(១៨) ៣. សញ្ចេតនិយវគ្គោ

១. ចេតនាសុត្តវណ្ណនា

១៧១. តតិយស្ស បឋមេ កាយេតិ កាយទ្វារេ, កាយវិញ្ញត្តិយា សតីតិ អត្ថោ. កាយសញ្ចេតនាហេតូតិអាទីសុ កាយសញ្ចេតនា នាម កាយទ្វារេ ចេតនា បកប្បនា. សា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលវសេន អដ្ឋវិធា, អកុសលវសេន ទ្វាទសវិធាតិ វីសតិវិធា. តថា វចីសញ្ចេតនា, តថា មនោសញ្ចេតនា. អបិចេត្ថ នវ មហគ្គតចេតនាបិ លព្ភន្តិ. កាយសញ្ចេតនាហេតូតិ កាយសញ្ចេតនាបច្ចយា. ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខន្តិ អដ្ឋកុសលកម្មបច្ចយា និយកជ្ឈត្តេ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, ទ្វាទសអកុសលកម្មបច្ចយា ទុក្ខំ. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ. អវិជ្ជាបច្ចយាវាតិ អវិជ្ជាការណេនេវ. សចេ ហិ អវិជ្ជា ឆាទយមានា បច្ចយោ ហោតិ, ឯវំ សន្តេ តីសុ ទ្វារេសុ សុខទុក្ខានំ បច្ចយភូតា ចេតនា ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ មូលភូតាយ អវិជ្ជាយ វសេនេតំ វុត្តំ.

សាមំ វាតិអាទីសុ បរេហិ អនាណត្តោ សយមេវ អភិសង្ខរោន្តោ សាមំ កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ នាម. យំ បន បរេ សមាទបេត្វា អាណាបេត្វា ការេន្តិ, តស្ស តំ កាយសង្ខារំ បរេ អភិសង្ខរោន្តិ នាម. យោ បន កុសលំ កុសលន្តិ អកុសលំ អកុសលន្តិ កុសលវិបាកំ កុសលវិបាកោតិ អកុសលវិបាកំ អកុសលវិបាកោតិ ជានន្តោ កាយទ្វារេ វីសតិវិធំ កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, អយំ សម្បជានោ អភិសង្ខរោតិ នាម. យោ ឯវំ អជានន្តោ អភិសង្ខរោតិ, អយំ អសម្បជានោ អភិសង្ខរោតិ នាម. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ អសម្បជានកម្មំ ឯវំ វេទិតព្ពំ – ទហរទារកា ‘‘មាតាបិតូហិ កតំ ករោមា’’តិ ចេតិយំ វន្ទន្តិ, បុប្ផបូជំ ករោន្តិ, ភិក្ខុសង្ឃំ វន្ទន្តិ, តេសំ កុសលន្តិ អជានន្តានម្បិ តំ កុសលមេវ ហោតិ. តថា មិគបក្ខិអាទយោ តិរច្ឆានា ធម្មំ សុណន្តិ, សង្ឃំ វន្ទន្តិ, ចេតិយំ វន្ទន្តិ, តេសំ ជានន្តានម្បិ អជានន្តានម្បិ តំ កុសលមេវ ហោតិ. ទហរទារកា បន មាតាបិតរោ ហត្ថបាទេហិ បហរន្តិ, ភិក្ខូនំ តលសត្តិកំ ឧគ្គិរន្តិ, ទណ្ឌំ ខិបន្តិ, អក្កោសន្តិ. គាវិយោ ភិក្ខុសង្ឃំ អនុពន្ធន្តិ, សុនខា អនុពន្ធន្តិ, ឌំសន្តិ, សីហព្យគ្ឃាទយោ អនុពន្ធន្តិ, ជីវិតា វោរោបេន្តិ. តេសំ ជានន្តានម្បិ អជានន្តានម្បិ អកុសលកម្មំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ តីសុបិ ទ្វារេសុ អាយូហនចេតនា សមោធានេតព្ពា. សេយ្យថិទំ – កាយទ្វារេ សយំកតមូលិកា វីសតិ ចេតនា, អាណត្តិមូលិកា វីសតិ, សម្បជានមូលិកា វីសតិ, អសម្បជានមូលិកា វីសតីតិ អសីតិ ចេតនា ហោន្តិ, តថា វចីទ្វារេ. មនោទ្វារេ បន ឯកេកស្មិម្បិ វិកប្បេ ឯកូនតិំស កត្វា សតញ្ច សោឡស ច ហោន្តិ. ឥតិ សព្ពាបិ តីសុ ទ្វារេសុ ទ្វេ សតានិ ឆសត្តតិ ច ចេតនា. តា សព្ពាបិ សង្ខារក្ខន្ធោតេវ សង្ខំ គច្ឆន្តិ, តំសម្បយុត្តោ វេទយិតាការោ វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ជាននាការោ សញ្ញាក្ខន្ធោ, ចិត្តំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, កាយោ ឧបាទារូបំ, តស្ស បច្ចយា ចតស្សោ ធាតុយោ ចត្តារិ ភូតានីតិ ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខសច្ចំ នាម.

ឥមេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អវិជ្ជា អនុបតិតាតិ ឥមេសុ វុត្តប្បភេទេសុ ចេតនាធម្មេសុ អវិជ្ជា សហជាតវសេន ច ឧបនិស្សយវសេន ច អនុបតិតា. ឯវំ វដ្ដញ្ចេវ វដ្ដមូលិកា ច អវិជ្ជា ទស្សិតា ហោតិ.

