៤. ចតុត្ថបណ្ណាសកំ

(១៦) ១. ឥន្ទ្រិយវគ្គោ

១. ឥន្ទ្រិយសុត្តាទិវណ្ណនា

១៥១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ សទ្ធាធុរេន ឥន្ទដ្ឋំ ករោតីតិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ទុតិយេ អស្សទ្ធិយេ អកម្បនដ្ឋេន សទ្ធាពលំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. តតិយេ អនវជ្ជពលន្តិ និទ្ទោសពលំ. សង្គហពលន្តិ សង្គណ្ហិតព្ពយុត្តកានំ សង្គណ្ហនពលំ. ចតុត្ថបញ្ចមានិ ឧត្តានានេវ.

៦. កប្បសុត្តវណ្ណនា

១៥៦. ឆដ្ឋេ សំវដ្ដតីតិ ឯត្ថ តយោ សំវដ្ដា អាបោសំវដ្ដោ, តេជោសំវដ្ដោ, វាយោសំវដ្ដោតិ. តិស្សោ សំវដ្ដសីមា អាភស្សរា, សុភកិណ្ហា, វេហប្ផលាតិ. យទា កប្បោ តេជេន សំវដ្ដតិ, អាភស្សរតោ ហេដ្ឋា អគ្គិនា ឌយ្ហតិ. យទា អាបេន សំវដ្ដតិ, សុភកិណ្ហតោ ហេដ្ឋា ឧទកេន វិលីយតិ. យទា វាតេន សំវដ្ដតិ, វេហប្ផលតោ ហេដ្ឋា វាតេន វិទ្ធំសតិ. វិត្ថារតោ បន សទាបិ ឯកំ ពុទ្ធក្ខេត្តំ វិនស្សតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារកថា បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៤០៣-៤០៤ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

៧. រោគសុត្តវណ្ណនា

១៥៧. សត្តមេ វិឃាតវាតិ មហិច្ឆាបច្ចយេន វិឃាតេន ទុក្ខេន សមន្នាគតោ. អសន្តុដ្ឋោតិ ចតូសុ បច្ចយេសុ តីហិ សន្តោសេហិ អសន្តុដ្ឋោ. អនវញ្ញប្បដិលាភាយាតិ បរេហិ អនវជាននស្ស បដិលាភត្ថាយ. លាភសក្ការសិលោកប្បដិលាភាយាតិ សុសង្ខតចតុបច្ចយសង្ខាតស្ស លាភសក្ការស្ស ចេវ វណ្ណភណនសង្ខាតស្ស សិលោកស្ស ច បដិលាភត្ថាយ. សង្ខាយ កុលានិ ឧបសង្កមតីតិ ‘‘ឥតិ មំ ឯតេ ជានិស្សន្តី’’តិ ជាននត្ថាយ កុលានិ ឧបសង្កមតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

៨. បរិហានិសុត្តវណ្ណនា

១៥៨. អដ្ឋមេ គម្ភីរេសូតិ អត្ថគម្ភីរេសុ. ឋានាឋានេសូតិ ការណាការណេសុ. ន កមតីតិ នាវគាហតិ នប្បវត្តតិ. បញ្ញាចក្ខូតិ ឯត្ថ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាបញ្ញាបិ វដ្ដតិ, សម្មសនប្បដិវេធបញ្ញាបិ វដ្ដតិយេវ.

៩. ភិក្ខុនីសុត្តវណ្ណនា

១៥៩. នវមេ ឯហិ ត្វន្តិ ថេរេ បដិពទ្ធចិត្តា តំ បហិណិតុំ ឯវមាហ. សសីសំ បារុបិត្វាតិ សហ សីសេន កាយំ បារុបិត្វា. មញ្ចកេ និបជ្ជីតិ វេគេន មញ្ចកំ បញ្ញាបេត្វា តត្ថ និបជ្ជិ. ឯតទវោចាតិ តស្សាការំ សល្លក្ខេត្វា លោភប្បហានត្ថាយ សណ្ហេនេវ អសុភកថំ កថេតុំ ឯតំ អវោច. អាហារសម្ភូតោតិ អាហារេន សម្ភូតោ អាហារំ និស្សាយ វឌ្ឍិតោ. អាហារំ និស្សាយ អាហារំ បជហតីតិ បច្ចុប្បន្នំ កពឡីការាហារំ និស្សាយ តំ ឯវំ យោនិសោ សេវមានោ បុព្ពកម្មសង្ខាតំ អាហារំ បជហតិ. បច្ចុប្បន្នេបិ បន កពឡីការាហារេ និកន្តិតណ្ហា បជហិតព្ពា.

តណ្ហំ បជហតីតិ ឥទានិ ឯវំ បវត្តំ បច្ចុប្បន្នតណ្ហំ និស្សាយ វដ្ដមូលិកំ បុព្ពតណ្ហំ បជហតិ. អយំ បន បច្ចុប្បន្នតណ្ហា កុសលា អកុសលាតិ? អកុសលា. សេវិតព្ពា ន សេវិតព្ពាតិ? សេវិតព្ពា. បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍតិ នាកឌ្ឍតីតិ? នាកឌ្ឍតិ. ឯតិស្សាបិ បន បច្ចុប្បន្នាយ សេវិតព្ពតណ្ហាយ និកន្តិ បជហិតព្ពាយេវ. សោ ហិ នាម អាយស្មា អាសវានំ ខយា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សតិ, កិមង្គំ បនាហន្តិ ឯត្ថ កិមង្គំ បនាតិ ការណបរិវិតក្កនមេតំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សោ អាយស្មា អរហត្តផលំ សច្ឆិកត្វា វិហរិស្សតិ, អហំ កេន ការណេន ន សច្ឆិកត្វា វិហរិស្សាមិ. សោបិ ហិ អាយស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធស្សេវ បុត្តោ, អហម្បិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សេវ បុត្តោ, មយ្ហម្បេតំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ. មានំ និស្សាយាតិ ឥទំ ឯវំ ឧប្បន្នសេវិតព្ពមានំ និស្សាយ. មានំ បជហតីតិ វដ្ដមូលកំ បុព្ពមានំ បជហតិ. យំ និស្សាយ បនេស តំ បជហតិ, សោបិ តណ្ហា វិយ អកុសលោ ចេវ សេវិតព្ពោ ច, នោ ច បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍតិ. និកន្តិ បន តស្មិម្បិ បជហិតព្ពាវ.

សេតុឃាតោ វុត្តោ ភគវតាតិ បទឃាតោ បច្ចយឃាតោ ពុទ្ធេន ភគវតា កថិតោ. ឥតិ ឥមេហិ ចតូហិ អង្គេហិ ថេរេ ទេសនំ វិនិវដ្ដេន្តេ តស្សា ភិក្ខុនិយា ថេរំ អារព្ភ ឧប្បន្នោ ឆន្ទរាគោ អបគញ្ឆិ. សាបិ ថេរំ ខមាបេតុំ អច្ចយំ ទេសេសិ, ថេរោបិស្សា បដិគ្គណ្ហិ. តំ ទស្សេតុំ អថ ខោ សា ភិក្ខុនីតិអាទិ វុត្តំ.

១០. សុគតវិនយសុត្តវណ្ណនា

១៦០. ទសមេ ទុគ្គហិតន្តិ ឧប្បដិបាដិយា គហិតំ. បរិយាបុណន្តីតិ វឡញ្ជេន្តិ កថេន្តិ. បទព្យញ្ជនេហីតិ ឯត្ថ បទមេវ អត្ថស្ស ព្យញ្ជនតោ ព្យញ្ជនន្តិ វុត្តំ. ទុន្និក្ខិត្តស្សាតិ ទុដ្ឋុ និក្ខិត្តស្ស ឧប្បដិបាដិយា ឋបិតស្ស. អត្ថោបិ ទុន្នយោ ហោតីតិ អដ្ឋកថា នីហរិត្វា កថេតុំ ន សក្កា ហោតិ. ឆិន្នមូលកោតិ មូលភូតានំ ភិក្ខូនំ ឧបច្ឆិន្នត្តា ឆិន្នមូលកោ. អប្បដិសរណោតិ អប្បតិដ្ឋោ. ពាហុលិកាតិ បច្ចយពាហុល្លាយ បដិបន្នា. សាថលិកាតិ តិស្សោ សិក្ខា សិថិលគ្គហណេន គណ្ហនកា. ឱក្កមនេ បុព្ពង្គមាតិ បញ្ច នីវរណានិ អវគមនតោ ឱក្កមនន្តិ វុច្ចន្តិ, តត្ថ បុព្ពង្គមាតិ អត្ថោ. បវិវេកេតិ តិវិធេ វិវេកេ. និក្ខិត្តធុរាតិ និព្ពីរិយា. ឥមិនា នយេន បន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឥន្ទ្រិយវគ្គោ បឋមោ.

(១៧) ២. បដិបទាវគ្គោ

១. សំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

១៦១. ទុតិយស្ស បឋមេ សុខបដិក្ខេបេន ទុក្ខា បដិបជ្ជិតព្ពតោ បដិបទា ឯតិស្សាតិ ទុក្ខាបដិបទា. អសីឃប្បវត្តិតាយ គរុភាវេន ទន្ធា អភិញ្ញា ឯតិស្សាតិ ទន្ធាភិញ្ញា. ឥមិនាវ នយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

២. វិត្ថារសុត្តវណ្ណនា

១៦២. ទុតិយេ អភិក្ខណន្តិ អភិណ្ហំ. អានន្តរិយន្តិ អនន្តរវិបាកទាយកំ មគ្គសមាធិំ. អាសវានំ ខយាយាតិ អរហត្តផលត្ថាយ. បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិ វិបស្សនាបញ្ចមកានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ. បញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ ហិ ឯត្ថ វិបស្សនាបញ្ញាវ បញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ អធិប្បេតំ. សេសមេត្ថ បាឡិវសេន ឧត្តានមេវ.

ឥមាសំ បន បដិបទានំ អយំ អាវិភាវកថា – ឥធ ភិក្ខុ បុព្ពេ អកតាភិនិវេសោ បុព្ពភាគេ រូបបរិគ្គហេ កិលមតិ, អរូបបរិគ្គហេ កិលមតិ, បច្ចយបរិគ្គហេ កិលមតិ, តីសុ អទ្ធាសុ កិលមតិ, មគ្គាមគ្គេ កិលមតិ. ឯវំ បញ្ចសុ ឋានេសុ កិលមន្តោ វិបស្សនំ បាបុណាតិ. វិបស្សនំ បត្វាបិ ឧទយព្ពយានុបស្សនេ, ភង្គានុបស្សនេ, ភយតុបដ្ឋានេ, អាទីនវានុបស្សនេ, និព្ពិទានុបស្សនេ, មុច្ចិតុកម្យតាញាណេ, សង្ខារុបេក្ខាញាណេ, អនុលោមញាណេ, គោត្រភុញាណេតិ ឥមេសុ នវសុ វិបស្សនាញាណេសុបិ កិលមិត្វាវ លោកុត្តរមគ្គំ បាបុណាតិ. តស្ស សោ លោកុត្តរមគ្គោ ឯវំ ទុក្ខេន គរុភាវេន សច្ឆិកតត្តា ទុក្ខបដិបទោ ទន្ធាភិញ្ញោ នាម ជាតោ. យោ បន បុព្ពភាគេ បញ្ចសុ ញាណេសុ កិលមន្តោ អបរភាគេ នវសុ វិបស្សនាញាណេសុ អកិលមិត្វាវ មគ្គំ សច្ឆិករោតិ, តស្ស សោ មគ្គោ ឯវំ ទុក្ខេន អគរុភាវេន សច្ឆិកតត្តា ទុក្ខបដិបទោ ខិប្បាភិញ្ញោ នាម ជាតោ. ឥមិនា ឧបាយេន ឥតរាបិ ទ្វេ វេទិតព្ពា.

គោណបរិយេសកឧបមាហិ ចេតា វិភាវេតព្ពា – ឯកស្ស ហិ បុរិសស្ស ចត្តារោ គោណា បលាយិត្វា អដវិំ បវិដ្ឋា. សោ សកណ្ដកេ សគហនេ វនេ តេ បរិយេសន្តោ គហនមគ្គេនេវ កិច្ឆេន កសិរេន គន្ត្វា គហនដ្ឋានេយេវ និលីនេ គោណេបិ កិច្ឆេន កសិរេន អទ្ទស. ឯកោ កិច្ឆេន គន្ត្វា អព្ភោកាសេ ឋិតេ ខិប្បមេវ អទ្ទស. អបរោ អព្ភោកាសមគ្គេន សុខេន គន្ត្វា គហនដ្ឋានេ និលីនេ កិច្ឆេន កសិរេន អទ្ទស. អបរោ អព្ភោកាសមគ្គេនេវ សុខេន គន្ត្វា អព្ភោកាសេ ឋិតេយេវ ខិប្បំ អទ្ទស. តត្ថ ចត្តារោ គោណា វិយ ចត្តារោ អរិយមគ្គា ទដ្ឋព្ពា, គោណបរិយេសកោ បុរិសោ វិយ យោគាវចរោ, គហនមគ្គេន កិច្ឆេន កសិរេន គមនំ វិយ បុព្ពភាគេ បញ្ចសុ ញាណេសុ កិលមតោ ទុក្ខាបដិបទា. គហនដ្ឋានេ និលីនានំ កិច្ឆេនេវ ទស្សនំ វិយ អបរភាគេ នវសុ ញាណេសុ កិលមន្តស្ស អរិយមគ្គានំ ទស្សនំ. ឥមិនា ឧបាយេន សេសឧបមាបិ យោជេតព្ពា.

៣. អសុភសុត្តវណ្ណនា

១៦៣. តតិយេ អសុភានុបស្សី កាយេ វិហរតីតិ អត្តនោ ករជកាយេ ‘‘យថា ឯតំ, តថា ឥទ’’ន្តិ ឥមិនា នយេន ពហិទ្ធា ទិដ្ឋានំ ទសន្នំ អសុភានំ ឧបសំហរណវសេន អសុភានុបស្សី វិហរតិ, អត្តនោ កាយំ អសុភតោ បដិកូលតោ ញាណេន បស្សតីតិ អត្ថោ. អាហារេ បដិកូលសញ្ញីតិ នវន្នំ បាដិកុល្យានំ វសេន កពឡីការាហារេ បដិកូលសញ្ញី. សព្ពលោកេ អនភិរតិសញ្ញីតិ សព្ពស្មិម្បិ តេធាតុកេ លោកសន្និវាសេ អនភិរតាយ ឧក្កណ្ឋិតសញ្ញាយ សមន្នាគតោ. សព្ពសង្ខារេសុ អនិច្ចានុបស្សីតិ សព្ពេបិ តេភូមកសង្ខារេ អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ. មរណសញ្ញាតិ មរណំ អារព្ភ ឧប្បន្នសញ្ញា. អជ្ឈត្តំ សូបដ្ឋិតា ហោតីតិ និយកជ្ឈត្តេ សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. ឯត្តាវតា ពលវវិបស្សនា កថិតា. សេខពលានីតិ សិក្ខនកានំ ពលានិ. សេសមេត្ថ បាឡិវសេន ឧត្តានមេវ. ‘‘អសុភានុបស្សី’’តិអាទីនិ បន ទុក្ខាយ បដិបទាយ ទស្សនត្ថំ វុត្តានិ, បឋមជ្ឈានាទីនិ សុខាយ. អសុភាទីនិ ហិ បដិកូលារម្មណានិ, តេសុ បន បកតិយាវ សម្បិយាយមានំ ចិត្តំ អល្លីយតិ. តស្មា តានិ ភាវេន្តោ ទុក្ខបដិបទំ បដិបន្នោ នាម ហោតិ. បឋមជ្ឈានាទីនិ បណីតសុខានិ, តស្មា តានិ បដិបន្នោ សុខបដិបទំ បដិបន្នោ នាម ហោតិ.

