(១៩) ៤. ព្រាហ្មណវគ្គោ

១. យោធាជីវសុត្តវណ្ណនា

១៨១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ ឋានកុសលោតិ យេន ឋានេន ឋិតោ អវិរាធេត្វា វិជ្ឈិតុំ សក្កោតិ, តស្មិំ ឋានេ កុសលោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

២. បាដិភោគសុត្តវណ្ណនា

១៨២. ទុតិយេ នត្ថិ កោចិ បាដិភោគោតិ អហំ តេ បាដិភោគោតិ ឯវំ បាដិភោគោ ភវិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. ជរាធម្មន្តិ ជរាសភាវំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

៣. សុតសុត្តវណ្ណនា

១៨៣. តតិយេ នត្ថិ តតោ ទោសោតិ តស្មិំ ទោសោ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ.

៤. អភយសុត្តវណ្ណនា

១៨៤. ចតុត្ថេ កិច្ឆាជីវិតការណដ្ឋេន រោគោវ រោគាតង្កោ នាម. ផុដ្ឋស្សាតិ តេន រោគាតង្កេន សមន្នាគតស្ស. ឧរត្តាឡិំ កន្ទតីតិ ឧរំ តាឡេត្វា រោទតិ. អកតកល្យាណោតិអាទីសុ កល្យាណំ វុច្ចតិ បុញ្ញកម្មំ, តំ អកតំ ឯតេនាតិ អកតកល្យាណោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. បុញ្ញកម្មមេវ ហិ កោសល្លសម្ភូតត្តា កុសលំ, ភីតស្ស បរិត្តាយកត្តា ភីរុត្តាណន្តិ វុច្ចតិ. កតបាបោតិអាទីសុ បាបំ វុច្ចតិ លាមកំ អកុសលកម្មំ. លុទ្ទន្តិ កក្ខឡកម្មំ. កិព្ពិសន្តិ សមលំ អបរិសុទ្ធកម្មំ. កង្ខី ហោតីតិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណេសុ ចេវ សិក្ខាយ ច បុព្ពន្តេ ច អបរន្តេ ច បុព្ពន្តាបរន្តេ ច បដិច្ចសមុប្បាទេ ចាតិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ កង្ខាយ សមន្នាគតោ ហោតិ. វិចិកិច្ឆីតិ វិចិកិច្ឆាយ សមន្នាគតោ សាសនសទ្ធម្មេ ន និដ្ឋំ គតោ, ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេន និដ្ឋំ គន្តុំ ន សក្កោតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៥. ព្រាហ្មណសច្ចសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. បញ្ចមេ ព្រាហ្មណសច្ចានីតិ ព្រាហ្មណានំ សច្ចានិ តថានិ. សោ តេន ន សមណោតិ មញ្ញតីតិ សោ ខីណាសវោ តេន សច្ចេន ‘‘អហំ សមណោ’’តិ តណ្ហាមានទិដ្ឋីហិ ន មញ្ញតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. យទេវ តត្ថ សច្ចំ, តទភិញ្ញាយាតិ យំ តត្ថ ‘‘សព្ពេ បាណា អវជ្ឈា’’តិ បដិបត្តិយា សច្ចំ តថំ អវិបរីតំ. ឥមិនា វចីសច្ចំ អព្ភន្តរំ កត្វា បរមត្ថសច្ចំ និព្ពានំ ទស្សេតិ. តទភិញ្ញាយាតិ តំ ឧភយម្បិ អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ ជានិត្វា. អនុទ្ទយាយ អនុកម្បាយ បដិបន្នោ ហោតីតិ អនុទ្ទយត្ថាយ ច អនុកម្បត្ថាយ ច យា បដិបទា, តំ បដិបន្នោ ហោតិ, បូរេត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. សេសបដិបទាសុបិ ឯសេវ នយោ.

