៣. តតិយបណ្ណាសកំ

(១១) ១. វលាហកវគ្គោ

១-២. វលាហកសុត្តទ្វយវណ្ណនា

១០១-២. តតិយបណ្ណាសកស្ស បឋមេ វលាហកាតិ មេឃា. ភាសិតា ហោតិ នោ កត្តាតិ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ករិស្សាមី’’តិ កេវលំ ភាសតិយេវ, ន ករោតិ. កត្តា ហោតិ នោ ភាសិតាតិ អកថេត្វាវ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច មយា កាតុំ វដ្ដតី’’តិ កត្តា ហោតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ទុតិយំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៣. កុម្ភសុត្តវណ្ណនា

១០៣. តតិយេ កុម្ភាតិ ឃដា. តុច្ឆោ បិហិតោតិ រិត្តកោ បិហិតមុខោ. បូរោ វិវដោតិ ឧទកបុណ្ណោ អបារុតមុខោ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

៤. ឧទករហទសុត្តវណ្ណនា

១០៤. ចតុត្ថេ ឧត្តានោ គម្ភីរោភាសោតិអាទីសុ បុរាណបណ្ណរសសម្ភិន្នវណ្ណោ កាឡឧទកោ គម្ភីរោភាសោ នាម, អច្ឆវិប្បសន្នមណិវណ្ណឧទកោ ឧត្តានោភាសោ នាម.

៥-៦. អម្ពសុត្តវណ្ណនា

១០៥-៦. បញ្ចមេ អាមំ បក្កវណ្ណីតិ អាមកំ ហុត្វា ឱលោកេន្តានំ បក្កសទិសំ ខាយតិ. ឯវំ សព្ពបទានិ ទដ្ឋព្ពានិ. ឆដ្ឋំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៧. មូសិកសុត្តវណ្ណនា

១០៧. សត្តមេ យោ អាវាដំ ខណតិ, ន ច តត្ថ វសតិ, សោ គាធំ កត្តា នោ វសិតាតិ វុច្ចតិ. ខន្តាតិបិ បាឋោ. ឥមិនា នយេន សព្ពបទានិ វេទិតព្ពានិ.

៨. ពលីពទ្ទសុត្តវណ្ណនា

១០៨. អដ្ឋមេ យោ អត្តនោ គោគណំ មទ្ទតិ, ន បរគោគណំ, អយំ សគវចណ្ឌោ នោ បរគវចណ្ឌោតិ ឯវំ សព្ពបទានិ វេទិតព្ពានិ. ឧព្ពេជេតា ហោតីតិ ឃដ្ដេត្វា វិជ្ឈិត្វា ឧព្ពេគបត្តំ ករោតិ.

៩. រុក្ខសុត្តវណ្ណនា

១០៩. នវមេ ផេគ្គុ ផេគ្គុបរិវារោតិ និស្សារោ ផេគ្គុរុក្ខោ ផេគ្គុរុក្ខេហេវ បរិវុតោ. សារបរិវារោតិ ខទិរាទីហិ សាររុក្ខេហេវ បរិវុតោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

១០. អាសីវិសសុត្តវណ្ណនា

១១០. ទសមេ អាគតវិសោ ន ឃោរវិសោតិ យស្ស វិសំ អាគច្ឆតិ, ឃោរំ បន ន ហោតិ, ចិរកាលំ ន បីឡេតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោតិ.

វលាហកវគ្គោ បឋមោ.

(១២) ២. កេសិវគ្គោ

១. កេសិសុត្តវណ្ណនា

១១១. ទុតិយស្ស បឋមេ កេសីតិ តស្ស នាមំ. អស្សទម្មេ សារេតីតិ អស្សទម្មសារថិ. សណ្ហេនបិ វិនេតីតិអាទីសុ តស្ស អនុច្ឆវិកំ សក្ការំ កត្វា សុភោជនំ ភោជេត្វា មធុរបានំ បាយេត្វា មុទុវចនេន សមុទាចរិត្វា ទមេន្តោ សណ្ហេន ទមេតិ នាម, ជាណុពន្ធនមុខពន្ធនាទីហិ ចេវ បតោទវិជ្ឈនកសាភិឃាតផរុសវចនេហិ ច ទមេន្តោ ផរុសេន ទមេតិ នាម, កាលេន កាលំ តទុភយំ ករោន្តោ សណ្ហផរុសេន ទមេតិ នាម.

