(១៧) ២. អាឃាតវគ្គោ

១. បឋមអាឃាតបដិវិនយសុត្តវណ្ណនា

១៦១. ទុតិយស្ស បឋមេ អាឃាតំ បដិវិនេន្តិ វូបសមេន្តីតិ អាឃាតបដិវិនយា. យត្ថ ភិក្ខុនោ ឧប្បន្នោ អាឃាតោ សព្ពសោ បដិវិនេតព្ពោតិ យត្ថ អារម្មណេ ភិក្ខុនោ អាឃាតោ ឧប្បន្នោ ហោតិ, តត្ថ សោ សព្ពោ ឥមេហិ បញ្ចហិ បដិវិនោទេតព្ពោតិ អត្ថោ. មេត្តា តស្មិំ បុគ្គលេ ភាវេតព្ពាតិ តិកចតុក្កជ្ឈានវសេន មេត្តា ភាវេតព្ពា. ករុណាយបិ ឯសេវ នយោ. ឧបេក្ខា បន ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានវសេន ភាវេតព្ពា. យស្មា បន យំ បុគ្គលំ បស្សតោ ចិត្តំ ន និព្ពាតិ, តស្មិំ មុទិតា ន សណ្ឋហតិ, តស្មា សា ន វុត្តា. អសតិអមនសិការោតិ យថា សោ បុគ្គលោ ន ឧបដ្ឋាតិ, កុដ្ដាទីហិ អន្តរិតោ វិយ ហោតិ, ឯវំ តស្មិំ អសតិអមនសិការោ អាបជ្ជិតព្ពោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ.

២. ទុតិយអាឃាតបដិវិនយសុត្តវណ្ណនា

១៦២. ទុតិយេ អាឃាតោ ឯតេសុ បដិវិនេតព្ពោតិ អាឃាតបដិវិនយា. អាឃាតោ ឯតេហិ បដិវិនេតព្ពោតិបិ អាឃាតបដិវិនយា. បដិវិនយោតិ ហិ បដិវិនយវត្ថូនម្បិ បដិវិនយការណានម្បិ ឯតំ អធិវចនំ, តទុភយម្បិ ឥធ វដ្ដតិ. បញ្ច ហិ បុគ្គលា បដិវិនយវត្ថូ ហោន្តិ បញ្ចហិ ឧបមាហិ បញ្ច បដិបត្តិយោ បដិវិនយការណានិ. លភតិ ច កាលេន កាលំ ចេតសោ វិវរំ ចេតសោ បសាទន្តិ កាលេ កាលេ សមថវិបស្សនាចិត្តស្ស ឧប្បន្នោកាសសង្ខាតំ វិវរញ្ចេវ សទ្ធាសម្បន្នភាវសង្ខាតំ បសាទញ្ច លភតិ.

រថិយាយាតិ អន្តរវីថិយំ. នន្តកន្តិ បិលោតិកខណ្ឌំ. និគ្គហេត្វាតិ អក្កមិត្វា. យោ តត្ថ សារោតិ យំ តត្ថ ថិរដ្ឋានំ. តំ បរិបាតេត្វាតិ តំ លុញ្ចិត្វា. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ បំសុកូលិកោ វិយ មេត្តាវិហារី ទដ្ឋព្ពោ, រថិយាយ នន្តកំ វិយ វេរិបុគ្គលោ, ទុព្ពលដ្ឋានំ វិយ អបរិសុទ្ធកាយសមាចារតា, ថិរដ្ឋានំ វិយ បរិសុទ្ធវចីសមាចារតា, ទុព្ពលដ្ឋានំ ឆឌ្ឌេត្វា ថិរដ្ឋានំ អាទាយ គន្ត្វា សិព្ពិត្វា រជិត្វា បារុបិត្វា វិចរណកាលោ វិយ អបរិសុទ្ធកាយសមាចារតំ អមនសិកត្វា បរិសុទ្ធវចីសមាចារតំ មនសិកត្វា វេរិម្ហិ ចិត្តុប្បាទំ និព្ពាបេត្វា ផាសុវិហារកាលោ ទដ្ឋព្ពោ.

