៥. វប្បសុត្តវណ្ណនា

១៩៥. បញ្ចមេ វប្បោតិ ទសពលស្ស ចូឡបិតា សក្យរាជា. និគណ្ឋសាវកោតិ វេសាលិយំ សីហសេនាបតិ វិយ នាឡន្ទាយំ ឧបាលិគហបតិ វិយ ច និគណ្ឋស្ស នាដបុត្តស្ស ឧបដ្ឋាកោ. កាយេន សំវុតោតិ កាយទ្វារស្ស សំវុតត្តា បិហិតត្តា កាយេន សំវុតោ នាម. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. អវិជ្ជាវិរាគាតិ អវិជ្ជាយ ខយវិរាគេន. វិជ្ជុប្បាទាតិ មគ្គវិជ្ជាយ ឧប្បាទេន. តំ ឋានន្តិ តំ ការណំ. អវិបក្កវិបាកន្តិ អលទ្ធវិបាកវារំ. តតោនិទានន្តិ តំហេតុ តប្បច្ចយា. ទុក្ខវេទនិយា អាសវា អស្សវេយ្យុន្តិ ទុក្ខវេទនាយ បច្ចយភូតា កិលេសា អស្សវេយ្យុំ, តស្ស បុរិសស្ស ឧប្បជ្ជេយ្យុន្តិ អត្ថោ. អភិសម្បរាយន្តិ ទុតិយេ អត្តភាវេ. កាយសមារម្ភបច្ចយាតិ កាយកម្មបច្ចយេន. អាសវាតិ កិលេសា. វិឃាតបរិឡាហាតិ ឯត្ថ វិឃាតោតិ ទុក្ខំ. បរិឡាហោតិ កាយិកចេតសិកោ បរិឡាហោ. ផុស្ស ផុស្ស ព្យន្តីករោតីតិ ញាណវជ្ឈំ កម្មំ ញាណផស្សេន ផុសិត្វា ផុសិត្វា ខយំ គមេតិ, វិបាកវជ្ឈំ កម្មំ វិបាកផស្សេន ផុសិត្វា ផុសិត្វា ខយំ គមេតិ. និជ្ជរាតិ កិលេសជីរណកបដិបទា. សេសវារេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥធ ឋត្វា អយំ ភិក្ខុ ខីណាសវោ កាតព្ពោ, ចត្តារិ មហាភូតានិ នីហរិត្វា ចតុសច្ចវវត្ថានំ ទស្សេត្វា យាវ អរហត្តផលំ កម្មដ្ឋានំ កថេតព្ពំ.

ឥទានិ បន តស្ស ខីណាសវស្ស សតតវិហារេ ទស្សេតុំ ឯវំ សម្មា វិមុត្តចិត្តស្សាតិអាទិមាហ. តត្ថ សម្មា វិមុត្តចិត្តស្សាតិ ហេតុនា ការណេន សម្មា វិមុត្តស្ស. សតតវិហារាតិ និច្ចវិហារា និពទ្ធវិហារា. នេវ សុមនោ ហោតីតិ ឥដ្ឋារម្មណេ រាគវសេន ន សោមនស្សជាតោ ហោតិ. ន ទុម្មនោតិ អនិដ្ឋារម្មណេ បដិឃវសេន ន ទោមនស្សជាតោ ហោតិ. ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោតិ សតិសម្បជញ្ញបរិគ្គហិតាយ មជ្ឈត្តាការលក្ខណាយ ឧបេក្ខាយ តេសុ អារម្មណេសុ ឧបេក្ខកោ មជ្ឈត្តោ ហុត្វា វិហរតិ.

កាយបរិយន្តិកន្តិ កាយន្តិកំ កាយបរិច្ឆិន្នំ, យាវ បញ្ចទ្វារកាយោ បវត្តតិ, តាវ បវត្តំ បញ្ចទ្វារិកវេទនន្តិ អត្ថោ. ជីវិតបរិយន្តិកន្តិ ជីវិតន្តិកំ ជីវិតបរិច្ឆិន្នំ, យាវ ជីវិតំ បវត្តតិ, តាវ បវត្តំ មនោទ្វារិកវេទនន្តិ អត្ថោ. តត្ថ បញ្ចទ្វារិកវេទនា បច្ឆា ឧប្បជ្ជិត្វា បឋមំ និរុជ្ឈតិ, មនោទ្វារិកវេទនា បឋមំ ឧប្បជ្ជិត្វា បច្ឆា និរុជ្ឈតិ. សា ហិ បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុរូបស្មិំយេវ បតិដ្ឋាតិ. បញ្ចទ្វារិកា បវត្តេ បញ្ចទ្វារវសេន បវត្តមានា បឋមវយេ វីសតិវស្សកាលេ រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនវសេន អធិមត្តា ពលវតី ហោតិ, បណ្ណាសវស្សកាលេ ឋិតា ហោតិ, សដ្ឋិវស្សកាលតោ បដ្ឋាយ បរិហាយមានា, អសីតិនវុតិវស្សកាលេ មន្ទា ហោតិ. តទា ហិ សត្តា ‘‘ចិររត្តំ ឯកតោ និសីទិម្ហា និបជ្ជិម្ហា’’តិ វទន្តេបិ ន ជានាមាតិ វទន្តិ. អធិមត្តានិបិ រូបាទិអារម្មណានិ ន បស្សាម, សុគន្ធទុគ្គន្ធំ វា សាទុអសាទុំ វា ថទ្ធមុទុកំ វាតិ ន ជានាមាតិបិ វទន្តិ. ឥតិ នេសំ បញ្ចទ្វារិកវេទនា ភគ្គា ហោតិ, មនោទ្វារិកា បវត្តតិ. សាបិ អនុបុព្ពេន បរិហាយមានា មរណសមយេ ហទយកោដិំយេវ និស្សាយ បវត្តតិ. យាវ បនេសា បវត្តតិ, តាវ សត្តោ ជីវតីតិ វុច្ចតិ. យទា នប្បវត្តតិ, តទា ‘‘មតោ និរុទ្ធោ’’តិ វុច្ចតិ.

