(២០) ៥. មហាវគ្គោ

១. សោតានុគតសុត្តវណ្ណនា

១៩១. បញ្ចមស្ស បឋមេ សោតានុគតានន្តិ បសាទសោតំ ឱទហិត្វា ញាណសោតេន វវត្ថបិតានំ. ចត្តារោ អានិសំសា បាដិកង្ខាតិ ចត្តារោ គុណានិសំសា បាដិកង្ខិតព្ពា. ឥទំ បន ភគវតា អត្ថុប្បត្តិវសេន អារទ្ធំ. កតរអត្ថុប្បត្តិវសេនាតិ? ភិក្ខូនំ ធម្មស្សវនាយ អនុបសង្កមនអត្ថុប្បត្តិវសេន. បញ្ចសតា កិរ ព្រាហ្មណបព្ពជិតា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ លិង្គវចនវិភត្តិបទព្យញ្ជនាទីហិ កថេន្តោ អម្ហេហិ ញាតមេវ កថេស្សតិ, អញ្ញាតំ កិំ កថេស្សតី’’តិ ធម្មស្សវនត្ថំ ន គច្ឆន្តិ. សត្ថា តំ បវត្តិំ សុត្វា តេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘កស្មា ឯវំ ករោថ, សក្កច្ចំ ធម្មំ សុណាថ, សក្កច្ចំ ធម្មំ សុណន្តានញ្ច សជ្ឈាយន្តានញ្ច ឥមេ ឯត្តកា អានិសំសា’’តិ ទស្សេន្តោ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

តត្ថ ធម្មំ បរិយាបុណាតីតិ សុត្តំ គេយ្យន្តិអាទិកំ នវង្គំ សត្ថុសាសនភូតំ តន្តិធម្មំ វឡញ្ជេតិ. សោតានុគតា ហោន្តីតិ សោតំ អនុប្បត្តា អនុបវិដ្ឋា ហោន្តិ. មនសានុបេក្ខិតាតិ ចិត្តេន ឱលោកិតា. ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធាតិ អត្ថតោ ច ការណតោ ច បញ្ញាយ សុដ្ឋុ បដិវិទ្ធា បច្ចក្ខំ កតា. មុដ្ឋស្សតិ កាលំ កុរុមានោតិ នយិទំ ពុទ្ធវចនំ អនុស្សរណសតិយា អភាវេន វុត្តំ, បុថុជ្ជនកាលកិរិយំ បន សន្ធាយ វុត្តំ. បុថុជ្ជនោ ហិ មុដ្ឋស្សតិ កាលំ ករោតិ នាម. ឧបបជ្ជតីតិ សុទ្ធសីលេ បតិដ្ឋិតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តតិ. ធម្មបទា ប្លវន្តីតិ អន្តរាភវេ និព្ពត្តមុដ្ឋស្សតិនោ, យេបិ បុព្ពេ សជ្ឈាយមូលិកា វាចាបរិចិតពុទ្ធវចនធម្មា, តេ សព្ពេ បសន្នេ អាទាសេ ឆាយា វិយ ប្លវន្តិ, បាកដា ហុត្វា បញ្ញាយន្តិ. ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, សតុប្បាទោតិ ពុទ្ធវចនានុស្សរណសតិយា ឧប្បាទោ ទន្ធោ គរុ. អថ សោ សត្តោ ខិប្បំយេវ វិសេសគាមី ហោតិ, និព្ពានគាមី ហោតីតិ អត្ថោ.

ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោតិ ឥទ្ធិសម្បន្នោ ចិត្តស្ស វសិភាវបត្តោ ខីណាសវោ. អយំ វា សោ ធម្មវិនយោតិ ឯត្ថ វិភាវនត្ថោ វា-សទ្ទោ. យត្ថាតិ យស្មិំ ធម្មវិនយេ. ព្រហ្មចរិយំ អចរិន្តិ ព្រហ្មចរិយវាសំ វសិំ. ឥទម្បិ ពុទ្ធវចនំ មយា បុព្ពេ វឡញ្ជិតន្តិ ពុទ្ធវចនានុស្សរណវសេនេតំ វុត្តំ. ទេវបុត្តោតិ បញ្ចាលចណ្ឌោ វិយ ហត្ថកមហាព្រហ្មា វិយ សនង្កុមារព្រហ្មា វិយ ច ឯកោ ធម្មកថិកទេវបុត្តោ. ឱបបាតិកោ ឱបបាតិកំ សារេតីតិ បឋមំ ឧប្បន្នោ ទេវបុត្តោ បច្ឆា ឧប្បន្នំ សារេតិ. សហបំសុកីឡិកាតិ ឯតេន នេសំ ទីឃរត្តំ កតបរិចយភាវំ ទស្សេតិ. សមាគច្ឆេយ្យុន្តិ សាលាយ វា រុក្ខមូលេ វា សម្មុខីភាវំ គច្ឆេយ្យុំ. ឯវំ វទេយ្យាតិ សាលាយ វា រុក្ខមូលេ វា បឋមតរំ និសិន្នោ បច្ឆា អាគតំ ឯវំ វទេយ្យ. សេសមេត្ថ បាឡិនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

២. ឋានសុត្តវណ្ណនា

១៩២. ទុតិយេ ឋានានីតិ ការណានិ. ឋានេហីតិ ការណេហិ. សោចេយ្យន្តិ សុចិភាវោ. សំវសមានោតិ ឯកតោ វសមានោ. ន សន្តតការីតិ ន សតតការី. ន សន្តតវុត្តិ សីលេសូតិ សតតំ សព្ពកាលំ សីលជីវិតំ ន ជីវតីតិ អត្ថោ. សំវោហារមានោតិ កថេន្តោ. ឯកេន ឯកោ វោហរតីតិ ឯកេន សទ្ធិំ ឯកោ ហុត្វា កថេតិ. វោក្កមតីតិ ឱក្កមតិ. បុរិមវោហារា បច្ឆិមវោហារន្តិ បុរិមកថាយ បច្ឆិមកថំ, បុរិមកថាយ ច បច្ឆិមកថា, បច្ឆិមកថាយ ច បុរិមកថា ន សមេតីតិ អត្ថោ.

ញាតិព្យសនេនាតិអាទីសុ ញាតីនំ ព្យសនំ ញាតិព្យសនំ, ញាតិវិនាសោតិ អត្ថោ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. រោគព្យសនេ បន រោគោយេវ អារោគ្យវិនាសនតោ ព្យសនំ រោគព្យសនំ. អនុបរិវត្តន្តីតិ អនុពន្ធន្តិ. លាភោ ចាតិអាទីសុ ឯកំ អត្តភាវំ លាភោ អនុបរិវត្តតិ, ឯកំ អលាភោតិ ឯវំ នយោ នេតព្ពោ. សាកច្ឆាយមានោតិ បញ្ហបុច្ឆនវិស្សជ្ជនវសេន សាកច្ឆំ ករោន្តោ. យថាតិ យេនាការេន. ឧម្មគ្គោតិ បញ្ហុម្មគ្គោ. អភិនីហារោតិ បញ្ហាភិសង្ខរណវសេន ចិត្តស្ស អភិនីហារោ. សមុទាហារោតិ បញ្ហបុច្ឆនំ. សន្តន្តិ បច្ចនីកសន្តតាយ សន្តំ កត្វា ន កថេតីតិ អត្ថោ. បណីតន្តិ អតប្បកំ. អតក្កាវចរន្តិ យថា តក្កេន នយគ្គាហេន គហេតុំ សក្កា ហោតិ, ឯវំ ន កថេតីតិ អត្ថោ. និបុណន្តិ សណ្ហំ. បណ្ឌិតវេទនីយន្តិ បណ្ឌិតេហិ ជានិតព្ពកំ. សេសំ សព្ពត្ថ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ.

៣. ភទ្ទិយសុត្តវណ្ណនា

១៩៣. តតិយេ ឧបសង្កមីតិ ភុត្តបាតរាសោ ហុត្វា មាលាគន្ធវិលេបនំ គហេត្វា ភគវន្តំ វន្ទិស្សាមីតិ ឧបសង្កមិ. មា អនុស្សវេនាតិអាទីសុ អនុស្សវវចនេន មម កថំ មា គណ្ហថាតិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សារម្ភោតិ ករណុត្តរិយលក្ខណោ សារម្ភោ. អលោភាទយោ លោភាទិបដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពា. កុសលធម្មូបសម្បទាយាតិ កុសលធម្មានំ សម្បាទនត្ថាយ, បដិលាភត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមេ ចេបិ, ភទ្ទិយ, មហាសាលាតិ បុរតោ ឋិតេ សាលរុក្ខេ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថត្តា ច សុវិញ្ញេយ្យមេវ. សត្ថរិ បន ទេសនំ វិនិវដ្ដេន្តេ ភទ្ទិយោ សោតាបន្នោ ជាតោតិ.

៤. សាមុគិយាសុត្តវណ្ណនា

១៩៤. ចតុត្ថេ សាមុគិយាតិ សាមុគនិគមវាសិនោ. ព្យគ្ឃបជ្ជាតិ តេ អាលបន្តោ ឯវមាហ. កោលនគរស្ស ហិ កោលរុក្ខេ ហារេត្វា កតត្តា កោលនគរន្តិ ច ព្យគ្ឃបថេ មាបិតត្តា ព្យគ្ឃបជ្ជន្តិ ច ទ្វេ នាមានិ. ឯតេសញ្ច បុព្ពបុរិសា តត្ថ វសិំសូតិ ព្យគ្ឃបជ្ជវាសិតាយ ព្យគ្ឃបជ្ជវាសិនោ ព្យគ្ឃបជ្ជាតិ វុច្ចន្តិ. តេ អាលបន្តោ ឯវមាហ. បារិសុទ្ធិបធានិយង្គានីតិ បារិសុទ្ធិអត្ថាយ បធានិយង្គានិ បទហិតព្ពវីរិយស្ស អង្គានិ, កោដ្ឋាសាតិ អត្ថោ. សីលបារិសុទ្ធិបធានិយង្គន្តិ សីលបរិសោធនវីរិយស្សេតំ នាមំ. តញ្ហិ សីលបារិសុទ្ធិបរិបូរណត្ថាយ បធានិយង្គន្តិ សីលបារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមីតិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ វិបស្សនាបញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមិ. យោ តត្ថ ឆន្ទោតិអាទីសុ យោ តស្មិំ អនុគ្គណ្ហនេ កត្តុកាមតាឆន្ទោតិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សតិសម្បជញ្ញំ បនេត្ថ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា វីរិយបគ្គហនត្ថំ វុត្តំ. រជនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ វិរាជេតីតិ រាគបច្ចយេសុ ឥដ្ឋារម្មណេសុ យថា ចិត្តំ វិរជ្ជតិ, ឯវំ ករោតិ. វិមោចនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ វិមោចេតីតិ យេហិ អារម្មណេហិ ចិត្តំ វិមោចេតព្ពំ, តេសុ យថា វិមុច្ចតិ, ឯវំ ករោតិ. វិរាជេត្វាតិ ឯត្ថ មគ្គក្ខណេ វិរាជេតិ នាម, ផលក្ខណេ វិរត្តំ នាម ហោតិ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. សម្មាវិមុត្តិំ ផុសតីតិ ហេតុនា នយេន អរហត្តផលវិមុត្តិំ ញាណផស្សេន ផុសតីតិ.