សេវាលបណកបរិយោនទ្ធាតិ សេវាលេន ច ឧទកបប្បដកេន ច បដិច្ឆន្នា. ឃម្មបរេតោតិ ឃម្មេន អនុគតោ. កិលន្តោតិ មគ្គកិលន្តោ. តសិតោតិ តណ្ហាភិភូតោ. បិបាសិតោតិ បានីយំ បាតុកាមោ. អបវិយូហិត្វាតិ អបនេត្វា. បិវិត្វាតិ បសន្នឧទកំ បិវិត្វា. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឃម្មាភិតត្តោ បុរិសោ វិយ មេត្តាវិហារី ទដ្ឋព្ពោ, សេវាលបណកំ វិយ អបរិសុទ្ធវចីសមាចារតា, បសន្នឧទកំ វិយ បរិសុទ្ធកាយសមាចារតា, សេវាលបណកំ អបព្យូហិត្វា បសន្នោទកំ បិវិត្វា គមនំ វិយ អបរិសុទ្ធវចីសមាចារតំ អមនសិកត្វា បរិសុទ្ធកាយសមាចារតំ មនសិកត្វា វេរិម្ហិ ចិត្តុប្បាទំ និព្ពាបេត្វា ផាសុវិហារកាលោ ទដ្ឋព្ពោ.

ខោភេស្សាមីតិ ចាលេស្សាមិ. លោឡេស្សាមីតិ អាកុលំ ករិស្សាមិ. អបេយ្យម្បិ តំ ករិស្សាមីតិ បិវិតុំ អសក្កុណេយ្យំ ករិស្សាមិ. ចតុក្កុណ្ឌិកោតិ ជាណូហិ ច ហត្ថេហិ ច ភូមិយំ បតិដ្ឋានេន ចតុក្កុណ្ឌិកោ ហុត្វា. គោបីតកំ បិវិត្វាតិ គាវិយោ វិយ មុខេន អាកឌ្ឍេន្តោ បិវិត្វា. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឃម្មាភិតត្តោ បុរិសោ វិយ មេត្តាវិហារី ទដ្ឋព្ពោ, គោបទំ វិយ វេរិបុគ្គលោ, គោបទេ បរិត្តឧទកំ វិយ តស្សព្ភន្តរេ បរិត្តគុណោ, ចតុក្កុណ្ឌិកស្ស គោបីតកំ បិវិត្វា បក្កមនំ វិយ តស្ស អបរិសុទ្ធកាយវចីសមាចារតំ អមនសិកត្វា យំ សោ កាលេន កាលំ ធម្មស្សវនំ និស្សាយ ចេតសោ វិវរប្បសាទសង្ខាតំ បីតិបាមោជ្ជំ លភតិ, តំ មនសិកត្វា ចិត្តុប្បាទនិព្ពាបនំ វេទិតព្ពំ.

អាពាធិកោតិ ឥរិយាបថភញ្ជនកេន វិសភាគាពាធេន អាពាធិកោ. បុរតោបិស្សាតិ បុរតោបិ ភវេយ្យ. អនយព្យសនន្តិ អវឌ្ឍិវិនាសំ. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ សោ អនាថគិលានោ វិយ សព្ពកណ្ហធម្មសមន្នាគតោ បុគ្គលោ, អទ្ធានមគ្គោ វិយ អនមតគ្គសំសារោ, បុរតោ ច បច្ឆតោ ច គាមានំ ទូរភាវោ វិយ និព្ពានស្ស ទូរភាវោ, សប្បាយភោជនានំ អលាភោ វិយ សាមញ្ញផលភោជនានំ អលាភោ, សប្បាយភេសជ្ជានំ អលាភោ វិយ សមថវិបស្សនានំ អភាវោ, បតិរូបឧបដ្ឋាកានំ អលាភោ វិយ ឱវាទានុសាសនីហិ កិលេសតិកិច្ឆកានំ អភាវោ, គាមន្តនាយកស្ស អលាភោ វិយ និព្ពានសម្បាបកស្ស តថាគតស្ស វា តថាគតសាវកស្ស វា អលទ្ធភាវោ, អញ្ញតរស្ស បុរិសស្ស ទិស្វា ការុញ្ញុបដ្ឋានំ វិយ តស្មិំ បុគ្គលេ មេត្តាវិហារិកស្ស ការុញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា ចិត្តនិព្ពាបនំ វេទិតព្ពំ.