២. ជវសុត្តវណ្ណនា

១១២. ទុតិយេ អជ្ជវេនាតិ ឧជុកភាវេន. ជវេនាតិ បទវេគេន. ខន្តិយាតិ អធិវាសនក្ខន្តិយា. សោរច្ចេនាតិ សុចិភាវសីលេន. បុគ្គលគុណង្គេសុ ជវេនាតិ ញាណជវេន. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

៣. បតោទសុត្តវណ្ណនា

១១៣. តតិយេ បតោទច្ឆាយន្តិ វិជ្ឈនត្ថំ ឧក្ខិត្តស្ស បតោទស្ស ឆាយំ. សំវិជ្ជតីតិ ‘‘ជវោ មេ គហេតព្ពោ’’តិ សល្លក្ខណវសេន សំវិជ្ជតិ. សំវេគំ អាបជ្ជតីតិ សំវេគំ បដិបជ្ជតិ លោមវេធវិទ្ធោតិ លោមកូបេ បតោទវេធេន វិទ្ធមត្តោ. ចម្មវេធវិទ្ធោតិ ឆវិចម្មំ ឆិន្ទន្តេន បតោទវេធេន វិទ្ធោ. អដ្ឋិវេធវិទ្ធោតិ អដ្ឋិំ ភិន្ទន្តេន វេធេន វិទ្ធោ. កាយេនាតិ នាមកាយេន. បរមសច្ចន្តិ និព្ពានំ. សច្ឆិករោតីតិ បស្សតិ. បញ្ញាយាតិ សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ.

៤. នាគសុត្តវណ្ណនា

១១៤. ចតុត្ថេ អដ្ឋិំ កត្វាតិ អដ្ឋិកោ ហុត្វា. តិណវនិន្នាទសទ្ទានន្តិ ឯត្ថ តិណវោតិ ឌិណ្ឌិមោ, និន្នាទសទ្ទោតិ សព្ពេសម្បិ ឯកតោមិស្សិតោ មហាសទ្ទោ. ឌំសាទីសុ ឌំសាតិ បិង្គលមក្ខិកា, មកសា មកសាវ. ខិប្បញ្ញេវ គន្តា ហោតីតិ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនានិ បូរេត្វា សីឃមេវ គន្តា ហោតិ.

៥. ឋានសុត្តវណ្ណនា

១១៥. បញ្ចមេ ឋានានីតិ ការណានិ. អនត្ថាយ សំវត្តតីតិ អហិតាយ អវឌ្ឍិយា សំវត្តតិ. ឯត្ថ ច បឋមំ ឱបាតក្ខណនមច្ឆពន្ធនសន្ធិច្ឆេទនាទិភេទំ សទុក្ខំ សវិឃាតំ បាបកម្មំ វេទិតព្ពំ, ទុតិយំ សមជីវិកានំ គិហីនំ បុប្ផច្ឆឌ្ឌកាទិកម្មំ សុធាកោដ្ដន-គេហច្ឆាទនអសុចិដ្ឋានសម្មជ្ជនាទិកម្មញ្ច វេទិតព្ពំ, តតិយំ សុរាបានគន្ធវិលេបនមាលាបិឡន្ធនាទិកម្មញ្ចេវ អស្សាទវសេន បវត្តំ បាណាតិបាតាទិកម្មញ្ច វេទិតព្ពំ, ចតុត្ថំ ធម្មស្សវនត្ថាយ គមនកាលេ សុទ្ធវត្ថច្ឆាទន-មាលាគន្ធាទីនំ អាទាយ គមនំ ចេតិយវន្ទនំ ពោធិវន្ទនំ មធុរធម្មកថាសវនំ បញ្ចសីលសមាទានន្តិ ឯវមាទីសុ សោមនស្សសម្បយុត្តំ កុសលកម្មំ វេទិតព្ពំ. បុរិសថាមេតិ បុរិសស្ស ញាណថាមស្មិំ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

៦. អប្បមាទសុត្តវណ្ណនា

១១៦. ឆដ្ឋេ យតោ ខោតិ យទា ខោ. សម្បរាយិកស្សាតិ ទេសនាមត្តមេតំ, ខីណាសវោ បន នេវ សម្បរាយិកស្ស, ន ទិដ្ឋធម្មិកស្ស មរណស្ស ភាយតិ. សោវ ឥធ អធិប្បេតោ. កេចិ បន ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ ភាវិតាតិ វចនតោ សោតាបន្នំ អាទិំ កត្វា សព្ពេបិ អរិយា អធិប្បេតា’’តិ វទន្តិ.

៧. អារក្ខសុត្តវណ្ណនា

១១៧. សត្តមេ អត្តរូបេនាតិ អត្តនោ អនុរូបេន អនុច្ឆវិកេន, ហិតកាមេនាតិ អត្ថោ. រជនីយេសូតិ រាគស្ស បច្ចយភូតេសុ. ធម្មេសូតិ សភាវេសុ, ឥដ្ឋារម្មណេសូតិ អត្ថោ. ឯវំ សព្ពត្ថ នយោ វេទិតព្ពោ. ន រជ្ជតីតិ ទិដ្ឋិវសេន ន រជ្ជតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ន ច បន សមណវចនហេតុបិ គច្ឆតីតិ សមណានំ បរវាទីនំ វចនហេតុបិ អត្តនោ ទិដ្ឋិំ បហាយ តេសំ ទិដ្ឋិវសេន ន គច្ឆតីតិ អត្ថោ. ឥធាបិ ខីណាសវោវ អធិប្បេតោ.

