ. បិង្គិយានិំ ព្រាហ្មណន្តិ ឯវំនាមកំ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋិតំ អរិយសាវកំ ព្រាហ្មណំ. សោ កិរ បាតោវ ឧដ្ឋាយ គន្ធមាលាទីនិ គាហាបេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា នគរំ អាគច្ឆតិ, ឥទំ ព្រាហ្មណស្ស ទេវសិកំ វត្តន្តិ. តំ សោ ឯវំ វត្តំ កត្វា អាគច្ឆន្តំ អទ្ទស. ឯតទវោចាតិ ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ បញ្ញវា ញាណុត្តរោ, កហំ នុ ខោ បាតោវ គន្ត្វា អាគច្ឆតី’’តិ ចិន្តេត្វា អនុក្កមេន សន្តិកំ អាគតំ សញ្ជានិត្វា ‘‘ហន្ទ កុតោ នូ’’តិអាទិវចនំ អវោច.

តត្ថ ទិវា ទិវស្សាតិ ទិវសស្សាបិ ទិវា, មជ្ឈន្ហិកកាលេតិ អត្ថោ. បណ្ឌិតោ មញ្ញេតិ ភវំ បិង្គិយានី សមណំ គោតមំ បណ្ឌិតោតិ មញ្ញតិ, ឧទាហុ នោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. កោ ចាហំ, ភោតិ, ភោ, សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយជាននេ អហំ កោ នាម? កោ ច សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ជានិស្សាមីតិ កុតោ ចាហំ សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ជានិស្សាមិ, កេន នាម ការណេន ជានិស្សាមីតិ ឯវំ សព្ពថាបិ អត្តនោ អជាននភាវំ ទីបេតិ. សោបិ នូនស្ស តាទិសោវាតិ យោ សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ជានេយ្យ, សោបិ នូន ទស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ តាទិសោ ពុទ្ធោយេវ ភវេយ្យ. សិនេរុំ វា ហិ បថវិំ វា អាកាសំ វា បមេតុកាមេន តប្បមាណោ ទណ្ឌោ វា រជ្ជុ វា លទ្ធុំ វដ្ដតិ, សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញំ ជានន្តេនបិ តស្ស ញាណសទិសមេវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ លទ្ធុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. អាទរវសេន បនេត្ថ អាមេឌិតំ កតំ. ឧឡារាយាតិ ឧត្តមាយ សេដ្ឋាយ. កោ ចាហំ, ភោតិ, ភោ, អហំ សមណស្ស គោតមស្ស បសំសនេ កោ នាម. កោ ច សមណំ គោតមំ បសំសិស្សាមីតិ កេន ការណេន បសំសិស្សាមិ.

បសត្ថប្បសត្ថោតិ សព្ពគុណានំ ឧបរិ ចរេហិ សព្ពលោកបសត្ថេហិ អត្តនោ គុណេហេវ បសត្ថោ, ន តស្ស អញ្ញេហិ បសំសនកិច្ចំ អត្ថិ. យថា ហិ ចម្បកបុប្ផំ វា នីលុប្បលំ វា បទុមំ វា លោហិតចន្ទនំ វា អត្តនោ វណ្ណគន្ធសិរិយាវ បាសាទិកញ្ចេវ សុគន្ធញ្ច, ន តស្ស អាគន្តុកេហិ វណ្ណគន្ធេហិ ថោមនកិច្ចំ អត្ថិ. យថា ច មណិរតនំ វា ចន្ទមណ្ឌលំ វា អត្តនោ អាលោកេនេវ ឱភាសតិ, ន តស្ស អញ្ញេន ឱភាសនកិច្ចំ អត្ថិ, ឯវំ សមណោ គោតមោ សព្ពលោកបសត្ថេហិ អត្តនោ គុណេហេវ បសត្ថោ ថោមិតោ, សព្ពលោកស្ស សេដ្ឋតំ បាបិតោ. ន តស្ស អញ្ញេន បសំសនកិច្ចំ អត្ថិ.