អច្ឆោទកាតិ បសន្នោទកា. សាតោទកាតិ មធុរោទកា. សីតោទកាតិ តនុសីតសលិលា. សេតកាតិ ឩមិភិជ្ជនដ្ឋានេសុ សេតវណ្ណា. សុបតិត្ថាតិ សមតិត្ថា. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឃម្មាភិតត្តោ បុរិសោ វិយ មេត្តាវិហារី ទដ្ឋព្ពោ, សា បោក្ខរណី វិយ បរិសុទ្ធសព្ពទ្វារោ បុរិសោ, ន្ហត្វា បិវិត្វា បច្ចុត្តរិត្វា រុក្ខច្ឆាយាយ និបជ្ជិត្វា យថាកាមំ គមនំ វិយ តេសុ ទ្វារេសុ យំ ឥច្ឆតិ, តំ អារម្មណំ កត្វា ចិត្តនិព្ពាបនំ វេទិតព្ពំ. តតិយចតុត្ថានិ ហេដ្ឋា វុត្តនយានេវ.

៥. បញ្ហបុច្ឆាសុត្តវណ្ណនា

១៦៥. បញ្ចមេ បរិភវន្តិ បរិភវន្តោ, ឯវំ បរិភវិស្សាមីតិ បរិភវនត្ថាយ បុច្ឆតីតិ អត្ថោ. អញ្ញាតុកាមោតិ ជានិតុកាមោ ហុត្វា.

៦. និរោធសុត្តវណ្ណនា

១៦៦. ឆដ្ឋេ អត្ថេតំ ឋានន្តិ អត្ថិ ឯតំ ការណំ. នោ ចេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អញ្ញំ អារាធេយ្យាតិ នោ ចេ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ អរហត្តំ បាបុណេយ្យ. កពឡីការាហារភក្ខានំ ទេវានន្តិ កាមាវចរទេវានំ. អញ្ញតរំ មនោមយំ កាយន្តិ ឈានមនេន និព្ពត្តំ អញ្ញតរំ សុទ្ធាវាសព្រហ្មកាយំ. ឧទាយីតិ លាឡុទាយី. សោ ហិ ‘‘មនោមយ’’ន្តិ សុត្វា ‘‘អារុប្បេ ន ភវិតព្ព’’ន្តិ បដិពាហិ. ថេរោ ‘‘សារិបុត្តោ កិំ ជានាតិ, យស្ស សម្មុខា ឯវំ ភិក្ខូ វចនំ បដិក្កោសន្តី’’តិ ឯវំ ពាលានំ លទ្ធិឧប្បត្តិបដិពាហនត្ថំ តំ វចនំ អនធិវាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ.

អត្ថិ នាមាតិ អមរិសនត្ថេ និបាតោ. តេនេវ ចេត្ថ ‘‘អជ្ឈុបេក្ខិស្សថា’’តិ អនាគតវចនំ កតំ. អយញ្ហេត្ថត្ថោ – អានន្ទ, តុម្ហេ ថេរំ ភិក្ខុំ វិហេឋិយមានំ អជ្ឈុបេក្ខថ, ន វោ ឯតំ មរិសយាមិ ន សហាមិ នាធិវាសេមីតិ. កស្មា បន ភគវា អានន្ទថេរំយេវ ឯវមាហាតិ? ធម្មភណ្ឌាគារិកត្តា. ធម្មភណ្ឌាគារិកស្ស ហិ ឯវំ វទន្តោ បដិពាហិតុំ ភារោ. អបិចេស សារិបុត្តត្ថេរស្ស បិយសហាយោ, តេនាបិស្ស ឯស ភារោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ភគវា អានន្ទត្ថេរំ គរហន្តោ ឯវមាហ, ន បនេសា តស្សេវ គរហា, សម្មុខីភូតានំ សព្ពេសំយេវ គរហាតិ វេទិតព្ពា. វិហារន្តិ គន្ធកុដិំ.