៥. វប្បសុត្តវណ្ណនា

១៩៥. បញ្ចមេ វប្បោតិ ទសពលស្ស ចូឡបិតា សក្យរាជា. និគណ្ឋសាវកោតិ វេសាលិយំ សីហសេនាបតិ វិយ នាឡន្ទាយំ ឧបាលិគហបតិ វិយ ច និគណ្ឋស្ស នាដបុត្តស្ស ឧបដ្ឋាកោ. កាយេន សំវុតោតិ កាយទ្វារស្ស សំវុតត្តា បិហិតត្តា កាយេន សំវុតោ នាម. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. អវិជ្ជាវិរាគាតិ អវិជ្ជាយ ខយវិរាគេន. វិជ្ជុប្បាទាតិ មគ្គវិជ្ជាយ ឧប្បាទេន. តំ ឋានន្តិ តំ ការណំ. អវិបក្កវិបាកន្តិ អលទ្ធវិបាកវារំ. តតោនិទានន្តិ តំហេតុ តប្បច្ចយា. ទុក្ខវេទនិយា អាសវា អស្សវេយ្យុន្តិ ទុក្ខវេទនាយ បច្ចយភូតា កិលេសា អស្សវេយ្យុំ, តស្ស បុរិសស្ស ឧប្បជ្ជេយ្យុន្តិ អត្ថោ. អភិសម្បរាយន្តិ ទុតិយេ អត្តភាវេ. កាយសមារម្ភបច្ចយាតិ កាយកម្មបច្ចយេន. អាសវាតិ កិលេសា. វិឃាតបរិឡាហាតិ ឯត្ថ វិឃាតោតិ ទុក្ខំ. បរិឡាហោតិ កាយិកចេតសិកោ បរិឡាហោ. ផុស្ស ផុស្ស ព្យន្តីករោតីតិ ញាណវជ្ឈំ កម្មំ ញាណផស្សេន ផុសិត្វា ផុសិត្វា ខយំ គមេតិ, វិបាកវជ្ឈំ កម្មំ វិបាកផស្សេន ផុសិត្វា ផុសិត្វា ខយំ គមេតិ. និជ្ជរាតិ កិលេសជីរណកបដិបទា. សេសវារេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥធ ឋត្វា អយំ ភិក្ខុ ខីណាសវោ កាតព្ពោ, ចត្តារិ មហាភូតានិ នីហរិត្វា ចតុសច្ចវវត្ថានំ ទស្សេត្វា យាវ អរហត្តផលំ កម្មដ្ឋានំ កថេតព្ពំ.

ឥទានិ បន តស្ស ខីណាសវស្ស សតតវិហារេ ទស្សេតុំ ឯវំ សម្មា វិមុត្តចិត្តស្សាតិអាទិមាហ. តត្ថ សម្មា វិមុត្តចិត្តស្សាតិ ហេតុនា ការណេន សម្មា វិមុត្តស្ស. សតតវិហារាតិ និច្ចវិហារា និពទ្ធវិហារា. នេវ សុមនោ ហោតីតិ ឥដ្ឋារម្មណេ រាគវសេន ន សោមនស្សជាតោ ហោតិ. ន ទុម្មនោតិ អនិដ្ឋារម្មណេ បដិឃវសេន ន ទោមនស្សជាតោ ហោតិ. ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោតិ សតិសម្បជញ្ញបរិគ្គហិតាយ មជ្ឈត្តាការលក្ខណាយ ឧបេក្ខាយ តេសុ អារម្មណេសុ ឧបេក្ខកោ មជ្ឈត្តោ ហុត្វា វិហរតិ.

កាយបរិយន្តិកន្តិ កាយន្តិកំ កាយបរិច្ឆិន្នំ, យាវ បញ្ចទ្វារកាយោ បវត្តតិ, តាវ បវត្តំ បញ្ចទ្វារិកវេទនន្តិ អត្ថោ. ជីវិតបរិយន្តិកន្តិ ជីវិតន្តិកំ ជីវិតបរិច្ឆិន្នំ, យាវ ជីវិតំ បវត្តតិ, តាវ បវត្តំ មនោទ្វារិកវេទនន្តិ អត្ថោ. តត្ថ បញ្ចទ្វារិកវេទនា បច្ឆា ឧប្បជ្ជិត្វា បឋមំ និរុជ្ឈតិ, មនោទ្វារិកវេទនា បឋមំ ឧប្បជ្ជិត្វា បច្ឆា និរុជ្ឈតិ. សា ហិ បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុរូបស្មិំយេវ បតិដ្ឋាតិ. បញ្ចទ្វារិកា បវត្តេ បញ្ចទ្វារវសេន បវត្តមានា បឋមវយេ វីសតិវស្សកាលេ រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនវសេន អធិមត្តា ពលវតី ហោតិ, បណ្ណាសវស្សកាលេ ឋិតា ហោតិ, សដ្ឋិវស្សកាលតោ បដ្ឋាយ បរិហាយមានា, អសីតិនវុតិវស្សកាលេ មន្ទា ហោតិ. តទា ហិ សត្តា ‘‘ចិររត្តំ ឯកតោ និសីទិម្ហា និបជ្ជិម្ហា’’តិ វទន្តេបិ ន ជានាមាតិ វទន្តិ. អធិមត្តានិបិ រូបាទិអារម្មណានិ ន បស្សាម, សុគន្ធទុគ្គន្ធំ វា សាទុអសាទុំ វា ថទ្ធមុទុកំ វាតិ ន ជានាមាតិបិ វទន្តិ. ឥតិ នេសំ បញ្ចទ្វារិកវេទនា ភគ្គា ហោតិ, មនោទ្វារិកា បវត្តតិ. សាបិ អនុបុព្ពេន បរិហាយមានា មរណសមយេ ហទយកោដិំយេវ និស្សាយ បវត្តតិ. យាវ បនេសា បវត្តតិ, តាវ សត្តោ ជីវតីតិ វុច្ចតិ. យទា នប្បវត្តតិ, តទា ‘‘មតោ និរុទ្ធោ’’តិ វុច្ចតិ.

ស្វាយមត្ថោ វាបិយា ទីបេតព្ពោ – យថា ហិ បុរិសោ បញ្ចឧទកមគ្គសម្បន្នំ វាបិំ ករេយ្យ. បឋមំ ទេវេ វុដ្ឋេ បញ្ចហិ ឧទកមគ្គេហិ ឧទកំ បវិសិត្វា អន្តោវាបិយំ អាវាដេ បូរេយ្យ. បុនប្បុនំ ទេវេ វស្សន្តេ ឧទកមគ្គេ បូរេត្វា គាវុតឌ្ឍយោជនមត្តំ ឱត្ថរិត្វា ឧទកំ តិដ្ឋេយ្យ តតោ តតោ វិស្សន្ទមានំ. អថ និទ្ធមនតុម្ពេ វិវរិត្វា ខេត្តេសុ កម្មេ កយិរមានេ ឧទកំ និក្ខមន្តំ, សស្សបាកកាលេ ឧទកំ និក្ខន្តំ ឧទកំ បរិហីនំ, ‘‘មច្ឆេ គណ្ហាមា’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជេយ្យ. តតោ កតិបាហេន អាវាដេសុយេវ ឧទកំ សណ្ឋហេយ. យាវ បន តំ អាវាដេសុ ហោតិ, តាវ មហាវាបិយំ ឧទកំ អត្ថីតិ សង្ខំ គច្ឆតិ. យទា បន តត្ថ ឆិជ្ជតិ, តទា ‘‘វាបិយំ ឧទកំ នត្ថី’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ សម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ.

បឋមំ ទេវេ វស្សន្តេ បញ្ចហិ មគ្គេហិ ឧទកេ បវិសន្តេ អាវាដានំ បូរណកាលោ វិយ ហិ បឋមមេវ បដិសន្ធិក្ខណេ មនោទ្វារិកវេទនាយ វត្ថុរូបេ បតិដ្ឋិតកាលោ, បុនប្បុនំ ទេវេ វស្សន្តេ បញ្ចមគ្គានំ បូរណកាលោ វិយ បវត្តេ បញ្ចទ្វារិកវេទនាយ បវត្តិ, គាវុតឌ្ឍយោជនមត្តំ អជ្ឈោត្ថរណំ វិយ បឋមវយេ វីសតិវស្សកាលេ រជ្ជនាទិវសេន តស្ស អធិមត្តពលវភាវោ, យាវ វាបិតោ ឧទកំ ន និគ្គច្ឆតិ, តាវ បូរាយ វាបិយា ឋិតកាលោ វិយ បញ្ញាសវស្សកាលេ តស្ស ឋិតកាលោ, និទ្ធមនតុម្ពេសុ វិវដេសុ កម្មេ កយិរមានេ ឧទកស្ស និក្ខមនកាលោ វិយ សដ្ឋិវស្សកាលតោ បដ្ឋាយ តស្ស បរិហានិ, ឧទកេ ភដ្ឋេ ឧទកមគ្គេសុ បរិត្តឧទកស្ស ឋិតកាលោ វិយ អសីតិនវុតិកាលេ បញ្ចទ្វារិកវេទនាយ មន្ទកាលោ, អាវាដេសុយេវ ឧទកស្ស បតិដ្ឋិតកាលោ វិយ ហទយវត្ថុកោដិំ និស្សាយ មនោទ្វារេ វេទនាយ បវត្តិកាលោ, អាវាដេសុ បរិត្តេបិ ឧទកេ សតិ ‘‘វាបិយំ ឧទកំ អត្ថី’’តិ វត្តព្ពកាលោ វិយ យាវ សា បវត្តតិ, តាវ ‘‘សត្តោ ជីវតី’’តិ វុច្ចតិ. យថា បន អាវាដេសុ ឧទកេ ឆិន្នេ ‘‘នត្ថិ វាបិយំ ឧទក’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ មនោទ្វារិកវេទនាយ អប្បវត្តមានាយ សត្តោ មតោតិ វុច្ចតិ. ឥមំ វេទនំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទិយមានោ’’តិ.

កាយស្ស ភេទាតិ កាយស្ស ភេទេន. ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានាតិ ជីវិតក្ខយតោ ឧទ្ធំ. ឥធេវាតិ បដិសន្ធិវសេន បរតោ អគន្ត្វា ឥធេវ. សីតី ភវិស្សន្តីតិ បវត្តិវិប្ផន្ទនទរថរហិតានិ សីតានិ អប្បវត្តនធម្មានិ ភវិស្សន្តិ.

ថូណំ បដិច្ចាតិ រុក្ខំ បដិច្ច. កុទ្ទាលបិដកំ អាទាយាតិ កុទ្ទាលញ្ច ខណិត្តិញ្ច បច្ឆិញ្ច គហេត្វាតិ អត្ថោ. ទេសនា បន កុទ្ទាលវសេនេវ កតា. មូលេ ឆិន្ទេយ្យាតិ មូលម្ហិ កុទ្ទាលេន ឆិន្ទេយ្យ. បលិខណេយ្យាតិ ខណិត្តិយា សមន្តា ខណេយ្យ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – រុក្ខោ វិយ ហិ អត្តភាវោ ទដ្ឋព្ពោ, រុក្ខំ បដិច្ច ឆាយា វិយ កុសលាកុសលំ កម្មំ, ឆាយំ អប្បវត្តំ កាតុកាមោ បុរិសោ វិយ យោគាវចរោ, កុទ្ទាលោ វិយ បញ្ញា, បិដកំ វិយ សមាធិ, ខណិត្តិ វិយ វិបស្សនា, ខណិត្តិយា មូលានំ បលិខណនកាលោ វិយ អរហត្តមគ្គេន អវិជ្ជាយ ឆេទនកាលោ, ខណ្ឌាខណ្ឌំ ករណកាលោ វិយ ខន្ធវសេន ទិដ្ឋកាលោ, ផាលនកាលោ វិយ អាយតនវសេន ទិដ្ឋកាលោ, សកលីករណកាលោ វិយ ធាតុវសេន ទិដ្ឋកាលោ, វាតាតបេន វិសោសនកាលោ វិយ កាយិកចេតសិកស្ស វីរិយស្ស ករណកាលោ, អគ្គិនា ឌហនកាលោ វិយ ញាណេន កិលេសានំ ឌហនកាលោ, មសិករណកាលោ វិយ វត្តមានក-បញ្ចក្ខន្ធកាលោ, មហាវាតេ ឱផុននកាលោ វិយ នទីសោតេ បវាហនកាលោ វិយ ច ឆិន្នមូលកានំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ អប្បដិសន្ធិកនិរោធោ, ឱផុននប្បវាហនេហិ អបញ្ញត្តិកភាវូបគមោ វិយ បុនព្ភវេ វិបាកក្ខន្ធានំ អនុប្បាទេន អបណ្ណត្តិកភាវោ វេទិតព្ពោ.