អយំ បនេត្ថ សព្ពសាធារណា ឧបមា – សង្គាមាវចរបុរិសោ ហិ ផលកកោដ្ឋកំ កត្វា បញ្ចាវុធានិ សន្នយ្ហិត្វា សង្គាមំ បវិសតិ, សោ អន្តរា វិស្សមិតុកាមោ ផលកកោដ្ឋកំ បវិសិត្វា វិស្សមតិ ចេវ បានភោជនាទីនិ ច បដិសេវតិ. តតោ បុន សង្គាមំ បវិសិត្វា កម្មំ ករោតិ. តត្ថ សង្គាមោ វិយ កិលេសសង្គាមោ ទដ្ឋព្ពោ, ផលកកោដ្ឋកោ វិយ បញ្ចនិស្សយពលានិ, សង្គាមបវិសនបុរិសោ វិយ យោគាវចរោ, បញ្ចាវុធសន្នាហោ វិយ វិបស្សនាបញ្ចមានិ ឥន្ទ្រិយានិ, សង្គាមំ បវិសនកាលោ វិយ វិបស្សនាយ កម្មករណកាលោ, វិស្សមិតុកាមស្ស ផលកកោដ្ឋកំ បវិសិត្វា វិស្សមនបានភោជនានិ បដិសេវនកាលោ វិយ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តស្ស ចិត្តុប្បាទស្ស និរស្សាទក្ខណេ បញ្ច ពលានិ និស្សាយ ចិត្តំ សម្បហំសនកាលោ, វិស្សមិត្វា ខាទិត្វា បិវិត្វា ច បុន សង្គាមស្ស បវិសនកាលោ វិយ បញ្ចហិ ពលេហិ ចិត្តំ សម្បហំសេត្វា បុន វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តស្ស វិវដ្ដេត្វា អរហត្តគ្គហណកាលោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ ពលានិ ចេវ ឥន្ទ្រិយានិ ច មិស្សកានេវ កថិតានីតិ.

៤. បឋមខមសុត្តវណ្ណនា

១៦៤. ចតុត្ថេ អក្ខមាតិ អនធិវាសិកបដិបទា. ខមាតិ អធិវាសិកបដិបទា. ទមាតិ ឥន្ទ្រិយទមនបដិបទា. សមាតិ អកុសលវិតក្កានំ វូបសមនបដិបទា. រោសន្តំ បដិរោសតីតិ ឃដ្ដេន្តំ បដិឃដ្ដេតិ. ភណ្ឌន្តំ បដិភណ្ឌតីតិ បហរន្តំ បដិបហរតិ. បញ្ចមឆដ្ឋានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

៧. មហាមោគ្គល្លានសុត្តវណ្ណនា

១៦៧. សត្តមេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស ហេដ្ឋិមា តយោ មគ្គា សុខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា អហេសុំ, អរហត្តមគ្គោ ទុក្ខបដិបទោ ខិប្បាភិញ្ញោ. តស្មា ឯវមាហ – ‘‘យាយំ បដិបទា ទុក្ខា ខិប្បាភិញ្ញា, ឥមំ មេ បដិបទំ អាគម្ម អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’’ន្តិ.

៨. សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា

១៦៨. អដ្ឋមេ ធម្មសេនាបតិត្ថេរស្ស ហេដ្ឋិមា តយោ មគ្គា សុខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា, អរហត្តមគ្គោ សុខបដិបទោ ខិប្បាភិញ្ញោ. តស្មា ‘‘យាយំ បដិបទា សុខា ខិប្បាភិញ្ញា’’តិ អាហ. ឥមេសុ បន ទ្វីសុបិ សុត្តេសុ មិស្សិកាវ បដិបទា កថិតាតិ វេទិតព្ពា.

៩. សសង្ខារសុត្តវណ្ណនា

១៦៩. នវមេ បឋមទុតិយបុគ្គលា សុក្ខវិបស្សកា សសង្ខារេន សប្បយោគេន សង្ខារនិមិត្តំ ឧបដ្ឋបេន្តិ. តេសុ ឯកោ វិបស្សនិន្ទ្រិយានំ ពលវត្តា ឥធេវ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយតិ, ឯកោ ឥន្ទ្រិយានំ ទុព្ពលតាយ ឥធ អសក្កោន្តោ អនន្តរេ អត្តភាវេ តទេវ មូលកម្មដ្ឋានំ បដិលភិត្វា សសង្ខារេន សប្បយោគេន សង្ខារនិមិត្តំ ឧបដ្ឋបេត្វា កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយតិ, តតិយចតុត្ថា សមថយានិកា. តេសំ ឯកោ អសង្ខារេន អប្បយោគេន ឥន្ទ្រិយានំ ពលវត្តា ឥធេវ កិលេសេ ខេបេតិ, ឯកោ ឥន្ទ្រិយានំ ទុព្ពលត្តា ឥធ អសក្កោន្តោ អនន្តរេ អត្តភាវេ តទេវ មូលកម្មដ្ឋានំ បដិលភិត្វា អសង្ខារេន អប្បយោគេន កិលេសេ ខេបេតីតិ វេទិតព្ពោ.

១០. យុគនទ្ធសុត្តវណ្ណនា

១៧០. ទសមេ សមថបុព្ពង្គមន្តិ សមថំ បុព្ពង្គមំ បុរេចារិកំ កត្វា. មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ បឋមោ លោកុត្តរមគ្គោ និព្ពត្តតិ. សោ តំ មគ្គន្តិ ឯកចិត្តក្ខណិកមគ្គស្ស អាសេវនាទីនិ នាម នត្ថិ, ទុតិយមគ្គាទយោ បន ឧប្បាទេន្តោ តមេវ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតីតិ វុច្ចតិ. វិបស្សនាបុព្ពង្គមន្តិ វិបស្សនំ បុព្ពង្គមំ បុរេចារិកំ កត្វា សមថំ ភាវេតិ, បកតិយា វិបស្សនាលាភី វិបស្សនាយ ឋត្វា សមាធិំ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ.

យុគនទ្ធំ ភាវេតីតិ យុគនទ្ធំ កត្វា ភាវេតិ. តត្ថ តេនេវ ចិត្តេន សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តេនេវ សង្ខារេ សម្មសិតុំ ន សក្កា. អយំ បន យាវតា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជតិ, តាវតា សង្ខារេ សម្មសតិ. យាវតា សង្ខារេ សម្មសតិ, តាវតា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជតិ. កថំ? បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជតិ, តតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសតិ, សង្ខារេ សម្មសិត្វា ទុតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជតិ. តតោ វុដ្ឋាយ បុន សង្ខារេ សម្មសតិ. សង្ខារេ សម្មសិត្វា តតិយជ្ឈានំ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, តតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសតិ. ឯវមយំ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ នាម.

ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតន្តិ សមថវិបស្សនាធម្មេសុ ទសវិបស្សនុបក្កិលេសសង្ខាតេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតំ, សុគ្គហិតន្តិ អត្ថោ. សោ, អាវុសោ, សមយោតិ ឥមិនា សត្តន្នំ សប្បាយានំ បដិលាភកាលោ កថិតោ. យំ តំ ចិត្តន្តិ យស្មិំ សមយេ តំ វិបស្សនាវីថិំ ឱក្កមិត្វា បវត្តំ ចិត្តំ. អជ្ឈត្តមេវ សន្តិដ្ឋតីតិ វិបស្សនាវីថិំ បច្ចោត្ថរិត្វា តស្មិំយេវ គោចរជ្ឈត្តសង្ខាតេ អារម្មណេ សន្តិដ្ឋតិ. សន្និសីទតីតិ អារម្មណវសេន សម្មា និសីទតិ. ឯកោទិ ហោតីតិ ឯកគ្គំ ហោតិ. សមាធិយតីតិ សម្មា អាធិយតិ សុដ្ឋបិតំ ហោតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

បដិបទាវគ្គោ ទុតិយោ.

(១៨) ៣. សញ្ចេតនិយវគ្គោ

១. ចេតនាសុត្តវណ្ណនា

១៧១. តតិយស្ស បឋមេ កាយេតិ កាយទ្វារេ, កាយវិញ្ញត្តិយា សតីតិ អត្ថោ. កាយសញ្ចេតនាហេតូតិអាទីសុ កាយសញ្ចេតនា នាម កាយទ្វារេ ចេតនា បកប្បនា. សា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលវសេន អដ្ឋវិធា, អកុសលវសេន ទ្វាទសវិធាតិ វីសតិវិធា. តថា វចីសញ្ចេតនា, តថា មនោសញ្ចេតនា. អបិចេត្ថ នវ មហគ្គតចេតនាបិ លព្ភន្តិ. កាយសញ្ចេតនាហេតូតិ កាយសញ្ចេតនាបច្ចយា. ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខន្តិ អដ្ឋកុសលកម្មបច្ចយា និយកជ្ឈត្តេ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, ទ្វាទសអកុសលកម្មបច្ចយា ទុក្ខំ. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ. អវិជ្ជាបច្ចយាវាតិ អវិជ្ជាការណេនេវ. សចេ ហិ អវិជ្ជា ឆាទយមានា បច្ចយោ ហោតិ, ឯវំ សន្តេ តីសុ ទ្វារេសុ សុខទុក្ខានំ បច្ចយភូតា ចេតនា ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ មូលភូតាយ អវិជ្ជាយ វសេនេតំ វុត្តំ.

សាមំ វាតិអាទីសុ បរេហិ អនាណត្តោ សយមេវ អភិសង្ខរោន្តោ សាមំ កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ នាម. យំ បន បរេ សមាទបេត្វា អាណាបេត្វា ការេន្តិ, តស្ស តំ កាយសង្ខារំ បរេ អភិសង្ខរោន្តិ នាម. យោ បន កុសលំ កុសលន្តិ អកុសលំ អកុសលន្តិ កុសលវិបាកំ កុសលវិបាកោតិ អកុសលវិបាកំ អកុសលវិបាកោតិ ជានន្តោ កាយទ្វារេ វីសតិវិធំ កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, អយំ សម្បជានោ អភិសង្ខរោតិ នាម. យោ ឯវំ អជានន្តោ អភិសង្ខរោតិ, អយំ អសម្បជានោ អភិសង្ខរោតិ នាម. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ អសម្បជានកម្មំ ឯវំ វេទិតព្ពំ – ទហរទារកា ‘‘មាតាបិតូហិ កតំ ករោមា’’តិ ចេតិយំ វន្ទន្តិ, បុប្ផបូជំ ករោន្តិ, ភិក្ខុសង្ឃំ វន្ទន្តិ, តេសំ កុសលន្តិ អជានន្តានម្បិ តំ កុសលមេវ ហោតិ. តថា មិគបក្ខិអាទយោ តិរច្ឆានា ធម្មំ សុណន្តិ, សង្ឃំ វន្ទន្តិ, ចេតិយំ វន្ទន្តិ, តេសំ ជានន្តានម្បិ អជានន្តានម្បិ តំ កុសលមេវ ហោតិ. ទហរទារកា បន មាតាបិតរោ ហត្ថបាទេហិ បហរន្តិ, ភិក្ខូនំ តលសត្តិកំ ឧគ្គិរន្តិ, ទណ្ឌំ ខិបន្តិ, អក្កោសន្តិ. គាវិយោ ភិក្ខុសង្ឃំ អនុពន្ធន្តិ, សុនខា អនុពន្ធន្តិ, ឌំសន្តិ, សីហព្យគ្ឃាទយោ អនុពន្ធន្តិ, ជីវិតា វោរោបេន្តិ. តេសំ ជានន្តានម្បិ អជានន្តានម្បិ អកុសលកម្មំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ តីសុបិ ទ្វារេសុ អាយូហនចេតនា សមោធានេតព្ពា. សេយ្យថិទំ – កាយទ្វារេ សយំកតមូលិកា វីសតិ ចេតនា, អាណត្តិមូលិកា វីសតិ, សម្បជានមូលិកា វីសតិ, អសម្បជានមូលិកា វីសតីតិ អសីតិ ចេតនា ហោន្តិ, តថា វចីទ្វារេ. មនោទ្វារេ បន ឯកេកស្មិម្បិ វិកប្បេ ឯកូនតិំស កត្វា សតញ្ច សោឡស ច ហោន្តិ. ឥតិ សព្ពាបិ តីសុ ទ្វារេសុ ទ្វេ សតានិ ឆសត្តតិ ច ចេតនា. តា សព្ពាបិ សង្ខារក្ខន្ធោតេវ សង្ខំ គច្ឆន្តិ, តំសម្បយុត្តោ វេទយិតាការោ វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ជាននាការោ សញ្ញាក្ខន្ធោ, ចិត្តំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, កាយោ ឧបាទារូបំ, តស្ស បច្ចយា ចតស្សោ ធាតុយោ ចត្តារិ ភូតានីតិ ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខសច្ចំ នាម.

ឥមេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អវិជ្ជា អនុបតិតាតិ ឥមេសុ វុត្តប្បភេទេសុ ចេតនាធម្មេសុ អវិជ្ជា សហជាតវសេន ច ឧបនិស្សយវសេន ច អនុបតិតា. ឯវំ វដ្ដញ្ចេវ វដ្ដមូលិកា ច អវិជ្ជា ទស្សិតា ហោតិ.

ឯត្តាវតា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្តស្ស ខីណាសវស្ស ឥទានិ ថុតិំ ករោន្តោ អវិជ្ជាយត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធាតិអាទិមាហ. តត្ថ អសេសវិរាគនិរោធាតិ អសេសវិរាគេន ចេវ អសេសនិរោធេន ច. សោ កាយោ ន ហោតីតិ ខីណាសវស្ស កាយេន ករណកម្មំ បញ្ញាយតិ, ចេតិយង្គណសម្មជ្ជនំ ពោធិយង្គណសម្មជ្ជនំ អភិក្កមនំ បដិក្កមនំ វត្តានុវត្តករណន្តិ ឯវមាទិ. កាយទ្វារេ បនស្ស វីសតិ ចេតនា អវិបាកធម្មតំ អាបជ្ជន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សោ កាយោ ន ហោតិ, យំ បច្ចយាស្ស តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ. កាយទ្វារប្បវត្តា ហិ ចេតនា ឥធ កាយោតិ អធិប្បេតា. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ខេត្តន្តិអាទីនិបិ កុសលាកុសលកម្មស្សេវ នាមានិ. តញ្ហិ វិបាកស្ស វិរុហនដ្ឋានដ្ឋេន ខេត្តំ, បតិដ្ឋានដ្ឋេន វត្ថុ, ការណដ្ឋេន អាយតនំ, អធិករណដ្ឋេន អធិករណន្តិ វុច្ចតិ.

ឥតិ សត្ថា ឯត្តកេន ឋានេន តីហិ ទ្វារេហិ អាយូហិតកម្មំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស កម្មស្ស វិបច្ចនដ្ឋានំ ទស្សេតុំ ចត្តារោមេ ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ អត្តភាវប្បដិលាភាតិ បដិលទ្ធអត្តភាវា. អត្តសញ្ចេតនា កមតីតិ អត្តនា បកប្បិតចេតនា វហតិ បវត្តតិ.

អត្តសញ្ចេតនាហេតុ តេសំ សត្តានំ តម្ហា កាយា ចុតិ ហោតីតិអាទីសុ ខិឌ្ឌាបទោសិកា ទេវា អត្តសញ្ចេតនាហេតុ ចវន្តិ. តេសញ្ហិ នន្ទនវនចិត្តលតាវនផារុសកវនាទីសុ ទិព្ពរតិសមប្បិតានំ កីឡន្តានំ បានភោជនេ សតិ សម្មុស្សតិ, តេ អាហារុបច្ឆេទេន អាតបេ ខិត្តមាលា វិយ មិលាយន្តិ. មនោបទោសិកា ទេវា បរសញ្ចេតនាហេតុ ចវន្តិ, ឯតេ ចាតុមហារាជិកា ទេវា. តេសុ កិរ ឯកោ ទេវបុត្តោ ‘‘នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមី’’តិ សបរិវារោ រថេន វីថិំ បដិបជ្ជតិ. អថញ្ញោ និក្ខមន្តោ តំ បុរតោ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘កិំ, ភោ, អយំ កបណោ អទិដ្ឋបុព្ពំ វិយ ឯតំ ទិស្វា បីតិយា ឧទ្ធុមាតោ វិយ គជ្ជមានោ វិយ ច គច្ឆតី’’តិ កុជ្ឈតិ. បុរតោ គច្ឆន្តោបិ និវត្តិត្វា តំ កុទ្ធំ ទិស្វា កុទ្ធា នាម សុវិជានា ហោន្តីតិ កុទ្ធភាវមស្ស ញត្វា ‘‘ត្វំ កុទ្ធោ មយ្ហំ កិំ ករិស្សសិ, អយំ សម្បត្តិ មយា ទានសីលាទីនំ វសេន លទ្ធា, ន តុយ្ហំ វសេនា’’តិ បដិកុជ្ឈតិ. ឯកស្មិញ្ហិ កុទ្ធេ ឥតរោ អកុទ្ធោ រក្ខតិ, ឧភោសុ បន កុទ្ធេសុ ឯកស្ស កោធោ ឥតរស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តស្សបិ កោធោ ឥតរស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ឧភោ កន្ទន្តានំយេវ ឱរោធានំ ចវន្តិ. មនុស្សា អត្តសញ្ចេតនា ច បរសញ្ចេតនា ច ហេតុ ចវន្តិ, អត្តសញ្ចេតនាយ ច បរសញ្ចេតនាយ ច ហេតុភូតាយ ចវន្តីតិ អត្ថោ. មនុស្សា ហិ កុជ្ឈិត្វា អត្តនាវ អត្តានំ ហត្ថេហិបិ ទណ្ឌេហិបិ បហរន្តិ, រជ្ជុពន្ធនាទីហិបិ ពន្ធន្តិ, អសិនាបិ សីសំ ឆិន្ទន្តិ, វិសម្បិ ខាទន្តិ, បបាតេបិ បតន្តិ, ឧទកម្បិ បវិសន្តិ, អគ្គិម្បិ បវិសន្តិ, បរេបិ ទណ្ឌេន វា សត្ថនេ វា បហរិត្វា មារេន្តិ. ឯវំ តេសុ អត្តសញ្ចេតនាបិ បរសញ្ចេតនាបិ កមតិ.