បសត្ថេហិ វា បសត្ថោតិបិ បសត្ថប្បសត្ថោ. កេ បន បសត្ថា នាម? រាជា បសេនទិ កោសលោ កាសិកោសលវាសិកេហិ បសត្ថោ, ពិម្ពិសារោ អង្គមគធវាសីហិ, វេសាលិកា លិច្ឆវី វជ្ជិតដ្ឋវាសីហិ បសត្ថា, បាវេយ្យកា មល្លា កោសិនារកា មល្លា អញ្ញេបិ តេ តេ ខត្តិយា តេហិ តេហិ ជានបទេហិ បសត្ថា, ចង្កិអាទយោ ព្រាហ្មណា ព្រាហ្មណគណេហិ, អនាថបិណ្ឌិកាទយោ ឧបាសកា ឧបាសកគណេហិ, វិសាខាអាទិកា ឧបាសិកា អនេកសតាហិ ឧបាសិកាហិ, សកុលុទាយិអាទយោ បរិព្ពាជកា អនេកេហិ បរិព្ពាជកសតេហិ, ឧប្បលវណ្ណត្ថេរិអាទិកា មហាសាវិកា អនេកេហិ ភិក្ខុនិសតេហិ, សារិបុត្តត្ថេរាទយោ មហាថេរា អនេកសតេហិ ភិក្ខូហិ, សក្កាទយោ ទេវា អនេកសហស្សេហិ ទេវេហិ, មហាព្រហ្មាទយោ ព្រហ្មានោ អនេកសហស្សេហិ ព្រហ្មេហិ បសត្ថា. តេ សព្ពេបិ ទសពលំ ថោមេន្តិ វណ្ណេន្តិ បសំសន្តីតិ ភគវា ‘‘បសត្ថប្បសត្ថោ’’តិ វុច្ចតិ. អត្ថវសន្តិ អត្ថានិសំសំ.

អថស្ស សោ អត្តនោ បសាទការណំ អាចិក្ខន្តោ សេយ្យថាបិ, ភោ, បុរិសោតិអាទិមាហ. តត្ថ អគ្គរសបរិតិត្តោតិ ភោជនរសេសុ បាយាសោ ស្នេហរសេសុ គោសប្បិ, កសាវរសេសុ ខុទ្ទកមធុ អនេឡកំ, មធុររសេសុ សក្ករាតិ ឯវមាទយោ អគ្គរសា នាម. តេសុ យេន កេនចិ បរិតិត្តោ អាកណ្ឋប្បមាណំ ភុញ្ជិត្វា ឋិតោ. អញ្ញេសំ ហីនានន្តិ អគ្គរសេហិ អញ្ញេសំ ហីនរសានំ. សុត្តសោតិ សុត្តតោ, សុត្តភាវេនាតិ អត្ថោ. សេសុបិ ឯសេវ នយោ. តតោ តតោតិ សុត្តាទីសុ តតោ តតោ. អញ្ញេសំ បុថុសមណព្រាហ្មណាប្បវាទានន្តិ យេ អញ្ញេសំ បុថូនំ សមណព្រាហ្មណានំ លទ្ធិសង្ខាតប្បវាទា, តេសំ. ន បិហេតីតិ ន បត្ថេតិ, តេ កថិយមានេ សោតុម្បិ ន ឥច្ឆតិ. ជិឃច្ឆាទុព្ពល្យបរេតោតិ ជិឃច្ឆាយ ចេវ ទុព្ពលភាវេន ច អនុគតោ. មធុបិណ្ឌិកន្តិ សាលិបិដ្ឋំ ភជ្ជិត្វា ចតុមធុរេន យោជេត្វា កតំ ពទ្ធសត្តុបិណ្ឌិកំ, មធុរបូវមេវ វា. អធិគច្ឆេយ្យាតិ លភេយ្យ. អសេចនកន្តិ មធុរភាវករណត្ថាយ អញ្ញេន រសេន អនាសិត្តកំ ឱជវន្តំ បណីតរសំ.

