(១៣) ៣. ភយវគ្គោ

១. អត្តានុវាទសុត្តវណ្ណនា

១២១. តតិយស្ស បឋមេ អត្តានុវាទភយន្តិ អត្តានំ អនុវទន្តស្ស ឧប្បជ្ជនកភយំ. បរានុវាទភយន្តិ បរស្ស អនុវាទតោ ឧប្បជ្ជនកភយំ. ទណ្ឌភយន្តិ ទ្វត្តិំស កម្មការណា បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកភយំ. ទុគ្គតិភយន្តិ ចត្តារោ អបាយេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកភយំ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អត្តានុវាទភយន្តិអាទីសុ អត្តានុវាទភយំ តាវ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អជ្ឈត្តំ ហិរី សមុដ្ឋាតិ, សាស្ស តីសុ ទ្វារេសុ សំវរំ ជនេតិ, តីសុ ទ្វារេសុ សំវរោ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ហោតិ. សោ តស្មិំ សីលេ បតិដ្ឋាយ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អគ្គផលេ បតិដ្ឋាតិ. បរានុវាទភយំ បន បច្ចវេក្ខន្តស្ស ពហិទ្ធា ឱត្តប្បំ សមុដ្ឋាតិ, តទស្ស តីសុ ទ្វារេសុ សំវរំ ជនេតិ, តីសុ ទ្វារេសុ សំវរោ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ហោតិ. សោ តស្មិំ សីលេ បតិដ្ឋាយ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អគ្គផលេ បតិដ្ឋាតិ. ទុគ្គតិភយំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អជ្ឈត្តំ ហិរី សមុដ្ឋាតិ, សាស្ស តីសុ ទ្វារេសុ សំវរំ ជនេតិ, តីសុ ទ្វារេសុ សំវរោ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ហោតិ. សោ តស្មិំ សីលេ បតិដ្ឋាយ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អគ្គផលេ បតិដ្ឋាតិ.

២. ឩមិភយសុត្តវណ្ណនា

១២២. ទុតិយេ ឧទកោរោហន្តស្សាតិ ឧទកំ ឱតរន្តស្ស. បាដិកង្ខិតព្ពានីតិ ឥច្ឆិតព្ពានិ. សុសុកាភយន្តិ ចណ្ឌមច្ឆភយំ. មុខាវរណំ មញ្ញេ ករោន្តីតិ មុខបិទហនំ វិយ ករោន្តិ. ឱទរិកត្តស្សាតិ មហោទរតាយ មហគ្ឃសភាវស្ស. អរក្ខិតេនេវ កាយេនាតិអាទីសុ កាយទ្វារេ តិវិធស្ស សំវរស្ស អភាវតោ អរក្ខិតេន កាយេន. វចីទ្វារេ ចតុព្ពិធស្ស សំវរស្ស អភាវតោ អរក្ខិតាយ វាចាយ.

៣. បឋមនានាករណសុត្តវណ្ណនា

១២៣. តតិយេ តទស្សាទេតីតិ តំ ឈានំ សុខស្សាទេន អស្សាទេតិ. និកាមេតីតិ បត្ថេតិ. វិត្តិំ អាបជ្ជតីតិ តុដ្ឋិំ អាបជ្ជតិ. តទធិមុត្តោតិ តស្មិំ អធិមុត្តោ, តំ វា អធិមុត្តោ. តព្ពហុលវិហារីតិ តេន ឈានេន ពហុលំ វិហរន្តោ. សហព្យតំ ឧបបជ្ជតីតិ សហភាវំ គច្ឆតិ, តត្ថ និព្ពត្តតីតិ អត្ថោ. កប្បោ អាយុប្បមាណន្តិ ឯត្ថ បឋមជ្ឈានំ អត្ថិ ហីនំ, អត្ថិ មជ្ឈិមំ, អត្ថិ បណីតំ. តត្ថ ហីនេន ឧប្បន្នានំ កប្បស្ស តតិយោ កោដ្ឋាសោ អាយុប្បមាណំ, មជ្ឈិមេន ឧបឌ្ឍកប្បោ, បណីតេន កប្បោ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. និរយម្បិ គច្ឆតីតិ និរយគមនីយស្ស កម្មស្ស អប្បហីនត្តា អបរាបរំ គច្ឆតិ, ន អនន្តរមេវ. តស្មិំយេវ ភវេ បរិនិព្ពាយតីតិ តស្មិំយេវ រូបភវេ ឋត្វា បរិនិព្ពាយតិ, ន ហេដ្ឋា ឱតរតិ. យទិទំ គតិយា ឧបបត្តិយា សតីតិ យំ ឥទំ គតិយា ច ឧបបត្តិយា ច សតិ សេខស្ស អរិយសាវកស្ស បដិសន្ធិវសេន ហេដ្ឋា អនោតរិត្វា តស្មិំយេវ រូបភវេ ឧបរិ ទុតិយតតិយាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បរិនិព្ពានំ, បុថុជ្ជនស្ស បន និរយាទិគមនំ, ឥទំ នានាករណន្តិ អត្ថោ.