៨-១០. សំវេជនីយាទិសុត្តត្តយវណ្ណនា

១១៨-១២០. អដ្ឋមេ ទស្សនីយានីតិ បស្សិតព្ពយុត្តកានិ. សំវេជនីយានីតិ សំវេគជនកានិ. នវមេ ជាតិភយន្តិ ជាតិំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជនកភយំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ទសមេ អគ្គិភយន្តិ អគ្គិំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកភយំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

កេសិវគ្គោ ទុតិយោ.

(១៣) ៣. ភយវគ្គោ

១. អត្តានុវាទសុត្តវណ្ណនា

១២១. តតិយស្ស បឋមេ អត្តានុវាទភយន្តិ អត្តានំ អនុវទន្តស្ស ឧប្បជ្ជនកភយំ. បរានុវាទភយន្តិ បរស្ស អនុវាទតោ ឧប្បជ្ជនកភយំ. ទណ្ឌភយន្តិ ទ្វត្តិំស កម្មការណា បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកភយំ. ទុគ្គតិភយន្តិ ចត្តារោ អបាយេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកភយំ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អត្តានុវាទភយន្តិអាទីសុ អត្តានុវាទភយំ តាវ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អជ្ឈត្តំ ហិរី សមុដ្ឋាតិ, សាស្ស តីសុ ទ្វារេសុ សំវរំ ជនេតិ, តីសុ ទ្វារេសុ សំវរោ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ហោតិ. សោ តស្មិំ សីលេ បតិដ្ឋាយ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អគ្គផលេ បតិដ្ឋាតិ. បរានុវាទភយំ បន បច្ចវេក្ខន្តស្ស ពហិទ្ធា ឱត្តប្បំ សមុដ្ឋាតិ, តទស្ស តីសុ ទ្វារេសុ សំវរំ ជនេតិ, តីសុ ទ្វារេសុ សំវរោ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ហោតិ. សោ តស្មិំ សីលេ បតិដ្ឋាយ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អគ្គផលេ បតិដ្ឋាតិ. ទុគ្គតិភយំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អជ្ឈត្តំ ហិរី សមុដ្ឋាតិ, សាស្ស តីសុ ទ្វារេសុ សំវរំ ជនេតិ, តីសុ ទ្វារេសុ សំវរោ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ហោតិ. សោ តស្មិំ សីលេ បតិដ្ឋាយ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អគ្គផលេ បតិដ្ឋាតិ.

២. ឩមិភយសុត្តវណ្ណនា

១២២. ទុតិយេ ឧទកោរោហន្តស្សាតិ ឧទកំ ឱតរន្តស្ស. បាដិកង្ខិតព្ពានីតិ ឥច្ឆិតព្ពានិ. សុសុកាភយន្តិ ចណ្ឌមច្ឆភយំ. មុខាវរណំ មញ្ញេ ករោន្តីតិ មុខបិទហនំ វិយ ករោន្តិ. ឱទរិកត្តស្សាតិ មហោទរតាយ មហគ្ឃសភាវស្ស. អរក្ខិតេនេវ កាយេនាតិអាទីសុ កាយទ្វារេ តិវិធស្ស សំវរស្ស អភាវតោ អរក្ខិតេន កាយេន. វចីទ្វារេ ចតុព្ពិធស្ស សំវរស្ស អភាវតោ អរក្ខិតាយ វាចាយ.

៣. បឋមនានាករណសុត្តវណ្ណនា

១២៣. តតិយេ តទស្សាទេតីតិ តំ ឈានំ សុខស្សាទេន អស្សាទេតិ. និកាមេតីតិ បត្ថេតិ. វិត្តិំ អាបជ្ជតីតិ តុដ្ឋិំ អាបជ្ជតិ. តទធិមុត្តោតិ តស្មិំ អធិមុត្តោ, តំ វា អធិមុត្តោ. តព្ពហុលវិហារីតិ តេន ឈានេន ពហុលំ វិហរន្តោ. សហព្យតំ ឧបបជ្ជតីតិ សហភាវំ គច្ឆតិ, តត្ថ និព្ពត្តតីតិ អត្ថោ. កប្បោ អាយុប្បមាណន្តិ ឯត្ថ បឋមជ្ឈានំ អត្ថិ ហីនំ, អត្ថិ មជ្ឈិមំ, អត្ថិ បណីតំ. តត្ថ ហីនេន ឧប្បន្នានំ កប្បស្ស តតិយោ កោដ្ឋាសោ អាយុប្បមាណំ, មជ្ឈិមេន ឧបឌ្ឍកប្បោ, បណីតេន កប្បោ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. និរយម្បិ គច្ឆតីតិ និរយគមនីយស្ស កម្មស្ស អប្បហីនត្តា អបរាបរំ គច្ឆតិ, ន អនន្តរមេវ. តស្មិំយេវ ភវេ បរិនិព្ពាយតីតិ តស្មិំយេវ រូបភវេ ឋត្វា បរិនិព្ពាយតិ, ន ហេដ្ឋា ឱតរតិ. យទិទំ គតិយា ឧបបត្តិយា សតីតិ យំ ឥទំ គតិយា ច ឧបបត្តិយា ច សតិ សេខស្ស អរិយសាវកស្ស បដិសន្ធិវសេន ហេដ្ឋា អនោតរិត្វា តស្មិំយេវ រូបភវេ ឧបរិ ទុតិយតតិយាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បរិនិព្ពានំ, បុថុជ្ជនស្ស បន និរយាទិគមនំ, ឥទំ នានាករណន្តិ អត្ថោ.