ភគវន្តំ ឯតទវោចាតិ សត្ថរិ ទេសនំ វិនិវដ្ដេន្តេ សោតាបត្តិផលំ បត្វា ឯតំ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភន្តេ’’តិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ ឧទយត្ថិកោតិ វឌ្ឍិអត្ថិកោ. អស្សបណិយំ បោសេយ្យាតិ បញ្ច អស្សបោតសតានិ កិណិត្វា បច្ឆា វិក្កិណិស្សាមីតិ បោសេយ្យ. សហស្សគ្ឃនកស្ស អស្សស្ស បញ្ចសតមត្តំ ឧបករណំ គន្ធមាលាទិវសេន បោសាវនិកំយេវ អគមាសិ. អថស្ស តេ អស្សា ឯកទិវសេនេវ រោគំ ផុសិត្វា សព្ពេ ជីវិតក្ខយំ បាបុណេយ្យុន្តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ឯវមាហ. ឧទយញ្ចេវ នាធិគច្ឆេយ្យាតិ វឌ្ឍិញ្ច គេហតោ នីហរិត្វា ទិន្នមូលញ្ច កិញ្ចិ ន លភេយ្យ. បយិរុបាសិន្តិ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិំ. ស្វាហំ ឧទយញ្ចេវ នាធិគច្ឆិន្តិ សោ អហំ នេវ ឧទយំ ន គេហតោ ទិន្នធនំ អធិគច្ឆិំ, បណិយអស្សជគ្គនកោ នាម ជាតោស្មីតិ ទស្សេតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

៦. សាឡ្ហសុត្តវណ្ណនា

១៩៦. ឆដ្ឋេ ទ្វយេនាតិ ទ្វីហិ កោដ្ឋាសេហិ. ឱឃស្ស និត្ថរណន្តិ ចតុរោឃនិត្ថរណំ. តបោជិគុច្ឆាហេតូតិ ទុក្ករការិកសង្ខាតេន តបេន បាបជិគុច្ឆនហេតុ. អញ្ញតរំ សាមញ្ញង្គន្តិ ឯកំ សមណធម្មកោដ្ឋាសំ. អបរិសុទ្ធកាយសមាចារាតិអាទីសុ បុរិមេហិ តីហិ បទេហិ កាយិកវាចសិកចេតសិកសីលានំ អបរិសុទ្ធតំ ទស្សេត្វា បច្ឆិមេន បទេន អបរិសុទ្ធាជីវតំ ទស្សេតិ. ញាណទស្សនាយាតិ មគ្គញាណសង្ខាតាយ ទស្សនាយ. អនុត្តរាយ សម្ពោធាយាតិ អរហត្តាយ, អរហត្តញាណផស្សេន ផុសិតុំ អភព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ. សាលលដ្ឋិន្តិ សាលរុក្ខំ. នវន្តិ តរុណំ. អកុក្កុច្ចកជាតន្តិ ‘‘ភវេយ្យ នុ ខោ, ន ភវេយ្យា’’តិ អជនេតព្ពកុក្កុច្ចំ. លេខណិយា លិខេយ្យាតិ អវលេខនមត្តកេន អវលិខេយ្យ. ធោវេយ្យាតិ ឃំសេយ្យ. អន្តោ អវិសុទ្ធាតិ អព្ភន្តរេ អសុទ្ធា អបនីតសារា.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – សាលលដ្ឋិ វិយ ហិ អត្តភាវោ ទដ្ឋព្ពោ, នទីសោតំ វិយ សំសារសោតំ, បារំ គន្តុកាមបុរិសោ វិយ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ គហេត្វា ឋិតបុរិសោ, សាលលដ្ឋិយា ពហិទ្ធា សុបរិកម្មកតកាលោ វិយ ពហិទ្ធា តបចរណំ គាឡ្ហំ កត្វា គហិតកាលោ, អន្តោ អសុទ្ធកាលោ វិយ អព្ភន្តរេ សីលានំ អបរិសុទ្ធកាលោ, សាលលដ្ឋិយា សំសីទិត្វា អធោគមនំ វិយ ទិដ្ឋិគតិកស្ស សំសារសោតេ សំសីទនំ វេទិតព្ពំ.

ផិយារិត្តំ ពន្ធេយ្យាតិ ផិយញ្ច អរិត្តញ្ច យោជេយ្យ. ឯវមេវាតិ ឯត្ថាបិ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – សាលលដ្ឋិ វិយ អត្តភាវោ, នទីសោតំ វិយ សំសារសោតំ, បារំ គន្តុកាមបុរិសោ វិយ យោគាវចរោ, ពហិទ្ធា សុបរិកម្មកតកាលោ វិយ ឆសុ ទ្វារេសុ សំវរស្ស បច្ចុបដ្ឋិតកាលោ, អន្តោ សុវិសោធិតភាវោ វិយ អព្ភន្តរេ បរិសុទ្ធសីលភាវោ, ផិយារិត្តពន្ធនំ វិយ កាយិកចេតសិកវីរិយករណំ, សោត្ថិនា បារិមតីរគមនំ វិយ អនុបុព្ពេន សីលំ បូរេត្វា សមាធិំ បូរេត្វា បញ្ញំ បូរេត្វា និព្ពានគមនំ ទដ្ឋព្ពំ.

កណ្ឌចិត្រកានីតិ សរលដ្ឋិសររជ្ជុសរបាសាទសរសាណិសរបោក្ខរណិសរបទុមានីតិ អនេកានិ កណ្ឌេហិ កត្តព្ពចិត្រានិ. អថ ខោ សោ តីហិ ឋានេហីតិ សោ ឯវំ ពហូនិ កណ្ឌចិត្រកានិ ជានន្តោបិ ន រាជារហោ ហោតិ, តីហិយេវ បន ឋានេហិ ហោតីតិ អត្ថោ. សម្មាសមាធិ ហោតីតិ មគ្គសមាធិនា ច ផលសមាធិនា ច សមាហិតោ ហោតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. សម្មាទិដ្ឋីតិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ. ឥទំ ទុក្ខន្តិអាទីហិ ចតូហិ សច្ចេហិ ចត្តារោ មគ្គា តីណិ ច ផលានិ កថិតានិ. អយំ បន មគ្គេនេវ អវិរាធិតំ វិជ្ឈតិ នាមាតិ វេទិតព្ពោ. សម្មាវិមុត្តីតិ អរហត្តផលវិមុត្តិយា សមន្នាគតោ. អវិជ្ជាក្ខន្ធំ បទាលេតីតិ អរហត្តមគ្គេន បទាលេតិ នាមាតិ វុច្ចតិ. ឥមិនា ហិ ហេដ្ឋា អរហត្តមគ្គេន អវិជ្ជាក្ខន្ធោ បទាលិតោ, ឥធ បន បទាលិតំ ឧបាទាយ បទាលេតីតិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ.

៧. មល្លិកាទេវីសុត្តវណ្ណនា

១៩៧. សត្តមេ មល្លិកា ទេវីតិ បសេនទិរញ្ញោ ទេវី. យេន មិធេកច្ចោ មាតុគាមោតិ យេន ឥធេកច្ចា ឥត្ថី. ទុព្ពណ្ណាតិ ពីភច្ឆវណ្ណា. ទុរូបាតិ ទុស្សណ្ឋិតា. សុបាបិកាតិ សុដ្ឋុ បាបិកា សុដ្ឋុ លាមិកា. ទស្សនាយាតិ បស្សិតុំ. ទលិទ្ទាតិ ធនទលិទ្ទា. អប្បស្សកាតិ សកេន ធនេន រហិតា. អប្បភោគាតិ ឧបភោគបរិភោគភណ្ឌករហិតា. អប្បេសក្ខាតិ អប្បបរិវារា. អឌ្ឍាតិ ឥស្សរា. មហទ្ធនាតិ វឡញ្ជនកធនេន មហទ្ធនា. មហាភោគាតិ ឧបភោគបរិភោគភណ្ឌភោគេន មហាភោគា. មហេសក្ខាតិ មហាបរិវារា. អភិរូបាតិ ឧត្តមរូបា. ទស្សនីយាតិ ទស្សនយុត្តា. បាសាទិកាតិ ទស្សនេន បាសាទិកា. វណ្ណបោក្ខរតាយាតិ វណ្ណេន ចេវ សរីរសណ្ឋានេន ច.

អភិសជ្ជតីតិ លគ្គតិ. ព្យាបជ្ជតីតិ បកតិំ បជហតិ. បតិត្ថីយតីតិ កោធវសេន ថិនភាវំ ថទ្ធភាវំ អាបជ្ជតិ. ន ទាតា ហោតីតិ ន ទាយិកា ហោតិ. សេយ្យាវសថបទីបេយ្យន្តិ ឯត្ថ សេយ្យាតិ មញ្ចបល្លង្កាទិសយនំ. អាវសថោតិ អាវសថាគារំ. បទីបេយ្យំ វុច្ចតិ វដ្ដិតេលាទិបទីបូបករណំ. ឥស្សាមនិកាតិ ឥស្សាយ សម្បយុត្តចិត្តា. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កោធនា អហោសិន្តិ កោធមនា អហោសិំ. អនិស្សាមនិកា អហោសិន្តិ ឥស្សាវិរហិតចិត្តា អហោសិំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

៨. អត្តន្តបសុត្តវណ្ណនា

១៩៨. អដ្ឋមេ អត្តន្តបាទីសុ អត្តានំ តបតិ ទុក្ខាបេតីតិ អត្តន្តបោ. អត្តនោ បរិតាបនានុយោគំ អត្តបរិតាបនានុយោគំ. បរំ តបតីតិ បរន្តបោ. បរេសំ បរិតាបនានុយោគំ បរបរិតាបនានុយោគំ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. និច្ឆាតោតិ ឆាតំ វុច្ចតិ តណ្ហា, សា អស្ស នត្ថីតិ និច្ឆាតោ. សព្ពកិលេសានំ និព្ពុតត្តា និព្ពុតោ. អន្តោ តាបនកិលេសានំ អភាវា សីតលោ ជាតោតិ សីតីភូតោ. ឈានមគ្គផលនិព្ពានសុខានិ បដិសំវេទេតីតិ សុខប្បដិសំវេទី. ព្រហ្មភូតេន អត្តនាតិ សេដ្ឋភូតេន អត្តនា.

អចេលកោតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. ឱរព្ភិកាទីសុ ឧរព្ភា វុច្ចន្តិ ឯឡកា, ឧរព្ភេ ហនតីតិ ឱរព្ភិកោ. សូករិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. លុទ្ទោតិ ទារុណោ កក្ខឡោ. មច្ឆឃាតកោតិ មច្ឆពន្ធោ កេវដ្ដោ. ពន្ធនាគារិកោតិ ពន្ធនាគារគោបកោ. កុរូរកម្មន្តាតិ ទារុណកម្មន្តា.