កតមេ តេន ទេវា ទដ្ឋព្ពាតិ កតមេ នាម តេ ទេវា ទដ្ឋព្ពាតិ អត្ថោ. តេន វា អត្តភាវេន កតមេ ទេវា ទដ្ឋព្ពាតិបិ អត្ថោ. កស្មា បន ថេរោ ឥមំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, កិំ អត្តនា កថេតុំ នប្បហោតីតិ? បហោតិ, ឥទំ បន បទំ អត្តនោ សភាវេន ពុទ្ធវិសយំ បញ្ហន្តិ ថេរោ ន កថេសិ. តេន ទដ្ឋព្ពាតិ តេន អត្តភាវេន ទដ្ឋព្ពា. អយំ បន បញ្ហោ ហេដ្ឋា កាមាវចរេបិ រូបាវចរេបិ លព្ភតិ, ភវគ្គេន បន បរិច្ឆិន្ទិត្វា កថិតោ និប្បទេសេន កថិតោ ហោតីតិ ភគវតា ឯវំ កថិតោ.

អាគន្តារោ ឥត្ថត្តន្តិ ឥត្ថភាវំ កាមាវចរបញ្ចក្ខន្ធភាវមេវ អាគន្តារោ, នេវ តត្រូបបត្តិកា ន ឧបរូបបត្តិកា ហោន្តិ. អនាគន្តារោ ឥត្ថត្តន្តិ ឥមំ ខន្ធបញ្ចកំ អនាគន្តារោ, ហេដ្ឋូបបត្តិកា ន ហោន្តិ, តត្រូបបត្តិកា វា ឧបរូបបត្តិកា វា តត្ថេវ វា បរិនិព្ពាយិនោ ហោន្តីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ហេដ្ឋិមភវេ និព្ពត្តានំ វសេន ឧបរូបបត្តិកា វេទិតព្ពា. ភវគ្គេ បនេតំ នត្ថិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

២. វិភត្តិសុត្តវណ្ណនា

១៧២. ទុតិយេ អត្ថបដិសម្ភិទាតិ បញ្ចសុ អត្ថេសុ បភេទគតំ ញាណំ. ឱធិសោតិ ការណសោ. ព្យញ្ជនសោតិ អក្ខរសោ. អនេកបរិយាយេនាតិ អនេកេហិ ការណេហិ. អាចិក្ខាមីតិ កថេមិ. ទេសេមីតិ បាកដំ កត្វា កថេមិ. បញ្ញាបេមីតិ ជានាបេមិ. បដ្ឋបេមីតិ បដ្ឋបេត្វា បវត្តេត្វា កថេមិ. វិវរាមីតិ វិវដំ កត្វា កថេមិ. វិភជាមីតិ វិភជិត្វា កថេមិ. ឧត្តានីករោមីតិ គម្ភីរំ ឧត្តានកំ កត្វា កថេមិ. សោ មំ បញ្ហេនាតិ សោ មំ បញ្ហេន ឧបគច្ឆតុ. អហំ វេយ្យាករណេនាតិ អហមស្ស បញ្ហកថនេន ចិត្តំ អារាធេស្សាមិ. យោ នោ ធម្មានំ សុកុសលោតិ យោ អម្ហាកំ អធិគតធម្មានំ សុកុសលោ សត្ថា, សោ ឯស សម្មុខីភូតោ. យទិ មយា អត្ថបដិសម្ភិទា ន សច្ឆិកតា, ‘‘សច្ឆិករោហិ តាវ សារិបុត្តា’’តិ វត្វា មំ បដិពាហិស្សតីតិ សត្ថុ បុរតោ និសិន្នកោវ សីហនាទំ នទតិ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមាសុ ច បន បដិសម្ភិទាសុ តិស្សោ បដិសម្ភិទា លោកិយា, អត្ថបដិសម្ភិទា លោកិយលោកុត្តរាតិ.

៣. មហាកោដ្ឋិកសុត្តវណ្ណនា

១៧៣. តតិយេ ផស្សាយតនានន្តិ ផស្សាករានំ, ផស្សស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានានន្តិ អត្ថោ. អត្ថញ្ញំ កិញ្ចីតិ ឯតេសុ អសេសតោ និរុទ្ធេសុ តតោ បរំ កោចិ អប្បមត្តកោបិ កិលេសោ អត្ថីតិ បុច្ឆតិ. នត្ថញ្ញំ កិញ្ចីតិ ឥធាបិ ‘‘អប្បមត្តកោបិ កិលេសោ នត្ថី’’តិ បុច្ឆតិ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥមេ បន ចត្តារោបិ បញ្ហេ សស្សតុច្ឆេទឯកច្ចសស្សតអមរាវិក្ខេបវសេន បុច្ឆតិ. តេនស្ស ថេរោ បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ បដិពាហន្តោ មា ហេវន្តិ អាហ. ឯត្ថ ហិឥតិ និបាតមត្តំ, ឯវំ មា ភណីតិ អត្ថោ. អត្តូបលទ្ធិវសេនេវ ‘‘អត្ថញ្ញំ កិញ្ចិ អញ្ញោ កោចិ អត្តា នាម អត្ថី’’តិ សស្សតាទិអាការេន បុច្ឆតិ. កិំ បនេស អត្តូបលទ្ធិកោតិ? ន អត្តូបលទ្ធិកោ. ឯវំលទ្ធិកោ បន តត្ថេកោ ភិក្ខុ និសិន្នោ, សោ បុច្ឆិតុំ ន សក្កោតិ. តស្ស លទ្ធិំ វិស្សជ្ជាបនត្ថំ ឯវំ បុច្ឆតិ. យេបិ ច អនាគតេ ឯវំលទ្ធិកា ភវិស្សន្តិ, តេសំ ‘‘ពុទ្ធកាលេបេសោ បញ្ហោ មហាសាវកេហិ វិស្សជ្ជិតោ’’តិ វចនោកាសុបច្ឆេទនត្ថំ បុច្ឆតិយេវ.

អប្បបញ្ចំ បបញ្ចេតីតិ ន បបញ្ចេតព្ពដ្ឋានេ បបញ្ចំ ករោតិ, អនាចរិតព្ពំ មគ្គំ ចរតិ. តាវតា បបញ្ចស្ស គតីតិ យត្តកា ឆន្នំ ផស្សាយតនានំ គតិ, តត្តកាវ តណ្ហាទិដ្ឋិមានប្បភេទស្ស បបញ្ចស្ស គតិ. ឆន្នំ, អាវុសោ, ផស្សាយតនានំ អសេសវិរាគនិរោធា បបញ្ចនិរោធោ បបញ្ចវូបសមោតិ ឯតេសុ ឆសុ អាយតនេសុ សព្ពសោ និរុទ្ធេសុ បបញ្ចាបិ និរុទ្ធាវ ហោន្តិ, វូបសន្តាវ ហោន្តីតិ អត្ថោ. អារុប្បេ បន បុថុជ្ជនទេវតានំ កិញ្ចាបិ បញ្ច ផស្សាយតនានិ និរុទ្ធានិ, ឆដ្ឋស្ស បន អនិរុទ្ធត្តា តយោបិ បបញ្ចា អប្បហីនាវ. អបិច បញ្ចវោការភវវសេនេវ បញ្ហោ កថិតោតិ. ចតុត្ថេ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៥. ឧបវាណសុត្តវណ្ណនា

១៧៥-១៧៦. បញ្ចមេ វិជ្ជាយន្តករោ ហោតីតិ វិជ្ជាយ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តករោ ហោតិ, សកលំ វដ្ដទុក្ខំ បរិច្ឆិន្នំ បរិវដុមំ កត្វា តិដ្ឋតីតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. សឧបាទានោតិ សគហណោវ ហុត្វា. អន្តករោ អភវិស្សាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ កត្វា ឋិតោ អភវិស្ស. ចរណសម្បន្នោតិ បន្នរសធម្មភេទេន ចរណេន សមន្នាគតោ. យថាភូតំ ជានំ បស្សំ អន្តករោ ហោតីតិ យថាសភាវំ មគ្គបញ្ញាយ ជានិត្វា បស្សិត្វា វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ កត្វា ឋិតោ នាម ហោតីតិ អរហត្តនិកូដេន បញ្ហំ និដ្ឋបេសិ. ឆដ្ឋំ ហេដ្ឋា ឯកកនិបាតវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៧. រាហុលសុត្តវណ្ណនា

១៧៧. សត្តមេ អជ្ឈត្តិកាតិ កេសាទីសុ វីសតិយា កោដ្ឋាសេសុ ថទ្ធាការលក្ខណា បថវីធាតុ. ពាហិរាតិ ពហិទ្ធា អនិន្ទ្រិយពទ្ធេសុ បាសាណបព្ពតាទីសុ ថទ្ធាការលក្ខណា បថវីធាតុ. ឥមិនាវ នយេន សេសាបិ ធាតុយោ វេទិតព្ពា. នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តាតិ ឥទំ តយំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហបដិក្ខេបវសេន វុត្តំ. សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពន្តិ ហេតុនា ការណេន មគ្គបញ្ញាយ បស្សិតព្ពំ. ទិស្វាតិ សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ បស្សិត្វា. អច្ឆេច្ឆិ តណ្ហន្តិ មគ្គវជ្ឈតណ្ហំ សមូលកំ ឆិន្ទិ. វិវត្តយិ សំយោជនន្តិ ទសវិធម្បិ សំយោជនំ វិវត្តយិ ឧព្ពត្តេត្វា បជហិ. សម្មា មានាភិសមយាតិ ហេតុនា ការណេន នវវិធស្ស មានស្ស បហានាភិសមយា. អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សាតិ វដ្ដទុក្ខំ បរិច្ឆិន្នំ បរិវដុមំ អកាសិ, កត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. ឥតិ សត្ថារា សំយុត្តមហានិកាយេ រាហុលោវាទេ (សំ. និ. ៣.៩១ អាទយោ) វិបស្សនា កថិតា, ចូឡរាហុលោវាទេបិ (ម. និ. ៣.៤១៦ អាទយោ) វិបស្សនា កថិតា, អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទេ (ម. និ. ២.១០៧ អាទយោ) ទហរស្សេវ សតោ មុសាវាទា វេរមណី កថិតា, មហារាហុលោវាទេ (ម. និ. ២.១១៣ អាទយោ) វិបស្សនា កថិតា. ឥមស្មិំ អង្គុត្តរមហានិកាយេ អយំ ចតុកោដិកសុញ្ញតា នាម កថិតាតិ.

៨. ជម្ពាលីសុត្តវណ្ណនា

១៧៨. អដ្ឋមេ សន្តំ ចេតោវិមុត្តិន្តិ អដ្ឋន្នំ សមាបត្តីនំ អញ្ញតរំ សមាបត្តិំ. សក្កាយនិរោធន្តិ តេភូមកវដ្ដសង្ខាតស្ស សក្កាយស្ស និរោធំ, និព្ពានន្តិ អត្ថោ. ន បក្ខន្ទតីតិ អារម្មណវសេន ន បក្ខន្ទតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ន បាដិកង្ខោតិ ន បាដិកង្ខិតព្ពោ. លេបគតេនាតិ លេបមក្ខិតេន.

ឥមស្មិញ្ច បនត្ថេ នទីបារំ គន្តុកាមបុរិសោបម្មំ អាហរិតព្ពំ – ឯកោ កិរ បុរិសោ ចណ្ឌសោតាយ វាឡមច្ឆាកុលាយ នទិយា បារំ គន្តុកាមោ ‘‘ឱរិមំ តីរំ សាសង្កំ សប្បដិភយំ, បារិមំ តីរំ ខេមំ អប្បដិភយំ, កិំ នុ ខោ កត្វា បារំ គមិស្សាមី’’តិ បដិបាដិយា ឋិតេ អដ្ឋ កកុធរុក្ខេ ទិស្វា ‘‘សក្កា ឥមាយ រុក្ខបដិបាដិយា គន្តុ’’ន្តិ មនសិកត្វា ‘‘កកុធរុក្ខា នាម មដ្ឋសាខា ហោន្តិ, សាខាយ ហត្ថា ន សណ្ឋហេយ្យុ’’ន្តិ និគ្រោធបិលក្ខរុក្ខាទីនំ អញ្ញតរស្ស លាខាយ ហត្ថបាទេ មក្ខេត្វា ទក្ខិណហត្ថេន ឯកំ សាខំ គណ្ហិ. ហត្ថោ តត្ថេវ លគិ. បុន វាមហត្ថេន ទក្ខិណបាទេន វាមបាទេនាតិ ចត្តារោបិ ហត្ថបាទា តត្ថេវ លគិំសុ. សោ អធោសិរោ លម្ពមានោ ឧបរិនទិយំ ទេវេ វុដ្ឋេ បុណ្ណាយ នទិយា សោតេ និមុគ្គោ កុម្ភីលាទីនំ ភក្ខោ អហោសិ.

តត្ថ នទីសោតំ វិយ សំសារសោតំ ទដ្ឋព្ពំ, សោតស្ស បារំ គន្តុកាមបុរិសោ វិយ យោគាវចរោ, ឱរិមតីរំ វិយ សក្កាយោ, បារិមតីរំ វិយ និព្ពានំ, បដិបាដិយា ឋិតា អដ្ឋ កកុធរុក្ខា វិយ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ, លេបមក្ខិតេន ហត្ថេន សាខាគហណំ វិយ ឈានវិបស្សនានំ បារិបន្ថិកេ អសោធេត្វា សមាបត្តិសមាបជ្ជនំ, ចតូហិ ហត្ថបាទេហិ សាខាយ ពទ្ធស្ស ឱលម្ពនំ វិយ បឋមជ្ឈានេ និកន្តិយា លគ្គកាលោ, ឧបរិសោតេ វុដ្ឋិ វិយ ឆសុ ទ្វារេសុ កិលេសានំ ឧប្បន្នកាលោ, នទិយា បុណ្ណាយ សោតេ និមុគ្គស្ស កុម្ភីលាទីនំ ភក្ខភូតកាលោ វិយ សំសារសោតេ និមុគ្គស្ស ចតូសុ អបាយេសុ ទុក្ខានុភវនកាលោ វេទិតព្ពោ.

សុទ្ធេន ហត្ថេនាតិ សុធោតេន បរិសុទ្ធហត្ថេន. ឥមស្មិម្បិ អត្ថេ តាទិសមេវ ឱបម្មំ កាតព្ពំ – តថេវ ហិ បារំ គន្តុកាមោ បុរិសោ ‘‘កកុធរុក្ខា នាម មដ្ឋសាខា, កិលិដ្ឋហត្ថេន គណ្ហន្តស្ស ហត្ថោ បរិគលេយ្យា’’តិ ហត្ថបាទេ សុធោតេ កត្វា ឯកំ សាខំ គណ្ហិត្វា បឋមំ រុក្ខំ អារុឡ្ហោ. តតោ ឱតរិត្វា ទុតិយំ…បេ… តតោ ឱតរិត្វា អដ្ឋមំ, អដ្ឋមរុក្ខតោ ឱតរិត្វា បារិមតីរេ ខេមន្តភូមិំ គតោ.

តត្ថ ‘‘ឥមេហិ រុក្ខេហិ បារិមតីរំ គមិស្សាមី’’តិ តស្ស បុរិសស្ស ចិន្តិតកាលោ វិយ យោគិនោ ‘‘អដ្ឋ សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិត្វា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ អរហត្តំ គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តិតកាលោ, សុទ្ធេន ហត្ថេន សាខាគហណំ វិយ ឈានវិបស្សនានំ បារិបន្ថិកធម្មេ សោធេត្វា សមាបត្តិសមាបជ្ជនំ. តត្ថ បឋមរុក្ខារោហណកាលោ វិយ បឋមជ្ឈានសមាបត្តិកាលោ, បឋមរុក្ខតោ ឱរុយ្ហ ទុតិយំ អារុឡ្ហកាលោ វិយ បឋមជ្ឈានេ និកន្តិយា អពទ្ធស្ស តតោ វុដ្ឋាយ ទុតិយជ្ឈានសមាបន្នកាលោ…បេ… សត្តមរុក្ខតោ ឱរុយ្ហ អដ្ឋមំ អារុឡ្ហកាលោ វិយ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយំ និកន្តិយា អពទ្ធស្ស តតោ វុដ្ឋាយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបន្នកាលោ. អដ្ឋមរុក្ខតោ ឱរុយ្ហ បារិមតីរំ ខេមន្តភូមិំ គតកាលោ វិយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេ និកន្តិយា អពទ្ធស្ស សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសិត្វា អរហត្តប្បត្តកាលោ វេទិតព្ពោ.