ឯត្តាវតា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្តស្ស ខីណាសវស្ស ឥទានិ ថុតិំ ករោន្តោ អវិជ្ជាយត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធាតិអាទិមាហ. តត្ថ អសេសវិរាគនិរោធាតិ អសេសវិរាគេន ចេវ អសេសនិរោធេន ច. សោ កាយោ ន ហោតីតិ ខីណាសវស្ស កាយេន ករណកម្មំ បញ្ញាយតិ, ចេតិយង្គណសម្មជ្ជនំ ពោធិយង្គណសម្មជ្ជនំ អភិក្កមនំ បដិក្កមនំ វត្តានុវត្តករណន្តិ ឯវមាទិ. កាយទ្វារេ បនស្ស វីសតិ ចេតនា អវិបាកធម្មតំ អាបជ្ជន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សោ កាយោ ន ហោតិ, យំ បច្ចយាស្ស តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ. កាយទ្វារប្បវត្តា ហិ ចេតនា ឥធ កាយោតិ អធិប្បេតា. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ខេត្តន្តិអាទីនិបិ កុសលាកុសលកម្មស្សេវ នាមានិ. តញ្ហិ វិបាកស្ស វិរុហនដ្ឋានដ្ឋេន ខេត្តំ, បតិដ្ឋានដ្ឋេន វត្ថុ, ការណដ្ឋេន អាយតនំ, អធិករណដ្ឋេន អធិករណន្តិ វុច្ចតិ.

ឥតិ សត្ថា ឯត្តកេន ឋានេន តីហិ ទ្វារេហិ អាយូហិតកម្មំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស កម្មស្ស វិបច្ចនដ្ឋានំ ទស្សេតុំ ចត្តារោមេ ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ អត្តភាវប្បដិលាភាតិ បដិលទ្ធអត្តភាវា. អត្តសញ្ចេតនា កមតីតិ អត្តនា បកប្បិតចេតនា វហតិ បវត្តតិ.

អត្តសញ្ចេតនាហេតុ តេសំ សត្តានំ តម្ហា កាយា ចុតិ ហោតីតិអាទីសុ ខិឌ្ឌាបទោសិកា ទេវា អត្តសញ្ចេតនាហេតុ ចវន្តិ. តេសញ្ហិ នន្ទនវនចិត្តលតាវនផារុសកវនាទីសុ ទិព្ពរតិសមប្បិតានំ កីឡន្តានំ បានភោជនេ សតិ សម្មុស្សតិ, តេ អាហារុបច្ឆេទេន អាតបេ ខិត្តមាលា វិយ មិលាយន្តិ. មនោបទោសិកា ទេវា បរសញ្ចេតនាហេតុ ចវន្តិ, ឯតេ ចាតុមហារាជិកា ទេវា. តេសុ កិរ ឯកោ ទេវបុត្តោ ‘‘នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមី’’តិ សបរិវារោ រថេន វីថិំ បដិបជ្ជតិ. អថញ្ញោ និក្ខមន្តោ តំ បុរតោ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘កិំ, ភោ, អយំ កបណោ អទិដ្ឋបុព្ពំ វិយ ឯតំ ទិស្វា បីតិយា ឧទ្ធុមាតោ វិយ គជ្ជមានោ វិយ ច គច្ឆតី’’តិ កុជ្ឈតិ. បុរតោ គច្ឆន្តោបិ និវត្តិត្វា តំ កុទ្ធំ ទិស្វា កុទ្ធា នាម សុវិជានា ហោន្តីតិ កុទ្ធភាវមស្ស ញត្វា ‘‘ត្វំ កុទ្ធោ មយ្ហំ កិំ ករិស្សសិ, អយំ សម្បត្តិ មយា ទានសីលាទីនំ វសេន លទ្ធា, ន តុយ្ហំ វសេនា’’តិ បដិកុជ្ឈតិ. ឯកស្មិញ្ហិ កុទ្ធេ ឥតរោ អកុទ្ធោ រក្ខតិ, ឧភោសុ បន កុទ្ធេសុ ឯកស្ស កោធោ ឥតរស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តស្សបិ កោធោ ឥតរស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ឧភោ កន្ទន្តានំយេវ ឱរោធានំ ចវន្តិ. មនុស្សា អត្តសញ្ចេតនា ច បរសញ្ចេតនា ច ហេតុ ចវន្តិ, អត្តសញ្ចេតនាយ ច បរសញ្ចេតនាយ ច ហេតុភូតាយ ចវន្តីតិ អត្ថោ. មនុស្សា ហិ កុជ្ឈិត្វា អត្តនាវ អត្តានំ ហត្ថេហិបិ ទណ្ឌេហិបិ បហរន្តិ, រជ្ជុពន្ធនាទីហិបិ ពន្ធន្តិ, អសិនាបិ សីសំ ឆិន្ទន្តិ, វិសម្បិ ខាទន្តិ, បបាតេបិ បតន្តិ, ឧទកម្បិ បវិសន្តិ, អគ្គិម្បិ បវិសន្តិ, បរេបិ ទណ្ឌេន វា សត្ថនេ វា បហរិត្វា មារេន្តិ. ឯវំ តេសុ អត្តសញ្ចេតនាបិ បរសញ្ចេតនាបិ កមតិ.