ទ្វេ កប្បាតិ ឯត្ថាបិ ទុតិយជ្ឈានំ វុត្តនយេនេវ តិវិធំ ហោតិ. តត្ថ បណីតភាវនេន និព្ពត្តានំ អដ្ឋកប្បា អាយុប្បមាណំ, មជ្ឈិមេន ចត្តារោ, ហីនេន ទ្វេ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ចត្តារោ កប្បាតិ ឯត្ថ យំ ហេដ្ឋា វុត្តំ ‘‘កប្បោ, ទ្វេ កប្បា’’តិ, តម្បិ អាហរិត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កប្បោតិ ច គុណស្សបិ នាមំ, តស្មា កប្បោ ទ្វេ កប្បា ចត្តារោ កប្បាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ បឋមំ វុត្តោ កប្បោ, សោ ទ្វេ វារេ គណេត្វា ឯកេន គុណេន ទ្វេ កប្បា ហោន្តិ, ទុតិយេន ចត្តារោ, បុន តេ ចត្តារោ កប្បាតិ ឥមេហិ ចតូហិ គុណេហិ គុណិតា ឯកេន គុណេន អដ្ឋ ហោន្តិ, ទុតិយេន សោឡស, តតិយេន ទ្វត្តិំស, ចតុត្ថេន ចតុសដ្ឋីតិ. ឯវមិធ បណីតជ្ឈានវសេន ចតុសដ្ឋិ កប្បា គហិតាតិ វេទិតព្ពា. បញ្ច កប្បសតានីតិ ឥទំ បណីតស្សេវ ឧបបត្តិជ្ឈានស្ស វសេន វុត្តំ. វេហប្ផលេសុ វា បឋមជ្ឈានភូមិអាទីសុ វិយ តិណ្ណំ ព្រហ្មលោកានំ អភាវតោ ឯត្តកមេវ អាយុប្បមាណំ. តស្មា ឯវំ វុត្តំ.

៤. ទុតិយនានាករណសុត្តវណ្ណនា

១២៤. ចតុត្ថេ រូបមេវ រូបគតំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អនិច្ចតោតិអាទីសុ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចតោ, អាពាធដ្ឋេន រោគតោ, អន្តោ បទុស្សនដ្ឋេន គណ្ឌតោ, អនុបវិដ្ឋដ្ឋេន សល្លតោ, សទុក្ខដ្ឋេន អឃតោ, សម្បីឡនដ្ឋេន អាពាធតោ, អវិធេយ្យដ្ឋេន បរតោ, បលុជ្ជនដ្ឋេន បលោកតោ, និស្សត្តដ្ឋេន សុញ្ញតោ, អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តតោ. ឯត្ថ ច ‘‘អនិច្ចតោ បលោកតោ’’តិ ទ្វីហិ បទេហិ អនិច្ចលក្ខណំ កថិតំ, ‘‘សុញ្ញតោ អនត្តតោ’’តិ ទ្វីហិ អនត្តលក្ខណំ, សេសេហិ ទុក្ខលក្ខណំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ. សមនុបស្សតីតិ ញាណេន បស្សតិ. ឯវំ បញ្ចក្ខន្ធេ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា បស្សន្តោ តយោ មគ្គេ តីណិ ផលានិ សច្ឆិករោតិ. សុទ្ធាវាសានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតីតិ តត្ថ ឋិតោ ចតុត្ថជ្ឈានំ ភាវេត្វា ឧបបជ្ជតិ.