មុទ្ធាវសិត្តោតិ ខត្តិយាភិសេកេន មុទ្ធនិ អភិសិត្តោ. បុរត្ថិមេន នគរស្សាតិ នគរតោ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ. សន្ថាគារន្តិ យញ្ញសាលំ. ខរាជិនំ និវាសេត្វាតិ សខុរំ អជិនចម្មំ និវាសេត្វា. សប្បិតេលេនាតិ សប្បិនា ចេវ តេលេន ច. ឋបេត្វា ហិ សប្បិំ អវសេសោ យោ កោចិ ស្នេហោ តេលន្តិ វុច្ចតិ. កណ្ឌុវមានោតិ នខានំ ឆិន្នត្តា កណ្ឌុវិតព្ពកាលេ តេន កណ្ឌុវមានោ. អនន្តរហិតាយាតិ អសន្ថតាយ. សរូបវច្ឆាយាតិ សទិសវច្ឆាយ. សចេ គាវី សេតា ហោតិ, វច្ឆោបិ សេតកោវ. សចេ កបិលា វា រត្តា វា, វច្ឆកោបិ តាទិសោវាតិ ឯវំ សរូបវច្ឆាយ. សោ ឯវមាហាតិ សោ រាជា ឯវំ វទេតិ. វច្ឆតរាតិ តរុណវច្ឆកភាវំ អតិក្កន្តា ពលវវច្ឆា. វច្ឆតរីសុបិ ឯសេវ នយោ. ពរិហិសត្ថាយាតិ បរិក្ខេបករណត្ថាយ ចេវ យញ្ញភូមិយំ អត្ថរណត្ថាយ ច.

ចតុត្ថបុគ្គលំ ពុទ្ធុប្បាទតោ បដ្ឋាយ ទស្សេតុំ ឥធ, ភិក្ខវេ, តថាគតោតិអាទិមាហ. តត្ថ តថាគតោតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. តំ ធម្មន្តិ តំ វុត្តប្បការសម្បទំ ធម្មំ. សុណាតិ, គហបតិ, វាតិ កស្មា បឋមំ គហបតិំ និទ្ទិសតិ? និហតមានត្តា ឧស្សន្នត្តា ច. យេភុយ្យេន ហិ ខត្តិយកុលតោ បព្ពជិតា ជាតិំ និស្សាយ មានំ ករោន្តិ. ព្រាហ្មណកុលា បព្ពជិតា មន្តេ និស្សាយ មានំ ករោន្តិ, ហីនជច្ចកុលា បព្ពជិតា អត្តនោ វិជាតិតាយ បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ. គហបតិទារកា បន កច្ឆេហិ សេទំ មុញ្ចន្តេហិ បិដ្ឋិយា លោណំ បុប្ផមានាយ ភូមិំ កសិត្វា តាទិសស្ស មានស្ស អភាវតោ និហតមានទប្បា ហោន្តិ. តេ បព្ពជិត្វា មានំ វា ទប្បំ វា អកត្វា យថាពលំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហេត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តា សក្កោន្តិ អរហត្តេ បតិដ្ឋាតុំ. ឥតរេហិ ច កុលេហិ និក្ខមិត្វា បព្ពជិតា ន ពហុកា, គហបតិកាវ ពហុកា. ឥតិ និហតមានត្តា ឧស្សន្នត្តា ច បឋមំ គហបតិំ និទ្ទិសតីតិ.

អញ្ញតរស្មិំ វាតិ ឥតរេសំ វា កុលានំ អញ្ញតរស្មិំ. បច្ចាជាតោតិ បតិជាតោ. តថាគតេ សទ្ធំ បដិលភតីតិ បរិសុទ្ធំ ធម្មំ សុត្វា ធម្មសាមិម្ហិ តថាគតេ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត ភគវា’’តិ សទ្ធំ បដិលភតិ. ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតីតិ ឯវំ បច្ចវេក្ខតិ. សម្ពាធោ ឃរាវាសោតិ សចេបិ សដ្ឋិហត្ថេ ឃរេ យោជនសតន្តរេបិ វា ទ្វេ ជាយម្បតិកា វសន្តិ, តថាបិ នេសំ សកិញ្ចនសបលិពោធដ្ឋេន ឃរាវាសោ សម្ពាធោវ. រជាបថោតិ រាគរជាទីនំ ឧដ្ឋានដ្ឋានន្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. អាគមនបថោតិបិ វដ្ដតិ. អលគ្គនដ្ឋេន អព្ភោកាសោ វិយាតិ អព្ភោកាសោ. បព្ពជិតោ ហិ កូដាគាររតនបាសាទទេវវិមានាទីសុ បិហិតទ្វារវាតបានេសុ បដិច្ឆន្នេសុ វសន្តោបិ នេវ លគ្គតិ ន សជ្ជតិ ន ពជ្ឈតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា’’តិ. អបិច សម្ពាធោ ឃរាវាសោ កុសលកិរិយាយ យថាសុខំ ឱកាសាភាវតោ, រជាបថោ អសំវុតសង្ការដ្ឋានំ វិយ រជានំ, កិលេសរជានំ សន្និបាតដ្ឋានតោ. អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា កុសលកិរិយាយ យថាសុខំ ឱកាសសព្ភាវតោ.

នយិទំ សុករំ…បេ… បព្ពជេយ្យន្តិ ឯត្ថ អយំ សង្ខេបកថា – យទេតំ សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយំ ឯកម្បិ ទិវសំ អខណ្ឌំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិបុណ្ណំ, ឯកទិវសម្បិ ច កិលេសមលេន អមលិនំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ, សង្ខលិខិតំ លិខិតសង្ខសទិសំ ធោតសង្ខសប្បដិភាគំ ចរិតព្ពំ. ឥទំ ន សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា អគារមជ្ឈេ វសន្តេន ឯកន្តបរិបុណ្ណំ…បេ… ចរិតុំ. យំនូនាហំ កេសេ ច មស្សុញ្ច ឱហារេត្វា កសាយរសបីតតាយ កាសាយានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តានំ អនុច្ឆវិកានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា បរិទហិត្វា អគារស្មា និក្ខមិត្វា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យន្តិ. ឯត្ថ ច យស្មា អគារស្ស ហិតំ កសិវណិជ្ជាទិកម្មំ អគារិយន្តិ វុច្ចតិ, តញ្ច បព្ពជ្ជាយ នត្ថិ, តស្មា បព្ពជ្ជា អនគារិយាតិ ញាតព្ពា, តំ អនគារិយំ. បព្ពជេយ្យន្តិ បដិបជ្ជេយ្យំ.

អប្បំ វាតិ សហស្សតោ ហេដ្ឋា ភោគក្ខន្ធោ អប្បោ នាម ហោតិ, សហស្សតោ បដ្ឋាយ មហា. អាពន្ធនដ្ឋេន ញាតិយេវ ញាតិបរិវដ្ដោ. សោ វីសតិយា ហេដ្ឋា អប្បោ នាម ហោតិ, វីសតិយា បដ្ឋាយ មហា. ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោតិ យា ភិក្ខូនំ អធិសីលសង្ខាតា សិក្ខា, តញ្ច, យត្ថ ចេតេ សហ ជីវន្តិ, ឯកជីវិកា សភាគវុត្តិនោ ហោន្តិ, តំ ភគវតា បញ្ញត្តសិក្ខាបទសង្ខាតំ សាជីវញ្ច តត្ថ សិក្ខនភាវេន សមាបន្នោតិ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ. សមាបន្នោតិ សិក្ខំ បរិបូរេន្តោ សាជីវញ្ច អវីតិក្កមន្តោ ហុត្វា តទុភយំ ឧបគតោតិ អត្ថោ.

បាណាតិបាតំ បហាយាតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. ឥមេសំ ភេទាយាតិ យេសំ ឥតោតិ វុត្តានំ សន្តិកេ សុតំ, តេសំ ភេទាយ. ភិន្នានំ វា សន្ធាតាតិ ទ្វិន្នំ មិត្តានំ វា សមានុបជ្ឈាយកាទីនំ វា កេនចិទេវ ការណេន ភិន្នានំ ឯកមេកំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តុម្ហាកំ ឦទិសេ កុលេ ជាតានំ ឯវំ ពហុស្សុតានំ ឥទំ ន យុត្ត’’ន្តិអាទីនិ វត្វា សន្ធានំ កត្តា. អនុប្បទាតាតិ សន្ធានានុប្បទាតា, ទ្វេ ជនេ សមគ្គេ ទិស្វា ‘‘តុម្ហាកំ ឯវរូបេ កុលេ ជាតានំ ឯវរូបេហិ គុណេហិ សមន្នាគតានំ អនុច្ឆវិកមេត’’ន្តិអាទីនិ វត្វា ទឡ្ហីកម្មំ កត្តាតិ អត្ថោ. សមគ្គោ អារាមោ អស្សាតិ សមគ្គារាមោ. យត្ថ សមគ្គា នត្ថិ, តត្ថ វសិតុម្បិ ន ឥច្ឆតីតិ អត្ថោ. សមគ្គរាមោតិបិ បាឡិ, អយមេវ អត្ថោ. សមគ្គរតោតិ សមគ្គេសុ រតោ, តេ បហាយ អញ្ញត្ថ គន្តុំ ន ឥច្ឆតីតិ អត្ថោ. សមគ្គេ ទិស្វាបិ សុត្វាបិ នន្ទតីតិ សមគ្គនន្ទី. សមគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតាតិ យា វាចា សត្តេ សមគ្គេយេវ ករោតិ, តំ សាមគ្គិគុណបរិទីបិកមេវ វាចំ ភាសតិ, ន ឥតរន្តិ.

នេលាតិ ឯលំ វុច្ចតិ ទោសោ, នាស្សា ឯលន្តិ នេលា, និទ្ទោសាតិ អត្ថោ ‘‘នេលង្គោ សេតបច្ឆាទោ’’តិ (ឧទា. ៦៥) ឯត្ថ វុត្តនេលំ វិយ. កណ្ណសុខាតិ ព្យញ្ជនមធុរតាយ កណ្ណានំ សុខា, សូចិវិជ្ឈនំ វិយ កណ្ណសូលំ ន ជនេតិ. អត្ថមធុរតាយ សកលសរីរេ កោបំ អជនេត្វា បេមំ ជនេតីតិ បេមនីយា. ហទយំ គច្ឆតិ អប្បដិហញ្ញមានា សុខេន ចិត្តំ បវិសតីតិ ហទយង្គមា. គុណបរិបុណ្ណតាយ បុរេ ភវាតិ បោរី. បុរេ សំវឌ្ឍនារី វិយ សុកុមារាតិបិ បោរី. បុរស្ស ឯសាតិបិ បោរី, នគរវាសីនំ កថាតិ អត្ថោ. នគរវាសិនោ ហិ យុត្តកថា ហោន្តិ, បិតិមត្តំ បិតាតិ, ភាតិមត្តំ ភាតាតិ វទន្តិ. ឯវរូបី កថា ពហុនោ ជនស្ស កន្តា ហោតីតិ ពហុជនកន្តា. កន្តភាវេនេវ ពហុជនស្ស មនាបា ចិត្តវុឌ្ឍិករាតិ ពហុជនមនាបា.