កតមេ តេន ទេវា ទដ្ឋព្ពាតិ កតមេ នាម តេ ទេវា ទដ្ឋព្ពាតិ អត្ថោ. តេន វា អត្តភាវេន កតមេ ទេវា ទដ្ឋព្ពាតិបិ អត្ថោ. កស្មា បន ថេរោ ឥមំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, កិំ អត្តនា កថេតុំ នប្បហោតីតិ? បហោតិ, ឥទំ បន បទំ អត្តនោ សភាវេន ពុទ្ធវិសយំ បញ្ហន្តិ ថេរោ ន កថេសិ. តេន ទដ្ឋព្ពាតិ តេន អត្តភាវេន ទដ្ឋព្ពា. អយំ បន បញ្ហោ ហេដ្ឋា កាមាវចរេបិ រូបាវចរេបិ លព្ភតិ, ភវគ្គេន បន បរិច្ឆិន្ទិត្វា កថិតោ និប្បទេសេន កថិតោ ហោតីតិ ភគវតា ឯវំ កថិតោ.

អាគន្តារោ ឥត្ថត្តន្តិ ឥត្ថភាវំ កាមាវចរបញ្ចក្ខន្ធភាវមេវ អាគន្តារោ, នេវ តត្រូបបត្តិកា ន ឧបរូបបត្តិកា ហោន្តិ. អនាគន្តារោ ឥត្ថត្តន្តិ ឥមំ ខន្ធបញ្ចកំ អនាគន្តារោ, ហេដ្ឋូបបត្តិកា ន ហោន្តិ, តត្រូបបត្តិកា វា ឧបរូបបត្តិកា វា តត្ថេវ វា បរិនិព្ពាយិនោ ហោន្តីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ហេដ្ឋិមភវេ និព្ពត្តានំ វសេន ឧបរូបបត្តិកា វេទិតព្ពា. ភវគ្គេ បនេតំ នត្ថិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

២. វិភត្តិសុត្តវណ្ណនា

១៧២. ទុតិយេ អត្ថបដិសម្ភិទាតិ បញ្ចសុ អត្ថេសុ បភេទគតំ ញាណំ. ឱធិសោតិ ការណសោ. ព្យញ្ជនសោតិ អក្ខរសោ. អនេកបរិយាយេនាតិ អនេកេហិ ការណេហិ. អាចិក្ខាមីតិ កថេមិ. ទេសេមីតិ បាកដំ កត្វា កថេមិ. បញ្ញាបេមីតិ ជានាបេមិ. បដ្ឋបេមីតិ បដ្ឋបេត្វា បវត្តេត្វា កថេមិ. វិវរាមីតិ វិវដំ កត្វា កថេមិ. វិភជាមីតិ វិភជិត្វា កថេមិ. ឧត្តានីករោមីតិ គម្ភីរំ ឧត្តានកំ កត្វា កថេមិ. សោ មំ បញ្ហេនាតិ សោ មំ បញ្ហេន ឧបគច្ឆតុ. អហំ វេយ្យាករណេនាតិ អហមស្ស បញ្ហកថនេន ចិត្តំ អារាធេស្សាមិ. យោ នោ ធម្មានំ សុកុសលោតិ យោ អម្ហាកំ អធិគតធម្មានំ សុកុសលោ សត្ថា, សោ ឯស សម្មុខីភូតោ. យទិ មយា អត្ថបដិសម្ភិទា ន សច្ឆិកតា, ‘‘សច្ឆិករោហិ តាវ សារិបុត្តា’’តិ វត្វា មំ បដិពាហិស្សតីតិ សត្ថុ បុរតោ និសិន្នកោវ សីហនាទំ នទតិ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមាសុ ច បន បដិសម្ភិទាសុ តិស្សោ បដិសម្ភិទា លោកិយា, អត្ថបដិសម្ភិទា លោកិយលោកុត្តរាតិ.

៣. មហាកោដ្ឋិកសុត្តវណ្ណនា

១៧៣. តតិយេ ផស្សាយតនានន្តិ ផស្សាករានំ, ផស្សស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានានន្តិ អត្ថោ. អត្ថញ្ញំ កិញ្ចីតិ ឯតេសុ អសេសតោ និរុទ្ធេសុ តតោ បរំ កោចិ អប្បមត្តកោបិ កិលេសោ អត្ថីតិ បុច្ឆតិ. នត្ថញ្ញំ កិញ្ចីតិ ឥធាបិ ‘‘អប្បមត្តកោបិ កិលេសោ នត្ថី’’តិ បុច្ឆតិ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥមេ បន ចត្តារោបិ បញ្ហេ សស្សតុច្ឆេទឯកច្ចសស្សតអមរាវិក្ខេបវសេន បុច្ឆតិ. តេនស្ស ថេរោ បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ បដិពាហន្តោ មា ហេវន្តិ អាហ. ឯត្ថ ហិឥតិ និបាតមត្តំ, ឯវំ មា ភណីតិ អត្ថោ. អត្តូបលទ្ធិវសេនេវ ‘‘អត្ថញ្ញំ កិញ្ចិ អញ្ញោ កោចិ អត្តា នាម អត្ថី’’តិ សស្សតាទិអាការេន បុច្ឆតិ. កិំ បនេស អត្តូបលទ្ធិកោតិ? ន អត្តូបលទ្ធិកោ. ឯវំលទ្ធិកោ បន តត្ថេកោ ភិក្ខុ និសិន្នោ, សោ បុច្ឆិតុំ ន សក្កោតិ. តស្ស លទ្ធិំ វិស្សជ្ជាបនត្ថំ ឯវំ បុច្ឆតិ. យេបិ ច អនាគតេ ឯវំលទ្ធិកា ភវិស្សន្តិ, តេសំ ‘‘ពុទ្ធកាលេបេសោ បញ្ហោ មហាសាវកេហិ វិស្សជ្ជិតោ’’តិ វចនោកាសុបច្ឆេទនត្ថំ បុច្ឆតិយេវ.