អនច្ឆរិយន្តិ ន អច្ឆរិយំ. យថាតិ ការណវចនំ. អាយស្មន្តំយេវេត្ថ ឧបវានំ បដិភាសេយ្យាតិ ឯត្ថ ភគវតា ច ឯវំ ឯតទេវ ការណំ អារព្ភ ឧទាហដេ អាយស្មតោយេវ ឧបវានស្ស បដិវចនំ បដិភាតុ ឧបដ្ឋាតូតិ ទីបេតិ. សារជ្ជំ ឱក្កន្តន្តិ ទោមនស្សំ អនុបវិដ្ឋំ. សីលវាតិអាទីហិ ខីណាសវសីលាទីនិយេវ កថិតានិ. ខណ្ឌិច្ចេនាតិអាទីនិ សក្ការាទីនំ ការណបុច្ឆាវសេន វុត្តានិ. កិំ ខណ្ឌិច្ចាទីហិ ការណេហិ តំ តំ សព្រហ្មចារិំ សក្ករេយ្យុន្តិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ.

៧. ចោទនាសុត្តវណ្ណនា

១៦៧. សត្តមេ ចោទកេនាតិ វត្ថុសន្ទស្សនា អាបត្តិសន្ទស្សនា សំវាសប្បដិក្ខេបោ សាមីចិប្បដិក្ខេបោតិ ចតូហិ ចោទនាវត្ថូហិ ចោទយមានេន. កាលេន វក្ខាមិ នោ អកាលេនាតិ ឯត្ថ ចុទិតកស្ស កាលោ កថិតោ, ន ចោទកស្ស. បរំ ចោទេន្តេន ហិ បរិសមជ្ឈេ វា ឧបោសថបវារណគ្គេ វា អាសនសាលាភោជនសាលាទីសុ វា ន ចោទេតព្ពោ, ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នកាលេ ‘‘ករោតាយស្មា ឱកាសំ, អហំ អាយស្មន្តំ វត្តុកាមោ’’តិ ឯវំ ឱកាសំ ការេត្វា ចោទេតព្ពោ. បុគ្គលំ បន ឧបបរិក្ខិត្វា យោ លោលបុគ្គលោ អភូតំ វត្វា ភិក្ខូនំ អយសំ អារោបេតិ, សោ ឱកាសកម្មំ វិនាបិ ចោទេតព្ពោ. ភូតេនាតិ តច្ឆេន សភាវេន. សណ្ហេនាតិ មដ្ឋេន មុទុកេន. អត្ថសំហិតេនាតិ អត្ថកាមតាយ ហិតកាមតាយ ឧបេតេន. អវិប្បដិសារោ ឧបទហាតព្ពោតិ អមង្កុភាវោ ឧបនេតព្ពោ. អលំ តេ អវិប្បដិសារាយាតិ យុត្តំ តេ អមង្កុភាវាយ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ. អដ្ឋមំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា បាកដមេវ.