ហរិចន្ទនស្សាតិ សុវណ្ណវណ្ណចន្ទនស្ស. លោហិតចន្ទនស្សាតិ រត្តវណ្ណចន្ទនស្ស. សុរភិគន្ធន្តិ សុគន្ធំ. ទរថាទយោ វដ្ដទរថា, វដ្ដកិលមថា, វដ្ដបរិឡាហា ឯវ. ឧទានំ ឧទានេសីតិ ឧទាហារំ ឧទាហរិ. យថា ហិ យំ តេលំ មានំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, វិស្សន្ទិត្វា គច្ឆតិ, តំ អវសេកោតិ វុច្ចតិ. យញ្ច ជលំ តឡាកំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, អជ្ឈោត្ថរិត្វា គច្ឆតិ, តំ ឱឃោតិ វុច្ចតិ. ឯវមេវំ យំ បីតិវចនំ ហទយំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, អធិកំ ហុត្វា អន្តោ អសណ្ឋហិត្វា ពហិ និក្ខមតិ, តំ ឧទានន្តិ វុច្ចតិ. ឯវរូបំ បីតិមយវចនំ និច្ឆារេសីតិ អត្ថោ.

៥. បិង្គិយានីសុត្តវណ្ណនា

១៩៥. បញ្ចមេ នីលាតិ ឥទំ សព្ពសង្គាហិកំ. នីលវណ្ណាតិអាទិ តស្សេវ វិភាគទស្សនំ. តត្ថ ន តេសំ បកតិវណ្ណោ នីលោ, នីលវិលេបនវិលិត្តត្តា បនេតំ វុត្តំ. នីលវត្ថាតិ បដទុកូលកោសេយ្យាទីនិបិ តេសំ នីលានេវ ហោន្តិ. នីលាលង្ការាតិ នីលមណីហិ នីលបុប្ផេហិ អលង្កតា, តេសំ ហត្ថាលង្ការ-អស្សាលង្ការ-រថាលង្ការ-សាណិវិតានកញ្ចុកាបិ សព្ពេ នីលាយេវ ហោន្តិ. ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បទុមំ យថាតិ យថា សតបត្តំ រត្តបទុមំ. កោកនទន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. បាតោតិ បគេវ សុរិយុគ្គមនកាលេ. សិយាតិ ភវេយ្យ. អវីតគន្ធន្តិ អវិគតគន្ធំ. អង្គីរសន្តិ ភគវតោ អង្គមង្គេហិ រស្មិយោ និច្ឆរន្តិ, តស្មា អង្គីរសោតិ វុច្ចតិ. តបន្តមាទិច្ចមិវន្តលិក្ខេតិ ទ្វិសហស្សទីបបរិវារេសុ ចតូសុ មហាទីបេសុ អាលោកករណវសេន អន្តលិក្ខេ តបន្តំ អាទិច្ចំ វិយ វិរោចមានំ. អង្គីរសំ បស្សាតិ អត្តានមេវ វា មហាជនំ វា សន្ធាយ ឯវំ វទតិ.

៦. មហាសុបិនសុត្តវណ្ណនា

១៩៦. ឆដ្ឋេ មហាសុបិនាតិ មហន្តេហិ បុរិសេហិ បស្សិតព្ពតោ មហន្តានញ្ច អត្ថានំ និមិត្តភាវតោ មហាសុបិនា. បាតុរហេសុន្តិ បាកដា អហេសុំ. តត្ថ សុបិនំ បស្សន្តោ ចតូហិ ការណេហិ បស្សតិ ធាតុក្ខោភតោ វា អនុភូតបុព្ពតោ វា ទេវតោបសំហារតោ វា បុព្ពនិមិត្តតោ វាតិ.

តត្ថ បិត្តាទីនំ ខោភករណបច្ចយប្បយោគេន ខុភិតធាតុកោ ធាតុក្ខោភតោ សុបិនំ បស្សតិ. បស្សន្តោ ច នានាវិធំ សុបិនំ បស្សតិ បព្ពតា បតន្តោ វិយ, អាកាសេន គច្ឆន្តោ វិយ, វាឡមិគហត្ថិចោរាទីហិ អនុពទ្ធោ វិយ ច. អនុភូតបុព្ពតោ បស្សន្តោ បុព្ពេ អនុភូតបុព្ពំ អារម្មណំ បស្សតិ. ទេវតោបសំហារតោ បស្សន្តស្ស ទេវតា អត្ថកាមតាយ វា អនត្ថកាមតាយ វា អត្ថាយ វា អនត្ថាយ វា នានាវិធានិ អារម្មណានិ ឧបសំហរន្តិ. សោ តាសំ ទេវតានំ អានុភាវេន តានិ អារម្មណានិ បស្សតិ. បុព្ពនិមិត្តតោ បស្សន្តោ បុញ្ញាបុញ្ញវសេន ឧប្បជ្ជិតុកាមស្ស អត្ថស្ស វា អនត្ថស្ស វា បុព្ពនិមិត្តភូតំ សុបិនំ បស្សតិ ពោធិសត្តមាតា វិយ បុត្តបដិលាភនិមិត្តំ, កោសលរាជា វិយ សោឡស សុបិនេ, អយមេវ ភគវា ពោធិសត្តភូតោ ឥមេ បញ្ច មហាសុបិនេ វិយ ចាតិ.