អវិជ្ជាប្បភេទំ មនសិ ករោតីតិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ អញ្ញាណភូតាយ គណពហលមហាអវិជ្ជាយ បភេទសង្ខាតំ អរហត្តំ មនសិ ករោតិ. ន បក្ខន្ទតីតិ អារម្មណវសេនេវ ន បក្ខន្ទតិ. ជម្ពាលីតិ គាមតោ និក្ខន្តស្ស មហាឧទកស្ស បតិដ្ឋានភូតោ មហាអាវាដោ. អនេកវស្សគណិកាតិ គាមស្ស វា នគរស្ស វា ឧប្បន្នកាលេយេវ ឧប្បន្នត្តា អនេកានិ វស្សគណានិ ឧប្បន្នាយ ឯតិស្សាតិ អនេកវស្សគណិកា. អាយមុខានីតិ ចតស្សោ បវិសនកន្ទរា. អបាយមុខានីតិ អបវាហនច្ឆិទ្ទានិ. ន អាឡិប្បភេទោ បាដិកង្ខោតិ ន បាឡិប្បភេទោ បាដិកង្ខិតព្ពោ. ន ហិ តតោ ឧទកំ ឧដ្ឋាយ បាឡិំ ភិន្ទិត្វា កចវរំ គហេត្វា មហាសមុទ្ទំ បាបុណាតិ.

ឥមស្ស បនត្ថស្ស វិភាវនត្ថំ ឧយ្យានគវេសកឱបម្មំ អាហរិតព្ពំ. ឯកោ កិរ នគរវាសិកោ កុលបុត្តោ ឧយ្យានំ គវេសន្តោ នគរតោ នាតិទូរេ នច្ចាសន្នេ មហន្តំ ជម្ពាលិំ អទ្ទស. សោ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ រមណីយំ ឧយ្យានំ ភវិស្សតី’’តិ សល្លក្ខេត្វា កុទ្ទាលំ អាទាយ ចត្តារិបិ កន្ទរានិ បិធាយ អបវាហនច្ឆិទ្ទានិ វិវរិត្វា អដ្ឋាសិ. ទេវោ ន សម្មា វស្សិ, អវសេសឧទកំ អបវាហនច្ឆិទ្ទេន បរិស្សវិត្វា គតំ. ចម្មខណ្ឌបិលោតិកាទីនិ តត្ថេវ បូតិកានិ ជាតានិ, បាណកា សណ្ឋិតា, សមន្តា អនុបគមនីយា ជាតា. ឧបគតានម្បិ នាសាបុដេ បិធាយ បក្កមិតព្ពំ ហោតិ. សោ កតិបាហេន អាគន្ត្វា បដិក្កម្ម ឋិតោ ឱលោកេត្វា ‘‘ន សក្កា ឧបគន្តុ’’ន្តិ បក្កាមិ.

តត្ថ នគរវាសី កុលបុត្តោ វិយ យោគាវចរោ ទដ្ឋព្ពោ, ឧយ្យានំ គវេសន្តេន គាមទ្វារេ ជម្ពាលិយា ទិដ្ឋកាលោ វិយ ចាតុមហាភូតិកកាយោ, អាយមុខានំ បិហិតកាលោ វិយ ធម្មស្សវនោទកស្ស អលទ្ធកាលោ, អបាយមុខានំ វិវដកាលោ វិយ ឆទ្វារិកសំវរស្ស វិស្សដ្ឋកាលោ, ទេវស្ស សម្មា អវុដ្ឋកាលោ វិយ សប្បាយកម្មដ្ឋានស្ស អលទ្ធកាលោ, អវសេសឧទកស្ស អបាយមុខេហិ បរិស្សវិត្វា គតកាលោ វិយ អព្ភន្តរេ គុណានំ បរិហីនកាលោ, ឧទកស្ស ឧដ្ឋាយ បាឡិំ ភិន្ទិត្វា កចវរំ អាទាយ មហាសមុទ្ទំ បាបុណិតុំ អសមត្ថកាលោ វិយ អរហត្តមគ្គេន អវិជ្ជាបាឡិំ ភិន្ទិត្វា កិលេសរាសិំ វិធមិត្វា និព្ពានំ សច្ឆិកាតុំ អសមត្ថកាលោ, ចម្មខណ្ឌបិលោតិកាទីនំ តត្ថេវ បូតិភាវោ វិយ អព្ភន្តរេ រាគាទិកិលេសេហិ បរិបូរិតកាលោ, តស្ស អាគន្ត្វា ទិស្វា វិប្បដិសារិនោ គតកាលោ វិយ វដ្ដសមង្គិបុគ្គលស្ស វដ្ដេ អភិរតកាលោ វេទិតព្ពោ.

អាឡិប្បភេទោ បាដិកង្ខោតិ បាឡិប្បភេទោ បាដិកង្ខិតព្ពោ. តតោ ហិ ឧទកំ ឧដ្ឋាយ បាឡិំ ភិន្ទិត្វា កចវរំ អាទាយ មហាសមុទ្ទំ បាបុណិតុំ សក្ខិស្សតីតិ អត្ថោ.

ឥធាបិ តទេវ ឱបម្មំ អាហរិតព្ពំ. តត្ថ អាយមុខានំ វិវដកាលោ វិយ សប្បាយធម្មស្សវនស្ស លទ្ធកាលោ, អបាយមុខានំ បិហិតកាលោ វិយ ឆសុ ទ្វារេសុ សំវរស្ស បច្ចុបដ្ឋិតកាលោ, ទេវស្ស សម្មា វុដ្ឋកាលោ វិយ សប្បាយកម្មដ្ឋានស្ស លទ្ធកាលោ, ឧទកស្ស ឧដ្ឋាយ បាឡិំ ភិន្ទិត្វា កចវរំ អាទាយ មហាសមុទ្ទំ បត្តកាលោ វិយ អរហត្តមគ្គេន អវិជ្ជំ ភិន្ទិត្វា អកុសលរាសិំ វិធមិត្វា អរហត្តំ សច្ឆិកតកាលោ, អាយមុខេហិ បវិដ្ឋេន ឧទកេន សរស្ស បរិបុណ្ណកាលោ វិយ អព្ភន្តរេ លោកុត្តរធម្មេហិ បរិបុណ្ណកាលោ, សមន្តតោ វតិំ កត្វា រុក្ខេ រោបេត្វា ឧយ្យានមជ្ឈេ បាសាទំ មាបេត្វា នាដកានិ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា សុភោជនំ ភុញ្ជន្តស្ស និសិន្នកាលោ វិយ ធម្មបាសាទំ អារុយ្ហ និព្ពានារម្មណំ ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសិន្នកាលោ វេទិតព្ពោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ. ទេសនា បន លោកិយលោកុត្តរមិស្សិកា កថិតាតិ.

៩. និព្ពានសុត្តវណ្ណនា

១៧៩. នវមេ ហានភាគិយា សញ្ញាតិអាទីសុ ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស លាភិំ កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ, ហានភាគិនី បញ្ញា’’តិ (វិភ. ៧៩៩) អភិធម្មេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យថាភូតំ នប្បជានន្តីតិ យថាសភាវតោ មគ្គញាណេន ន ជានន្តិ.

១០. មហាបទេសសុត្តវណ្ណនា

១៨០. ទសមេ ភោគនគរេ វិហរតីតិ បរិនិព្ពានសមយេ ចារិកំ ចរន្តោ តំ នគរំ បត្វា តត្ថ វិហរតិ. អានន្ទចេតិយេតិ អានន្ទយក្ខស្ស ភវនដ្ឋានេ បតិដ្ឋិតវិហារេ. មហាបទេសេតិ មហាឱកាសេ មហាអបទេសេ វា, ពុទ្ធាទយោ មហន្តេ មហន្តេ អបទិសិត្វា វុត្តានិ មហាការណានីតិ អត្ថោ. នេវ អភិនន្ទិតព្ពន្តិ ហដ្ឋតុដ្ឋេហិ សាធុការំ ទត្វា បុព្ពេវ ន សោតព្ពំ. ឯវំ កតេ ហិ បច្ឆា ‘‘ឥទំ ន សមេតី’’តិ វុច្ចមានោបិ ‘‘កិំ បុព្ពេវ អយំ ធម្មោ, ឥទានិ ន ធម្មោ’’តិ វត្វា លទ្ធិំ ន វិស្សជ្ជេតិ. នប្បដិក្កោសិតព្ពន្តិ ‘‘កិំ ឯស ពាលោ វទតី’’តិ ឯវំ បុព្ពេវ ន វត្តព្ពំ. ឯវំ វុត្តេ ហិ វត្តុំ យុត្តម្បិ ន វក្ខតិ. តេនាហ – អនភិនន្ទិត្វា អប្បដិក្កោសិត្វាតិ. បទព្យញ្ជនានីតិ បទសង្ខាតានិ ព្យញ្ជនានិ. សាធុកំ ឧគ្គហេត្វាតិ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ បាឡិ វុត្តា, ឥមស្មិំ ឋានេ អត្ថោ វុត្តោ, ឥមស្មិំ ឋានេ អនុសន្ធិ កថិតា, ឥមស្មិំ ឋានេ បុព្ពាបរំ កថិត’’ន្តិ សុដ្ឋុ គហេត្វា. សុត្តេ ឱតារេតព្ពានីតិ សុត្តេ ឱតរិតព្ពានិ. វិនយេ សន្ទស្សេតព្ពានីតិ វិនយេ សំសន្ទេតព្ពានិ.

ឯត្ថ ច សុត្តន្តិ វិនយោ វុត្តោ. យថាហ – ‘‘កត្ថ បដិក្ខិត្តំ, សាវត្ថិយំ សុត្តវិភង្គេ’’តិ (ចូឡវ. ៤៥៧) វិនយោតិ ខន្ធកោ. យថាហ – ‘‘វិនយាតិសារេ’’តិ. ឯវំ វិនយបិដកម្បិ ន បរិយាទិយតិ. ឧភតោវិភង្គា បន សុត្តំ, ខន្ធកបរិវារា វិនយោតិ ឯវំ វិនយបិដកំ បរិយាទិយតិ. អថ វា សុត្តន្តបិដកំ សុត្តំ, វិនយបិដកំ វិនយោតិ ឯវំ ទ្វេយេវ បិដកានិ បរិយាទិយន្តិ. សុត្តន្តាភិធម្មបិដកានិ វា សុត្តំ, វិនយបិដកំ វិនយោតិ ឯវម្បិ តីណិ បិដកានិ ន តាវ បរិយាទិយន្តិ. អសុត្តនាមកញ្ហិ ពុទ្ធវចនំ នាម អត្ថិ. សេយ្យថិទំ – ជាតកំ បដិសម្ភិទា និទ្ទេសោ សុត្តនិបាតោ ធម្មបទំ ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ វិមានវត្ថុ បេតវត្ថុ ថេរគាថា ថេរីគាថា អបទានន្តិ.

សុទិន្នត្ថេរោ បន ‘‘អសុត្តនាមកំ ពុទ្ធវចនំ នត្ថី’’តិ តំ សព្ពំ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘តីណិ បិដកានិ សុត្តំ, វិនយោ បន ការណ’’ន្តិ អាហ. តតោ តំ ការណំ ទស្សេន្តោ ឥទំ សុត្តមាហរិ –

‘‘យេ ខោ ត្វំ, គោតមិ, ធម្មេ ជានេយ្យាសិ, ឥមេ ធម្មា សរាគាយ សំវត្តន្តិ នោ វិរាគាយ, សំយោគាយ សំវត្តន្តិ នោ វិសំយោគាយ, សឧបាទានាយ សំវត្តន្តិ នោ អនុបាទានាយ, មហិច្ឆតាយ សំវត្តន្តិ នោ អប្បិច្ឆតាយ, អសន្តុដ្ឋិយា សំវត្តន្តិ នោ សន្តុដ្ឋិយា, កោសជ្ជាយ សំវត្តន្តិ នោ វីរិយារម្ភាយ, សង្គណិកាយ សំវត្តន្តិ នោ បវិវេកាយ, អាចយាយ សំវត្តន្តិ នោ អបចយាយ. ឯកំសេន, គោតមិ, ជានេយ្យាសិ ‘នេសោ ធម្មោ នេសោ វិនយោ នេតំ សត្ថុ សាសន’ន្តិ.

‘‘យេ ច ខោ ត្វំ, គោតមិ, ធម្មេ ជានេយ្យាសិ, ឥមេ ធម្មា វិរាគាយ សំវត្តន្តិ នោ សរាគាយ, វិសំយោគាយ សំវត្តន្តិ នោ សំយោគាយ. អនុបាទានាយ សំវត្តន្តិ នោ សឧបាទានាយ, អប្បិច្ឆតាយ សំវត្តន្តិ នោ មហិច្ឆតាយ, សន្តុដ្ឋិយា សំវត្តន្តិ នោ អសន្តុដ្ឋិយា, វីរិយារម្ភាយ សំវត្តន្តិ នោ កោសជ្ជាយ, បវិវេកាយ សំវត្តន្តិ នោ សង្គណិកាយ, អបចយាយ សំវត្តន្តិ នោ អាចយាយ. ឯកំសេន, គោតមិ, ជានេយ្យាសិ ‘ឯសោ ធម្មោ ឯសោ វិនយោ ឯតំ សត្ថុ សាសន’’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤០៦; អ. និ. ៨.៥៣).

តស្មា សុត្តេតិ តេបិដកពុទ្ធវចនេ ឱតារេតព្ពានិ. វិនយេតិ ឯតស្មិំ រាគាទិវិនយការណេ សំសន្ទេតព្ពានីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ន ចេវ សុត្តេ ឱតរន្តីតិ សុត្តបដិបាដិយា កត្ថចិ អនាគន្ត្វា ឆល្លិំ ឧដ្ឋបេត្វា គុឡ្ហវេស្សន្តរ-គុឡ្ហឧម្មគ្គ-គុឡ្ហវិនយវេទល្លបិដកានំ អញ្ញតរតោ អាគតានិ បញ្ញាយន្តីតិ អត្ថោ. ឯវំ អាគតានិ ហិ រាគាទិវិនយេ ច អបញ្ញាយមានានិ ឆឌ្ឌេតព្ពានិ ហោន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឥតិ ហិទំ, ភិក្ខវេ, ឆឌ្ឌេយ្យាថា’’តិ. ឯតេនុបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថំ មហាបទេសំ ធារេយ្យាថាតិ ឥមំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថំ ធម្មស្ស បតិដ្ឋានោកាសំ ធារេយ្យាថាតិ.

សញ្ចេតនិយវគ្គោ តតិយោ.

(១៩) ៤. ព្រាហ្មណវគ្គោ

១. យោធាជីវសុត្តវណ្ណនា

១៨១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ ឋានកុសលោតិ យេន ឋានេន ឋិតោ អវិរាធេត្វា វិជ្ឈិតុំ សក្កោតិ, តស្មិំ ឋានេ កុសលោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

២. បាដិភោគសុត្តវណ្ណនា

១៨២. ទុតិយេ នត្ថិ កោចិ បាដិភោគោតិ អហំ តេ បាដិភោគោតិ ឯវំ បាដិភោគោ ភវិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. ជរាធម្មន្តិ ជរាសភាវំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

៣. សុតសុត្តវណ្ណនា

១៨៣. តតិយេ នត្ថិ តតោ ទោសោតិ តស្មិំ ទោសោ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ.