អប្បបញ្ចំ បបញ្ចេតីតិ ន បបញ្ចេតព្ពដ្ឋានេ បបញ្ចំ ករោតិ, អនាចរិតព្ពំ មគ្គំ ចរតិ. តាវតា បបញ្ចស្ស គតីតិ យត្តកា ឆន្នំ ផស្សាយតនានំ គតិ, តត្តកាវ តណ្ហាទិដ្ឋិមានប្បភេទស្ស បបញ្ចស្ស គតិ. ឆន្នំ, អាវុសោ, ផស្សាយតនានំ អសេសវិរាគនិរោធា បបញ្ចនិរោធោ បបញ្ចវូបសមោតិ ឯតេសុ ឆសុ អាយតនេសុ សព្ពសោ និរុទ្ធេសុ បបញ្ចាបិ និរុទ្ធាវ ហោន្តិ, វូបសន្តាវ ហោន្តីតិ អត្ថោ. អារុប្បេ បន បុថុជ្ជនទេវតានំ កិញ្ចាបិ បញ្ច ផស្សាយតនានិ និរុទ្ធានិ, ឆដ្ឋស្ស បន អនិរុទ្ធត្តា តយោបិ បបញ្ចា អប្បហីនាវ. អបិច បញ្ចវោការភវវសេនេវ បញ្ហោ កថិតោតិ. ចតុត្ថេ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៥. ឧបវាណសុត្តវណ្ណនា

១៧៥-១៧៦. បញ្ចមេ វិជ្ជាយន្តករោ ហោតីតិ វិជ្ជាយ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តករោ ហោតិ, សកលំ វដ្ដទុក្ខំ បរិច្ឆិន្នំ បរិវដុមំ កត្វា តិដ្ឋតីតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. សឧបាទានោតិ សគហណោវ ហុត្វា. អន្តករោ អភវិស្សាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ កត្វា ឋិតោ អភវិស្ស. ចរណសម្បន្នោតិ បន្នរសធម្មភេទេន ចរណេន សមន្នាគតោ. យថាភូតំ ជានំ បស្សំ អន្តករោ ហោតីតិ យថាសភាវំ មគ្គបញ្ញាយ ជានិត្វា បស្សិត្វា វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ កត្វា ឋិតោ នាម ហោតីតិ អរហត្តនិកូដេន បញ្ហំ និដ្ឋបេសិ. ឆដ្ឋំ ហេដ្ឋា ឯកកនិបាតវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៧. រាហុលសុត្តវណ្ណនា

១៧៧. សត្តមេ អជ្ឈត្តិកាតិ កេសាទីសុ វីសតិយា កោដ្ឋាសេសុ ថទ្ធាការលក្ខណា បថវីធាតុ. ពាហិរាតិ ពហិទ្ធា អនិន្ទ្រិយពទ្ធេសុ បាសាណបព្ពតាទីសុ ថទ្ធាការលក្ខណា បថវីធាតុ. ឥមិនាវ នយេន សេសាបិ ធាតុយោ វេទិតព្ពា. នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តាតិ ឥទំ តយំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហបដិក្ខេបវសេន វុត្តំ. សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពន្តិ ហេតុនា ការណេន មគ្គបញ្ញាយ បស្សិតព្ពំ. ទិស្វាតិ សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ បស្សិត្វា. អច្ឆេច្ឆិ តណ្ហន្តិ មគ្គវជ្ឈតណ្ហំ សមូលកំ ឆិន្ទិ. វិវត្តយិ សំយោជនន្តិ ទសវិធម្បិ សំយោជនំ វិវត្តយិ ឧព្ពត្តេត្វា បជហិ. សម្មា មានាភិសមយាតិ ហេតុនា ការណេន នវវិធស្ស មានស្ស បហានាភិសមយា. អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សាតិ វដ្ដទុក្ខំ បរិច្ឆិន្នំ បរិវដុមំ អកាសិ, កត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. ឥតិ សត្ថារា សំយុត្តមហានិកាយេ រាហុលោវាទេ (សំ. និ. ៣.៩១ អាទយោ) វិបស្សនា កថិតា, ចូឡរាហុលោវាទេបិ (ម. និ. ៣.៤១៦ អាទយោ) វិបស្សនា កថិតា, អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទេ (ម. និ. ២.១០៧ អាទយោ) ទហរស្សេវ សតោ មុសាវាទា វេរមណី កថិតា, មហារាហុលោវាទេ (ម. និ. ២.១១៣ អាទយោ) វិបស្សនា កថិតា. ឥមស្មិំ អង្គុត្តរមហានិកាយេ អយំ ចតុកោដិកសុញ្ញតា នាម កថិតាតិ.