កាលេ វទតីតិ កាលវាទី, វត្តព្ពយុត្តកាលំ សល្លក្ខេត្វា វទតីតិ អត្ថោ. ភូតំ តច្ឆំ សភាវមេវ វទតីតិ ភូតវាទី. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកអត្ថសន្និស្សិតមេវ កត្វា វទតីតិ អត្ថវាទី. នវលោកុត្តរធម្មសន្និស្សិតំ កត្វា វទតីតិ ធម្មវាទី. សំវរវិនយបហានវិនយសន្និស្សិតំ កត្វា វទតីតិ វិនយវាទី. និធានំ វុច្ចតិ ឋបនោកាសោ, និធានមស្សា អត្ថីតិ និធានវតី. ហទយេ និធេតព្ពយុត្តកំ វាចំ ភាសិតាតិ អត្ថោ. កាលេនាតិ ឯវរូបិំ ភាសមានោបិ ច ‘‘អហំ និធានវតិំ វាចំ ភាសិស្សាមី’’តិ ន អកាលេន ភាសតិ, យុត្តកាលំ បន អវេក្ខិត្វាវ ភាសតីតិ អត្ថោ. សាបទេសន្តិ សឧបមំ, សការណន្តិ អត្ថោ. បរិយន្តវតិន្តិ បរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា, យថាស្សា បរិច្ឆេទោ បញ្ញាយតិ, ឯវំ ភាសតីតិ អត្ថោ. អត្ថសំហិតន្តិ អនេកេហិបិ នយេហិ វិភជន្តេន បរិយាទាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អត្ថសម្បន្នំ ភាសតិ. យំ វា សោ អត្ថវាទី អត្ថំ វទតិ, តេន អត្ថេន សំហិតត្តា អត្ថសំហិតំ វាចំ ភាសតិ, ន អញ្ញំ និក្ខិបិត្វា អញ្ញំ ភាសតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភាតិ មូលពីជំ ខន្ធពីជំ ផឡុពីជំ អគ្គពីជំ ពីជពីជន្តិ បញ្ចវិធស្ស ពីជគាមស្ស ចេវ យស្ស កស្សចិ នីលតិណរុក្ខាទិកស្ស ភូតគាមស្ស ច សមារម្ភា, ឆេទនភេទនបចនាទិភាវេន វិកោបនា បដិវិរតោតិ អត្ថោ.

ឯកភត្តិកោតិ បាតរាសភត្តំ សាយមាសភត្តន្តិ ទ្វេ ភត្តានិ. តេសុ បាតរាសភត្តំ អន្តោមជ្ឈន្ហិកេន បរិច្ឆិន្នំ, ឥតរំ មជ្ឈន្ហិកតោ ឧទ្ធំ អន្តោអរុណេន. តស្មា អន្តោមជ្ឈន្ហិកេ ទសក្ខត្តុំ ភុញ្ជមានោបិ ឯកភត្តិកោវ ហោតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឯកភត្តិកោ’’តិ. រត្តិយា ភោជនំ រត្តិ, តតោ ឧបរតោតិ រត្តូបរតោ. អតិក្កន្តេ មជ្ឈន្ហិកេ យាវ សូរិយត្ថង្គមនា ភោជនំ វិកាលភោជនំ នាម, តតោ វិរតត្តា វិរតោ វិកាលភោជនា.

ជាតរូបន្តិ សុវណ្ណំ. រជតន្តិ កហាបណោ លោហមាសកោ ជតុមាសកោ ទារុមាសកោតិ យេ វោហារំ គច្ឆន្តិ. តស្ស ឧភយស្សាបិ បដិគ្គហណា បដិវិរតោ, នេវ តំ ឧគ្គណ្ហាតិ, ន ឧគ្គណ្ហាបេតិ, ន ឧបនិក្ខិត្តំ សាទិយតីតិ អត្ថោ.

អាមកធញ្ញបដិគ្គហណាតិ សាលិវីហិយវគោធូមកង្គុវរកកុទ្រូសកសង្ខាតស្ស សត្តវិធស្សបិ អាមកធញ្ញស្ស បដិគ្គហណា. ន កេវលញ្ច ឯតេសំ បដិគ្គហណមេវ, អាមសនម្បិ ភិក្ខូនំ ន វដ្ដតិយេវ. អាមកមំសបដិគ្គហណាតិ ឯត្ថ អញ្ញត្រ ឱទិស្ស អនុញ្ញាតា អាមកមំសមច្ឆានំ បដិគ្គហណមេវ ភិក្ខូនំ ន វដ្ដតិ, នោ អាមសនន្តិ.

ឥត្ថិកុមារិកបដិគ្គហណាតិ ឯត្ថ ឥត្ថីតិ បុរិសន្តរគតា, ឥតរា កុមារិកា នាម, តាសំ បដិគ្គហណម្បិ អាមសនម្បិ អកប្បិយមេវ. ទាសិទាសបដិគ្គហណាតិ ឯត្ថ ទាសិទាសវសេនេវ តេសំ បដិគ្គហណំ ន វដ្ដតិ, ‘‘កប្បិយការកំ ទម្មិ, អារាមិកំ ទម្មី’’តិ ឯវំ វុត្តេ បន វដ្ដតិ. អជេឡកាទីសុបិ ខេត្តវត្ថុបរិយោសានេសុ កប្បិយាកប្បិយនយោ វិនយវសេន ឧបបរិក្ខិតព្ពោ. តត្ថ ខេត្តំ នាម យស្មិំ បុព្ពណ្ណំ រុហតិ. វត្ថុ នាម យស្មិំ អបរណ្ណំ រុហតិ. យត្ថ វា ឧភយម្បិ រុហតិ, តំ ខេត្តំ. តទត្ថាយ អកតភូមិភាគោ វត្ថុ. ខេត្តវត្ថុសីសេន ចេត្ថ វាបិ-តឡាកាទីនិបិ សង្គហិតានេវ.

ទូតេយ្យំ វុច្ចតិ ទូតកម្មំ គិហីនំ បណ្ណំ វា សាសនំ វា គហេត្វា តត្ថ តត្ថ គមនំ. បហិណគមនំ វុច្ចតិ ឃរា ឃរំ បេសិតស្ស ខុទ្ទកគមនំ. អនុយោគោ នាម តទុភយករណំ. តស្មា ទុតេយ្យបហិណគមនានំ អនុយោគោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កយវិក្កយាតិ កយា ច វិក្កយា ច. តុលាកូដាទីសុ កូដន្តិ វញ្ចនំ. តត្ថ តុលាកូដំ តាវ រូបកូដំ, អង្គកូដំ, គហណកូដំ, បដិច្ឆន្នកូដន្តិ ចតុព្ពិធំ ហោតិ. តត្ថ រូបកូដំ នាម ទ្វេ តុលា សមរូបា កត្វា គណ្ហន្តោ មហតិយា គណ្ហាតិ, ទទន្តោ ខុទ្ទិកាយ ទេតិ. អង្គកូដំ នាម គណ្ហន្តោ បច្ឆាភាគេ ហត្ថេន តុលំ អក្កមតិ, ទទន្តោ បុព្ពភាគេ. គហណកូដំ នាម គណ្ហន្តោ មូលេ រជ្ជុំ គណ្ហាតិ, ទទន្តោ អគ្គេ. បដិច្ឆន្នកូដំ នាម តុលំ សុសិរំ កត្វា អន្តោ អយចុណ្ណំ បក្ខិបិត្វា គណ្ហន្តោ តំ បច្ឆាភាគេ ករោតិ, ទទន្តោ អគ្គភាគេ.

កំសោ វុច្ចតិ សុវណ្ណបាតិ, តាយ វញ្ចនំ កំសកូដំ. កថំ? ឯកំ សុវណ្ណបាតិំ កត្វា អញ្ញា ទ្វេ តិស្សោ លោហបាតិយោ សុវណ្ណវណ្ណា ករោតិ. តតោ ជនបទំ គន្ត្វា កិញ្ចិទេវ អឌ្ឍកុលំ បវិសិត្វា ‘‘សុវណ្ណភាជនានិ កិណថា’’តិ វត្វា អគ្ឃេ បុច្ឆិតេ សមគ្ឃតរំ ទាតុកាមា ហោន្តិ. តតោ តេហិ ‘‘កថំ ឥមេសំ សុវណ្ណភាវោ ជានិតព្ពោ’’តិ វុត្តេ ‘‘វីមំសិត្វា គណ្ហថា’’តិ សុវណ្ណបាតិំ បាសាណេ ឃំសិត្វា សព្ពបាតិយោ ទត្វា គច្ឆតិ.

មានកូដំ នាម ហទយភេទ-សិខាភេទ-រជ្ជុភេទវសេន តិវិធំ ហោតិ. តត្ថ ហទយភេទោ សប្បិតេលាទិមិននកាលេ លព្ភតិ. តានិ ហិ គណ្ហន្តោ ហេដ្ឋាឆិទ្ទេន មានេន ‘‘សណិកំ អាសិញ្ចា’’តិ វត្វា អត្តនោ ភាជនេ ពហុំ បគ្ឃរាបេត្វា គណ្ហាតិ, ទទន្តោ ឆិទ្ទំ បិធាយ សីឃំ បូរេត្វា ទេតិ. សិខាភេទោ តិលតណ្ឌុលាទិមិននកាលេ លព្ភតិ. តានិ ហិ គណ្ហន្តោ សណិកំ សិខំ ឧស្សាបេត្វា គណ្ហាតិ, ទទន្តោ វេគេន បូរេត្វា សិខំ ឆិន្ទន្តោ ទេតិ. រជ្ជុភេទោ ខេត្តវត្ថុមិននកាលេ លព្ភតិ. លញ្ជំ អលភន្តា ហិ ខេត្តំ អមហន្តម្បិ មហន្តំ កត្វា មិនន្តិ.

ឧក្កោដនាទីសុ ឧក្កោដនន្តិ សាមិកេ អស្សាមិកេ កាតុំ លញ្ជគ្គហណំ. វញ្ចនន្តិ តេហិ តេហិ ឧបាយេហិ បរេសំ វញ្ចនំ. តត្រិទមេកំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ លុទ្ទកោ មិគញ្ច មិគបោតកញ្ច គហេត្វា អាគច្ឆតិ. តមេកោ ធុត្តោ ‘‘កិំ ភោ មិគោ អគ្ឃតិ, កិំ មិគបោតកោ’’តិ អាហ. ‘‘មិគោ ទ្វេ កហាបណេ, មិគបោតកោ ឯក’’ន្តិ ច វុត្តេ ឯកំ កហាបណំ ទត្វា មិគបោតកំ គហេត្វា ថោកំ គន្ត្វា និវត្តោ ‘‘ន មេ ភោ មិគបោតកេនត្ថោ, មិគំ មេ ទេហី’’តិ អាហ. តេន ហិ ទ្វេ កហាបណេ ទេហីតិ. សោ អាហ – ‘‘ននុ តេ ភោ មយា បឋមំ ឯកោ កហាបណោ ទិន្នោ’’តិ? អាម ទិន្នោតិ. ឥមម្បិ មិគបោតកំ គណ្ហ, ឯវំ សោ ច កហាបណោ អយញ្ច កហាបណគ្ឃនកោ មិគបោតកោ’’តិ ទ្វេ កហាបណា ភវិស្សន្តីតិ. សោ ‘‘ការណំ វទតី’’តិ សល្លក្ខេត្វា មិគបោតកំ គហេត្វា មិគំ អទាសីតិ. និកតីតិ យោគវសេន វា មាយាវសេន វា អបាមង្គំ បាមង្គន្តិ, អមណិំ មណិន្តិ, អសុវណ្ណំ សុវណ្ណន្តិ កត្វា បតិរូបកេន វញ្ចនំ. សាចិយោគោតិ កុដិលយោគោ. ឯតេសំយេវ ឧក្កោដនាទីនមេតំ នាមំ. តស្មា ឧក្កោដនសាចិយោគោ វញ្ចនសាចិយោគោ និកតិសាចិយោគោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កេចិ អញ្ញំ ទស្សេត្វា អញ្ញស្ស បរិវត្តនំ សាចិយោគោតិ វទន្តិ, តំ បន វញ្ចនេនេវ សង្គហិតំ.