៤. អភយសុត្តវណ្ណនា

១៨៤. ចតុត្ថេ កិច្ឆាជីវិតការណដ្ឋេន រោគោវ រោគាតង្កោ នាម. ផុដ្ឋស្សាតិ តេន រោគាតង្កេន សមន្នាគតស្ស. ឧរត្តាឡិំ កន្ទតីតិ ឧរំ តាឡេត្វា រោទតិ. អកតកល្យាណោតិអាទីសុ កល្យាណំ វុច្ចតិ បុញ្ញកម្មំ, តំ អកតំ ឯតេនាតិ អកតកល្យាណោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. បុញ្ញកម្មមេវ ហិ កោសល្លសម្ភូតត្តា កុសលំ, ភីតស្ស បរិត្តាយកត្តា ភីរុត្តាណន្តិ វុច្ចតិ. កតបាបោតិអាទីសុ បាបំ វុច្ចតិ លាមកំ អកុសលកម្មំ. លុទ្ទន្តិ កក្ខឡកម្មំ. កិព្ពិសន្តិ សមលំ អបរិសុទ្ធកម្មំ. កង្ខី ហោតីតិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណេសុ ចេវ សិក្ខាយ ច បុព្ពន្តេ ច អបរន្តេ ច បុព្ពន្តាបរន្តេ ច បដិច្ចសមុប្បាទេ ចាតិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ កង្ខាយ សមន្នាគតោ ហោតិ. វិចិកិច្ឆីតិ វិចិកិច្ឆាយ សមន្នាគតោ សាសនសទ្ធម្មេ ន និដ្ឋំ គតោ, ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេន និដ្ឋំ គន្តុំ ន សក្កោតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៥. ព្រាហ្មណសច្ចសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. បញ្ចមេ ព្រាហ្មណសច្ចានីតិ ព្រាហ្មណានំ សច្ចានិ តថានិ. សោ តេន ន សមណោតិ មញ្ញតីតិ សោ ខីណាសវោ តេន សច្ចេន ‘‘អហំ សមណោ’’តិ តណ្ហាមានទិដ្ឋីហិ ន មញ្ញតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. យទេវ តត្ថ សច្ចំ, តទភិញ្ញាយាតិ យំ តត្ថ ‘‘សព្ពេ បាណា អវជ្ឈា’’តិ បដិបត្តិយា សច្ចំ តថំ អវិបរីតំ. ឥមិនា វចីសច្ចំ អព្ភន្តរំ កត្វា បរមត្ថសច្ចំ និព្ពានំ ទស្សេតិ. តទភិញ្ញាយាតិ តំ ឧភយម្បិ អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ ជានិត្វា. អនុទ្ទយាយ អនុកម្បាយ បដិបន្នោ ហោតីតិ អនុទ្ទយត្ថាយ ច អនុកម្បត្ថាយ ច យា បដិបទា, តំ បដិបន្នោ ហោតិ, បូរេត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. សេសបដិបទាសុបិ ឯសេវ នយោ.

សព្ពេ កាមាតិ សព្ពេ វត្ថុកាមកិលេសកាមា. ឥតិ វទំ ព្រាហ្មណោ សច្ចមាហាតិ ឯវម្បិ វទន្តោ ខីណាសវព្រាហ្មណោ សច្ចមេវ អាហ. សព្ពេ ភវាតិ កាមភវាទយោ តយោបិ. នាហំ ក្វចនីតិ ឯត្ថ បន ចតុក្កោដិកសុញ្ញតា កថិតា. អយញ្ហិ ‘‘នាហំ ក្វចនី’’តិ ក្វចិ អត្តានំ ន បស្សតិ, កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិន្តិ អត្តនោ អត្តានំ កស្សចិ បរស្ស កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ ន បស្សតិ, ភាតិដ្ឋានេ ភាតរំ, សហាយដ្ឋានេ សហាយំ, បរិក្ខារដ្ឋានេ វា បរិក្ខារំ មញ្ញិត្វា ឧបនេតព្ពំ ន បស្សតីតិ អត្ថោ. ន ច មម ក្វចនីតិ ឯត្ថ មមសទ្ទំ តាវ ឋបេត្វា ‘‘ន ច ក្វចនិ បរស្ស ច អត្តានំ ក្វចិ ន បស្សតី’’តិ អយមត្ថោ. ឥទានិ ‘‘មមសទ្ទំ អាហរិត្វា មម កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនំ នត្ថី’’តិ សោ បរស្ស អត្តា មម កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនភាវេ អត្ថីតិ ន បស្សតិ, អត្តនោ ភាតិដ្ឋានេ ភាតរំ, សហាយដ្ឋានេ សហាយំ, បរិក្ខារដ្ឋានេ វា បរិក្ខារន្តិ កិស្មិញ្ចិ ឋានេ បរស្ស អត្តានំ ឥមិនា កិញ្ចនភាវេន ឧបនេតព្ពំ ន បស្សតីតិ អត្ថោ. ឯវមយំ យស្មា នេវ កត្ថចិ អត្តានំ បស្សតិ, ន តំ បរស្ស កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ បស្សតិ, ន បរស្ស អត្តានំ បស្សតិ, ន បរស្ស អត្តានំ អត្តនោ កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ បស្សតីតិ. ឥតិ វទំ ព្រាហ្មណោតិ ឯវំ ចតុក្កោដិកំ សុញ្ញតំ វទន្តោបិ ខីណាសវព្រាហ្មណោ តស្សា បដិបទាយ សម្មា បដិវិទ្ធត្តា សច្ចមេវ អាហ, ន មុសាតិ សព្ពេសុបិ វារេសុ មញ្ញនានំ បហីនត្តាយេវ ន មញ្ញតីតិ ច អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អាកិញ្ចញ្ញំយេវ បដិបទន្តិ កិញ្ចនភាវវិរហិតំ និប្បលិពោធំ និគ្គហណមេវ បដិបទំ បដិបន្នោ ហោតិ បូរេត្វា ឋិតោ.

ឥមានិ ខោ បរិព្ពាជកា ចត្តារិ ព្រាហ្មណសច្ចានិ មយា សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទិតានីតិ យានិ តុម្ហេ ភោវាទិព្រាហ្មណានំ សច្ចានិ វទេថ, តេហិ អញ្ញានិ មយា ឥមានិ ពាហិតបាបព្រាហ្មណស្ស ចត្តារិ សច្ចានិ ចតូហិ មគ្គេហិ សោឡសវិធេន កិច្ចេន ជានិត្វា បច្ចក្ខំ កត្វា បវេទិតានិ ទេសិតានិ ជោតិតានីតិ អត្ថោ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ចតូសុបិ ឋានេសុ ខីណាសវស្ស វចីសច្ចមេវ កថិតន្តិ.

៦. ឧម្មគ្គសុត្តវណ្ណនា

១៨៦. ឆដ្ឋេ បរិកស្សតីតិ អាកឌ្ឍិយតិ. ឧម្មគ្គោតិ ឧម្មុជ្ជនំ, បញ្ញាគមនន្តិ អត្ថោ. បញ្ញា ឯវ វា ឧម្មុជ្ជនដ្ឋេន ឧម្មគ្គោតិ វុច្ចតិ. សាវ បដិភានដ្ឋេន បដិភានំ. ចិត្តស្ស ឧប្បន្នស្ស វសំ គច្ឆតីតិ យេ ចិត្តស្ស វសំ គច្ឆន្តិ, តេសំយេវេត្ថ គហណំ វេទិតព្ពំ. អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយាតិ អត្ថញ្ច បាឡិញ្ច ជានិត្វា. ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ហោតីតិ លោកុត្តរធម្មស្ស អនុច្ឆវិកធម្មំ សហ សីលេន បុព្ពភាគប្បដិបទំ បដិបន្នោ ហោតិ. និព្ពេធិកបញ្ញោតិ និព្ពិជ្ឈនកបញ្ញោ. ឥទំ ទុក្ខន្តិ ឋបេត្វា តណ្ហំ សេសំ តេភូមកក្ខន្ធបញ្ចកំ ទុក្ខន្តិ សុតំ ហោតិ. បញ្ញាយាតិ មគ្គបញ្ញាយ. អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ វដ្ដមូលកតណ្ហា តស្ស ទុក្ខស្ស សមុទយោតិ សុតំ ហោតិ. ឥមិនា ឧបាយេន សេសទ្វយេបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ចតុត្ថបញ្ហវិស្សជ្ជនេន អរហត្តផលំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

៧. វស្សការសុត្តវណ្ណនា

១៨៧. សត្តមេ តោទេយ្យស្សាតិ តុទិគាមវាសិកស្ស. បរិសតីតិ សន្និបតិតាយ បរិសាយ. បរូបារម្ភំ វត្តេន្តីតិ បរគរហំ បវត្តេន្តិ កថេន្តិ. ពាលោ អយំ រាជាតិអាទិ យំ តេ ឧបារម្ភំ វត្តេន្តិ, តស្ស ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សមណេ រាមបុត្តេតិ ឧទកេ រាមបុត្តេ. អភិប្បសន្នោតិ អតិក្កម្ម បសន្នោ. បរមនិបច្ចការន្តិ ឧត្តមនិបាតកិរិយំ នីចវុត្តិំ. បរិហារកាតិ បរិចារកា. យមកោតិអាទីនិ តេសំ នាមានិ. តេសុ ហិ ឯកោ យមកោ នាម, ឯកោ មោគ្គល្លោ នាម, ឯកោ ឧគ្គោ នាម, ឯកោ នាវិន្ទកី នាម, ឯកោ គន្ធព្ពោ នាម, ឯកោ អគ្គិវេស្សោ នាម. ត្យាស្សុទន្តិ ឯត្ថ អស្សុទន្តិ និបាតមត្តំ, តេ អត្តនោ បរិសតិ និសិន្នេតិ អត្ថោ. ឥមិនា នយេន នេតីតិ ឥមិនា ការណេន អនុនេតិ ជានាបេតិ. ករណីយាធិករណីយេសូតិ បណ្ឌិតេហិ កត្តព្ពកិច្ចេសុ ច អតិរេកកត្តព្ពកិច្ចេសុ ច. វចនីយាធិវចនីយេសូតិ វត្តព្ពេសុ ច អតិរេកវត្តព្ពេសុ ច. អលមត្ថទសតរេហីតិ ឯត្ថ អត្ថេ បស្សិតុំ សមត្ថា អលមត្ថទសា, តេ អតិសិត្វា ឋិតា អលមត្ថទសតរា, តេហិ អលមត្ថទសតរេហិ. អលមត្ថទសតរោតិ អលមត្ថទសតាយ ឧត្តរិតរោ, ឆេកេហិ ឆេកតរោ បណ្ឌិតេហិ បណ្ឌិតតរោតិ បុច្ឆន្តោ ឯវមាហ. អថស្ស តេ បដិបុច្ឆន្តា ឯវំ ភោតិអាទិមាហំសុ. ឥតិ ព្រាហ្មណោ អត្តនោ សប្បុរិសតាយ តំ ឯឡេយ្យរាជានម្បិ តស្ស បរិវារិកេបិ ឧទកម្បិ រាមបុត្តំ បសំសិ. អន្ធោ វិយ ហិ អសប្បុរិសោ, ចក្ខុមា វិយ សប្បុរិសោ. យថា អន្ធោ នេវ អនន្ធំ ន អន្ធំ បស្សតិ, ឯវំ អសប្បុរិសោ នេវ សប្បុរិសំ ន អសប្បុរិសំ ជានាតិ. យថា ចក្ខុមា អន្ធម្បិ អនន្ធម្បិ បស្សតិ, ឯវំ សប្បុរិសោ សប្បុរិសម្បិ អសប្បុរិសម្បិ ជានាតិ. តោទេយ្យោបិ សប្បុរិសតាយ អសប្បុរិសេ អញ្ញាសីតិ ឥមមត្ថវសំ បដិច្ច តុដ្ឋមានសោ ព្រាហ្មណោ អច្ឆរិយំ ភោ, គោតមាតិអាទីនិ វត្វា តថាគតស្ស ភាសិតំ អនុមោទិត្វា បក្កាមិ.

៨. ឧបកសុត្តវណ្ណនា

១៨៨. អដ្ឋមេ ឧបកោតិ តស្ស នាមំ. មណ្ឌិកាបុត្តោតិ មណ្ឌិកាយ បុត្តោ. ឧបសង្កមីតិ សោ កិរ ទេវទត្តស្ស ឧបដ្ឋាកោ, ‘‘កិំ នុ ខោ សត្ថា មយិ អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគតេ វណ្ណំ កថេស្សតិ, ឧទាហុ អវណ្ណ’’ន្តិ បរិគ្គណ្ហនត្ថំ ឧបសង្កមិ. ‘‘នេរយិកោ ទេវទត្តោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ’’តិ (ចូឡវ. ៣៤៨) វចនំ សុត្វា សត្ថារំ ឃដ្ដេតុកាមោ ឧបសង្កមីតិបិ វទន្តិ. បរូបារម្ភំ វត្តេតីតិ បរគរហំ កថេតិ. សព្ពោ សោ ន ឧបបាទេតីតិ សព្ពោបិ សោ កុសលធម្មំ ន ឧប្បាទេតិ, អត្តនោ វា វចនំ ឧបបាទេតុំ អនុច្ឆវិកំ កាតុំ ន សក្កោតិ. អនុបបាទេន្តោ គារយ្ហោ ហោតីតិ កុសលំ ធម្មំ ឧប្បាទេតុំ អសក្កោន្តោ អត្តនោ ច វចនំ ឧបបន្នំ អនុច្ឆវិកំ កាតុំ អសក្កោន្តោ គារយ្ហោ ហោតិ. ឧបវជ្ជោតិ ឧបវទិតព្ពោ ច ហោតិ, វជ្ជេន វា ឧបេតោ ហោតិ, សទោសោ ហោតីតិ អត្ថោ.

អថ ភគវា តស្ស វាទំ គហេត្វា តស្សេវ គីវាយ បដិមុញ្ចន្តោ បរូបារម្ភន្តិអាទិមាហ. ឧម្មុជ្ជមានកំយេវាតិ ឧទកតោ សីសំ ឧក្ខិបន្តំយេវ. តត្ថ អបរិមាណា បទាតិអាទីសុ តស្មិំ អកុសលន្តិ បញ្ញាបនេ បទានិបិ អក្ខរានិបិ ធម្មទេសនាបិ អបរិមាណាយេវ. ឥតិបិទំ អកុសលន្តិ ឥទម្បិ អកុសលំ ឥទម្បិ អកុសលំ ឥមិនាបិ ការណេន ឥមិនាបិ ការណេន អកុសលន្តិ ឯវំ អកុសលបញ្ញត្តិយំ អាគតានិបិ អបរិមាណានិ. អថាបិ អញ្ញេនាការេន តថាគតោ តំ ធម្មំ ទេសេយ្យ, ឯវម្បិស្ស ទេសនា អបរិមាណា ភវេយ្យ. យថាហ – ‘‘អបរិយាទិន្នាវស្ស តថាគតស្ស ធម្មទេសនា, អបរិយាទិន្នំ ធម្មបទព្យញ្ជន’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៦១). ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យាវ ធំសី វតាយន្តិ យាវ គុណធំសី វត អយំ. លោណការទារកោតិ លោណការគាមទារកោ. យត្រ ហិ នាមាតិ យោ ហិ នាម. អាសាទេតព្ពំ មញ្ញិស្សតីតិ ឃដ្ដេតព្ពំ មញ្ញិស្សតិ. អបេហីតិ អបគច្ឆ, មា មេ បុរតោ អដ្ឋាសិ. ឯវញ្ច បន វត្វា គីវាយ គណ្ហាបេត្វា និក្កឌ្ឍាបេសិយេវាតិ.

៩. សច្ឆិករណីយសុត្តវណ្ណនា

១៨៩. នវមេ កាយេនាតិ នាមកាយេន. សច្ឆិករណីយាតិ បច្ចក្ខំ កាតព្ពា. សតិយាតិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិយា. ចក្ខុនាតិ ទិព្ពចក្ខុនា. បញ្ញាយាតិ ឈានបញ្ញាយ វិបស្សនាបញ្ញា សច្ឆិកាតព្ពា, វិបស្សនាបញ្ញាយ មគ្គបញ្ញា, មគ្គបញ្ញាយ ផលបញ្ញា, ផលបញ្ញាយ បច្ចវេក្ខណបញ្ញា សច្ឆិកាតព្ពា, បត្តព្ពាតិ អត្ថោ. អាសវានំ ខយសង្ខាតំ បន អរហត្តំ បច្ចវេក្ខណវសេន បច្ចវេក្ខណបញ្ញាយ សច្ឆិករណីយំ នាមាតិ.