សព្ពេ កាមាតិ សព្ពេ វត្ថុកាមកិលេសកាមា. ឥតិ វទំ ព្រាហ្មណោ សច្ចមាហាតិ ឯវម្បិ វទន្តោ ខីណាសវព្រាហ្មណោ សច្ចមេវ អាហ. សព្ពេ ភវាតិ កាមភវាទយោ តយោបិ. នាហំ ក្វចនីតិ ឯត្ថ បន ចតុក្កោដិកសុញ្ញតា កថិតា. អយញ្ហិ ‘‘នាហំ ក្វចនី’’តិ ក្វចិ អត្តានំ ន បស្សតិ, កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិន្តិ អត្តនោ អត្តានំ កស្សចិ បរស្ស កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ ន បស្សតិ, ភាតិដ្ឋានេ ភាតរំ, សហាយដ្ឋានេ សហាយំ, បរិក្ខារដ្ឋានេ វា បរិក្ខារំ មញ្ញិត្វា ឧបនេតព្ពំ ន បស្សតីតិ អត្ថោ. ន ច មម ក្វចនីតិ ឯត្ថ មមសទ្ទំ តាវ ឋបេត្វា ‘‘ន ច ក្វចនិ បរស្ស ច អត្តានំ ក្វចិ ន បស្សតី’’តិ អយមត្ថោ. ឥទានិ ‘‘មមសទ្ទំ អាហរិត្វា មម កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនំ នត្ថី’’តិ សោ បរស្ស អត្តា មម កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនភាវេ អត្ថីតិ ន បស្សតិ, អត្តនោ ភាតិដ្ឋានេ ភាតរំ, សហាយដ្ឋានេ សហាយំ, បរិក្ខារដ្ឋានេ វា បរិក្ខារន្តិ កិស្មិញ្ចិ ឋានេ បរស្ស អត្តានំ ឥមិនា កិញ្ចនភាវេន ឧបនេតព្ពំ ន បស្សតីតិ អត្ថោ. ឯវមយំ យស្មា នេវ កត្ថចិ អត្តានំ បស្សតិ, ន តំ បរស្ស កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ បស្សតិ, ន បរស្ស អត្តានំ បស្សតិ, ន បរស្ស អត្តានំ អត្តនោ កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ បស្សតីតិ. ឥតិ វទំ ព្រាហ្មណោតិ ឯវំ ចតុក្កោដិកំ សុញ្ញតំ វទន្តោបិ ខីណាសវព្រាហ្មណោ តស្សា បដិបទាយ សម្មា បដិវិទ្ធត្តា សច្ចមេវ អាហ, ន មុសាតិ សព្ពេសុបិ វារេសុ មញ្ញនានំ បហីនត្តាយេវ ន មញ្ញតីតិ ច អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អាកិញ្ចញ្ញំយេវ បដិបទន្តិ កិញ្ចនភាវវិរហិតំ និប្បលិពោធំ និគ្គហណមេវ បដិបទំ បដិបន្នោ ហោតិ បូរេត្វា ឋិតោ.

ឥមានិ ខោ បរិព្ពាជកា ចត្តារិ ព្រាហ្មណសច្ចានិ មយា សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទិតានីតិ យានិ តុម្ហេ ភោវាទិព្រាហ្មណានំ សច្ចានិ វទេថ, តេហិ អញ្ញានិ មយា ឥមានិ ពាហិតបាបព្រាហ្មណស្ស ចត្តារិ សច្ចានិ ចតូហិ មគ្គេហិ សោឡសវិធេន កិច្ចេន ជានិត្វា បច្ចក្ខំ កត្វា បវេទិតានិ ទេសិតានិ ជោតិតានីតិ អត្ថោ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ចតូសុបិ ឋានេសុ ខីណាសវស្ស វចីសច្ចមេវ កថិតន្តិ.

៦. ឧម្មគ្គសុត្តវណ្ណនា

១៨៦. ឆដ្ឋេ បរិកស្សតីតិ អាកឌ្ឍិយតិ. ឧម្មគ្គោតិ ឧម្មុជ្ជនំ, បញ្ញាគមនន្តិ អត្ថោ. បញ្ញា ឯវ វា ឧម្មុជ្ជនដ្ឋេន ឧម្មគ្គោតិ វុច្ចតិ. សាវ បដិភានដ្ឋេន បដិភានំ. ចិត្តស្ស ឧប្បន្នស្ស វសំ គច្ឆតីតិ យេ ចិត្តស្ស វសំ គច្ឆន្តិ, តេសំយេវេត្ថ គហណំ វេទិតព្ពំ. អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយាតិ អត្ថញ្ច បាឡិញ្ច ជានិត្វា. ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ហោតីតិ លោកុត្តរធម្មស្ស អនុច្ឆវិកធម្មំ សហ សីលេន បុព្ពភាគប្បដិបទំ បដិបន្នោ ហោតិ. និព្ពេធិកបញ្ញោតិ និព្ពិជ្ឈនកបញ្ញោ. ឥទំ ទុក្ខន្តិ ឋបេត្វា តណ្ហំ សេសំ តេភូមកក្ខន្ធបញ្ចកំ ទុក្ខន្តិ សុតំ ហោតិ. បញ្ញាយាតិ មគ្គបញ្ញាយ. អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ វដ្ដមូលកតណ្ហា តស្ស ទុក្ខស្ស សមុទយោតិ សុតំ ហោតិ. ឥមិនា ឧបាយេន សេសទ្វយេបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ចតុត្ថបញ្ហវិស្សជ្ជនេន អរហត្តផលំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