៨. ជម្ពាលីសុត្តវណ្ណនា

១៧៨. អដ្ឋមេ សន្តំ ចេតោវិមុត្តិន្តិ អដ្ឋន្នំ សមាបត្តីនំ អញ្ញតរំ សមាបត្តិំ. សក្កាយនិរោធន្តិ តេភូមកវដ្ដសង្ខាតស្ស សក្កាយស្ស និរោធំ, និព្ពានន្តិ អត្ថោ. ន បក្ខន្ទតីតិ អារម្មណវសេន ន បក្ខន្ទតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ន បាដិកង្ខោតិ ន បាដិកង្ខិតព្ពោ. លេបគតេនាតិ លេបមក្ខិតេន.

ឥមស្មិញ្ច បនត្ថេ នទីបារំ គន្តុកាមបុរិសោបម្មំ អាហរិតព្ពំ – ឯកោ កិរ បុរិសោ ចណ្ឌសោតាយ វាឡមច្ឆាកុលាយ នទិយា បារំ គន្តុកាមោ ‘‘ឱរិមំ តីរំ សាសង្កំ សប្បដិភយំ, បារិមំ តីរំ ខេមំ អប្បដិភយំ, កិំ នុ ខោ កត្វា បារំ គមិស្សាមី’’តិ បដិបាដិយា ឋិតេ អដ្ឋ កកុធរុក្ខេ ទិស្វា ‘‘សក្កា ឥមាយ រុក្ខបដិបាដិយា គន្តុ’’ន្តិ មនសិកត្វា ‘‘កកុធរុក្ខា នាម មដ្ឋសាខា ហោន្តិ, សាខាយ ហត្ថា ន សណ្ឋហេយ្យុ’’ន្តិ និគ្រោធបិលក្ខរុក្ខាទីនំ អញ្ញតរស្ស លាខាយ ហត្ថបាទេ មក្ខេត្វា ទក្ខិណហត្ថេន ឯកំ សាខំ គណ្ហិ. ហត្ថោ តត្ថេវ លគិ. បុន វាមហត្ថេន ទក្ខិណបាទេន វាមបាទេនាតិ ចត្តារោបិ ហត្ថបាទា តត្ថេវ លគិំសុ. សោ អធោសិរោ លម្ពមានោ ឧបរិនទិយំ ទេវេ វុដ្ឋេ បុណ្ណាយ នទិយា សោតេ និមុគ្គោ កុម្ភីលាទីនំ ភក្ខោ អហោសិ.

តត្ថ នទីសោតំ វិយ សំសារសោតំ ទដ្ឋព្ពំ, សោតស្ស បារំ គន្តុកាមបុរិសោ វិយ យោគាវចរោ, ឱរិមតីរំ វិយ សក្កាយោ, បារិមតីរំ វិយ និព្ពានំ, បដិបាដិយា ឋិតា អដ្ឋ កកុធរុក្ខា វិយ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ, លេបមក្ខិតេន ហត្ថេន សាខាគហណំ វិយ ឈានវិបស្សនានំ បារិបន្ថិកេ អសោធេត្វា សមាបត្តិសមាបជ្ជនំ, ចតូហិ ហត្ថបាទេហិ សាខាយ ពទ្ធស្ស ឱលម្ពនំ វិយ បឋមជ្ឈានេ និកន្តិយា លគ្គកាលោ, ឧបរិសោតេ វុដ្ឋិ វិយ ឆសុ ទ្វារេសុ កិលេសានំ ឧប្បន្នកាលោ, នទិយា បុណ្ណាយ សោតេ និមុគ្គស្ស កុម្ភីលាទីនំ ភក្ខភូតកាលោ វិយ សំសារសោតេ និមុគ្គស្ស ចតូសុ អបាយេសុ ទុក្ខានុភវនកាលោ វេទិតព្ពោ.

សុទ្ធេន ហត្ថេនាតិ សុធោតេន បរិសុទ្ធហត្ថេន. ឥមស្មិម្បិ អត្ថេ តាទិសមេវ ឱបម្មំ កាតព្ពំ – តថេវ ហិ បារំ គន្តុកាមោ បុរិសោ ‘‘កកុធរុក្ខា នាម មដ្ឋសាខា, កិលិដ្ឋហត្ថេន គណ្ហន្តស្ស ហត្ថោ បរិគលេយ្យា’’តិ ហត្ថបាទេ សុធោតេ កត្វា ឯកំ សាខំ គណ្ហិត្វា បឋមំ រុក្ខំ អារុឡ្ហោ. តតោ ឱតរិត្វា ទុតិយំ…បេ… តតោ ឱតរិត្វា អដ្ឋមំ, អដ្ឋមរុក្ខតោ ឱតរិត្វា បារិមតីរេ ខេមន្តភូមិំ គតោ.