៥-៦. មេត្តាសុត្តទ្វយវណ្ណនា

១២៥-១២៦. បញ្ចមេ បឋមជ្ឈានវសេន មេត្តា, ទុតិយាទិវសេន ករុណាទយោ ទស្សិតា. ឆដ្ឋំ ចតុត្ថេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៧. បឋមតថាគតអច្ឆរិយសុត្តវណ្ណនា

១២៧. សត្តមេ បាតុភាវាតិ បាតុភាវេន. កុច្ឆិំ ឱក្កមតីតិ ឯត្ថ កុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ហោតីតិ អត្ថោ. ឱក្កន្តេ ហិ តស្មិំ ឯវំ ហោតិ, ន ឱក្កមមានេ. អប្បមាណោតិ វុឌ្ឍិប្បមាណោ, វិបុលោតិ អត្ថោ. ឧឡារោតិ តស្សេវ វេវចនំ. ទេវានំ ទេវានុភាវន្តិ ឯត្ថ ទេវានំ អយមានុភាវោ – និវត្ថវត្ថស្ស បភា ទ្វាទស យោជនានិ ផរតិ, តថា សរីរស្ស, តថា វិមានស្ស, តំ អតិក្កមិត្វាតិ អត្ថោ. លោកន្តរិកាតិ តិណ្ណំ តិណ្ណំ ចក្កវាឡានំ អន្តរា ឯកេកោ លោកន្តរិកោ ហោតិ, តិណ្ណំ សកដចក្កានំ បត្តានំ វា អញ្ញមញ្ញំ អាហច្ច ឋបិតានំ មជ្ឈេ ឱកាសោ វិយ. សោ បន លោកន្តរិកនិរយោ បរិមាណតោ អដ្ឋយោជនសហស្សប្បមាណោ ហោតិ. អឃាតិ និច្ចវិវដា. អសំវុតាតិ ហេដ្ឋាបិ អប្បតិដ្ឋា. អន្ធការាតិ តមភូតា. អន្ធការតិមិសាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិនិវារណតោ អន្ធភាវករណតិមិសាយ សមន្នាគតា. តត្ថ កិរ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ន ជាយតិ. ឯវំមហិទ្ធិកានន្តិ ចន្ទិមសូរិយា កិរ ឯកប្បហារេនេវ តីសុ ទីបេសុ បញ្ញាយន្តិ, ឯវំមហិទ្ធិកា. ឯកេកាយ ទិសាយ នវ នវ យោជនសតសហស្សានិ អន្ធការំ វិធមិត្វា អាលោកំ ទស្សេន្តិ, ឯវំមហានុភាវា. អាភា នានុភោន្តីតិ បភា នប្បហោន្តិ. តេ កិរ ចក្កវាឡបព្ពតស្ស វេមជ្ឈេន ចរន្តិ ចក្កវាឡបព្ពតញ្ច អតិក្កមិត្វា លោកន្តរនិរយា. តស្មា តេសំ តត្ថ អាភា នប្បហោន្តិ.

យេបិ តត្ថ សត្តាតិ យេបិ តស្មិំ លោកន្តរមហានិរយេ សត្តា ឧបបន្នា. កិំ បន កម្មំ កត្វា តត្ថ ឧប្បជ្ជន្តីតិ? ភារិយំ ទារុណំ មាតាបិតូនំ ធម្មិកសមណព្រាហ្មណានញ្ច ឧបរិ អបរាធំ, អញ្ញញ្ច ទិវសេ ទិវសេ បាណវធាទិសាហសិកកម្មំ កត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ តម្ពបណ្ណិទីបេ អភយចោរនាគចោរាទយោ វិយ. តេសំ អត្តភាវោ តិគាវុតិកោ ហោតិ, វគ្គុលីនំ វិយ ទីឃនខា ហោន្តិ. តេ រុក្ខេ វគ្គុលិយោ វិយ នខេហិ ចក្កវាឡបព្ពតបាទេ លគ្គន្តិ. យទា សំសប្បន្តា អញ្ញមញ្ញស្ស ហត្ថបាសគតា ហោន្តិ, អថ ‘‘ភក្ខោ នោ លទ្ធោ’’តិ មញ្ញមានា តត្ថ ព្យាវដា វិបរិវត្តិត្វា លោកសន្ធារកឧទកេ បតន្តិ, វាតេ បហរន្តេបិ មធុកផលានិ វិយ ឆិជ្ជិត្វា ឧទកេ បតន្តិ, បតិតមត្តាវ អច្ចន្តខារេ ឧទកេ បិដ្ឋបិណ្ឌិ វិយ វិលីយន្តិ. អញ្ញេបិ កិរ ភោ សន្តិ សត្តាតិ ភោ យថា មយំ មហាទុក្ខំ អនុភវាម, ឯវំ អញ្ញេបិ កិរ សត្តា ឥទំ ទុក្ខំ អនុភវនត្ថាយ ឥធូបបន្នាតិ តំទិវសំ បស្សន្តិ. អយំ បន ឱភាសោ ឯកយាគុបានមត្តម្បិ ន តិដ្ឋតិ. យាវតា និទ្ទាយិត្វា បពុទ្ធោ អារម្មណំ វិភាវេតិ, តត្តកំ កាលំ ហោតិ. ទីឃភាណកា បន ‘‘អច្ឆរាសង្ឃាតមត្តមេវ វិជ្ជុឱភាសោ វិយ និច្ឆរិត្វា កិំ ឥទន្តិ ភណន្តានំយេវ អន្តរធាយតី’’តិ វទន្តិ.