ទ្វេ កប្បាតិ ឯត្ថាបិ ទុតិយជ្ឈានំ វុត្តនយេនេវ តិវិធំ ហោតិ. តត្ថ បណីតភាវនេន និព្ពត្តានំ អដ្ឋកប្បា អាយុប្បមាណំ, មជ្ឈិមេន ចត្តារោ, ហីនេន ទ្វេ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ចត្តារោ កប្បាតិ ឯត្ថ យំ ហេដ្ឋា វុត្តំ ‘‘កប្បោ, ទ្វេ កប្បា’’តិ, តម្បិ អាហរិត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កប្បោតិ ច គុណស្សបិ នាមំ, តស្មា កប្បោ ទ្វេ កប្បា ចត្តារោ កប្បាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ បឋមំ វុត្តោ កប្បោ, សោ ទ្វេ វារេ គណេត្វា ឯកេន គុណេន ទ្វេ កប្បា ហោន្តិ, ទុតិយេន ចត្តារោ, បុន តេ ចត្តារោ កប្បាតិ ឥមេហិ ចតូហិ គុណេហិ គុណិតា ឯកេន គុណេន អដ្ឋ ហោន្តិ, ទុតិយេន សោឡស, តតិយេន ទ្វត្តិំស, ចតុត្ថេន ចតុសដ្ឋីតិ. ឯវមិធ បណីតជ្ឈានវសេន ចតុសដ្ឋិ កប្បា គហិតាតិ វេទិតព្ពា. បញ្ច កប្បសតានីតិ ឥទំ បណីតស្សេវ ឧបបត្តិជ្ឈានស្ស វសេន វុត្តំ. វេហប្ផលេសុ វា បឋមជ្ឈានភូមិអាទីសុ វិយ តិណ្ណំ ព្រហ្មលោកានំ អភាវតោ ឯត្តកមេវ អាយុប្បមាណំ. តស្មា ឯវំ វុត្តំ.

៤. ទុតិយនានាករណសុត្តវណ្ណនា

១២៤. ចតុត្ថេ រូបមេវ រូបគតំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អនិច្ចតោតិអាទីសុ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចតោ, អាពាធដ្ឋេន រោគតោ, អន្តោ បទុស្សនដ្ឋេន គណ្ឌតោ, អនុបវិដ្ឋដ្ឋេន សល្លតោ, សទុក្ខដ្ឋេន អឃតោ, សម្បីឡនដ្ឋេន អាពាធតោ, អវិធេយ្យដ្ឋេន បរតោ, បលុជ្ជនដ្ឋេន បលោកតោ, និស្សត្តដ្ឋេន សុញ្ញតោ, អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តតោ. ឯត្ថ ច ‘‘អនិច្ចតោ បលោកតោ’’តិ ទ្វីហិ បទេហិ អនិច្ចលក្ខណំ កថិតំ, ‘‘សុញ្ញតោ អនត្តតោ’’តិ ទ្វីហិ អនត្តលក្ខណំ, សេសេហិ ទុក្ខលក្ខណំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ. សមនុបស្សតីតិ ញាណេន បស្សតិ. ឯវំ បញ្ចក្ខន្ធេ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា បស្សន្តោ តយោ មគ្គេ តីណិ ផលានិ សច្ឆិករោតិ. សុទ្ធាវាសានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតីតិ តត្ថ ឋិតោ ចតុត្ថជ្ឈានំ ភាវេត្វា ឧបបជ្ជតិ.