តត្ថ ‘‘ឥមេហិ រុក្ខេហិ បារិមតីរំ គមិស្សាមី’’តិ តស្ស បុរិសស្ស ចិន្តិតកាលោ វិយ យោគិនោ ‘‘អដ្ឋ សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិត្វា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ អរហត្តំ គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តិតកាលោ, សុទ្ធេន ហត្ថេន សាខាគហណំ វិយ ឈានវិបស្សនានំ បារិបន្ថិកធម្មេ សោធេត្វា សមាបត្តិសមាបជ្ជនំ. តត្ថ បឋមរុក្ខារោហណកាលោ វិយ បឋមជ្ឈានសមាបត្តិកាលោ, បឋមរុក្ខតោ ឱរុយ្ហ ទុតិយំ អារុឡ្ហកាលោ វិយ បឋមជ្ឈានេ និកន្តិយា អពទ្ធស្ស តតោ វុដ្ឋាយ ទុតិយជ្ឈានសមាបន្នកាលោ…បេ… សត្តមរុក្ខតោ ឱរុយ្ហ អដ្ឋមំ អារុឡ្ហកាលោ វិយ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយំ និកន្តិយា អពទ្ធស្ស តតោ វុដ្ឋាយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបន្នកាលោ. អដ្ឋមរុក្ខតោ ឱរុយ្ហ បារិមតីរំ ខេមន្តភូមិំ គតកាលោ វិយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេ និកន្តិយា អពទ្ធស្ស សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសិត្វា អរហត្តប្បត្តកាលោ វេទិតព្ពោ.

អវិជ្ជាប្បភេទំ មនសិ ករោតីតិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ អញ្ញាណភូតាយ គណពហលមហាអវិជ្ជាយ បភេទសង្ខាតំ អរហត្តំ មនសិ ករោតិ. ន បក្ខន្ទតីតិ អារម្មណវសេនេវ ន បក្ខន្ទតិ. ជម្ពាលីតិ គាមតោ និក្ខន្តស្ស មហាឧទកស្ស បតិដ្ឋានភូតោ មហាអាវាដោ. អនេកវស្សគណិកាតិ គាមស្ស វា នគរស្ស វា ឧប្បន្នកាលេយេវ ឧប្បន្នត្តា អនេកានិ វស្សគណានិ ឧប្បន្នាយ ឯតិស្សាតិ អនេកវស្សគណិកា. អាយមុខានីតិ ចតស្សោ បវិសនកន្ទរា. អបាយមុខានីតិ អបវាហនច្ឆិទ្ទានិ. ន អាឡិប្បភេទោ បាដិកង្ខោតិ ន បាឡិប្បភេទោ បាដិកង្ខិតព្ពោ. ន ហិ តតោ ឧទកំ ឧដ្ឋាយ បាឡិំ ភិន្ទិត្វា កចវរំ គហេត្វា មហាសមុទ្ទំ បាបុណាតិ.

ឥមស្ស បនត្ថស្ស វិភាវនត្ថំ ឧយ្យានគវេសកឱបម្មំ អាហរិតព្ពំ. ឯកោ កិរ នគរវាសិកោ កុលបុត្តោ ឧយ្យានំ គវេសន្តោ នគរតោ នាតិទូរេ នច្ចាសន្នេ មហន្តំ ជម្ពាលិំ អទ្ទស. សោ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ រមណីយំ ឧយ្យានំ ភវិស្សតី’’តិ សល្លក្ខេត្វា កុទ្ទាលំ អាទាយ ចត្តារិបិ កន្ទរានិ បិធាយ អបវាហនច្ឆិទ្ទានិ វិវរិត្វា អដ្ឋាសិ. ទេវោ ន សម្មា វស្សិ, អវសេសឧទកំ អបវាហនច្ឆិទ្ទេន បរិស្សវិត្វា គតំ. ចម្មខណ្ឌបិលោតិកាទីនិ តត្ថេវ បូតិកានិ ជាតានិ, បាណកា សណ្ឋិតា, សមន្តា អនុបគមនីយា ជាតា. ឧបគតានម្បិ នាសាបុដេ បិធាយ បក្កមិតព្ពំ ហោតិ. សោ កតិបាហេន អាគន្ត្វា បដិក្កម្ម ឋិតោ ឱលោកេត្វា ‘‘ន សក្កា ឧបគន្តុ’’ន្តិ បក្កាមិ.

តត្ថ នគរវាសី កុលបុត្តោ វិយ យោគាវចរោ ទដ្ឋព្ពោ, ឧយ្យានំ គវេសន្តេន គាមទ្វារេ ជម្ពាលិយា ទិដ្ឋកាលោ វិយ ចាតុមហាភូតិកកាយោ, អាយមុខានំ បិហិតកាលោ វិយ ធម្មស្សវនោទកស្ស អលទ្ធកាលោ, អបាយមុខានំ វិវដកាលោ វិយ ឆទ្វារិកសំវរស្ស វិស្សដ្ឋកាលោ, ទេវស្ស សម្មា អវុដ្ឋកាលោ វិយ សប្បាយកម្មដ្ឋានស្ស អលទ្ធកាលោ, អវសេសឧទកស្ស អបាយមុខេហិ បរិស្សវិត្វា គតកាលោ វិយ អព្ភន្តរេ គុណានំ បរិហីនកាលោ, ឧទកស្ស ឧដ្ឋាយ បាឡិំ ភិន្ទិត្វា កចវរំ អាទាយ មហាសមុទ្ទំ បាបុណិតុំ អសមត្ថកាលោ វិយ អរហត្តមគ្គេន អវិជ្ជាបាឡិំ ភិន្ទិត្វា កិលេសរាសិំ វិធមិត្វា និព្ពានំ សច្ឆិកាតុំ អសមត្ថកាលោ, ចម្មខណ្ឌបិលោតិកាទីនំ តត្ថេវ បូតិភាវោ វិយ អព្ភន្តរេ រាគាទិកិលេសេហិ បរិបូរិតកាលោ, តស្ស អាគន្ត្វា ទិស្វា វិប្បដិសារិនោ គតកាលោ វិយ វដ្ដសមង្គិបុគ្គលស្ស វដ្ដេ អភិរតកាលោ វេទិតព្ពោ.