ឆេទនាទីសុ ឆេទនន្តិ ហត្ថច្ឆេទនាទិ. វធោតិ មារណំ. ពន្ធោតិ រជ្ជុពន្ធនាទីហិ ពន្ធនំ. វិបរាមោសោតិ ហិមវិបរាមោសោ, គុម្ពវិបរាមោសោតិ ទុវិធោ. យំ ហិមបាតសមយេ ហិមេន បដិច្ឆន្នា ហុត្វា មគ្គប្បដិបន្នំ ជនំ មុសន្តិ, អយំ ហិមវិបរាមោសោ. យំ គុម្ពាទីហិ បដិច្ឆន្នា មុសន្តិ, អយំ គុម្ពវិបរាមោសោ. អាលោបោ វុច្ចតិ គាមនិគមាទីនំ វិលោបករណំ. សហសាការោតិ សាហសិកកិរិយា, គេហំ បវិសិត្វា មនុស្សានំ ឧរេ សត្ថំ ឋបេត្វា ឥច្ឆិតភណ្ឌគ្គហណំ. ឯវមេតស្មា ឆេទន…បេ… សហសាការា បដិវិរតោ ហោតិ.

សោ សន្តុដ្ឋោ ហោតីតិ ស្វាយំ ភិក្ខុ ហេដ្ឋា វុត្តេន ចតូសុ បច្ចយេសុ ទ្វាទសវិធេន ឥតរីតរបច្ចយសន្តោសេន សមន្នាគតោ ហោតិ. ឥមិនា បន ទ្វាទសវិធេន ឥតរីតរបច្ចយសន្តោសេន សមន្នាគតស្ស ភិក្ខុនោ អដ្ឋ បរិក្ខារា វដ្ដន្តិ – តីណិ ចីវរានិ, បត្តោ, ទន្តកដ្ឋច្ឆេទនវាសិ, ឯកា សូចិ, កាយពន្ធនំ បរិស្សាវនន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘តិចីវរញ្ច បត្តោ ច, វាសិ សូចិ ច ពន្ធនំ;

បរិស្សាវនេន អដ្ឋេតេ, យុត្តយោគស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ.

តេ សព្ពេ កាយបរិហារិកាបិ ហោន្តិ, កុច្ឆិបរិហារិកាបិ. កថំ? តិចីវរំ តាវ និវាសេត្វា បារុបិត្វា ច វិចរណកាលេ កាយំ បរិហរតិ បោសេតីតិ កាយបរិហារិកំ ហោតិ. ចីវរកណ្ណេន ឧទកំ បរិស្សាវេត្វា បិវនកាលេ, ខាទិតព្ពផលាផលំ គហណកាលេ ច កុច្ឆិំ បរិហរតិ បោសេតីតិ កុច្ឆិបរិហារិកំ ហោតិ. បត្តោបិ តេន ឧទកំ ឧទ្ធរិត្វា ន្ហានកាលេ កុដិបរិភណ្ឌករណកាលេ ច កាយបរិហារិកោ ហោតិ, អាហារំ គហេត្វា ភុញ្ជនកាលេ កុច្ឆិបរិហារិកោ. វាសិបិ តាយ ទន្តកដ្ឋច្ឆេទនកាលេ មញ្ចបីឋានំ អង្គបាទចីវរកុដិទណ្ឌកសជ្ជនកាលេ ច កាយបរិហារិកា ហោតិ, ឧច្ឆុច្ឆេទននាឡិកេរាទិតច្ឆនកាលេ កុច្ឆិបរិហារិកា. សូចិបិ ចីវរសិព្ពនកាលេ កាយបរិហារិកា ហោតិ, បូវំ វា ផលំ វា វិជ្ឈិត្វា ខាទនកាលេ កុច្ឆិបរិហារិកា. កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា វិចរណកាលេ កាយបរិហារិកំ, ឧច្ឆុអាទីនិ ពន្ធិត្វា គហណកាលេ កុច្ឆិបរិហារិកំ. បរិស្សាវនំ តេន ឧទកំ បរិស្សាវេត្វា ន្ហានកាលេ សេនាសនបរិភណ្ឌករណកាលេ ច កាយបរិហារិកំ, បានីយបានកបរិស្សាវនកាលេ តេនេវ តិលតណ្ឌុលបុថុកាទីនិ គហេត្វា ខាទនកាលេ ច កុច្ឆិបរិហារិកំ. អយំ តាវ អដ្ឋបរិក្ខារិកស្ស បរិក្ខារមត្តា.

នវបរិក្ខារិកស្ស បន សេយ្យំ បវិសន្តស្ស តត្រដ្ឋកបច្ចត្ថរណំ វា កុញ្ចិកា វា វដ្ដតិ. ទសបរិក្ខារិកស្ស និសីទនំ វា ចម្មខណ្ឌំ វា វដ្ដតិ. ឯកាទសបរិក្ខារិកស្ស កត្តរយដ្ឋិ វា តេលនាឡិកា វា វដ្ដតិ. ទ្វាទសបរិក្ខារិកស្ស ឆត្តំ វា ឧបាហនំ វា វដ្ដតិ. ឯតេសុ ច អដ្ឋបរិក្ខារិកោវ សន្តុដ្ឋោ, ឥតរេ អសន្តុដ្ឋា មហិច្ឆា មហាភារាតិ ន វត្តព្ពា. ឯតេបិ អប្បិច្ឆាវ សន្តុដ្ឋាវ សុភរាវ សល្លហុកវុត្តិនោវ. ភគវា បន ន ឥមំ សុត្តំ តេសំ វសេន កថេសិ, អដ្ឋបរិក្ខារិកស្ស វសេន កថេសិ. សោ ហិ ខុទ្ទកវាសិញ្ច សូចិញ្ច បរិស្សាវនេ បក្ខិបិត្វា បត្តស្ស អន្តោ ឋបេត្វា បត្តំ អំសកូដេ លគ្គេត្វា តិចីវរំ កាយប្បដិពទ្ធំ កត្វា យេនិច្ឆកំ សុខំ បក្កមតិ, បដិនិវត្តិត្វា គហេតព្ពំ នាមស្ស ន ហោតិ. ឥតិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ សល្លហុកវុត្តិតំ ទស្សេន្តោ ភគវា សន្តុដ្ឋោ ហោតិ កាយបរិហារិកេន ចីវរេនាតិអាទិមាហ.

តត្ថ កាយបរិហារិកេនាតិ កាយបរិហរណមត្តកេន. កុច្ឆិបរិហារិកេនាតិ កុច្ឆិបរិហរណមត្តកេន. សមាទាយេវ បក្កមតីតិ តំ អដ្ឋបរិក្ខារមត្តកំ សព្ពំ គហេត្វាវ កាយប្បដិពទ្ធំ កត្វាវ គច្ឆតិ, ‘‘មម វិហារោ បរិវេណំ ឧបដ្ឋាកោ’’តិស្ស សង្គោ វា ពន្ធោ វា ន ហោតិ. សោ ជិយា មុត្តោ សរោ វិយ, យូថា អបក្កន្តោ មត្តហត្ថី វិយ ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ សេនាសនំ, វនសណ្ឌំ, រុក្ខមូលំ, នវំ បព្ភារំ បរិភុញ្ជន្តោ ឯកោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ និសីទតិ, សព្ពិរិយាបថេសុ ឯកោ អទុតិយោ.

‘‘ចាតុទ្ទិសោ អប្បដិឃោ ច ហោតិ,

សន្តុស្សមានោ ឥតរីតរេន;

បរិស្សយានំ សហិតា អឆម្ភី,

ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ. (សុ. និ. ៤២; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេសោ ១២៨) –

ឯវំ វណ្ណិតំ ខគ្គវិសាណកប្បតំ អាបជ្ជតិ.

ឥទានិ តមត្ថំ ឧបមាយ សាធេន្តោ សេយ្យថាបីតិអាទិមាហ. តត្ថ បក្ខី សកុណោតិ បក្ខយុត្តោ សកុណោ. ឌេតីតិ ឧប្បតតិ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – សកុណា នាម ‘‘អសុកស្មិំ បទេសេ រុក្ខោ បរិបក្កផលោ’’តិ ញត្វា នានាទិសាហិ អាគន្ត្វា នខបក្ខតុណ្ឌាទីហិ តស្ស ផលានិ វិជ្ឈន្តា វិធុនន្តា ខាទន្តិ, ‘‘ឥទំ អជ្ជតនាយ, ឥទំ ស្វាតនាយ ភវិស្សតី’’តិ នេសំ ន ហោតិ. ផលេ បន ខីណេ នេវ រុក្ខស្ស អារក្ខំ ឋបេន្តិ, ន តត្ថ បក្ខំ វា បត្តំ វា នខំ វា តុណ្ឌំ វា ឋបេន្តិ, អថ ខោ តស្មិំ រុក្ខេ អនបេក្ខា ហុត្វា យោ យំ ទិសាភាគំ ឥច្ឆតិ, សោ តេន សបត្តភារោវ ឧប្បតិត្វា គច្ឆតិ. ឯវមេវ អយំ ភិក្ខុ និស្សង្គោ និរបេក្ខោយេវ បក្កមតិ, សមាទាយេវ បក្កមតិ. អរិយេនាតិ និទ្ទោសេន. អជ្ឈត្តន្តិ សកេ អត្តភាវេ. អនវជ្ជសុខន្តិ និទ្ទោសសុខំ.

សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ សោ ឥមិនា អរិយេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបំ បស្សិត្វាតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៥) វុត្តំ. អព្យាសេកសុខន្តិ កិលេសេហិ អនាសិត្តសុខំ, អវិកិណ្ណសុខន្តិបិ វុត្តំ. ឥន្ទ្រិយសំវរសុខំ ហិ ទិដ្ឋាទីសុ ទិដ្ឋមត្តាទិវសេន បវត្តតាយ អវិកិណ្ណំ ហោតិ.

សោ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេតិ សោ មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ សំវរេន សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ឥមេសុ អភិក្កន្តបដិក្កន្តាទីសុ សត្តសុ ឋានេសុ សតិសម្បជញ្ញវសេន សម្បជានការី ហោតិ. តត្ថ អភិក្កន្តន្តិ បុរតោ គមនំ. បដិក្កន្តន្តិ បច្ឆាគមនំ.

សម្បជានការី ហោតីតិ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ, សប្បាយសម្បជញ្ញំ, គោចរសម្បជញ្ញំ, អសម្មោហសម្បជញ្ញន្តិ ឥមេសំ ចតុន្នំ សតិសម្បយុត្តានំ សម្បជញ្ញានំ វសេន សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វាយេវ តានិ អភិក្កន្តបដិក្កន្តានិ ករោតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ឥច្ឆន្តេន ទីឃនិកាយេ សាមញ្ញផលវណ្ណនាតោ វា មជ្ឈិមនិកាយេ សតិបដ្ឋានវណ្ណនាតោ វា គហេតព្ពោ.

សោ ឥមិនា ចាតិអាទិនា កិំ ទស្សេតិ? អរញ្ញវាសស្ស បច្ចយសម្បត្តិំ ទស្សេតិ. យស្ស ហិ ឥមេ ចត្តារោ បច្ចយា នត្ថិ, តស្ស អរញ្ញវាសោ ន ឥជ្ឈតិ, តិរច្ឆានគតេហិ វា វនចរកេហិ វា សទ្ធិំ វត្ថព្ពតំ អាបជ្ជតិ. អរញ្ញេ អធិវត្ថា ទេវតា ‘‘កិំ ឯវរូបស្ស បាបភិក្ខុនោ អរញ្ញវាសេនា’’តិ ភេរវសទ្ទំ សាវេន្តិ, ហត្ថេហិ សីសំ បហរិត្វា បលាយនាការំ ករោន្តិ. ‘‘អសុកោ ភិក្ខុ អរញ្ញំ បវិសិត្វា ឥទញ្ចិទញ្ច បាបកម្មមកាសី’’តិ អយសោ បត្ថរតិ. យស្ស បនេតេ ចត្តារោ បច្ចយា អត្ថិ, តស្ស អរញ្ញវាសោ ឥជ្ឈតិ. សោ ហិ អត្តនោ សីលំ បច្ចវេក្ខន្តោ កិញ្ចិ កាឡកំ វា តិលកំ វា អបស្សន្តោ បីតិំ ឧប្បាទេត្វា តំ ខយតោ វយតោ សម្មសន្តោ អរិយភូមិំ ឱក្កមតិ. អរញ្ញេ អធិវត្ថា ទេវតា អត្តមនា វណ្ណំ ភាសន្តិ. ឥតិស្ស ឧទកេ បក្ខិត្តតេលពិន្ទុ វិយ យសោ វិត្ថារិកោ ហោតិ.