៥-៦. មេត្តាសុត្តទ្វយវណ្ណនា

១២៥-១២៦. បញ្ចមេ បឋមជ្ឈានវសេន មេត្តា, ទុតិយាទិវសេន ករុណាទយោ ទស្សិតា. ឆដ្ឋំ ចតុត្ថេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៧. បឋមតថាគតអច្ឆរិយសុត្តវណ្ណនា

១២៧. សត្តមេ បាតុភាវាតិ បាតុភាវេន. កុច្ឆិំ ឱក្កមតីតិ ឯត្ថ កុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ហោតីតិ អត្ថោ. ឱក្កន្តេ ហិ តស្មិំ ឯវំ ហោតិ, ន ឱក្កមមានេ. អប្បមាណោតិ វុឌ្ឍិប្បមាណោ, វិបុលោតិ អត្ថោ. ឧឡារោតិ តស្សេវ វេវចនំ. ទេវានំ ទេវានុភាវន្តិ ឯត្ថ ទេវានំ អយមានុភាវោ – និវត្ថវត្ថស្ស បភា ទ្វាទស យោជនានិ ផរតិ, តថា សរីរស្ស, តថា វិមានស្ស, តំ អតិក្កមិត្វាតិ អត្ថោ. លោកន្តរិកាតិ តិណ្ណំ តិណ្ណំ ចក្កវាឡានំ អន្តរា ឯកេកោ លោកន្តរិកោ ហោតិ, តិណ្ណំ សកដចក្កានំ បត្តានំ វា អញ្ញមញ្ញំ អាហច្ច ឋបិតានំ មជ្ឈេ ឱកាសោ វិយ. សោ បន លោកន្តរិកនិរយោ បរិមាណតោ អដ្ឋយោជនសហស្សប្បមាណោ ហោតិ. អឃាតិ និច្ចវិវដា. អសំវុតាតិ ហេដ្ឋាបិ អប្បតិដ្ឋា. អន្ធការាតិ តមភូតា. អន្ធការតិមិសាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិនិវារណតោ អន្ធភាវករណតិមិសាយ សមន្នាគតា. តត្ថ កិរ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ន ជាយតិ. ឯវំមហិទ្ធិកានន្តិ ចន្ទិមសូរិយា កិរ ឯកប្បហារេនេវ តីសុ ទីបេសុ បញ្ញាយន្តិ, ឯវំមហិទ្ធិកា. ឯកេកាយ ទិសាយ នវ នវ យោជនសតសហស្សានិ អន្ធការំ វិធមិត្វា អាលោកំ ទស្សេន្តិ, ឯវំមហានុភាវា. អាភា នានុភោន្តីតិ បភា នប្បហោន្តិ. តេ កិរ ចក្កវាឡបព្ពតស្ស វេមជ្ឈេន ចរន្តិ ចក្កវាឡបព្ពតញ្ច អតិក្កមិត្វា លោកន្តរនិរយា. តស្មា តេសំ តត្ថ អាភា នប្បហោន្តិ.