ស្វាយមត្ថោ វាបិយា ទីបេតព្ពោ – យថា ហិ បុរិសោ បញ្ចឧទកមគ្គសម្បន្នំ វាបិំ ករេយ្យ. បឋមំ ទេវេ វុដ្ឋេ បញ្ចហិ ឧទកមគ្គេហិ ឧទកំ បវិសិត្វា អន្តោវាបិយំ អាវាដេ បូរេយ្យ. បុនប្បុនំ ទេវេ វស្សន្តេ ឧទកមគ្គេ បូរេត្វា គាវុតឌ្ឍយោជនមត្តំ ឱត្ថរិត្វា ឧទកំ តិដ្ឋេយ្យ តតោ តតោ វិស្សន្ទមានំ. អថ និទ្ធមនតុម្ពេ វិវរិត្វា ខេត្តេសុ កម្មេ កយិរមានេ ឧទកំ និក្ខមន្តំ, សស្សបាកកាលេ ឧទកំ និក្ខន្តំ ឧទកំ បរិហីនំ, ‘‘មច្ឆេ គណ្ហាមា’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជេយ្យ. តតោ កតិបាហេន អាវាដេសុយេវ ឧទកំ សណ្ឋហេយ. យាវ បន តំ អាវាដេសុ ហោតិ, តាវ មហាវាបិយំ ឧទកំ អត្ថីតិ សង្ខំ គច្ឆតិ. យទា បន តត្ថ ឆិជ្ជតិ, តទា ‘‘វាបិយំ ឧទកំ នត្ថី’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ សម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ.

បឋមំ ទេវេ វស្សន្តេ បញ្ចហិ មគ្គេហិ ឧទកេ បវិសន្តេ អាវាដានំ បូរណកាលោ វិយ ហិ បឋមមេវ បដិសន្ធិក្ខណេ មនោទ្វារិកវេទនាយ វត្ថុរូបេ បតិដ្ឋិតកាលោ, បុនប្បុនំ ទេវេ វស្សន្តេ បញ្ចមគ្គានំ បូរណកាលោ វិយ បវត្តេ បញ្ចទ្វារិកវេទនាយ បវត្តិ, គាវុតឌ្ឍយោជនមត្តំ អជ្ឈោត្ថរណំ វិយ បឋមវយេ វីសតិវស្សកាលេ រជ្ជនាទិវសេន តស្ស អធិមត្តពលវភាវោ, យាវ វាបិតោ ឧទកំ ន និគ្គច្ឆតិ, តាវ បូរាយ វាបិយា ឋិតកាលោ វិយ បញ្ញាសវស្សកាលេ តស្ស ឋិតកាលោ, និទ្ធមនតុម្ពេសុ វិវដេសុ កម្មេ កយិរមានេ ឧទកស្ស និក្ខមនកាលោ វិយ សដ្ឋិវស្សកាលតោ បដ្ឋាយ តស្ស បរិហានិ, ឧទកេ ភដ្ឋេ ឧទកមគ្គេសុ បរិត្តឧទកស្ស ឋិតកាលោ វិយ អសីតិនវុតិកាលេ បញ្ចទ្វារិកវេទនាយ មន្ទកាលោ, អាវាដេសុយេវ ឧទកស្ស បតិដ្ឋិតកាលោ វិយ ហទយវត្ថុកោដិំ និស្សាយ មនោទ្វារេ វេទនាយ បវត្តិកាលោ, អាវាដេសុ បរិត្តេបិ ឧទកេ សតិ ‘‘វាបិយំ ឧទកំ អត្ថី’’តិ វត្តព្ពកាលោ វិយ យាវ សា បវត្តតិ, តាវ ‘‘សត្តោ ជីវតី’’តិ វុច្ចតិ. យថា បន អាវាដេសុ ឧទកេ ឆិន្នេ ‘‘នត្ថិ វាបិយំ ឧទក’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ មនោទ្វារិកវេទនាយ អប្បវត្តមានាយ សត្តោ មតោតិ វុច្ចតិ. ឥមំ វេទនំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទិយមានោ’’តិ.