តត្ថ វិវិត្តន្តិ សុញ្ញំ, អប្បសទ្ទំ, អប្បនិគ្ឃោសន្តិ អត្ថោ. ឯតទេវ ហិ សន្ធាយ វិភង្គេ ‘‘វិវិត្តន្តិ សន្តិកេ ចេបិ សេនាសនំ ហោតិ, តញ្ច អនាកិណ្ណំ គហដ្ឋេហិ បព្ពជិតេហិ, តេន តំ វិវិត្ត’’ន្តិ (វិភ. ៥២៦) វុត្តំ. សេតិ ចេវ អាសតិ ច ឯត្ថាតិ សេនាសនំ. មញ្ចបីឋានមេតំ អធិវចនំ. តេនាហ – ‘‘សេនាសនន្តិ មញ្ចោបិ សេនាសនំ, បីឋម្បិ, ភិសិបិ, ពិម្ពោហនម្បិ, វិហារោបិ, អឌ្ឍយោគោបិ, បាសាទោបិ, ហម្មិយម្បិ, គុហាបិ, អដ្ដោបិ, មាឡោបិ, លេណម្បិ, វេឡុគុម្ពោបិ, រុក្ខមូលម្បិ, មណ្ឌបោបិ សេនាសនំ, យត្ថ វា បន ភិក្ខូ បដិក្កមន្តិ, សព្ពមេតំ សេនាសន’’ន្តិ (វិភ. ៥២៧). អបិច វិហារោ, អឌ្ឍយោគោ, បាសាទោ, ហម្មិយំ, គុហាតិ ឥទំ វិហារសេនាសនំ នាម. មញ្ចោ, បីឋំ, ភិសិ, ពិម្ពោហនន្តិ ឥទំ មញ្ចបីឋសេនាសនំ នាម. ចិមិលិកា, ចម្មខណ្ឌោ, តិណសន្ថារោ, បណ្ណសន្ថារោតិ ឥទំ សន្ថតសេនាសនំ នាម. យត្ថ វា បន ភិក្ខូ បដិក្កមន្តីតិ ឯតំ ឱកាសសេនាសនំ នាមាតិ ឯវំ ចតុព្ពិធំ សេនាសនំ ហោតិ. តំ សព្ពម្បិ សេនាសនគ្គហណេន គហិតមេវ.

ឥមស្ស បន សកុណសទិសស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស ភិក្ខុនោ អនុច្ឆវិកំ ទស្សេន្តោ អរញ្ញំ រុក្ខមូលន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អរញ្ញន្តិ ‘‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ (វិភ. ៥២៩) ‘‘ឥទំ ភិក្ខុនីនំ វសេន អាគតំ អរញ្ញំ. ‘‘អារញ្ញកំ នាម សេនាសនំ បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ (បារា. ៦៥៤) ឥទំ បន ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អនុរូបំ. តស្ស លក្ខណំ វិសុទ្ធិមគ្គេ ធុតង្គនិទ្ទេសេ វុត្តំ. រុក្ខមូលន្តិ យំកិញ្ចិ សីតច្ឆាយំ វិវិត្តំ រុក្ខមូលំ. បព្ពតន្តិ សេលំ. តត្ថ ហិ ឧទកសោណ្ឌីសុ ឧទកកិច្ចំ កត្វា សីតាយ រុក្ខច្ឆាយាយ និសិន្នស្ស នានាទិសាសុ ខាយមានាសុ សីតេន វាតេន ពីជិយមានស្ស ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ. កន្ទរន្តិ កំ វុច្ចតិ ឧទកំ, តេន ទារិតំ ឧទកភិន្នំ បព្ពតបទេសំ, យំ និតម្ពន្តិបិ នទីនិកុញ្ជន្តិបិ វទន្តិ. តត្ថ ហិ រជតបដ្ដសទិសា វាលិកា ហោតិ, មត្ថកេ មណិវិតានំ វិយ វនគហនំ, មណិក្ខន្ធសទិសំ ឧទកំ សន្ទតិ. ឯវរូបំ កន្ទរំ ឱរុយ្ហ បានីយំ បិវិត្វា គត្តានិ សីតានិ កត្វា វាលិកំ ឧស្សាបេត្វា បំសុកូលចីវរំ បញ្ញាបេត្វា និសិន្នស្ស សមណធម្មំ ករោតោ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ. គិរិគុហន្តិ ទ្វិន្នំ បព្ពតានំ អន្តរំ, ឯកស្មិំយេវ វា ឧមង្គសទិសំ មហាវិវរំ. សុសានលក្ខណំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៣៤) វុត្តំ. វនបត្ថន្តិ គាមន្តំ អតិក្កមិត្វា មនុស្សានំ អនុបចារដ្ឋានំ, យត្ថ ន កសន្តិ ន វបន្តិ. តេនេវាហ – ‘‘វនបត្ថន្តិ ទូរានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចន’’ន្តិអាទិ. អព្ភោកាសន្តិ អច្ឆន្នំ. អាកង្ខមានោ បនេត្ថ ចីវរកុដិំ កត្វា វសតិ. បលាលបុញ្ជន្តិ បលាលរាសិំ. មហាបលាលបុញ្ជតោ ហិ បលាលំ និក្កឌ្ឍិត្វា បព្ភារលេណសទិសេ អាលយេ ករោន្តិ, គច្ឆគុម្ពាទីនម្បិ ឧបរិ បលាលំ បក្ខិបិត្វា ហេដ្ឋា និសិន្នា សមណធម្មំ ករោន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

បច្ឆាភត្តន្តិ ភត្តស្ស បច្ឆតោ. បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោតិ បិណ្ឌបាតបរិយេសនតោ បដិក្កន្តោ. បល្លង្កន្តិ សមន្តតោ ឩរុពទ្ធាសនំ. អាភុជិត្វាតិ ពន្ធិត្វា. ឧជុំ កាយំ បណិធាយាតិ ឧបរិមសរីរំ ឧជុកំ ឋបេត្វា អដ្ឋារស បិដ្ឋិកណ្ដកេ កោដិយា កោដិំ បដិបាទេត្វា. ឯវញ្ហិ និសិន្នស្ស ចម្មមំសន្ហារូនិ ន បណមន្តិ. អថស្ស យា តេសំ បណមនបច្ចយា ខណេ ខណេ វេទនា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តា ន ឧប្បជ្ជន្តិ. តាសុ ន ឧប្បជ្ជមានាសុ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, កម្មដ្ឋានំ ន បរិបតតិ, វុទ្ធិំ ផាតិំ ឧបគច្ឆតិ. បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ កម្មដ្ឋានាភិមុខំ សតិំ ឋបយិត្វា, មុខសមីបេ វា កត្វាតិ អត្ថោ. តេនេវ វិភង្គេ វុត្តំ – ‘‘អយំ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ សូបដ្ឋិតា នាសិកគ្គេ វា មុខនិមិត្តេ វា. តេន វុច្ចតិ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ (វិភ. ៥៣៧). អថ វា ‘‘បរីតិ បរិគ្គហដ្ឋោ. មុខន្តិ និយ្យានដ្ឋោ. សតីតិ ឧបដ្ឋានដ្ឋោ. តេន វុច្ចតិ – ‘បរិមុខំ សតិ’’’ន្តិ ឯវំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.១៦៤) វុត្តនយេន បនេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្រាយំ សង្ខេបោ ‘‘បរិគ្គហិតនិយ្យានំ សតិំ កត្វា’’តិ.

អភិជ្ឈំ លោកេតិ ឯត្ថ លុជ្ជន-បលុជ្ជនដ្ឋេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា លោកោ. តស្មា បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ រាគំ បហាយ កាមច្ឆន្ទំ វិក្ខម្ភេត្វាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. វិគតាភិជ្ឈេនាតិ វិក្ខម្ភនវសេន បហីនត្តា វិគតាភិជ្ឈេន, ន ចក្ខុវិញ្ញាណសទិសេនាតិ អត្ថោ. អភិជ្ឈាយ ចិត្តំ បរិសោធេតីតិ អភិជ្ឈាតោ ចិត្តំ បរិមោចេតិ, យថា នំ សា មុញ្ចតិ ចេវ មុញ្ចិត្វា ច ន បុន គណ្ហាតិ, ឯវំ ករោតីតិ អត្ថោ. ព្យាបាទបទោសំ បហាយាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ព្យាបជ្ជតិ ឥមិនា ចិត្តំ បូតិកុម្មាសាទយោ វិយ បុរិមបកតិំ បជហតីតិ ព្យាបាទោ. វិការប្បត្តិយា បទុស្សតិ, បរំ វា បទូសេតិ វិនាសេតីតិ បទោសោ. ឧភយម្បេតំ កោធស្សេវ អធិវចនំ. ថិនំ ចិត្តគេលញ្ញំ, មិទ្ធំ ចេតសិកគេលញ្ញំ. ថិនញ្ច មិទ្ធញ្ច ថិនមិទ្ធំ. អាលោកសញ្ញីតិ រត្តិម្បិ ទិវាបិ ទិដ្ឋអាលោកសញ្ជាននសមត្ថាយ វិគតនីវរណាយ បរិសុទ្ធាយ សញ្ញាយ សមន្នាគតោ. សតោ សម្បជានោតិ សតិយា ច ញាណេន ច សមន្នាគតោ. ឥទំ ឧភយំ អាលោកសញ្ញាយ ឧបការកត្តា វុត្តំ. ឧទ្ធច្ចញ្ច កុក្កុច្ចញ្ច ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ. តិណ្ណវិចិកិច្ឆោតិ វិចិកិច្ឆំ តរិត្វា អតិក្កមិត្វា ឋិតោ. ‘‘កថមិទំ កថមិទ’’ន្តិ ឯវំ នប្បវត្តតីតិ អកថំកថី. កុសលេសុ ធម្មេសូតិ អនវជ្ជេសុ ធម្មេសុ. ‘‘ឥមេ នុ ខោ កុសលា, កថមិមេ កុសលា’’តិ ឯវំ ន វិចិកិច្ឆតិ ន កង្ខតីតិ អត្ថោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. ឥមេសុ បន នីវរណេសុ វចនត្ថលក្ខណាទិភេទតោ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៧១-៧២) វុត្តំ. បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេតិ យស្មា ឥមេ បញ្ច នីវរណា ឧប្បជ្ជមានា អនុប្បន្នាយ លោកិយលោកុត្តរាយ បញ្ញាយ ឧប្បជ្ជិតុំ ន ទេន្តិ, ឧប្បន្នាបិ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ច វា អភិញ្ញា ឧច្ឆិន្ទិត្វា បាតេន្តិ. តស្មា បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណាតិ វុច្ចន្តិ. វិវិច្ចេវ កាមេហីតិអាទីនិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតានិ.