យេបិ តត្ថ សត្តាតិ យេបិ តស្មិំ លោកន្តរមហានិរយេ សត្តា ឧបបន្នា. កិំ បន កម្មំ កត្វា តត្ថ ឧប្បជ្ជន្តីតិ? ភារិយំ ទារុណំ មាតាបិតូនំ ធម្មិកសមណព្រាហ្មណានញ្ច ឧបរិ អបរាធំ, អញ្ញញ្ច ទិវសេ ទិវសេ បាណវធាទិសាហសិកកម្មំ កត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ តម្ពបណ្ណិទីបេ អភយចោរនាគចោរាទយោ វិយ. តេសំ អត្តភាវោ តិគាវុតិកោ ហោតិ, វគ្គុលីនំ វិយ ទីឃនខា ហោន្តិ. តេ រុក្ខេ វគ្គុលិយោ វិយ នខេហិ ចក្កវាឡបព្ពតបាទេ លគ្គន្តិ. យទា សំសប្បន្តា អញ្ញមញ្ញស្ស ហត្ថបាសគតា ហោន្តិ, អថ ‘‘ភក្ខោ នោ លទ្ធោ’’តិ មញ្ញមានា តត្ថ ព្យាវដា វិបរិវត្តិត្វា លោកសន្ធារកឧទកេ បតន្តិ, វាតេ បហរន្តេបិ មធុកផលានិ វិយ ឆិជ្ជិត្វា ឧទកេ បតន្តិ, បតិតមត្តាវ អច្ចន្តខារេ ឧទកេ បិដ្ឋបិណ្ឌិ វិយ វិលីយន្តិ. អញ្ញេបិ កិរ ភោ សន្តិ សត្តាតិ ភោ យថា មយំ មហាទុក្ខំ អនុភវាម, ឯវំ អញ្ញេបិ កិរ សត្តា ឥទំ ទុក្ខំ អនុភវនត្ថាយ ឥធូបបន្នាតិ តំទិវសំ បស្សន្តិ. អយំ បន ឱភាសោ ឯកយាគុបានមត្តម្បិ ន តិដ្ឋតិ. យាវតា និទ្ទាយិត្វា បពុទ្ធោ អារម្មណំ វិភាវេតិ, តត្តកំ កាលំ ហោតិ. ទីឃភាណកា បន ‘‘អច្ឆរាសង្ឃាតមត្តមេវ វិជ្ជុឱភាសោ វិយ និច្ឆរិត្វា កិំ ឥទន្តិ ភណន្តានំយេវ អន្តរធាយតី’’តិ វទន្តិ.

៨. ទុតិយតថាគតអច្ឆរិយសុត្តវណ្ណនា

១២៨. អដ្ឋមេ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អល្លីយិតព្ពដ្ឋេន អាលយោតិ បញ្ច កាមគុណា, សកលមេវ វា វដ្ដំ. អារមន្តិ ឯត្ថាតិ អារាមោ, អាលយោ អារាមោ ឯតិស្សាតិ អាលយារាមា. អាលយេ រតាតិ អាលយរតា. អាលយេ សម្មុទិតាតិ អាលយសម្មុទិតា. អនាលយេ ធម្មេតិ អាលយបដិបក្ខេ វិវដ្ដូបនិស្សិតេ អរិយធម្មេ. សុស្សូសតីតិ សោតុកាមោ ហោតិ. សោតំ ឱទហតីតិ សោតំ ឋបេតិ. អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតីតិ អាជាននត្ថាយ ចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋបេតិ. មានោតិ មញ្ញនា, មញ្ញិតព្ពដ្ឋេន វា សកលំ វដ្ដមេវ. មានវិនយេ ធម្មេតិ មានវិនយធម្មេ. ឧបសមបដិបក្ខោ អនុបសមោ, អនុបសន្តដ្ឋេន វា វដ្ដមេវ អនុបសមោ នាម. ឱបសមិកេតិ ឧបសមករេ វិវដ្ដូបនិស្សិតេ. អវិជ្ជាយ គតា សមន្នាគតាតិ អវិជ្ជាគតា. អវិជ្ជណ្ឌកោសេន បរិយោនទ្ធត្តា អណ្ឌំ វិយ ភូតាតិ អណ្ឌភូតា. សមន្តតោ ឱនទ្ធាតិ បរិយោនទ្ធា. អវិជ្ជាវិនយេតិ អវិជ្ជាវិនយោ វុច្ចតិ អរហត្តំ, តំនិស្សិតេ ធម្មេ ទេសិយមានេតិ អត្ថោ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ចតូសុ ឋានេសុ វដ្ដំ, ចតូសុ វិវដ្ដំ កថិតំ.