១០. ឧបោសថសុត្តវណ្ណនា

១៩០. ទសមេ តុណ្ហីភូតំ តុណ្ហីភូតន្តិ យតោ យតោ អនុវិលោកេតិ, តតោ តតោ តុណ្ហីភូតមេវ. ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ បដិបត្តិសម្បន្នេ ភិក្ខូ បសន្នេហិ ចក្ខូហិ អនុវិលោកេត្វា ឧប្បន្នធម្មបាមោជ្ជោ ថោមេតុកាមតាយ អាមន្តេសិ. អបលាបាតិ បលាបរហិតា. ឥតរំ តស្សេវ វេវចនំ. សុទ្ធាតិ និម្មលា. សារេ បតិដ្ឋិតាតិ សីលាទិសារេ បតិដ្ឋិតា. អលន្តិ យុត្តំ. យោជនគណនានីតិ ឯកំ យោជនំ យោជនមេវ, ទសបិ យោជនានិ យោជនានេវ. តតោ ឧទ្ធំ ‘‘យោជនគណនានី’’តិ វុច្ចតិ. ឥធ បន យោជនសតម្បិ យោជនសហស្សម្បិ អធិប្បេតំ. បុដោសេនាបីតិ បុដោសំ វុច្ចតិ បាថេយ្យំ, បាថេយ្យំ គហេត្វាបិ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តមេវាតិ អត្ថោ. បុដំសេនាតិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – បុដោ អំសេ អស្សាតិ បុដំសោ, តេន បុដំសេន, អំសេន បាថេយ្យបុដំ វហន្តេនាបីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥទានិ ឯវរូបេហិ ឯវរូបេហិ ច គុណេហិ សមន្នាគតា ឯត្ថ ភិក្ខូ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ សន្តិ ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ ទេវប្បត្តាតិ ឧបបត្តិទេវនិព្ពត្តកំ ទិព្ពវិហារំ ទិព្ពវិហារេន ច អរហត្តំ បត្តា. ព្រហ្មប្បត្តាតិ និទ្ទោសដ្ឋេន ព្រហ្មភាវសាធកំ ព្រហ្មវិហារំ ព្រហ្មវិហារេន ច អរហត្តំ បត្តា. អានេញ្ជប្បត្តាតិ អនិញ្ជនភាវសាធកំ អានេញ្ជំ អានេញ្ជេន ច អរហត្តំ បត្តា. អរិយប្បត្តាតិ បុថុជ្ជនភាវំ អតិក្កម្ម អរិយភាវំ បត្តា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ទេវប្បត្តោ ហោតីតិអាទីសុ ឯវំ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានេ ឋត្វា ចិត្តំ វិវដ្ដេត្វា អរហត្តំ បត្តោ ទេវប្បត្តោ នាម ហោតិ, ចតូសុ ព្រហ្មវិហារេសុ ឋត្វា ចិត្តំ វិវដ្ដេត្វា អរហត្តំ បត្តោ ព្រហ្មប្បត្តោ នាម, ចតូសុ អរូបជ្ឈានេសុ ឋត្វា ចិត្តំ វិវដ្ដេត្វា អរហត្តំ បត្តោ អានេញ្ជប្បត្តោ នាម. ឥទំ ទុក្ខន្តិអាទីហិ ចតូហិ សច្ចេហិ ចត្តារោ មគ្គា តីណិ ច ផលានិ កថិតានិ. តស្មា ឥមំ អរិយធម្មំ បត្តោ ភិក្ខុ អរិយប្បត្តោ នាម ហោតីតិ.

ព្រាហ្មណវគ្គោ ចតុត្ថោ.

(២០) ៥. មហាវគ្គោ

១. សោតានុគតសុត្តវណ្ណនា

១៩១. បញ្ចមស្ស បឋមេ សោតានុគតានន្តិ បសាទសោតំ ឱទហិត្វា ញាណសោតេន វវត្ថបិតានំ. ចត្តារោ អានិសំសា បាដិកង្ខាតិ ចត្តារោ គុណានិសំសា បាដិកង្ខិតព្ពា. ឥទំ បន ភគវតា អត្ថុប្បត្តិវសេន អារទ្ធំ. កតរអត្ថុប្បត្តិវសេនាតិ? ភិក្ខូនំ ធម្មស្សវនាយ អនុបសង្កមនអត្ថុប្បត្តិវសេន. បញ្ចសតា កិរ ព្រាហ្មណបព្ពជិតា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ លិង្គវចនវិភត្តិបទព្យញ្ជនាទីហិ កថេន្តោ អម្ហេហិ ញាតមេវ កថេស្សតិ, អញ្ញាតំ កិំ កថេស្សតី’’តិ ធម្មស្សវនត្ថំ ន គច្ឆន្តិ. សត្ថា តំ បវត្តិំ សុត្វា តេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘កស្មា ឯវំ ករោថ, សក្កច្ចំ ធម្មំ សុណាថ, សក្កច្ចំ ធម្មំ សុណន្តានញ្ច សជ្ឈាយន្តានញ្ច ឥមេ ឯត្តកា អានិសំសា’’តិ ទស្សេន្តោ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

តត្ថ ធម្មំ បរិយាបុណាតីតិ សុត្តំ គេយ្យន្តិអាទិកំ នវង្គំ សត្ថុសាសនភូតំ តន្តិធម្មំ វឡញ្ជេតិ. សោតានុគតា ហោន្តីតិ សោតំ អនុប្បត្តា អនុបវិដ្ឋា ហោន្តិ. មនសានុបេក្ខិតាតិ ចិត្តេន ឱលោកិតា. ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធាតិ អត្ថតោ ច ការណតោ ច បញ្ញាយ សុដ្ឋុ បដិវិទ្ធា បច្ចក្ខំ កតា. មុដ្ឋស្សតិ កាលំ កុរុមានោតិ នយិទំ ពុទ្ធវចនំ អនុស្សរណសតិយា អភាវេន វុត្តំ, បុថុជ្ជនកាលកិរិយំ បន សន្ធាយ វុត្តំ. បុថុជ្ជនោ ហិ មុដ្ឋស្សតិ កាលំ ករោតិ នាម. ឧបបជ្ជតីតិ សុទ្ធសីលេ បតិដ្ឋិតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តតិ. ធម្មបទា ប្លវន្តីតិ អន្តរាភវេ និព្ពត្តមុដ្ឋស្សតិនោ, យេបិ បុព្ពេ សជ្ឈាយមូលិកា វាចាបរិចិតពុទ្ធវចនធម្មា, តេ សព្ពេ បសន្នេ អាទាសេ ឆាយា វិយ ប្លវន្តិ, បាកដា ហុត្វា បញ្ញាយន្តិ. ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, សតុប្បាទោតិ ពុទ្ធវចនានុស្សរណសតិយា ឧប្បាទោ ទន្ធោ គរុ. អថ សោ សត្តោ ខិប្បំយេវ វិសេសគាមី ហោតិ, និព្ពានគាមី ហោតីតិ អត្ថោ.

ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោតិ ឥទ្ធិសម្បន្នោ ចិត្តស្ស វសិភាវបត្តោ ខីណាសវោ. អយំ វា សោ ធម្មវិនយោតិ ឯត្ថ វិភាវនត្ថោ វា-សទ្ទោ. យត្ថាតិ យស្មិំ ធម្មវិនយេ. ព្រហ្មចរិយំ អចរិន្តិ ព្រហ្មចរិយវាសំ វសិំ. ឥទម្បិ ពុទ្ធវចនំ មយា បុព្ពេ វឡញ្ជិតន្តិ ពុទ្ធវចនានុស្សរណវសេនេតំ វុត្តំ. ទេវបុត្តោតិ បញ្ចាលចណ្ឌោ វិយ ហត្ថកមហាព្រហ្មា វិយ សនង្កុមារព្រហ្មា វិយ ច ឯកោ ធម្មកថិកទេវបុត្តោ. ឱបបាតិកោ ឱបបាតិកំ សារេតីតិ បឋមំ ឧប្បន្នោ ទេវបុត្តោ បច្ឆា ឧប្បន្នំ សារេតិ. សហបំសុកីឡិកាតិ ឯតេន នេសំ ទីឃរត្តំ កតបរិចយភាវំ ទស្សេតិ. សមាគច្ឆេយ្យុន្តិ សាលាយ វា រុក្ខមូលេ វា សម្មុខីភាវំ គច្ឆេយ្យុំ. ឯវំ វទេយ្យាតិ សាលាយ វា រុក្ខមូលេ វា បឋមតរំ និសិន្នោ បច្ឆា អាគតំ ឯវំ វទេយ្យ. សេសមេត្ថ បាឡិនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

២. ឋានសុត្តវណ្ណនា

១៩២. ទុតិយេ ឋានានីតិ ការណានិ. ឋានេហីតិ ការណេហិ. សោចេយ្យន្តិ សុចិភាវោ. សំវសមានោតិ ឯកតោ វសមានោ. ន សន្តតការីតិ ន សតតការី. ន សន្តតវុត្តិ សីលេសូតិ សតតំ សព្ពកាលំ សីលជីវិតំ ន ជីវតីតិ អត្ថោ. សំវោហារមានោតិ កថេន្តោ. ឯកេន ឯកោ វោហរតីតិ ឯកេន សទ្ធិំ ឯកោ ហុត្វា កថេតិ. វោក្កមតីតិ ឱក្កមតិ. បុរិមវោហារា បច្ឆិមវោហារន្តិ បុរិមកថាយ បច្ឆិមកថំ, បុរិមកថាយ ច បច្ឆិមកថា, បច្ឆិមកថាយ ច បុរិមកថា ន សមេតីតិ អត្ថោ.

ញាតិព្យសនេនាតិអាទីសុ ញាតីនំ ព្យសនំ ញាតិព្យសនំ, ញាតិវិនាសោតិ អត្ថោ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. រោគព្យសនេ បន រោគោយេវ អារោគ្យវិនាសនតោ ព្យសនំ រោគព្យសនំ. អនុបរិវត្តន្តីតិ អនុពន្ធន្តិ. លាភោ ចាតិអាទីសុ ឯកំ អត្តភាវំ លាភោ អនុបរិវត្តតិ, ឯកំ អលាភោតិ ឯវំ នយោ នេតព្ពោ. សាកច្ឆាយមានោតិ បញ្ហបុច្ឆនវិស្សជ្ជនវសេន សាកច្ឆំ ករោន្តោ. យថាតិ យេនាការេន. ឧម្មគ្គោតិ បញ្ហុម្មគ្គោ. អភិនីហារោតិ បញ្ហាភិសង្ខរណវសេន ចិត្តស្ស អភិនីហារោ. សមុទាហារោតិ បញ្ហបុច្ឆនំ. សន្តន្តិ បច្ចនីកសន្តតាយ សន្តំ កត្វា ន កថេតីតិ អត្ថោ. បណីតន្តិ អតប្បកំ. អតក្កាវចរន្តិ យថា តក្កេន នយគ្គាហេន គហេតុំ សក្កា ហោតិ, ឯវំ ន កថេតីតិ អត្ថោ. និបុណន្តិ សណ្ហំ. បណ្ឌិតវេទនីយន្តិ បណ្ឌិតេហិ ជានិតព្ពកំ. សេសំ សព្ពត្ថ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ.

៣. ភទ្ទិយសុត្តវណ្ណនា

១៩៣. តតិយេ ឧបសង្កមីតិ ភុត្តបាតរាសោ ហុត្វា មាលាគន្ធវិលេបនំ គហេត្វា ភគវន្តំ វន្ទិស្សាមីតិ ឧបសង្កមិ. មា អនុស្សវេនាតិអាទីសុ អនុស្សវវចនេន មម កថំ មា គណ្ហថាតិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សារម្ភោតិ ករណុត្តរិយលក្ខណោ សារម្ភោ. អលោភាទយោ លោភាទិបដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពា. កុសលធម្មូបសម្បទាយាតិ កុសលធម្មានំ សម្បាទនត្ថាយ, បដិលាភត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមេ ចេបិ, ភទ្ទិយ, មហាសាលាតិ បុរតោ ឋិតេ សាលរុក្ខេ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថត្តា ច សុវិញ្ញេយ្យមេវ. សត្ថរិ បន ទេសនំ វិនិវដ្ដេន្តេ ភទ្ទិយោ សោតាបន្នោ ជាតោតិ.

៤. សាមុគិយាសុត្តវណ្ណនា

១៩៤. ចតុត្ថេ សាមុគិយាតិ សាមុគនិគមវាសិនោ. ព្យគ្ឃបជ្ជាតិ តេ អាលបន្តោ ឯវមាហ. កោលនគរស្ស ហិ កោលរុក្ខេ ហារេត្វា កតត្តា កោលនគរន្តិ ច ព្យគ្ឃបថេ មាបិតត្តា ព្យគ្ឃបជ្ជន្តិ ច ទ្វេ នាមានិ. ឯតេសញ្ច បុព្ពបុរិសា តត្ថ វសិំសូតិ ព្យគ្ឃបជ្ជវាសិតាយ ព្យគ្ឃបជ្ជវាសិនោ ព្យគ្ឃបជ្ជាតិ វុច្ចន្តិ. តេ អាលបន្តោ ឯវមាហ. បារិសុទ្ធិបធានិយង្គានីតិ បារិសុទ្ធិអត្ថាយ បធានិយង្គានិ បទហិតព្ពវីរិយស្ស អង្គានិ, កោដ្ឋាសាតិ អត្ថោ. សីលបារិសុទ្ធិបធានិយង្គន្តិ សីលបរិសោធនវីរិយស្សេតំ នាមំ. តញ្ហិ សីលបារិសុទ្ធិបរិបូរណត្ថាយ បធានិយង្គន្តិ សីលបារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមីតិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ វិបស្សនាបញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមិ. យោ តត្ថ ឆន្ទោតិអាទីសុ យោ តស្មិំ អនុគ្គណ្ហនេ កត្តុកាមតាឆន្ទោតិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សតិសម្បជញ្ញំ បនេត្ថ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា វីរិយបគ្គហនត្ថំ វុត្តំ. រជនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ វិរាជេតីតិ រាគបច្ចយេសុ ឥដ្ឋារម្មណេសុ យថា ចិត្តំ វិរជ្ជតិ, ឯវំ ករោតិ. វិមោចនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ វិមោចេតីតិ យេហិ អារម្មណេហិ ចិត្តំ វិមោចេតព្ពំ, តេសុ យថា វិមុច្ចតិ, ឯវំ ករោតិ. វិរាជេត្វាតិ ឯត្ថ មគ្គក្ខណេ វិរាជេតិ នាម, ផលក្ខណេ វិរត្តំ នាម ហោតិ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. សម្មាវិមុត្តិំ ផុសតីតិ ហេតុនា នយេន អរហត្តផលវិមុត្តិំ ញាណផស្សេន ផុសតីតិ.

៥. វប្បសុត្តវណ្ណនា

១៩៥. បញ្ចមេ វប្បោតិ ទសពលស្ស ចូឡបិតា សក្យរាជា. និគណ្ឋសាវកោតិ វេសាលិយំ សីហសេនាបតិ វិយ នាឡន្ទាយំ ឧបាលិគហបតិ វិយ ច និគណ្ឋស្ស នាដបុត្តស្ស ឧបដ្ឋាកោ. កាយេន សំវុតោតិ កាយទ្វារស្ស សំវុតត្តា បិហិតត្តា កាយេន សំវុតោ នាម. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. អវិជ្ជាវិរាគាតិ អវិជ្ជាយ ខយវិរាគេន. វិជ្ជុប្បាទាតិ មគ្គវិជ្ជាយ ឧប្បាទេន. តំ ឋានន្តិ តំ ការណំ. អវិបក្កវិបាកន្តិ អលទ្ធវិបាកវារំ. តតោនិទានន្តិ តំហេតុ តប្បច្ចយា. ទុក្ខវេទនិយា អាសវា អស្សវេយ្យុន្តិ ទុក្ខវេទនាយ បច្ចយភូតា កិលេសា អស្សវេយ្យុំ, តស្ស បុរិសស្ស ឧប្បជ្ជេយ្យុន្តិ អត្ថោ. អភិសម្បរាយន្តិ ទុតិយេ អត្តភាវេ. កាយសមារម្ភបច្ចយាតិ កាយកម្មបច្ចយេន. អាសវាតិ កិលេសា. វិឃាតបរិឡាហាតិ ឯត្ថ វិឃាតោតិ ទុក្ខំ. បរិឡាហោតិ កាយិកចេតសិកោ បរិឡាហោ. ផុស្ស ផុស្ស ព្យន្តីករោតីតិ ញាណវជ្ឈំ កម្មំ ញាណផស្សេន ផុសិត្វា ផុសិត្វា ខយំ គមេតិ, វិបាកវជ្ឈំ កម្មំ វិបាកផស្សេន ផុសិត្វា ផុសិត្វា ខយំ គមេតិ. និជ្ជរាតិ កិលេសជីរណកបដិបទា. សេសវារេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥធ ឋត្វា អយំ ភិក្ខុ ខីណាសវោ កាតព្ពោ, ចត្តារិ មហាភូតានិ នីហរិត្វា ចតុសច្ចវវត្ថានំ ទស្សេត្វា យាវ អរហត្តផលំ កម្មដ្ឋានំ កថេតព្ពំ.

ឥទានិ បន តស្ស ខីណាសវស្ស សតតវិហារេ ទស្សេតុំ ឯវំ សម្មា វិមុត្តចិត្តស្សាតិអាទិមាហ. តត្ថ សម្មា វិមុត្តចិត្តស្សាតិ ហេតុនា ការណេន សម្មា វិមុត្តស្ស. សតតវិហារាតិ និច្ចវិហារា និពទ្ធវិហារា. នេវ សុមនោ ហោតីតិ ឥដ្ឋារម្មណេ រាគវសេន ន សោមនស្សជាតោ ហោតិ. ន ទុម្មនោតិ អនិដ្ឋារម្មណេ បដិឃវសេន ន ទោមនស្សជាតោ ហោតិ. ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោតិ សតិសម្បជញ្ញបរិគ្គហិតាយ មជ្ឈត្តាការលក្ខណាយ ឧបេក្ខាយ តេសុ អារម្មណេសុ ឧបេក្ខកោ មជ្ឈត្តោ ហុត្វា វិហរតិ.