៨. ទុតិយតថាគតអច្ឆរិយសុត្តវណ្ណនា

១២៨. អដ្ឋមេ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អល្លីយិតព្ពដ្ឋេន អាលយោតិ បញ្ច កាមគុណា, សកលមេវ វា វដ្ដំ. អារមន្តិ ឯត្ថាតិ អារាមោ, អាលយោ អារាមោ ឯតិស្សាតិ អាលយារាមា. អាលយេ រតាតិ អាលយរតា. អាលយេ សម្មុទិតាតិ អាលយសម្មុទិតា. អនាលយេ ធម្មេតិ អាលយបដិបក្ខេ វិវដ្ដូបនិស្សិតេ អរិយធម្មេ. សុស្សូសតីតិ សោតុកាមោ ហោតិ. សោតំ ឱទហតីតិ សោតំ ឋបេតិ. អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតីតិ អាជាននត្ថាយ ចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋបេតិ. មានោតិ មញ្ញនា, មញ្ញិតព្ពដ្ឋេន វា សកលំ វដ្ដមេវ. មានវិនយេ ធម្មេតិ មានវិនយធម្មេ. ឧបសមបដិបក្ខោ អនុបសមោ, អនុបសន្តដ្ឋេន វា វដ្ដមេវ អនុបសមោ នាម. ឱបសមិកេតិ ឧបសមករេ វិវដ្ដូបនិស្សិតេ. អវិជ្ជាយ គតា សមន្នាគតាតិ អវិជ្ជាគតា. អវិជ្ជណ្ឌកោសេន បរិយោនទ្ធត្តា អណ្ឌំ វិយ ភូតាតិ អណ្ឌភូតា. សមន្តតោ ឱនទ្ធាតិ បរិយោនទ្ធា. អវិជ្ជាវិនយេតិ អវិជ្ជាវិនយោ វុច្ចតិ អរហត្តំ, តំនិស្សិតេ ធម្មេ ទេសិយមានេតិ អត្ថោ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ចតូសុ ឋានេសុ វដ្ដំ, ចតូសុ វិវដ្ដំ កថិតំ.

៩. អានន្ទអច្ឆរិយសុត្តវណ្ណនា

១២៩. នវមេ ភិក្ខុបរិសា អានន្ទំ ទស្សនាយាតិ យេ ភគវន្តំ បស្សិតុកាមា ថេរំ ឧបសង្កមន្តិ, យេ វា ‘‘អាយស្មា កិរានន្ទោ សមន្តបាសាទិកោ អភិរូបោ ទស្សនីយោ ពហុស្សុតោ សង្ឃសោភនោ’’តិ ថេរស្ស គុណេ សុត្វា អាគច្ឆន្តិ, តេ សន្ធាយ ‘‘ភិក្ខុបរិសា អានន្ទំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមតី’’តិ វុត្តំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. អត្តមនាតិ ‘‘សវនេន នោ ទស្សនំ សមេតី’’តិ សកមនា តុដ្ឋចិត្តា. ធម្មន្តិ ‘‘កច្ចិ, អាវុសោ, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ យោនិសោមនសិការកម្មំ ករោថ, អាចរិយុបជ្ឈាយវត្តំ បូរេថា’’តិ ឯវរូបំ បដិសន្ថារធម្មំ. តត្ថ ភិក្ខុនីសុ ‘‘កច្ចិ, ភគិនិយោ, អដ្ឋ គរុធម្មេ សមាទាយ វត្តថា’’តិ ឥទម្បិ នានាករណំ ហោតិ. ឧបាសកេសុ ‘‘ស្វាគតំ, ឧបាសក, ន តេ កិញ្ចិ សីសំ វា អង្គំ វា រុជ្ជតិ, អរោគា តេ បុត្តភាតរោ’’តិ ន ឯវំ បដិសន្ថារំ ករោតិ, ឯវំ បន ករោតិ – ‘‘កថំ, ឧបាសកា, តីណិ សរណានិ បញ្ច សីលានិ រក្ខថ, មាសស្ស អដ្ឋ ឧបោសថេ ករោថ, មាតាបិតូនំ ឧបដ្ឋានវត្តំ បូរេថ, ធម្មិកសមណព្រាហ្មណេ បដិជគ្គថា’’តិ. ឧបាសិកាសុបិ ឯសេវ នយោ.