ឥមេ អាសវាតិអាទិ អបរេនាបិ បរិយាយេន ចតុសច្ចប្បកាសនត្ថំ វុត្តំ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតីតិ ឯត្តាវតា ហេដ្ឋា តីហិ អង្គេហិ ពាហិរសមយស្ស និប្ផលភាវំ ទស្សេត្វា ចតុត្ថេន អង្គេន អត្តនោ សាសនស្ស គម្ភីរភាវំ បកាសេត្វា ទេសនាយ អរហត្តេន កូដំ គណ្ហិ. ឥទានិ ទេសនំ អប្បេន្តោ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ.

៩. តណ្ហាសុត្តវណ្ណនា

១៩៩. នវមេ ជាលិនិន្តិ ជាលសទិសំ. យថា ហិ ជាលំ សមន្តតោ សំសិព្ពិតំ អាកុលព្យាកុលំ, ឯវំ តណ្ហាបីតិ ជាលសទិសត្តា ជាលិនីតិ វុត្តា. តយោ វា ភវេ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឋិតាយ ឯតិស្សា តត្ថ តត្ថ អត្តនោ កោដ្ឋាសភូតំ ជាលំ អត្ថីតិបិ ជាលិនី. សរិតន្តិ តត្ថ តត្ថ សរិត្វា សំសរិត្វា ឋិតំ. វិសដន្តិ បត្ថដំ វិក្ខិត្តំ. វិសត្តិកន្តិ តត្ថ តត្ថ វិសត្តំ លគ្គំ លគិតំ. អបិច ‘‘វិសមូលាតិ វិសត្តិកា. វិសផលាតិ វិសត្តិកា’’តិអាទិនាបិ (មហានិ. ៣; ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ២២) នយេនេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧទ្ធស្តោតិ ឧបរិ ធំសិតោ. បរិយោនទ្ធោតិ សមន្តា វេឋិតោ. តន្តាកុលកជាតោតិ តន្តំ វិយ អាកុលជាតោ. យថា នាម ទុន្និក្ខិត្តំ មូសិកច្ឆិន្នំ បេសការានំ តន្តំ តហិំ តហិំ អាកុលំ ហោតិ, ‘‘ឥទំ អគ្គំ ឥទំ មូល’’ន្តិ អគ្គេន វា អគ្គំ, មូលេន វា មូលំ សមានេតុំ ទុក្ករំ ហោតិ, ឯវំ សត្តា ឥមាយ តណ្ហាយ បរិយោនទ្ធា អាកុលព្យាកុលា ន សក្កោន្តិ អត្តនោ និស្សរណមគ្គំ ឧជុំ កាតុំ. គុលាគុណ្ឋិកជាតោតិ គុលាគុណ្ឋិកំ វុច្ចតិ បេសការកញ្ជិយសុត្តំ. គុលា នាម សកុណិកា, តស្សា កុលាវកោតិបិ ឯកេ. យថា តទុភយម្បិ អាកុលំ អគ្គេន វា អគ្គំ, មូលេន វា មូលំ សមានេតុំ ទុក្ករន្តិ បុរិមនយេនេវ យោជេតព្ពំ. មុញ្ជបព្ពជភូតោតិ មុញ្ជតិណំ វិយ បព្ពជតិណំ វិយ ច ភូតោ, តាទិសោ ជាតោ. យថា តានិ តិណានិ កោដ្ដេត្វា កតរជ្ជុំ ជិណ្ណកាលេ កត្ថចិ បតិតំ គហេត្វា តេសំ តិណានំ ‘‘ឥទំ អគ្គំ ឥទំ មូល’’ន្តិ អគ្គេន វា អគ្គំ, មូលេន វា មូលំ សមានេតុំ ទុក្ករំ. តម្បិ ច បច្ចត្តបុរិសការេ ឋត្វា សក្កា ភវេយ្យ ឧជុំ កាតុំ, ឋបេត្វា បន ពោធិសត្តេ អញ្ញោ សត្តោ អត្តនោ ធម្មតាយ តណ្ហាជាលំ បទាលេត្វា អត្តនោ និស្សរណមគ្គំ ឧជុំ កាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. ឯវមយំ លោកោ តណ្ហាជាលេន បរិយោនទ្ធោ អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ សំសារំ នាតិវត្តតិ. តត្ថ អបាយោតិ និរយ-តិរច្ឆានយោនិ-បេត្តិវិសយ-អសុរកាយា. សព្ពេបិ ហិ តេ វឌ្ឍិសង្ខាតស្ស អាយស្ស អភាវតោ អបាយាតិ វុច្ចន្តិ. តថា ទុក្ខស្ស គតិភាវតោ ទុគ្គតិ. សុខសមុស្សយតោ វិនិបតិតត្តា វិនិបាតោ. ឥតរោ បន –

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតិ.

តំ សព្ពំ នាតិវត្តតិ នាតិក្កមតិ, អថ ខោ ចុតិតោ បដិសន្ធិំ បដិសន្ធិតោ ចុតិន្តិ ឯវំ បុនប្បុនំ ចុតិបដិសន្ធិយោ គណ្ហមានោ តីសុ ភវេសុ ចតូសុ យោនីសុ បញ្ចសុ គតីសុ សត្តសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ នវសុ សត្តាវាសេសុ មហាសមុទ្ទេ វាតក្ខិត្តនាវា វិយ យន្តេ យុត្តគោណោ វិយ ច បរិព្ភមតិយេវ.

អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយាតិ អជ្ឈត្តិកំ ខន្ធបញ្ចកំ ឧបាទាយ. ឥទញ្ហិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. ពាហិរស្ស ឧបាទាយាតិ ពាហិរំ ខន្ធបញ្ចកំ ឧបាទាយ, ឥទម្បិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. អស្មីតិ, ភិក្ខវេ, សតីតិ, ភិក្ខវេ, យទេតំ អជ្ឈត្តំ ខន្ធបញ្ចកំ ឧបាទាយ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន សមូហគ្គាហតោ អស្មីតិ ហោតិ, តស្មិំ សតីតិ អត្ថោ. ឥត្ថស្មីតិ ហោតីតិអាទីសុ បន ឯវំ សមូហតោ អហន្តិ គហណេ សតិ តតោ អនុបនិធាយ ច ឧបនិធាយ ចាតិ ទ្វិធា គហណំ ហោតិ. តត្ថ អនុបនិធាយាតិ អញ្ញំ អាការំ អនុបគម្ម សកភាវមេវ អារម្មណំ កត្វា ឥត្ថស្មីតិ ហោតិ, ខត្តិយាទីសុ ឥទំបការោ អហន្តិ ឯវំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន ហោតីតិ អត្ថោ. ឥទំ តាវ អនុបនិធាយ គហណំ. ឧបនិធាយ គហណំ បន ទុវិធំ ហោតិ សមតោ ច អសមតោ ច. តំ ទស្សេតុំ ឯវំស្មីតិ អញ្ញថាស្មីតិ ច វុត្តំ. តត្ថ ឯវំស្មីតិ ឥទំ សមតោ ឧបនិធាយ គហណំ, យថាយំ ខត្តិយោ យថាយំ ព្រាហ្មណោ, ឯវមហម្បីតិ អត្ថោ. អញ្ញថាស្មីតិ ឥទំ បន អសមតោ គហណំ, យថាយំ ខត្តិយោ យថាយំ ព្រាហ្មណោ, តតោ អញ្ញថា អហំ, ហីនោ វា អធិកោ វាតិ អត្ថោ. ឥមានិ តាវ បច្ចុប្បន្នវសេន ចត្តារិ តណ្ហាវិចរិតានិ.

អសស្មីតិ សតស្មីតិ ឥមានិ បន ទ្វេ យស្មា អត្ថីតិ អសំ, និច្ចស្សេតំ អធិវចនំ. សីទតីតិ សតំ, អនិច្ចស្សេតំ អធិវចនំ. តស្មា សស្សតុច្ឆេទវសេន វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. ឥតោ បរានិ សន្តិ ឯវមាទីនិ ចត្តារិ សំសយបរិវិតក្កវសេន វុត្តានិ. សន្តិ ហោតីតិ ឯវមាទីសុ អហំ សិយន្តិ ហោតីតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. អធិប្បាយោ បនេត្ថ បុរិមចតុក្កេ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពោ. អបិហំ សន្តិអាទីនិ បន ចត្តារិ អបិ នាម អហំ ភវេយ្យន្តិ ឯវំ បត្ថនាកប្បនវសេន វុត្តានិ. តានិបិ បុរិមចតុក្កេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. ភវិស្សន្តិអាទីនិ បន ចត្តារិ អនាគតវសេន វុត្តានិ. តេសម្បិ បុរិមចតុក្កេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវមេតេ –

‘‘ទ្វេ ទិដ្ឋិសីសា សីសញ្ញេ, ចត្តារោ សីសមូលកា;

តយោ តយោតិ ឯតានិ, អដ្ឋារស វិភាវយេ.

ឯតេសុ ហិ អសស្មិ, សតស្មីតិ ឯតេ ទ្វេ ទិដ្ឋិសីសា នាម. អស្មិ, សន្តិ, អបិហំ សន្តិ, ភវិស្សន្តិ ឯតេ ចត្តារោ សុទ្ធសីសា ឯវ. ឥត្ថស្មីតិអាទយោ តយោ តយោតិ ទ្វាទស សីសមូលកា នាមាតិ ឯវមេតេ ទ្វេ ទិដ្ឋិសីសា ចត្តារោ សុទ្ធសីសា ទ្វាទស សីសមូលកាតិ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតធម្មា វេទិតព្ពា. ឥមានិ តាវ អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ. ពាហិរស្ស ឧបាទាយ តណ្ហាវិចរិតេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមិនាតិ ឥមិនា រូបេន វា…បេ… វិញ្ញាណេន វាតិ ឯស វិសេសោ វេទិតព្ពោ. សេសំ តាទិសមេវ.

ឥតិ ឯវរូបានិ អតីតានិ ឆត្តិំសាតិ ឯកមេកស្ស បុគ្គលស្ស អតីតេ អទ្ធនិ ឆត្តិំស. អនាគតានិ ឆត្តិំសាតិ ឯកមេកស្សេវ បុគ្គលស្ស ច អនាគតេ អទ្ធនិ ឆត្តិំស. បច្ចុប្បន្នានិ ឆត្តិំសាតិ ឯកស្ស វា បុគ្គលស្ស យថាសម្ភវតោ ពហូនំ វា បច្ចុប្បន្នេ អទ្ធនិ ឆត្តិំសាវ. សព្ពសត្តានំ បន និយមេនេវ អតីតេ អទ្ធនិ ឆត្តិំស, អនាគតេ ឆត្តិំស, បច្ចុប្បន្នេ ឆត្តិំស. អនន្តា ហិ អសទិសតណ្ហាមានទិដ្ឋិភេទា សត្តា. អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតំ ហោន្តីតិ ឯត្ថ បន អដ្ឋសតសង្ខាតំ តណ្ហាវិចរិតំ ហោតីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

១០. បេមសុត្តវណ្ណនា

២០០. ទសមេ ន ឧស្សេនេតីតិ ទិដ្ឋិវសេន ន ឧក្ខិបតិ. ន បដិសេនេតីតិ បដិវិរុទ្ធោ ហុត្វា កលហភណ្ឌនវសេន ន ឧក្ខិបតិ. ន ធូបាយតីតិ អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយ តណ្ហាវិចរិតវសេន ន ធូបាយតិ. ន បជ្ជលតីតិ ពាហិរស្ស ឧបាទាយ តណ្ហាវិចរិតវសេន ន បជ្ជលតិ. ន សម្បជ្ឈាយតីតិ អស្មិមានវសេន ន សម្បជ្ឈាយតិ. សេសំ បាឡិនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតន្តិ.

មហាវគ្គោ បញ្ចមោ.