អាឡិប្បភេទោ បាដិកង្ខោតិ បាឡិប្បភេទោ បាដិកង្ខិតព្ពោ. តតោ ហិ ឧទកំ ឧដ្ឋាយ បាឡិំ ភិន្ទិត្វា កចវរំ អាទាយ មហាសមុទ្ទំ បាបុណិតុំ សក្ខិស្សតីតិ អត្ថោ.

ឥធាបិ តទេវ ឱបម្មំ អាហរិតព្ពំ. តត្ថ អាយមុខានំ វិវដកាលោ វិយ សប្បាយធម្មស្សវនស្ស លទ្ធកាលោ, អបាយមុខានំ បិហិតកាលោ វិយ ឆសុ ទ្វារេសុ សំវរស្ស បច្ចុបដ្ឋិតកាលោ, ទេវស្ស សម្មា វុដ្ឋកាលោ វិយ សប្បាយកម្មដ្ឋានស្ស លទ្ធកាលោ, ឧទកស្ស ឧដ្ឋាយ បាឡិំ ភិន្ទិត្វា កចវរំ អាទាយ មហាសមុទ្ទំ បត្តកាលោ វិយ អរហត្តមគ្គេន អវិជ្ជំ ភិន្ទិត្វា អកុសលរាសិំ វិធមិត្វា អរហត្តំ សច្ឆិកតកាលោ, អាយមុខេហិ បវិដ្ឋេន ឧទកេន សរស្ស បរិបុណ្ណកាលោ វិយ អព្ភន្តរេ លោកុត្តរធម្មេហិ បរិបុណ្ណកាលោ, សមន្តតោ វតិំ កត្វា រុក្ខេ រោបេត្វា ឧយ្យានមជ្ឈេ បាសាទំ មាបេត្វា នាដកានិ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា សុភោជនំ ភុញ្ជន្តស្ស និសិន្នកាលោ វិយ ធម្មបាសាទំ អារុយ្ហ និព្ពានារម្មណំ ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសិន្នកាលោ វេទិតព្ពោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ. ទេសនា បន លោកិយលោកុត្តរមិស្សិកា កថិតាតិ.

៩. និព្ពានសុត្តវណ្ណនា

១៧៩. នវមេ ហានភាគិយា សញ្ញាតិអាទីសុ ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស លាភិំ កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ, ហានភាគិនី បញ្ញា’’តិ (វិភ. ៧៩៩) អភិធម្មេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យថាភូតំ នប្បជានន្តីតិ យថាសភាវតោ មគ្គញាណេន ន ជានន្តិ.

១០. មហាបទេសសុត្តវណ្ណនា

១៨០. ទសមេ ភោគនគរេ វិហរតីតិ បរិនិព្ពានសមយេ ចារិកំ ចរន្តោ តំ នគរំ បត្វា តត្ថ វិហរតិ. អានន្ទចេតិយេតិ អានន្ទយក្ខស្ស ភវនដ្ឋានេ បតិដ្ឋិតវិហារេ. មហាបទេសេតិ មហាឱកាសេ មហាអបទេសេ វា, ពុទ្ធាទយោ មហន្តេ មហន្តេ អបទិសិត្វា វុត្តានិ មហាការណានីតិ អត្ថោ. នេវ អភិនន្ទិតព្ពន្តិ ហដ្ឋតុដ្ឋេហិ សាធុការំ ទត្វា បុព្ពេវ ន សោតព្ពំ. ឯវំ កតេ ហិ បច្ឆា ‘‘ឥទំ ន សមេតី’’តិ វុច្ចមានោបិ ‘‘កិំ បុព្ពេវ អយំ ធម្មោ, ឥទានិ ន ធម្មោ’’តិ វត្វា លទ្ធិំ ន វិស្សជ្ជេតិ. នប្បដិក្កោសិតព្ពន្តិ ‘‘កិំ ឯស ពាលោ វទតី’’តិ ឯវំ បុព្ពេវ ន វត្តព្ពំ. ឯវំ វុត្តេ ហិ វត្តុំ យុត្តម្បិ ន វក្ខតិ. តេនាហ – អនភិនន្ទិត្វា អប្បដិក្កោសិត្វាតិ. បទព្យញ្ជនានីតិ បទសង្ខាតានិ ព្យញ្ជនានិ. សាធុកំ ឧគ្គហេត្វាតិ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ បាឡិ វុត្តា, ឥមស្មិំ ឋានេ អត្ថោ វុត្តោ, ឥមស្មិំ ឋានេ អនុសន្ធិ កថិតា, ឥមស្មិំ ឋានេ បុព្ពាបរំ កថិត’’ន្តិ សុដ្ឋុ គហេត្វា. សុត្តេ ឱតារេតព្ពានីតិ សុត្តេ ឱតរិតព្ពានិ. វិនយេ សន្ទស្សេតព្ពានីតិ វិនយេ សំសន្ទេតព្ពានិ.