១០. ចក្កវត្តិអច្ឆរិយសុត្តវណ្ណនា

១៣០. ទសមេ ខត្តិយបរិសាតិ អភិសិត្តា អនភិសិត្តា ច ខត្តិយា. តេ ហិ កិរ ‘‘រាជា ចក្កវត្តី នាម អភិរូបោ បាសាទិកោ ហោតិ, អាកាសេន វិចរន្តោ រជ្ជំ អនុសាសតិ, ធម្មិកោ ធម្មរាជា’’តិ តស្ស គុណកថំ សុត្វា សវនេន ទស្សនម្ហិ សមេន្តេ អត្តមនា ហោន្តិ. ភាសតីតិ ‘‘កថំ, តាតា, រាជធម្មំ បូរេថ, បវេណិំ រក្ខថា’’តិ បដិសន្ថារំ ករោតិ. ព្រាហ្មណេសុ បន ‘‘កថញ្ច, អាចរិយា, មន្តេ វាចេថ, អន្តេវាសិកា មន្តេ គណ្ហន្តិ, ទក្ខិណំ វា វត្ថានិ វា សីលំ វា លភថា’’តិ ឯវំ បដិសន្ថារំ ករោតិ. គហបតីសុ ‘‘កថំ, តាតា, ន វោ រាជកុលតោ ទណ្ឌេន វា ពន្ធនេន វា បីឡា អត្ថិ, សម្មា ទេវោ ធារំ អនុប្បវេច្ឆតិ, សស្សានិ សម្បជ្ជន្តី’’តិ ឯវំ បដិសន្ថារំ ករោតិ. សមណេសុ ‘‘កថំ, ភន្តេ, កច្ចិ បព្ពជិតបរិក្ខារា សុលភា, សមណធម្មេ នប្បមជ្ជថា’’តិ ឯវំ បដិសន្ថារំ ករោតីតិ.

ភយវគ្គោ តតិយោ.

(១៤) ៤. បុគ្គលវគ្គោ

១. សំយោជនសុត្តវណ្ណនា

១៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ ឧបបត្តិបដិលាភិយានីតិ យេហិ អនន្តរា ឧបបត្តិំ បដិលភតិ. ភវបដិលាភិយានីតិ ឧបបត្តិភវស្ស បដិលាភាយ បច្ចយានិ. សកទាគាមិស្សាតិ ឥទំ អប្បហីនសំយោជនេសុ អរិយេសុ ឧត្តមកោដិយា គហិតំ. យស្មា បន អន្តរាបរិនិព្ពាយិស្ស អន្តរា ឧបបត្តិ នត្ថិ, យំ បន សោ តត្ថ ឈានំ សមាបជ្ជតិ, តំ កុសលត្តា ‘‘ឧបបត្តិភវស្ស បច្ចយោ’’ តេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. តស្មាស្ស ‘‘ឧបបត្តិបដិលាភិយានិ សំយោជនានិ បហីនានិ, ភវបដិលាភិយានិ សំយោជនានិ អប្បហីនានី’’តិ វុត្តំ. ឱរម្ភាគិយេសុ ច អប្បហីនំ ឧបាទាយ សកទាគាមិស្ស អវិសេសេន ‘‘ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ អប្បហីនានី’’តិ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

២. បដិភានសុត្តវណ្ណនា

១៣២. ទុតិយេ យុត្តប្បដិភានោ នោ មុត្តប្បដិភានោតិ បញ្ហំ កថេន្តោ យុត្តមេវ កថេតិ, សីឃំ បន ន កថេតិ, សណិកមេវ កថេតីតិ អត្ថោ. ឥមិនា នយេន សព្ពបទានិ វេទិតព្ពានិ.

៣. ឧគ្ឃដិតញ្ញូសុត្តវណ្ណនា

១៣៣. តតិយេ ចតុន្នម្បិ បុគ្គលានំ ឥមិនា សុត្តេន វិសេសោ វេទិតព្ពោ –

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ, យស្ស បុគ្គលស្ស សហ ឧទាហដវេលាយ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ. កតមោ ច បុគ្គលោ វិបញ្ចិតញ្ញូ, យស្ស បុគ្គលស្ស វិត្ថារេន អត្ថេ វិភជិយមានេ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ វិបញ្ចិតញ្ញូ. កតមោ ច បុគ្គលោ នេយ្យោ, យស្ស បុគ្គលស្ស ឧទ្ទេសតោ បរិបុច្ឆតោ យោនិសោមនសិករោតោ កល្យាណមិត្តេ សេវតោ ភជតោ បយិរុបាសតោ អនុបុព្ពេន ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ នេយ្យោ. កតមោ ច បុគ្គលោ បទបរមោ, យស្ស បុគ្គលស្ស ពហុម្បិ សុណតោ ពហុម្បិ ភណតោ ពហុម្បិ ធារយតោ ពហុម្បិ វាចយតោ ន តាយ ជាតិយា ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ បទបរមោ’’តិ (បុ. ប. ១៤៨-១៥១).