៧. វស្សការសុត្តវណ្ណនា

១៨៧. សត្តមេ តោទេយ្យស្សាតិ តុទិគាមវាសិកស្ស. បរិសតីតិ សន្និបតិតាយ បរិសាយ. បរូបារម្ភំ វត្តេន្តីតិ បរគរហំ បវត្តេន្តិ កថេន្តិ. ពាលោ អយំ រាជាតិអាទិ យំ តេ ឧបារម្ភំ វត្តេន្តិ, តស្ស ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សមណេ រាមបុត្តេតិ ឧទកេ រាមបុត្តេ. អភិប្បសន្នោតិ អតិក្កម្ម បសន្នោ. បរមនិបច្ចការន្តិ ឧត្តមនិបាតកិរិយំ នីចវុត្តិំ. បរិហារកាតិ បរិចារកា. យមកោតិអាទីនិ តេសំ នាមានិ. តេសុ ហិ ឯកោ យមកោ នាម, ឯកោ មោគ្គល្លោ នាម, ឯកោ ឧគ្គោ នាម, ឯកោ នាវិន្ទកី នាម, ឯកោ គន្ធព្ពោ នាម, ឯកោ អគ្គិវេស្សោ នាម. ត្យាស្សុទន្តិ ឯត្ថ អស្សុទន្តិ និបាតមត្តំ, តេ អត្តនោ បរិសតិ និសិន្នេតិ អត្ថោ. ឥមិនា នយេន នេតីតិ ឥមិនា ការណេន អនុនេតិ ជានាបេតិ. ករណីយាធិករណីយេសូតិ បណ្ឌិតេហិ កត្តព្ពកិច្ចេសុ ច អតិរេកកត្តព្ពកិច្ចេសុ ច. វចនីយាធិវចនីយេសូតិ វត្តព្ពេសុ ច អតិរេកវត្តព្ពេសុ ច. អលមត្ថទសតរេហីតិ ឯត្ថ អត្ថេ បស្សិតុំ សមត្ថា អលមត្ថទសា, តេ អតិសិត្វា ឋិតា អលមត្ថទសតរា, តេហិ អលមត្ថទសតរេហិ. អលមត្ថទសតរោតិ អលមត្ថទសតាយ ឧត្តរិតរោ, ឆេកេហិ ឆេកតរោ បណ្ឌិតេហិ បណ្ឌិតតរោតិ បុច្ឆន្តោ ឯវមាហ. អថស្ស តេ បដិបុច្ឆន្តា ឯវំ ភោតិអាទិមាហំសុ. ឥតិ ព្រាហ្មណោ អត្តនោ សប្បុរិសតាយ តំ ឯឡេយ្យរាជានម្បិ តស្ស បរិវារិកេបិ ឧទកម្បិ រាមបុត្តំ បសំសិ. អន្ធោ វិយ ហិ អសប្បុរិសោ, ចក្ខុមា វិយ សប្បុរិសោ. យថា អន្ធោ នេវ អនន្ធំ ន អន្ធំ បស្សតិ, ឯវំ អសប្បុរិសោ នេវ សប្បុរិសំ ន អសប្បុរិសំ ជានាតិ. យថា ចក្ខុមា អន្ធម្បិ អនន្ធម្បិ បស្សតិ, ឯវំ សប្បុរិសោ សប្បុរិសម្បិ អសប្បុរិសម្បិ ជានាតិ. តោទេយ្យោបិ សប្បុរិសតាយ អសប្បុរិសេ អញ្ញាសីតិ ឥមមត្ថវសំ បដិច្ច តុដ្ឋមានសោ ព្រាហ្មណោ អច្ឆរិយំ ភោ, គោតមាតិអាទីនិ វត្វា តថាគតស្ស ភាសិតំ អនុមោទិត្វា បក្កាមិ.