ឯត្ថ ច សុត្តន្តិ វិនយោ វុត្តោ. យថាហ – ‘‘កត្ថ បដិក្ខិត្តំ, សាវត្ថិយំ សុត្តវិភង្គេ’’តិ (ចូឡវ. ៤៥៧) វិនយោតិ ខន្ធកោ. យថាហ – ‘‘វិនយាតិសារេ’’តិ. ឯវំ វិនយបិដកម្បិ ន បរិយាទិយតិ. ឧភតោវិភង្គា បន សុត្តំ, ខន្ធកបរិវារា វិនយោតិ ឯវំ វិនយបិដកំ បរិយាទិយតិ. អថ វា សុត្តន្តបិដកំ សុត្តំ, វិនយបិដកំ វិនយោតិ ឯវំ ទ្វេយេវ បិដកានិ បរិយាទិយន្តិ. សុត្តន្តាភិធម្មបិដកានិ វា សុត្តំ, វិនយបិដកំ វិនយោតិ ឯវម្បិ តីណិ បិដកានិ ន តាវ បរិយាទិយន្តិ. អសុត្តនាមកញ្ហិ ពុទ្ធវចនំ នាម អត្ថិ. សេយ្យថិទំ – ជាតកំ បដិសម្ភិទា និទ្ទេសោ សុត្តនិបាតោ ធម្មបទំ ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ វិមានវត្ថុ បេតវត្ថុ ថេរគាថា ថេរីគាថា អបទានន្តិ.

សុទិន្នត្ថេរោ បន ‘‘អសុត្តនាមកំ ពុទ្ធវចនំ នត្ថី’’តិ តំ សព្ពំ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘តីណិ បិដកានិ សុត្តំ, វិនយោ បន ការណ’’ន្តិ អាហ. តតោ តំ ការណំ ទស្សេន្តោ ឥទំ សុត្តមាហរិ –

‘‘យេ ខោ ត្វំ, គោតមិ, ធម្មេ ជានេយ្យាសិ, ឥមេ ធម្មា សរាគាយ សំវត្តន្តិ នោ វិរាគាយ, សំយោគាយ សំវត្តន្តិ នោ វិសំយោគាយ, សឧបាទានាយ សំវត្តន្តិ នោ អនុបាទានាយ, មហិច្ឆតាយ សំវត្តន្តិ នោ អប្បិច្ឆតាយ, អសន្តុដ្ឋិយា សំវត្តន្តិ នោ សន្តុដ្ឋិយា, កោសជ្ជាយ សំវត្តន្តិ នោ វីរិយារម្ភាយ, សង្គណិកាយ សំវត្តន្តិ នោ បវិវេកាយ, អាចយាយ សំវត្តន្តិ នោ អបចយាយ. ឯកំសេន, គោតមិ, ជានេយ្យាសិ ‘នេសោ ធម្មោ នេសោ វិនយោ នេតំ សត្ថុ សាសន’ន្តិ.

‘‘យេ ច ខោ ត្វំ, គោតមិ, ធម្មេ ជានេយ្យាសិ, ឥមេ ធម្មា វិរាគាយ សំវត្តន្តិ នោ សរាគាយ, វិសំយោគាយ សំវត្តន្តិ នោ សំយោគាយ. អនុបាទានាយ សំវត្តន្តិ នោ សឧបាទានាយ, អប្បិច្ឆតាយ សំវត្តន្តិ នោ មហិច្ឆតាយ, សន្តុដ្ឋិយា សំវត្តន្តិ នោ អសន្តុដ្ឋិយា, វីរិយារម្ភាយ សំវត្តន្តិ នោ កោសជ្ជាយ, បវិវេកាយ សំវត្តន្តិ នោ សង្គណិកាយ, អបចយាយ សំវត្តន្តិ នោ អាចយាយ. ឯកំសេន, គោតមិ, ជានេយ្យាសិ ‘ឯសោ ធម្មោ ឯសោ វិនយោ ឯតំ សត្ថុ សាសន’’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤០៦; អ. និ. ៨.៥៣).

តស្មា សុត្តេតិ តេបិដកពុទ្ធវចនេ ឱតារេតព្ពានិ. វិនយេតិ ឯតស្មិំ រាគាទិវិនយការណេ សំសន្ទេតព្ពានីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ន ចេវ សុត្តេ ឱតរន្តីតិ សុត្តបដិបាដិយា កត្ថចិ អនាគន្ត្វា ឆល្លិំ ឧដ្ឋបេត្វា គុឡ្ហវេស្សន្តរ-គុឡ្ហឧម្មគ្គ-គុឡ្ហវិនយវេទល្លបិដកានំ អញ្ញតរតោ អាគតានិ បញ្ញាយន្តីតិ អត្ថោ. ឯវំ អាគតានិ ហិ រាគាទិវិនយេ ច អបញ្ញាយមានានិ ឆឌ្ឌេតព្ពានិ ហោន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឥតិ ហិទំ, ភិក្ខវេ, ឆឌ្ឌេយ្យាថា’’តិ. ឯតេនុបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថំ មហាបទេសំ ធារេយ្យាថាតិ ឥមំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថំ ធម្មស្ស បតិដ្ឋានោកាសំ ធារេយ្យាថាតិ.

សញ្ចេតនិយវគ្គោ តតិយោ.