តត្ថ យំ ធាតុក្ខោភតោ អនុភូតបុព្ពតោ ច សុបិនេ បស្សតិ, ន តំ សច្ចំ ហោតិ. យំ ទេវតោបសំហារតោ បស្សតិ, តំ សច្ចំ វា ហោតិ អលិកំ វា. កុទ្ធា ហិ ទេវតា ឧបាយេន វិនាសេតុកាមា វិបរីតម្បិ កត្វា ទស្សេន្តិ. យំ បន បុព្ពនិមិត្តតោ បស្សតិ, តំ ឯកន្តំ សច្ចមេវ ហោតិ. ឯតេសំ ចតុន្នំ មូលការណានំ សំសគ្គភេទតោបិ សុបិនភេទោ ហោតិយេវ.

តំ បនេតំ ចតុព្ពិធម្បិ សុបិនំ សេខបុថុជ្ជនាវ បស្សន្តិ អប្បហីនវិបល្លាសត្តា, អសេខា ន បស្សន្តិ បហីនវិបល្លាសត្តា. កិំ បនេតំ បស្សន្តោ សុត្តោ បស្សតិ បដិពុទ្ធោ, ឧទាហុ នេវ សុត្តោ ន បដិពុទ្ធោតិ? កិញ្ចេត្ថ យទិ តាវ សុត្តោ បស្សតិ, អភិធម្មវិរោធោ អាបជ្ជតិ. ភវង្គចិត្តេន ហិ សុបតិ, តំ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណំ រាគាទិសម្បយុត្តំ វា ន ហោតិ. សុបិនំ បស្សន្តស្ស ច ឦទិសានិ ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. អថ បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, វិនយវិរោធោ អាបជ្ជតិ. យញ្ហិ បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, តំ សព្ពោហារិកចិត្តេន បស្សតិ. សព្ពោហារិកចិត្តេន ច កតេ វីតិក្កមេ អនាបត្តិ នាម នត្ថិ. សុបិនំ បស្សន្តេន បន កតេបិ វីតិក្កមេ ឯកន្តំ អនាបត្តិ ឯវ. អថ នេវ សុត្តោ ន បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, ន នាម បស្សតិ. ឯវញ្ច សតិ សុបិនស្ស អភាវោ ច អាបជ្ជតិ? ន អភាវោ. កស្មា? យស្មា កបិមិទ្ធបរេតោ បស្សតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘កបិមិទ្ធបរេតោ ខោ, មហារាជ, សុបិនំ បស្សតី’’តិ.