៨. ឧបកសុត្តវណ្ណនា

១៨៨. អដ្ឋមេ ឧបកោតិ តស្ស នាមំ. មណ្ឌិកាបុត្តោតិ មណ្ឌិកាយ បុត្តោ. ឧបសង្កមីតិ សោ កិរ ទេវទត្តស្ស ឧបដ្ឋាកោ, ‘‘កិំ នុ ខោ សត្ថា មយិ អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគតេ វណ្ណំ កថេស្សតិ, ឧទាហុ អវណ្ណ’’ន្តិ បរិគ្គណ្ហនត្ថំ ឧបសង្កមិ. ‘‘នេរយិកោ ទេវទត្តោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ’’តិ (ចូឡវ. ៣៤៨) វចនំ សុត្វា សត្ថារំ ឃដ្ដេតុកាមោ ឧបសង្កមីតិបិ វទន្តិ. បរូបារម្ភំ វត្តេតីតិ បរគរហំ កថេតិ. សព្ពោ សោ ន ឧបបាទេតីតិ សព្ពោបិ សោ កុសលធម្មំ ន ឧប្បាទេតិ, អត្តនោ វា វចនំ ឧបបាទេតុំ អនុច្ឆវិកំ កាតុំ ន សក្កោតិ. អនុបបាទេន្តោ គារយ្ហោ ហោតីតិ កុសលំ ធម្មំ ឧប្បាទេតុំ អសក្កោន្តោ អត្តនោ ច វចនំ ឧបបន្នំ អនុច្ឆវិកំ កាតុំ អសក្កោន្តោ គារយ្ហោ ហោតិ. ឧបវជ្ជោតិ ឧបវទិតព្ពោ ច ហោតិ, វជ្ជេន វា ឧបេតោ ហោតិ, សទោសោ ហោតីតិ អត្ថោ.

អថ ភគវា តស្ស វាទំ គហេត្វា តស្សេវ គីវាយ បដិមុញ្ចន្តោ បរូបារម្ភន្តិអាទិមាហ. ឧម្មុជ្ជមានកំយេវាតិ ឧទកតោ សីសំ ឧក្ខិបន្តំយេវ. តត្ថ អបរិមាណា បទាតិអាទីសុ តស្មិំ អកុសលន្តិ បញ្ញាបនេ បទានិបិ អក្ខរានិបិ ធម្មទេសនាបិ អបរិមាណាយេវ. ឥតិបិទំ អកុសលន្តិ ឥទម្បិ អកុសលំ ឥទម្បិ អកុសលំ ឥមិនាបិ ការណេន ឥមិនាបិ ការណេន អកុសលន្តិ ឯវំ អកុសលបញ្ញត្តិយំ អាគតានិបិ អបរិមាណានិ. អថាបិ អញ្ញេនាការេន តថាគតោ តំ ធម្មំ ទេសេយ្យ, ឯវម្បិស្ស ទេសនា អបរិមាណា ភវេយ្យ. យថាហ – ‘‘អបរិយាទិន្នាវស្ស តថាគតស្ស ធម្មទេសនា, អបរិយាទិន្នំ ធម្មបទព្យញ្ជន’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៦១). ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យាវ ធំសី វតាយន្តិ យាវ គុណធំសី វត អយំ. លោណការទារកោតិ លោណការគាមទារកោ. យត្រ ហិ នាមាតិ យោ ហិ នាម. អាសាទេតព្ពំ មញ្ញិស្សតីតិ ឃដ្ដេតព្ពំ មញ្ញិស្សតិ. អបេហីតិ អបគច្ឆ, មា មេ បុរតោ អដ្ឋាសិ. ឯវញ្ច បន វត្វា គីវាយ គណ្ហាបេត្វា និក្កឌ្ឍាបេសិយេវាតិ.