៩. អានន្ទអច្ឆរិយសុត្តវណ្ណនា

១២៩. នវមេ ភិក្ខុបរិសា អានន្ទំ ទស្សនាយាតិ យេ ភគវន្តំ បស្សិតុកាមា ថេរំ ឧបសង្កមន្តិ, យេ វា ‘‘អាយស្មា កិរានន្ទោ សមន្តបាសាទិកោ អភិរូបោ ទស្សនីយោ ពហុស្សុតោ សង្ឃសោភនោ’’តិ ថេរស្ស គុណេ សុត្វា អាគច្ឆន្តិ, តេ សន្ធាយ ‘‘ភិក្ខុបរិសា អានន្ទំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមតី’’តិ វុត្តំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. អត្តមនាតិ ‘‘សវនេន នោ ទស្សនំ សមេតី’’តិ សកមនា តុដ្ឋចិត្តា. ធម្មន្តិ ‘‘កច្ចិ, អាវុសោ, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ យោនិសោមនសិការកម្មំ ករោថ, អាចរិយុបជ្ឈាយវត្តំ បូរេថា’’តិ ឯវរូបំ បដិសន្ថារធម្មំ. តត្ថ ភិក្ខុនីសុ ‘‘កច្ចិ, ភគិនិយោ, អដ្ឋ គរុធម្មេ សមាទាយ វត្តថា’’តិ ឥទម្បិ នានាករណំ ហោតិ. ឧបាសកេសុ ‘‘ស្វាគតំ, ឧបាសក, ន តេ កិញ្ចិ សីសំ វា អង្គំ វា រុជ្ជតិ, អរោគា តេ បុត្តភាតរោ’’តិ ន ឯវំ បដិសន្ថារំ ករោតិ, ឯវំ បន ករោតិ – ‘‘កថំ, ឧបាសកា, តីណិ សរណានិ បញ្ច សីលានិ រក្ខថ, មាសស្ស អដ្ឋ ឧបោសថេ ករោថ, មាតាបិតូនំ ឧបដ្ឋានវត្តំ បូរេថ, ធម្មិកសមណព្រាហ្មណេ បដិជគ្គថា’’តិ. ឧបាសិកាសុបិ ឯសេវ នយោ.

១០. ចក្កវត្តិអច្ឆរិយសុត្តវណ្ណនា

១៣០. ទសមេ ខត្តិយបរិសាតិ អភិសិត្តា អនភិសិត្តា ច ខត្តិយា. តេ ហិ កិរ ‘‘រាជា ចក្កវត្តី នាម អភិរូបោ បាសាទិកោ ហោតិ, អាកាសេន វិចរន្តោ រជ្ជំ អនុសាសតិ, ធម្មិកោ ធម្មរាជា’’តិ តស្ស គុណកថំ សុត្វា សវនេន ទស្សនម្ហិ សមេន្តេ អត្តមនា ហោន្តិ. ភាសតីតិ ‘‘កថំ, តាតា, រាជធម្មំ បូរេថ, បវេណិំ រក្ខថា’’តិ បដិសន្ថារំ ករោតិ. ព្រាហ្មណេសុ បន ‘‘កថញ្ច, អាចរិយា, មន្តេ វាចេថ, អន្តេវាសិកា មន្តេ គណ្ហន្តិ, ទក្ខិណំ វា វត្ថានិ វា សីលំ វា លភថា’’តិ ឯវំ បដិសន្ថារំ ករោតិ. គហបតីសុ ‘‘កថំ, តាតា, ន វោ រាជកុលតោ ទណ្ឌេន វា ពន្ធនេន វា បីឡា អត្ថិ, សម្មា ទេវោ ធារំ អនុប្បវេច្ឆតិ, សស្សានិ សម្បជ្ជន្តី’’តិ ឯវំ បដិសន្ថារំ ករោតិ. សមណេសុ ‘‘កថំ, ភន្តេ, កច្ចិ បព្ពជិតបរិក្ខារា សុលភា, សមណធម្មេ នប្បមជ្ជថា’’តិ ឯវំ បដិសន្ថារំ ករោតីតិ.

ភយវគ្គោ តតិយោ.