កាយបរិយន្តិកន្តិ កាយន្តិកំ កាយបរិច្ឆិន្នំ, យាវ បញ្ចទ្វារកាយោ បវត្តតិ, តាវ បវត្តំ បញ្ចទ្វារិកវេទនន្តិ អត្ថោ. ជីវិតបរិយន្តិកន្តិ ជីវិតន្តិកំ ជីវិតបរិច្ឆិន្នំ, យាវ ជីវិតំ បវត្តតិ, តាវ បវត្តំ មនោទ្វារិកវេទនន្តិ អត្ថោ. តត្ថ បញ្ចទ្វារិកវេទនា បច្ឆា ឧប្បជ្ជិត្វា បឋមំ និរុជ្ឈតិ, មនោទ្វារិកវេទនា បឋមំ ឧប្បជ្ជិត្វា បច្ឆា និរុជ្ឈតិ. សា ហិ បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុរូបស្មិំយេវ បតិដ្ឋាតិ. បញ្ចទ្វារិកា បវត្តេ បញ្ចទ្វារវសេន បវត្តមានា បឋមវយេ វីសតិវស្សកាលេ រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនវសេន អធិមត្តា ពលវតី ហោតិ, បណ្ណាសវស្សកាលេ ឋិតា ហោតិ, សដ្ឋិវស្សកាលតោ បដ្ឋាយ បរិហាយមានា, អសីតិនវុតិវស្សកាលេ មន្ទា ហោតិ. តទា ហិ សត្តា ‘‘ចិររត្តំ ឯកតោ និសីទិម្ហា និបជ្ជិម្ហា’’តិ វទន្តេបិ ន ជានាមាតិ វទន្តិ. អធិមត្តានិបិ រូបាទិអារម្មណានិ ន បស្សាម, សុគន្ធទុគ្គន្ធំ វា សាទុអសាទុំ វា ថទ្ធមុទុកំ វាតិ ន ជានាមាតិបិ វទន្តិ. ឥតិ នេសំ បញ្ចទ្វារិកវេទនា ភគ្គា ហោតិ, មនោទ្វារិកា បវត្តតិ. សាបិ អនុបុព្ពេន បរិហាយមានា មរណសមយេ ហទយកោដិំយេវ និស្សាយ បវត្តតិ. យាវ បនេសា បវត្តតិ, តាវ សត្តោ ជីវតីតិ វុច្ចតិ. យទា នប្បវត្តតិ, តទា ‘‘មតោ និរុទ្ធោ’’តិ វុច្ចតិ.

ស្វាយមត្ថោ វាបិយា ទីបេតព្ពោ – យថា ហិ បុរិសោ បញ្ចឧទកមគ្គសម្បន្នំ វាបិំ ករេយ្យ. បឋមំ ទេវេ វុដ្ឋេ បញ្ចហិ ឧទកមគ្គេហិ ឧទកំ បវិសិត្វា អន្តោវាបិយំ អាវាដេ បូរេយ្យ. បុនប្បុនំ ទេវេ វស្សន្តេ ឧទកមគ្គេ បូរេត្វា គាវុតឌ្ឍយោជនមត្តំ ឱត្ថរិត្វា ឧទកំ តិដ្ឋេយ្យ តតោ តតោ វិស្សន្ទមានំ. អថ និទ្ធមនតុម្ពេ វិវរិត្វា ខេត្តេសុ កម្មេ កយិរមានេ ឧទកំ និក្ខមន្តំ, សស្សបាកកាលេ ឧទកំ និក្ខន្តំ ឧទកំ បរិហីនំ, ‘‘មច្ឆេ គណ្ហាមា’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជេយ្យ. តតោ កតិបាហេន អាវាដេសុយេវ ឧទកំ សណ្ឋហេយ. យាវ បន តំ អាវាដេសុ ហោតិ, តាវ មហាវាបិយំ ឧទកំ អត្ថីតិ សង្ខំ គច្ឆតិ. យទា បន តត្ថ ឆិជ្ជតិ, តទា ‘‘វាបិយំ ឧទកំ នត្ថី’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ សម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ.

បឋមំ ទេវេ វស្សន្តេ បញ្ចហិ មគ្គេហិ ឧទកេ បវិសន្តេ អាវាដានំ បូរណកាលោ វិយ ហិ បឋមមេវ បដិសន្ធិក្ខណេ មនោទ្វារិកវេទនាយ វត្ថុរូបេ បតិដ្ឋិតកាលោ, បុនប្បុនំ ទេវេ វស្សន្តេ បញ្ចមគ្គានំ បូរណកាលោ វិយ បវត្តេ បញ្ចទ្វារិកវេទនាយ បវត្តិ, គាវុតឌ្ឍយោជនមត្តំ អជ្ឈោត្ថរណំ វិយ បឋមវយេ វីសតិវស្សកាលេ រជ្ជនាទិវសេន តស្ស អធិមត្តពលវភាវោ, យាវ វាបិតោ ឧទកំ ន និគ្គច្ឆតិ, តាវ បូរាយ វាបិយា ឋិតកាលោ វិយ បញ្ញាសវស្សកាលេ តស្ស ឋិតកាលោ, និទ្ធមនតុម្ពេសុ វិវដេសុ កម្មេ កយិរមានេ ឧទកស្ស និក្ខមនកាលោ វិយ សដ្ឋិវស្សកាលតោ បដ្ឋាយ តស្ស បរិហានិ, ឧទកេ ភដ្ឋេ ឧទកមគ្គេសុ បរិត្តឧទកស្ស ឋិតកាលោ វិយ អសីតិនវុតិកាលេ បញ្ចទ្វារិកវេទនាយ មន្ទកាលោ, អាវាដេសុយេវ ឧទកស្ស បតិដ្ឋិតកាលោ វិយ ហទយវត្ថុកោដិំ និស្សាយ មនោទ្វារេ វេទនាយ បវត្តិកាលោ, អាវាដេសុ បរិត្តេបិ ឧទកេ សតិ ‘‘វាបិយំ ឧទកំ អត្ថី’’តិ វត្តព្ពកាលោ វិយ យាវ សា បវត្តតិ, តាវ ‘‘សត្តោ ជីវតី’’តិ វុច្ចតិ. យថា បន អាវាដេសុ ឧទកេ ឆិន្នេ ‘‘នត្ថិ វាបិយំ ឧទក’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ មនោទ្វារិកវេទនាយ អប្បវត្តមានាយ សត្តោ មតោតិ វុច្ចតិ. ឥមំ វេទនំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទិយមានោ’’តិ.

កាយស្ស ភេទាតិ កាយស្ស ភេទេន. ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានាតិ ជីវិតក្ខយតោ ឧទ្ធំ. ឥធេវាតិ បដិសន្ធិវសេន បរតោ អគន្ត្វា ឥធេវ. សីតី ភវិស្សន្តីតិ បវត្តិវិប្ផន្ទនទរថរហិតានិ សីតានិ អប្បវត្តនធម្មានិ ភវិស្សន្តិ.

ថូណំ បដិច្ចាតិ រុក្ខំ បដិច្ច. កុទ្ទាលបិដកំ អាទាយាតិ កុទ្ទាលញ្ច ខណិត្តិញ្ច បច្ឆិញ្ច គហេត្វាតិ អត្ថោ. ទេសនា បន កុទ្ទាលវសេនេវ កតា. មូលេ ឆិន្ទេយ្យាតិ មូលម្ហិ កុទ្ទាលេន ឆិន្ទេយ្យ. បលិខណេយ្យាតិ ខណិត្តិយា សមន្តា ខណេយ្យ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – រុក្ខោ វិយ ហិ អត្តភាវោ ទដ្ឋព្ពោ, រុក្ខំ បដិច្ច ឆាយា វិយ កុសលាកុសលំ កម្មំ, ឆាយំ អប្បវត្តំ កាតុកាមោ បុរិសោ វិយ យោគាវចរោ, កុទ្ទាលោ វិយ បញ្ញា, បិដកំ វិយ សមាធិ, ខណិត្តិ វិយ វិបស្សនា, ខណិត្តិយា មូលានំ បលិខណនកាលោ វិយ អរហត្តមគ្គេន អវិជ្ជាយ ឆេទនកាលោ, ខណ្ឌាខណ្ឌំ ករណកាលោ វិយ ខន្ធវសេន ទិដ្ឋកាលោ, ផាលនកាលោ វិយ អាយតនវសេន ទិដ្ឋកាលោ, សកលីករណកាលោ វិយ ធាតុវសេន ទិដ្ឋកាលោ, វាតាតបេន វិសោសនកាលោ វិយ កាយិកចេតសិកស្ស វីរិយស្ស ករណកាលោ, អគ្គិនា ឌហនកាលោ វិយ ញាណេន កិលេសានំ ឌហនកាលោ, មសិករណកាលោ វិយ វត្តមានក-បញ្ចក្ខន្ធកាលោ, មហាវាតេ ឱផុននកាលោ វិយ នទីសោតេ បវាហនកាលោ វិយ ច ឆិន្នមូលកានំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ អប្បដិសន្ធិកនិរោធោ, ឱផុននប្បវាហនេហិ អបញ្ញត្តិកភាវូបគមោ វិយ បុនព្ភវេ វិបាកក្ខន្ធានំ អនុប្បាទេន អបណ្ណត្តិកភាវោ វេទិតព្ពោ.

ភគវន្តំ ឯតទវោចាតិ សត្ថរិ ទេសនំ វិនិវដ្ដេន្តេ សោតាបត្តិផលំ បត្វា ឯតំ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភន្តេ’’តិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ ឧទយត្ថិកោតិ វឌ្ឍិអត្ថិកោ. អស្សបណិយំ បោសេយ្យាតិ បញ្ច អស្សបោតសតានិ កិណិត្វា បច្ឆា វិក្កិណិស្សាមីតិ បោសេយ្យ. សហស្សគ្ឃនកស្ស អស្សស្ស បញ្ចសតមត្តំ ឧបករណំ គន្ធមាលាទិវសេន បោសាវនិកំយេវ អគមាសិ. អថស្ស តេ អស្សា ឯកទិវសេនេវ រោគំ ផុសិត្វា សព្ពេ ជីវិតក្ខយំ បាបុណេយ្យុន្តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ឯវមាហ. ឧទយញ្ចេវ នាធិគច្ឆេយ្យាតិ វឌ្ឍិញ្ច គេហតោ នីហរិត្វា ទិន្នមូលញ្ច កិញ្ចិ ន លភេយ្យ. បយិរុបាសិន្តិ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិំ. ស្វាហំ ឧទយញ្ចេវ នាធិគច្ឆិន្តិ សោ អហំ នេវ ឧទយំ ន គេហតោ ទិន្នធនំ អធិគច្ឆិំ, បណិយអស្សជគ្គនកោ នាម ជាតោស្មីតិ ទស្សេតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

៦. សាឡ្ហសុត្តវណ្ណនា

១៩៦. ឆដ្ឋេ ទ្វយេនាតិ ទ្វីហិ កោដ្ឋាសេហិ. ឱឃស្ស និត្ថរណន្តិ ចតុរោឃនិត្ថរណំ. តបោជិគុច្ឆាហេតូតិ ទុក្ករការិកសង្ខាតេន តបេន បាបជិគុច្ឆនហេតុ. អញ្ញតរំ សាមញ្ញង្គន្តិ ឯកំ សមណធម្មកោដ្ឋាសំ. អបរិសុទ្ធកាយសមាចារាតិអាទីសុ បុរិមេហិ តីហិ បទេហិ កាយិកវាចសិកចេតសិកសីលានំ អបរិសុទ្ធតំ ទស្សេត្វា បច្ឆិមេន បទេន អបរិសុទ្ធាជីវតំ ទស្សេតិ. ញាណទស្សនាយាតិ មគ្គញាណសង្ខាតាយ ទស្សនាយ. អនុត្តរាយ សម្ពោធាយាតិ អរហត្តាយ, អរហត្តញាណផស្សេន ផុសិតុំ អភព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ. សាលលដ្ឋិន្តិ សាលរុក្ខំ. នវន្តិ តរុណំ. អកុក្កុច្ចកជាតន្តិ ‘‘ភវេយ្យ នុ ខោ, ន ភវេយ្យា’’តិ អជនេតព្ពកុក្កុច្ចំ. លេខណិយា លិខេយ្យាតិ អវលេខនមត្តកេន អវលិខេយ្យ. ធោវេយ្យាតិ ឃំសេយ្យ. អន្តោ អវិសុទ្ធាតិ អព្ភន្តរេ អសុទ្ធា អបនីតសារា.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – សាលលដ្ឋិ វិយ ហិ អត្តភាវោ ទដ្ឋព្ពោ, នទីសោតំ វិយ សំសារសោតំ, បារំ គន្តុកាមបុរិសោ វិយ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ គហេត្វា ឋិតបុរិសោ, សាលលដ្ឋិយា ពហិទ្ធា សុបរិកម្មកតកាលោ វិយ ពហិទ្ធា តបចរណំ គាឡ្ហំ កត្វា គហិតកាលោ, អន្តោ អសុទ្ធកាលោ វិយ អព្ភន្តរេ សីលានំ អបរិសុទ្ធកាលោ, សាលលដ្ឋិយា សំសីទិត្វា អធោគមនំ វិយ ទិដ្ឋិគតិកស្ស សំសារសោតេ សំសីទនំ វេទិតព្ពំ.

ផិយារិត្តំ ពន្ធេយ្យាតិ ផិយញ្ច អរិត្តញ្ច យោជេយ្យ. ឯវមេវាតិ ឯត្ថាបិ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – សាលលដ្ឋិ វិយ អត្តភាវោ, នទីសោតំ វិយ សំសារសោតំ, បារំ គន្តុកាមបុរិសោ វិយ យោគាវចរោ, ពហិទ្ធា សុបរិកម្មកតកាលោ វិយ ឆសុ ទ្វារេសុ សំវរស្ស បច្ចុបដ្ឋិតកាលោ, អន្តោ សុវិសោធិតភាវោ វិយ អព្ភន្តរេ បរិសុទ្ធសីលភាវោ, ផិយារិត្តពន្ធនំ វិយ កាយិកចេតសិកវីរិយករណំ, សោត្ថិនា បារិមតីរគមនំ វិយ អនុបុព្ពេន សីលំ បូរេត្វា សមាធិំ បូរេត្វា បញ្ញំ បូរេត្វា និព្ពានគមនំ ទដ្ឋព្ពំ.

កណ្ឌចិត្រកានីតិ សរលដ្ឋិសររជ្ជុសរបាសាទសរសាណិសរបោក្ខរណិសរបទុមានីតិ អនេកានិ កណ្ឌេហិ កត្តព្ពចិត្រានិ. អថ ខោ សោ តីហិ ឋានេហីតិ សោ ឯវំ ពហូនិ កណ្ឌចិត្រកានិ ជានន្តោបិ ន រាជារហោ ហោតិ, តីហិយេវ បន ឋានេហិ ហោតីតិ អត្ថោ. សម្មាសមាធិ ហោតីតិ មគ្គសមាធិនា ច ផលសមាធិនា ច សមាហិតោ ហោតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. សម្មាទិដ្ឋីតិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ. ឥទំ ទុក្ខន្តិអាទីហិ ចតូហិ សច្ចេហិ ចត្តារោ មគ្គា តីណិ ច ផលានិ កថិតានិ. អយំ បន មគ្គេនេវ អវិរាធិតំ វិជ្ឈតិ នាមាតិ វេទិតព្ពោ. សម្មាវិមុត្តីតិ អរហត្តផលវិមុត្តិយា សមន្នាគតោ. អវិជ្ជាក្ខន្ធំ បទាលេតីតិ អរហត្តមគ្គេន បទាលេតិ នាមាតិ វុច្ចតិ. ឥមិនា ហិ ហេដ្ឋា អរហត្តមគ្គេន អវិជ្ជាក្ខន្ធោ បទាលិតោ, ឥធ បន បទាលិតំ ឧបាទាយ បទាលេតីតិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ.