កបិមិទ្ធបរេតោតិ មក្កដនិទ្ទាយ យុត្តោ. យថា ហិ មក្កដស្ស និទ្ទា លហុបរិវត្តា ហោតិ, ឯវំ យា និទ្ទា បុនប្បុនំ កុសលាទិចិត្តវោកិណ្ណត្តា លហុបរិវត្តា, យស្សា បវត្តិយំ បុនប្បុនំ ភវង្គតោ ឧត្តរណំ ហោតិ, តាយ យុត្តោ សុបិនំ បស្សតិ. តេនាយំ សុបិនោ កុសលោបិ ហោតិ អកុសលោបិ អព្យាកតោបិ. តត្ថ សុបិនន្តេ ចេតិយវន្ទនធម្មស្សវនធម្មទេសនាទីនិ ករោន្តស្ស កុសលោ, បាណាតិបាតាទីនិ ករោន្តស្ស អកុសលោ, ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តោ អាវជ្ជនតទារម្មណក្ខណេ អព្យាកតោតិ វេទិតព្ពោ. ស្វាយំ ទុព្ពលវត្ថុកត្តា ចេតនាយ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ អសមត្ថោ. បវត្តេ បន អញ្ញេហិ កុសលាកុសលេហិ ឧបត្ថម្ភិតោ វិបាកំ ទេតិ. កិញ្ចាបិ វិបាកំ ទេតិ, អថ ខោ អវិសយេ ឧប្បន្នត្តា អព្ពោហារិកាវ សុបិនន្តចេតនា. សោ បនេស សុបិនោ កាលវសេនបិ ទិវា តាវ ទិដ្ឋោ ន សមេតិ, តថា បឋមយាមេ មជ្ឈិមយាមេ បច្ឆិមយាមេ ច. ពលវបច្ចូសេ បន អសិតបីតខាយិតេ សម្មា បរិណាមំ គតេ កាយស្មិំ ឱជាយ បតិដ្ឋិតាយ អរុណេ ឧគ្គច្ឆមានេវ ទិដ្ឋោ សុបិនោ សមេតិ. ឥដ្ឋនិមិត្តំ សុបិនំ បស្សន្តោ ឥដ្ឋំ បដិលភតិ, អនិដ្ឋនិមិត្តំ បស្សន្តោ អនិដ្ឋំ.

ឥមេ បន បញ្ច មហាសុបិនេ នេវ លោកិយមហាជនោ បស្សតិ, ន មហារាជានោ, ន ចក្កវត្តិរាជានោ, ន អគ្គសាវកា, ន បច្ចេកពុទ្ធា, ន សម្មាសម្ពុទ្ធា, ឯកោ សព្ពញ្ញុពោធិសត្តោយេវ បស្សតិ. អម្ហាកំ បន ពោធិសត្តោ កទា ឥមេ សុបិនេ បស្សីតិ? ‘‘ស្វេ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ ចាតុទ្ទសិយំ បក្ខស្ស រត្តិវិភាយនកាលេ បស្សិ. តេរសិយន្តិបិ វទន្តិយេវ. សោ ឥមេ សុបិនេ ទិស្វា ឧដ្ឋាយ បល្លង្កំ អាភុញ្ជិត្វា និសិន្នោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ មយា កបិលវត្ថុនគរេ ឥមេ សុបិនា ទិដ្ឋា អស្សុ, បិតុ មហារាជស្ស កថេយ្យំ. សចេ បន មេ មាតា ជីវេយ្យ, តស្សា កថេយ្យំ. ឥមស្មិំ ខោ បន ឋានេ ឥមេសំ បដិគ្គាហកោ នាម នត្ថិ, អហមេវ បដិគណ្ហិស្សាមី’’តិ. តតោ ‘‘ឥទំ ឥមស្ស បុព្ពនិមិត្តំ ឥទំ ឥមស្សា’’តិ សយមេវ សុបិនេ បដិគ្គណ្ហិត្វា ឧរុវេលគាមេ សុជាតាយ ទិន្នំ បាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ ពោធិំ បត្វា អនុក្កមេន ជេតវនេ វិហរន្តោ អត្តនោ មកុលពុទ្ធកាលេ ទិដ្ឋេ បញ្ច មហាសុបិនេ វិត្ថារេតុំ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