កាយស្ស ភេទាតិ កាយស្ស ភេទេន. ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានាតិ ជីវិតក្ខយតោ ឧទ្ធំ. ឥធេវាតិ បដិសន្ធិវសេន បរតោ អគន្ត្វា ឥធេវ. សីតី ភវិស្សន្តីតិ បវត្តិវិប្ផន្ទនទរថរហិតានិ សីតានិ អប្បវត្តនធម្មានិ ភវិស្សន្តិ.

ថូណំ បដិច្ចាតិ រុក្ខំ បដិច្ច. កុទ្ទាលបិដកំ អាទាយាតិ កុទ្ទាលញ្ច ខណិត្តិញ្ច បច្ឆិញ្ច គហេត្វាតិ អត្ថោ. ទេសនា បន កុទ្ទាលវសេនេវ កតា. មូលេ ឆិន្ទេយ្យាតិ មូលម្ហិ កុទ្ទាលេន ឆិន្ទេយ្យ. បលិខណេយ្យាតិ ខណិត្តិយា សមន្តា ខណេយ្យ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – រុក្ខោ វិយ ហិ អត្តភាវោ ទដ្ឋព្ពោ, រុក្ខំ បដិច្ច ឆាយា វិយ កុសលាកុសលំ កម្មំ, ឆាយំ អប្បវត្តំ កាតុកាមោ បុរិសោ វិយ យោគាវចរោ, កុទ្ទាលោ វិយ បញ្ញា, បិដកំ វិយ សមាធិ, ខណិត្តិ វិយ វិបស្សនា, ខណិត្តិយា មូលានំ បលិខណនកាលោ វិយ អរហត្តមគ្គេន អវិជ្ជាយ ឆេទនកាលោ, ខណ្ឌាខណ្ឌំ ករណកាលោ វិយ ខន្ធវសេន ទិដ្ឋកាលោ, ផាលនកាលោ វិយ អាយតនវសេន ទិដ្ឋកាលោ, សកលីករណកាលោ វិយ ធាតុវសេន ទិដ្ឋកាលោ, វាតាតបេន វិសោសនកាលោ វិយ កាយិកចេតសិកស្ស វីរិយស្ស ករណកាលោ, អគ្គិនា ឌហនកាលោ វិយ ញាណេន កិលេសានំ ឌហនកាលោ, មសិករណកាលោ វិយ វត្តមានក-បញ្ចក្ខន្ធកាលោ, មហាវាតេ ឱផុននកាលោ វិយ នទីសោតេ បវាហនកាលោ វិយ ច ឆិន្នមូលកានំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ អប្បដិសន្ធិកនិរោធោ, ឱផុននប្បវាហនេហិ អបញ្ញត្តិកភាវូបគមោ វិយ បុនព្ភវេ វិបាកក្ខន្ធានំ អនុប្បាទេន អបណ្ណត្តិកភាវោ វេទិតព្ពោ.

ភគវន្តំ ឯតទវោចាតិ សត្ថរិ ទេសនំ វិនិវដ្ដេន្តេ សោតាបត្តិផលំ បត្វា ឯតំ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភន្តេ’’តិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ ឧទយត្ថិកោតិ វឌ្ឍិអត្ថិកោ. អស្សបណិយំ បោសេយ្យាតិ បញ្ច អស្សបោតសតានិ កិណិត្វា បច្ឆា វិក្កិណិស្សាមីតិ បោសេយ្យ. សហស្សគ្ឃនកស្ស អស្សស្ស បញ្ចសតមត្តំ ឧបករណំ គន្ធមាលាទិវសេន បោសាវនិកំយេវ អគមាសិ. អថស្ស តេ អស្សា ឯកទិវសេនេវ រោគំ ផុសិត្វា សព្ពេ ជីវិតក្ខយំ បាបុណេយ្យុន្តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ឯវមាហ. ឧទយញ្ចេវ នាធិគច្ឆេយ្យាតិ វឌ្ឍិញ្ច គេហតោ នីហរិត្វា ទិន្នមូលញ្ច កិញ្ចិ ន លភេយ្យ. បយិរុបាសិន្តិ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិំ. ស្វាហំ ឧទយញ្ចេវ នាធិគច្ឆិន្តិ សោ អហំ នេវ ឧទយំ ន គេហតោ ទិន្នធនំ អធិគច្ឆិំ, បណិយអស្សជគ្គនកោ នាម ជាតោស្មីតិ ទស្សេតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.