៧. មល្លិកាទេវីសុត្តវណ្ណនា

១៩៧. សត្តមេ មល្លិកា ទេវីតិ បសេនទិរញ្ញោ ទេវី. យេន មិធេកច្ចោ មាតុគាមោតិ យេន ឥធេកច្ចា ឥត្ថី. ទុព្ពណ្ណាតិ ពីភច្ឆវណ្ណា. ទុរូបាតិ ទុស្សណ្ឋិតា. សុបាបិកាតិ សុដ្ឋុ បាបិកា សុដ្ឋុ លាមិកា. ទស្សនាយាតិ បស្សិតុំ. ទលិទ្ទាតិ ធនទលិទ្ទា. អប្បស្សកាតិ សកេន ធនេន រហិតា. អប្បភោគាតិ ឧបភោគបរិភោគភណ្ឌករហិតា. អប្បេសក្ខាតិ អប្បបរិវារា. អឌ្ឍាតិ ឥស្សរា. មហទ្ធនាតិ វឡញ្ជនកធនេន មហទ្ធនា. មហាភោគាតិ ឧបភោគបរិភោគភណ្ឌភោគេន មហាភោគា. មហេសក្ខាតិ មហាបរិវារា. អភិរូបាតិ ឧត្តមរូបា. ទស្សនីយាតិ ទស្សនយុត្តា. បាសាទិកាតិ ទស្សនេន បាសាទិកា. វណ្ណបោក្ខរតាយាតិ វណ្ណេន ចេវ សរីរសណ្ឋានេន ច.

អភិសជ្ជតីតិ លគ្គតិ. ព្យាបជ្ជតីតិ បកតិំ បជហតិ. បតិត្ថីយតីតិ កោធវសេន ថិនភាវំ ថទ្ធភាវំ អាបជ្ជតិ. ន ទាតា ហោតីតិ ន ទាយិកា ហោតិ. សេយ្យាវសថបទីបេយ្យន្តិ ឯត្ថ សេយ្យាតិ មញ្ចបល្លង្កាទិសយនំ. អាវសថោតិ អាវសថាគារំ. បទីបេយ្យំ វុច្ចតិ វដ្ដិតេលាទិបទីបូបករណំ. ឥស្សាមនិកាតិ ឥស្សាយ សម្បយុត្តចិត្តា. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កោធនា អហោសិន្តិ កោធមនា អហោសិំ. អនិស្សាមនិកា អហោសិន្តិ ឥស្សាវិរហិតចិត្តា អហោសិំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

៨. អត្តន្តបសុត្តវណ្ណនា

១៩៨. អដ្ឋមេ អត្តន្តបាទីសុ អត្តានំ តបតិ ទុក្ខាបេតីតិ អត្តន្តបោ. អត្តនោ បរិតាបនានុយោគំ អត្តបរិតាបនានុយោគំ. បរំ តបតីតិ បរន្តបោ. បរេសំ បរិតាបនានុយោគំ បរបរិតាបនានុយោគំ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. និច្ឆាតោតិ ឆាតំ វុច្ចតិ តណ្ហា, សា អស្ស នត្ថីតិ និច្ឆាតោ. សព្ពកិលេសានំ និព្ពុតត្តា និព្ពុតោ. អន្តោ តាបនកិលេសានំ អភាវា សីតលោ ជាតោតិ សីតីភូតោ. ឈានមគ្គផលនិព្ពានសុខានិ បដិសំវេទេតីតិ សុខប្បដិសំវេទី. ព្រហ្មភូតេន អត្តនាតិ សេដ្ឋភូតេន អត្តនា.

អចេលកោតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. ឱរព្ភិកាទីសុ ឧរព្ភា វុច្ចន្តិ ឯឡកា, ឧរព្ភេ ហនតីតិ ឱរព្ភិកោ. សូករិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. លុទ្ទោតិ ទារុណោ កក្ខឡោ. មច្ឆឃាតកោតិ មច្ឆពន្ធោ កេវដ្ដោ. ពន្ធនាគារិកោតិ ពន្ធនាគារគោបកោ. កុរូរកម្មន្តាតិ ទារុណកម្មន្តា.

មុទ្ធាវសិត្តោតិ ខត្តិយាភិសេកេន មុទ្ធនិ អភិសិត្តោ. បុរត្ថិមេន នគរស្សាតិ នគរតោ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ. សន្ថាគារន្តិ យញ្ញសាលំ. ខរាជិនំ និវាសេត្វាតិ សខុរំ អជិនចម្មំ និវាសេត្វា. សប្បិតេលេនាតិ សប្បិនា ចេវ តេលេន ច. ឋបេត្វា ហិ សប្បិំ អវសេសោ យោ កោចិ ស្នេហោ តេលន្តិ វុច្ចតិ. កណ្ឌុវមានោតិ នខានំ ឆិន្នត្តា កណ្ឌុវិតព្ពកាលេ តេន កណ្ឌុវមានោ. អនន្តរហិតាយាតិ អសន្ថតាយ. សរូបវច្ឆាយាតិ សទិសវច្ឆាយ. សចេ គាវី សេតា ហោតិ, វច្ឆោបិ សេតកោវ. សចេ កបិលា វា រត្តា វា, វច្ឆកោបិ តាទិសោវាតិ ឯវំ សរូបវច្ឆាយ. សោ ឯវមាហាតិ សោ រាជា ឯវំ វទេតិ. វច្ឆតរាតិ តរុណវច្ឆកភាវំ អតិក្កន្តា ពលវវច្ឆា. វច្ឆតរីសុបិ ឯសេវ នយោ. ពរិហិសត្ថាយាតិ បរិក្ខេបករណត្ថាយ ចេវ យញ្ញភូមិយំ អត្ថរណត្ថាយ ច.

ចតុត្ថបុគ្គលំ ពុទ្ធុប្បាទតោ បដ្ឋាយ ទស្សេតុំ ឥធ, ភិក្ខវេ, តថាគតោតិអាទិមាហ. តត្ថ តថាគតោតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. តំ ធម្មន្តិ តំ វុត្តប្បការសម្បទំ ធម្មំ. សុណាតិ, គហបតិ, វាតិ កស្មា បឋមំ គហបតិំ និទ្ទិសតិ? និហតមានត្តា ឧស្សន្នត្តា ច. យេភុយ្យេន ហិ ខត្តិយកុលតោ បព្ពជិតា ជាតិំ និស្សាយ មានំ ករោន្តិ. ព្រាហ្មណកុលា បព្ពជិតា មន្តេ និស្សាយ មានំ ករោន្តិ, ហីនជច្ចកុលា បព្ពជិតា អត្តនោ វិជាតិតាយ បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ. គហបតិទារកា បន កច្ឆេហិ សេទំ មុញ្ចន្តេហិ បិដ្ឋិយា លោណំ បុប្ផមានាយ ភូមិំ កសិត្វា តាទិសស្ស មានស្ស អភាវតោ និហតមានទប្បា ហោន្តិ. តេ បព្ពជិត្វា មានំ វា ទប្បំ វា អកត្វា យថាពលំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហេត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តា សក្កោន្តិ អរហត្តេ បតិដ្ឋាតុំ. ឥតរេហិ ច កុលេហិ និក្ខមិត្វា បព្ពជិតា ន ពហុកា, គហបតិកាវ ពហុកា. ឥតិ និហតមានត្តា ឧស្សន្នត្តា ច បឋមំ គហបតិំ និទ្ទិសតីតិ.

អញ្ញតរស្មិំ វាតិ ឥតរេសំ វា កុលានំ អញ្ញតរស្មិំ. បច្ចាជាតោតិ បតិជាតោ. តថាគតេ សទ្ធំ បដិលភតីតិ បរិសុទ្ធំ ធម្មំ សុត្វា ធម្មសាមិម្ហិ តថាគតេ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត ភគវា’’តិ សទ្ធំ បដិលភតិ. ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតីតិ ឯវំ បច្ចវេក្ខតិ. សម្ពាធោ ឃរាវាសោតិ សចេបិ សដ្ឋិហត្ថេ ឃរេ យោជនសតន្តរេបិ វា ទ្វេ ជាយម្បតិកា វសន្តិ, តថាបិ នេសំ សកិញ្ចនសបលិពោធដ្ឋេន ឃរាវាសោ សម្ពាធោវ. រជាបថោតិ រាគរជាទីនំ ឧដ្ឋានដ្ឋានន្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. អាគមនបថោតិបិ វដ្ដតិ. អលគ្គនដ្ឋេន អព្ភោកាសោ វិយាតិ អព្ភោកាសោ. បព្ពជិតោ ហិ កូដាគាររតនបាសាទទេវវិមានាទីសុ បិហិតទ្វារវាតបានេសុ បដិច្ឆន្នេសុ វសន្តោបិ នេវ លគ្គតិ ន សជ្ជតិ ន ពជ្ឈតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា’’តិ. អបិច សម្ពាធោ ឃរាវាសោ កុសលកិរិយាយ យថាសុខំ ឱកាសាភាវតោ, រជាបថោ អសំវុតសង្ការដ្ឋានំ វិយ រជានំ, កិលេសរជានំ សន្និបាតដ្ឋានតោ. អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា កុសលកិរិយាយ យថាសុខំ ឱកាសសព្ភាវតោ.

នយិទំ សុករំ…បេ… បព្ពជេយ្យន្តិ ឯត្ថ អយំ សង្ខេបកថា – យទេតំ សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយំ ឯកម្បិ ទិវសំ អខណ្ឌំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិបុណ្ណំ, ឯកទិវសម្បិ ច កិលេសមលេន អមលិនំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ, សង្ខលិខិតំ លិខិតសង្ខសទិសំ ធោតសង្ខសប្បដិភាគំ ចរិតព្ពំ. ឥទំ ន សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា អគារមជ្ឈេ វសន្តេន ឯកន្តបរិបុណ្ណំ…បេ… ចរិតុំ. យំនូនាហំ កេសេ ច មស្សុញ្ច ឱហារេត្វា កសាយរសបីតតាយ កាសាយានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តានំ អនុច្ឆវិកានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា បរិទហិត្វា អគារស្មា និក្ខមិត្វា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យន្តិ. ឯត្ថ ច យស្មា អគារស្ស ហិតំ កសិវណិជ្ជាទិកម្មំ អគារិយន្តិ វុច្ចតិ, តញ្ច បព្ពជ្ជាយ នត្ថិ, តស្មា បព្ពជ្ជា អនគារិយាតិ ញាតព្ពា, តំ អនគារិយំ. បព្ពជេយ្យន្តិ បដិបជ្ជេយ្យំ.

អប្បំ វាតិ សហស្សតោ ហេដ្ឋា ភោគក្ខន្ធោ អប្បោ នាម ហោតិ, សហស្សតោ បដ្ឋាយ មហា. អាពន្ធនដ្ឋេន ញាតិយេវ ញាតិបរិវដ្ដោ. សោ វីសតិយា ហេដ្ឋា អប្បោ នាម ហោតិ, វីសតិយា បដ្ឋាយ មហា. ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោតិ យា ភិក្ខូនំ អធិសីលសង្ខាតា សិក្ខា, តញ្ច, យត្ថ ចេតេ សហ ជីវន្តិ, ឯកជីវិកា សភាគវុត្តិនោ ហោន្តិ, តំ ភគវតា បញ្ញត្តសិក្ខាបទសង្ខាតំ សាជីវញ្ច តត្ថ សិក្ខនភាវេន សមាបន្នោតិ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ. សមាបន្នោតិ សិក្ខំ បរិបូរេន្តោ សាជីវញ្ច អវីតិក្កមន្តោ ហុត្វា តទុភយំ ឧបគតោតិ អត្ថោ.

បាណាតិបាតំ បហាយាតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. ឥមេសំ ភេទាយាតិ យេសំ ឥតោតិ វុត្តានំ សន្តិកេ សុតំ, តេសំ ភេទាយ. ភិន្នានំ វា សន្ធាតាតិ ទ្វិន្នំ មិត្តានំ វា សមានុបជ្ឈាយកាទីនំ វា កេនចិទេវ ការណេន ភិន្នានំ ឯកមេកំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តុម្ហាកំ ឦទិសេ កុលេ ជាតានំ ឯវំ ពហុស្សុតានំ ឥទំ ន យុត្ត’’ន្តិអាទីនិ វត្វា សន្ធានំ កត្តា. អនុប្បទាតាតិ សន្ធានានុប្បទាតា, ទ្វេ ជនេ សមគ្គេ ទិស្វា ‘‘តុម្ហាកំ ឯវរូបេ កុលេ ជាតានំ ឯវរូបេហិ គុណេហិ សមន្នាគតានំ អនុច្ឆវិកមេត’’ន្តិអាទីនិ វត្វា ទឡ្ហីកម្មំ កត្តាតិ អត្ថោ. សមគ្គោ អារាមោ អស្សាតិ សមគ្គារាមោ. យត្ថ សមគ្គា នត្ថិ, តត្ថ វសិតុម្បិ ន ឥច្ឆតីតិ អត្ថោ. សមគ្គរាមោតិបិ បាឡិ, អយមេវ អត្ថោ. សមគ្គរតោតិ សមគ្គេសុ រតោ, តេ បហាយ អញ្ញត្ថ គន្តុំ ន ឥច្ឆតីតិ អត្ថោ. សមគ្គេ ទិស្វាបិ សុត្វាបិ នន្ទតីតិ សមគ្គនន្ទី. សមគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតាតិ យា វាចា សត្តេ សមគ្គេយេវ ករោតិ, តំ សាមគ្គិគុណបរិទីបិកមេវ វាចំ ភាសតិ, ន ឥតរន្តិ.

នេលាតិ ឯលំ វុច្ចតិ ទោសោ, នាស្សា ឯលន្តិ នេលា, និទ្ទោសាតិ អត្ថោ ‘‘នេលង្គោ សេតបច្ឆាទោ’’តិ (ឧទា. ៦៥) ឯត្ថ វុត្តនេលំ វិយ. កណ្ណសុខាតិ ព្យញ្ជនមធុរតាយ កណ្ណានំ សុខា, សូចិវិជ្ឈនំ វិយ កណ្ណសូលំ ន ជនេតិ. អត្ថមធុរតាយ សកលសរីរេ កោបំ អជនេត្វា បេមំ ជនេតីតិ បេមនីយា. ហទយំ គច្ឆតិ អប្បដិហញ្ញមានា សុខេន ចិត្តំ បវិសតីតិ ហទយង្គមា. គុណបរិបុណ្ណតាយ បុរេ ភវាតិ បោរី. បុរេ សំវឌ្ឍនារី វិយ សុកុមារាតិបិ បោរី. បុរស្ស ឯសាតិបិ បោរី, នគរវាសីនំ កថាតិ អត្ថោ. នគរវាសិនោ ហិ យុត្តកថា ហោន្តិ, បិតិមត្តំ បិតាតិ, ភាតិមត្តំ ភាតាតិ វទន្តិ. ឯវរូបី កថា ពហុនោ ជនស្ស កន្តា ហោតីតិ ពហុជនកន្តា. កន្តភាវេនេវ ពហុជនស្ស មនាបា ចិត្តវុឌ្ឍិករាតិ ពហុជនមនាបា.

កាលេ វទតីតិ កាលវាទី, វត្តព្ពយុត្តកាលំ សល្លក្ខេត្វា វទតីតិ អត្ថោ. ភូតំ តច្ឆំ សភាវមេវ វទតីតិ ភូតវាទី. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកអត្ថសន្និស្សិតមេវ កត្វា វទតីតិ អត្ថវាទី. នវលោកុត្តរធម្មសន្និស្សិតំ កត្វា វទតីតិ ធម្មវាទី. សំវរវិនយបហានវិនយសន្និស្សិតំ កត្វា វទតីតិ វិនយវាទី. និធានំ វុច្ចតិ ឋបនោកាសោ, និធានមស្សា អត្ថីតិ និធានវតី. ហទយេ និធេតព្ពយុត្តកំ វាចំ ភាសិតាតិ អត្ថោ. កាលេនាតិ ឯវរូបិំ ភាសមានោបិ ច ‘‘អហំ និធានវតិំ វាចំ ភាសិស្សាមី’’តិ ន អកាលេន ភាសតិ, យុត្តកាលំ បន អវេក្ខិត្វាវ ភាសតីតិ អត្ថោ. សាបទេសន្តិ សឧបមំ, សការណន្តិ អត្ថោ. បរិយន្តវតិន្តិ បរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា, យថាស្សា បរិច្ឆេទោ បញ្ញាយតិ, ឯវំ ភាសតីតិ អត្ថោ. អត្ថសំហិតន្តិ អនេកេហិបិ នយេហិ វិភជន្តេន បរិយាទាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អត្ថសម្បន្នំ ភាសតិ. យំ វា សោ អត្ថវាទី អត្ថំ វទតិ, តេន អត្ថេន សំហិតត្តា អត្ថសំហិតំ វាចំ ភាសតិ, ន អញ្ញំ និក្ខិបិត្វា អញ្ញំ ភាសតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភាតិ មូលពីជំ ខន្ធពីជំ ផឡុពីជំ អគ្គពីជំ ពីជពីជន្តិ បញ្ចវិធស្ស ពីជគាមស្ស ចេវ យស្ស កស្សចិ នីលតិណរុក្ខាទិកស្ស ភូតគាមស្ស ច សមារម្ភា, ឆេទនភេទនបចនាទិភាវេន វិកោបនា បដិវិរតោតិ អត្ថោ.