៩. ខិប្បនិសន្តិសុត្តវណ្ណនា

១៦៩. នវមេ ខិប្បំ និសាមយតិ ឧបធារេតីតិ ខិប្បនិសន្តិ. សុគ្គហិតំ កត្វា គណ្ហាតីតិ សុគ្គហិតគ្គាហី. អត្ថកុសលោតិ អដ្ឋកថាយ ឆេកោ. ធម្មកុសលោតិ បាឡិយំ ឆេកោ. និរុត្តិកុសលោតិ និរុត្តិវចនេសុ ឆេកោ. ព្យញ្ជនកុសលោតិ អក្ខរប្បភេទេ ឆេកោ. បុព្ពាបរកុសលោតិ អត្ថបុព្ពាបរំ, ធម្មបុព្ពាបរំ, អក្ខរបុព្ពាបរំ, ព្យញ្ជនបុព្ពាបរំ, អនុសន្ធិបុព្ពាបរន្តិ ឥមស្មិំ បញ្ចវិធេ បុព្ពាបរេ ឆេកោ. តត្ថ អត្ថបុព្ពាបរកុសលោតិ ហេដ្ឋា អត្ថេន ឧបរិ អត្ថំ ជានាតិ, ឧបរិ អត្ថេន ហេដ្ឋា អត្ថំ ជានាតិ. កថំ? សោ ហិ ហេដ្ឋា អត្ថំ ឋបេត្វា ឧបរិ អត្ថេ វុត្តេ ‘‘ហេដ្ឋា អត្ថោ អត្ថី’’តិ ជានាតិ. ឧបរិ អត្ថំ ឋបេត្វា ហេដ្ឋា អត្ថេ វុត្តេបិ ‘‘ឧបរិ អត្ថោ អត្ថី’’តិ ជានាតិ. ឧភតោ ឋបេត្វា មជ្ឈេ អត្ថេ វុត្តេ ‘‘ឧភតោ អត្ថោ អត្ថី’’តិ ជានាតិ. មជ្ឈេ អត្ថំ ឋបេត្វា ឧភតោភាគេសុ អត្ថេ វុត្តេ ‘‘មជ្ឈេ អត្ថោ អត្ថី’’តិ ជានាតិ. ធម្មបុព្ពាបរាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អនុសន្ធិបុព្ពាបរេ បន សីលំ អាទិំ កត្វា អារទ្ធេ សុត្តន្តេ មត្ថកេ ឆសុ អភិញ្ញាសុ អាគតាសុ ‘‘យថានុសន្ធិំ យថានុបរិច្ឆេទំ សុត្តន្តោ គតោ’’តិ ជានាតិ. ទិដ្ឋិវសេន អារទ្ធេ ឧបរិ សច្ចេសុ អាគតេសុបិ ‘‘យថានុសន្ធិនា គតោ’’តិ ជានាតិ. កលហភណ្ឌនវសេន អារទ្ធេ ឧបរិ សារណីយធម្មេសុ អាគតេសុបិ, ទ្វត្តិំសតិរច្ឆានកថាវសេន អារទ្ធេ ឧបរិ ទសកថាវត្ថូសុ (អ. និ. ១០.៦៩; ឧទា.៣១) អាគតេសុបិ ‘‘យថានុសន្ធិនា គតោ’’តិ ជានាតីតិ.

១០. ភទ្ទជិសុត្តវណ្ណនា

១៧០. ទសមេ អភិភូតិ អភិភវិត្វា ឋិតោ ជេដ្ឋកោ. អនភិភូតោតិ អញ្ញេហិ អនភិភូតោ. អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសវចនេ និបាតោ. ទស្សនវសេន ទសោ, សព្ពំ បស្សតីតិ អធិប្បាយោ. វសវត្តីតិ សព្ពំ ជនំ វសេ វត្តេតិ. យថា បស្សតោតិ ឥដ្ឋារម្មណំ វា ហោតុ អនិដ្ឋារម្មណំ វា, យេនាការេន តំ បស្សន្តស្ស. អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតីតិ អនន្តរាយេវ អរហត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យថា សុណតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អថ វា យំ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និរន្តរមេវ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, តំ តស្ស អរហត្តំ ចក្ខុវិញ្ញាណានន្តរំ នាម ហោតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ឥទំ ទស្សនានំ អគ្គន្តិ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ.

យថា សុខិតស្សាតិ យេន មគ្គសុខេន សុខិតស្ស. អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតីតិ សមនន្តរមេវ អរហត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥទំ សុខានំ អគ្គន្តិ ឥទំ មគ្គសុខំ សុខានំ ឧត្តមំ. យថា សញ្ញិស្សាតិ ឥធាបិ មគ្គសញ្ញាវ អធិប្បេតា. យថា ភូតស្សាតិ យស្មិំ ភវេ យស្មិំ អត្តភាវេ ឋិតស្ស. អនន្តរាតិ អនន្តរាយេន អរហត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥទំ ភវានំ អគ្គន្តិ អយំ បច្ឆិមោ អត្តភាវោ ភវានំ អគ្គំ នាម. អថ វា យថា ភូតស្សាតិ យេហិ ខន្ធេហិ មគ្គក្ខណេ ភូតស្ស វិជ្ជមានស្ស. អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតីតិ មគ្គានន្តរមេវ ផលំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥទំ ភវានំ អគ្គន្តិ ឥទំ មគ្គក្ខណេ ខន្ធបញ្ចកំ ភវានំ អគ្គំ នាមាតិ.

អាឃាតវគ្គោ ទុតិយោ.