តត្ថ មហាបថវីតិ ចក្កវាឡគព្ភំ បូរេត្វា ឋិតា មហាបថវី. មហាសយនំ អហោសីតិ សិរិសយនំ អហោសិ. ឱហិតោតិ ឋបិតោ. សោ បន ន ឧទកស្មិំយេវ ឋបិតោ អហោសិ, អថ ខោ បាចីនសមុទ្ទស្ស ឧបរូបរិភាគេន គន្ត្វា បាចីនចក្កវាឡមត្ថកេ ឋបិតោ អហោសីតិ វេទិតព្ពោ. បច្ឆិមេ សមុទ្ទេ ទក្ខិណេ សមុទ្ទេតិ ឯតេសុបិ ឯសេវ នយោ. តិរិយា នាម តិណជាតីតិ ទព្ពតិណំ វុច្ចតិ. នាភិយា ឧគ្គន្ត្វា នភំ អាហច្ច ឋិតា អហោសីតិ នង្គលមត្តេន រត្តទណ្ឌេន នាភិតោ ឧគ្គន្ត្វា បស្សន្តស្ស បស្សន្តស្សេវ វិទត្ថិមត្តំ រតនមត្តំ ព្យាមមត្តំ យដ្ឋិមត្តំ គាវុតមត្តំ អឌ្ឍយោជនមត្តំ យោជនមត្តន្តិ ឯវំ ឧគ្គន្ត្វា ឧគ្គន្ត្វា អនេកយោជនសហស្សំ នភំ អាហច្ច ឋិតា អហោសិ. បាទេហិ ឧស្សក្កិត្វាតិ អគ្គនខតោ បដ្ឋាយ បាទេហិ អភិរុហិត្វា. នានាវណ្ណាតិ ឯកោ នីលវណ្ណោ, ឯកោ បីតវណ្ណោ, ឯកោ លោហិតវណ្ណោ, ឯកោ បណ្ឌុបលាសវណ្ណោតិ ឯវំ នានាវណ្ណា. សេតាតិ បណ្ឌរា បរិសុទ្ធា. មហតោ មីឡ្ហបព្ពតស្សាតិ តិយោជនុព្ពេធស្ស គូថបព្ពតស្ស. ឧបរូបរិ ចង្កមតីតិ មត្ថកមត្ថកេ ចង្កមតិ. ទីឃាយុកពុទ្ធា បន តិយោជនិកេ មីឡ្ហបព្ពតេ អនុបវិសិត្វា និសិន្នា វិយ ហោន្តិ.

ឯវំ ឯត្តកេន ឋានេន បុព្ពនិមិត្តានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សហ បុព្ពនិមិត្តេហិ បដិលាភំ ទស្សេតុំ យម្បិ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពគុណទាយកត្តា ពុទ្ធានំ អរហត្តមគ្គោ អនុត្តរា សម្មាសម្ពោធិ នាម. តស្មា យំ សោ ចក្កវាឡមហាបថវិំ សិរិសយនភូតំ អទ្ទស, តំ ពុទ្ធភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ ហិមវន្តបព្ពតរាជានំ ពិម្ពោហនំ អទ្ទស, តំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណពិម្ពោហនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ ចត្តារោ ហត្ថបាទេ ចក្កវាឡមត្ថកេ ឋិតេ អទ្ទស, តំ ធម្មចក្កស្ស អប្បដិវត្តិយភាវេ បុព្ពនិមិត្តំ. យំ អត្តានំ ឧត្តានកំ និបន្នំ អទ្ទស, តំ តីសុ ភវេសុ អវកុជ្ជានំ សត្តានំ ឧត្តានមុខភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា បស្សន្តោ វិយ អហោសិ, តំ ទិព្ពចក្ខុបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ យាវ ភវគ្គា ឯកាលោកំ អហោសិ, តំ អនាវរណញាណស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. សេសំ បាឡិវសេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

៧. វស្សសុត្តវណ្ណនា

១៩៧. សត្តមេ នេមិត្តាតិ និមិត្តបាឋកា. តេជោធាតុ បកុប្បតីតិ មហាអគ្គិក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ. បាណិនា ឧទកំ សម្បដិច្ឆិត្វាតិ ឧប្បន្នំ ឧតុសមុដ្ឋានំ ឧទកំ តិយោជនសតេន ហត្ថេន បដិគ្គហេត្វា. បមត្តា ហោន្តីតិ អត្តនោ កីឡាយ បមត្តា ហោន្តិ វិប្បវុដ្ឋសតិនោ. តេសញ្ហិ សកាយ រតិយា ‘‘រមាមា’’តិ ចិត្តេ ឧប្បន្នេ អកាលេបិ ទេវោ វស្សតិ, តទភាវេ ន វស្សតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘ន កាលវស្ស’’ន្តិ. អដ្ឋមនវមានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