៩. សច្ឆិករណីយសុត្តវណ្ណនា

១៨៩. នវមេ កាយេនាតិ នាមកាយេន. សច្ឆិករណីយាតិ បច្ចក្ខំ កាតព្ពា. សតិយាតិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិយា. ចក្ខុនាតិ ទិព្ពចក្ខុនា. បញ្ញាយាតិ ឈានបញ្ញាយ វិបស្សនាបញ្ញា សច្ឆិកាតព្ពា, វិបស្សនាបញ្ញាយ មគ្គបញ្ញា, មគ្គបញ្ញាយ ផលបញ្ញា, ផលបញ្ញាយ បច្ចវេក្ខណបញ្ញា សច្ឆិកាតព្ពា, បត្តព្ពាតិ អត្ថោ. អាសវានំ ខយសង្ខាតំ បន អរហត្តំ បច្ចវេក្ខណវសេន បច្ចវេក្ខណបញ្ញាយ សច្ឆិករណីយំ នាមាតិ.

១០. ឧបោសថសុត្តវណ្ណនា

១៩០. ទសមេ តុណ្ហីភូតំ តុណ្ហីភូតន្តិ យតោ យតោ អនុវិលោកេតិ, តតោ តតោ តុណ្ហីភូតមេវ. ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ បដិបត្តិសម្បន្នេ ភិក្ខូ បសន្នេហិ ចក្ខូហិ អនុវិលោកេត្វា ឧប្បន្នធម្មបាមោជ្ជោ ថោមេតុកាមតាយ អាមន្តេសិ. អបលាបាតិ បលាបរហិតា. ឥតរំ តស្សេវ វេវចនំ. សុទ្ធាតិ និម្មលា. សារេ បតិដ្ឋិតាតិ សីលាទិសារេ បតិដ្ឋិតា. អលន្តិ យុត្តំ. យោជនគណនានីតិ ឯកំ យោជនំ យោជនមេវ, ទសបិ យោជនានិ យោជនានេវ. តតោ ឧទ្ធំ ‘‘យោជនគណនានី’’តិ វុច្ចតិ. ឥធ បន យោជនសតម្បិ យោជនសហស្សម្បិ អធិប្បេតំ. បុដោសេនាបីតិ បុដោសំ វុច្ចតិ បាថេយ្យំ, បាថេយ្យំ គហេត្វាបិ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តមេវាតិ អត្ថោ. បុដំសេនាតិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – បុដោ អំសេ អស្សាតិ បុដំសោ, តេន បុដំសេន, អំសេន បាថេយ្យបុដំ វហន្តេនាបីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥទានិ ឯវរូបេហិ ឯវរូបេហិ ច គុណេហិ សមន្នាគតា ឯត្ថ ភិក្ខូ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ សន្តិ ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ ទេវប្បត្តាតិ ឧបបត្តិទេវនិព្ពត្តកំ ទិព្ពវិហារំ ទិព្ពវិហារេន ច អរហត្តំ បត្តា. ព្រហ្មប្បត្តាតិ និទ្ទោសដ្ឋេន ព្រហ្មភាវសាធកំ ព្រហ្មវិហារំ ព្រហ្មវិហារេន ច អរហត្តំ បត្តា. អានេញ្ជប្បត្តាតិ អនិញ្ជនភាវសាធកំ អានេញ្ជំ អានេញ្ជេន ច អរហត្តំ បត្តា. អរិយប្បត្តាតិ បុថុជ្ជនភាវំ អតិក្កម្ម អរិយភាវំ បត្តា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ទេវប្បត្តោ ហោតីតិអាទីសុ ឯវំ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានេ ឋត្វា ចិត្តំ វិវដ្ដេត្វា អរហត្តំ បត្តោ ទេវប្បត្តោ នាម ហោតិ, ចតូសុ ព្រហ្មវិហារេសុ ឋត្វា ចិត្តំ វិវដ្ដេត្វា អរហត្តំ បត្តោ ព្រហ្មប្បត្តោ នាម, ចតូសុ អរូបជ្ឈានេសុ ឋត្វា ចិត្តំ វិវដ្ដេត្វា អរហត្តំ បត្តោ អានេញ្ជប្បត្តោ នាម. ឥទំ ទុក្ខន្តិអាទីហិ ចតូហិ សច្ចេហិ ចត្តារោ មគ្គា តីណិ ច ផលានិ កថិតានិ. តស្មា ឥមំ អរិយធម្មំ បត្តោ ភិក្ខុ អរិយប្បត្តោ នាម ហោតីតិ.

ព្រាហ្មណវគ្គោ ចតុត្ថោ.