១០. និស្សារណីយសុត្តវណ្ណនា

២០០. ទសមេ និស្សារណីយាតិ និស្សដា វិសញ្ញុត្តា. ធាតុយោតិ អត្តសុញ្ញសភាវា. កាមំ មនសិករោតោតិ កាមំ មនសិករោន្តស្ស, អសុភជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ អគទំ គហេត្វា វិសំ វីមំសន្តោ វិយ វីមំសនត្ថំ កាមាភិមុខំ ចិត្តំ បេសេន្តស្សាតិ អត្ថោ. ន បក្ខន្ទតីតិ នប្បវិសតិ. នប្បសីទតីតិ បសាទំ នាបជ្ជតិ. ន សន្តិដ្ឋតីតិ នប្បតិដ្ឋហតិ. ន វិមុច្ចតីតិ ន អធិមុច្ចតិ. យថា បន កុក្កុដបត្តំ វា ន្ហារុទទ្ទុលំ វា អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តំ បដិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវដ្ដតិ ន សំបសារីយតិ, ឯវំ បដិលីយតិ ន សំបសារីយតិ. នេក្ខម្មំ ខោ បនាតិ ឥធ នេក្ខម្មំ នាម អសុភេសុ បឋមជ្ឈានំ, តទស្ស មនសិករោតោ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. តស្ស តំ ចិត្តន្តិ តស្ស តំ អសុភជ្ឈានចិត្តំ. សុគតន្តិ គោចរេ គតត្តា សុដ្ឋុ គតំ. សុភាវិតន្តិ អហានភាគិយត្តា សុដ្ឋុ ភាវិតំ. សុវុដ្ឋិតន្តិ កាមតោ វុដ្ឋិតំ. សុវិមុត្តន្តិ កាមេហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តំ. កាមបច្ចយា អាសវា នាម កាមហេតុកា ចត្តារោ អាសវា. វិឃាតាតិ ទុក្ខា. បរិឡាហាតិ កាមរាគបរិឡាហា. ន សោ តំ វេទនំ វេទិយតីតិ សោ តំ កាមវេទនំ វិឃាតបរិឡាហវេទនញ្ច ន វេទិយតិ. ឥទមក្ខាតំ កាមានំ និស្សរណន្តិ ឥទំ អសុភជ្ឈានំ កាមេហិ និស្សដត្តា កាមានំ និស្សរណន្តិ អក្ខាតំ. យោ បន តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តោ តតិយមគ្គំ បត្វា អនាគាមិផលេន និព្ពានំ ទិស្វា ‘‘បុន កាមា នាម នត្ថី’’តិ ជានាតិ. តស្ស ចិត្តំ អច្ចន្តនិស្សរណមេវ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អយំ បន វិសេសោ – ទុតិយវារេ មេត្តាឈានានិ ព្យាបាទស្ស និស្សរណំ នាម. តតិយវារេ ករុណាឈានានិ វិហិំសាយ និស្សរណំ នាម. ចតុត្ថវារេ អរូបជ្ឈានានិ រូបានំ និស្សរណំ នាម. អច្ចន្តនិស្សរណញ្ចេត្ថ អរហត្តផលំ យោជេតព្ពំ. បញ្ចមវារេ សក្កាយំ មនសិករោតោតិ សុទ្ធសង្ខារេ បរិគ្គណ្ហិត្វា អរហត្តំ បត្តស្ស សុក្ខវិបស្សកស្ស ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ វីមំសនត្ថំ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធាភិមុខំ ចិត្តំ បេសេន្តស្ស. ឥទមក្ខាតំ សក្កាយស្ស និស្សរណន្តិ ឥទំ អរហត្តមគ្គេន ច ផលេន ច និព្ពានំ ទិស្វា ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ‘‘បុន សក្កាយោ នត្ថី’’តិ ឧប្បន្នំ អរហត្តផលសមាបត្តិចិត្តំ សក្កាយស្ស និស្សរណន្តិ អក្ខាតំ. ឥទានិ ឯវំ សក្កាយនិស្សរណំ និរោធំ បត្វា ឋិតស្ស ខីណាសវស្ស វណ្ណំ កថេន្តោ តស្ស កាមនន្ទីបិ នានុសេតីតិអាទិមាហ. តត្ថ នានុសេតីតិ ន និព្ពត្តតិ. អននុសយាតិ អនិព្ពត្តិយា. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ព្រាហ្មណវគ្គោ បញ្ចមោ.

ចតុត្ថបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.