៤. ឧដ្ឋានផលសុត្តវណ្ណនា

១៣៤. ចតុត្ថេ ឧដ្ឋានវីរិយេនេវ ទិវសំ វីតិនាមេត្វា តស្ស និស្សន្ទផលមត្តំ កិញ្ចិទេវ លភិត្វា ជីវិកំ កប្បេតិ, តំ បន ឧដ្ឋានំ អាគម្ម កិញ្ចិ បុញ្ញផលំ នប្បដិលភតិ, អយំ ឧដ្ឋានផលូបជីវី ន កម្មផលូបជីវី នាម. ចាតុមហារាជិកេ បន ទេវេ អាទិំ កត្វា សព្ពេបិ ទេវា ឧដ្ឋានវីរិយេន វិនា បុញ្ញផលស្សេវ ឧបជីវនតោ កម្មផលូបជីវិនោ ន ឧដ្ឋានផលូបជីវិនោ នាម. រាជរាជមហាមត្តាទយោ ឧដ្ឋានផលូបជីវិនោ ច កម្មផលូបជីវិនោ ច. នេរយិកសត្តា នេវ ឧដ្ឋានផលូបជីវិនោ ន កម្មផលូបជីវិនោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ បុញ្ញផលមេវ កម្មផលន្តិ អធិប្បេតំ, តញ្ច តេសំ នត្ថិ.

៥. សាវជ្ជសុត្តវណ្ណនា

១៣៥. បញ្ចមេ បឋមោ អន្ធពាលបុថុជ្ជនោ, ទុតិយោ អន្តរន្តរា កុសលការកោ លោកិយបុថុជ្ជនោ, តតិយោ សោតាបន្នោ, សកទាគាមិអនាគាមិនោបិ ឯតេនេវ សង្គហិតា. ចតុត្ថោ ខីណាសវោ. សោ ហិ ឯកន្តេនេវ អនវជ្ជោ.

៦-៧. សីលសុត្តាទិវណ្ណនា

១៣៦-១៣៧. ឆដ្ឋេ បឋមោ លោកិយមហាជនោ, ទុតិយោ សុក្ខវិបស្សកោ សោតាបន្នោ ច សកទាគាមី ច, តតិយោ អនាគាមី. សោ ហិ យស្មា តង្ខណិកម្បិ ឧបបត្តិនិមិត្តកំ ឈានំ បដិលភតិយេវ, តស្មា សុក្ខវិបស្សកោបិ សមាធិស្មិំ បរិបូរការីយេវ. ចតុត្ថោ ខីណាសវោយេវ. សោ ហិ សព្ពេសំ សីលាទិបច្ចនីកានំ បហីនត្តា សព្ពត្ថ បរិបូរការី នាម. សត្តមេបិ ឆដ្ឋេ វុត្តនយេនេវ បុគ្គលបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ.

៨. និកដ្ឋសុត្តវណ្ណនា

១៣៨. អដ្ឋមេ និកដ្ឋកាយោតិ និគ្គតកាយោ. អនិកដ្ឋចិត្តោតិ អនុបវិដ្ឋចិត្តោ. កាយេនេវ គាមតោ និក្ខន្តោ, ចិត្តេន អរញ្ញេ វសន្តោបិ គាមមេវ បវិដ្ឋោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៩. ធម្មកថិកសុត្តវណ្ណនា

១៣៩. នវមេ អសហិតន្តិ អត្ថេន អសំយុត្តំ. ន កុសលា ហោតីតិ ន ឆេកា ហោតិ. សហិតាសហិតស្សាតិ អត្ថនិស្សិតស្ស វា អនិស្សិតស្ស វា. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១០. វាទីសុត្តវណ្ណនា

១៤០. ទសមេ អត្ថតោ បរិយាទានំ គច្ឆតីតិ អដ្ឋកថំ បុច្ឆិតោ បរិយាទានំ បរិក្ខយំ គច្ឆតិ, កថេតុំ ន សក្កោតិ. នោ ព្យញ្ជនតោតិ ព្យញ្ជនំ បនស្ស បវត្តតិ ន បរិយាទិយតិ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថាតិ.

បុគ្គលវគ្គោ ចតុត្ថោ.

(១៥) ៥. អាភាវគ្គោ

១. អាភាសុត្តវណ្ណនា

១៤១. បញ្ចមស្ស បឋមេ អាភាសនវសេន ចន្ទោវ ចន្ទាភា. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

២-៥. បភាសុត្តាទិវណ្ណនា

១៤២-១៤៥. ទុតិយាទីសុបិ បភាសនវសេន ចន្ទោវ ចន្ទប្បភា. អាលោកនវសេន ចន្ទោវ ចន្ទាលោកោ. ឱភាសនវសេន ចន្ទោវ ចន្ទោភាសោ. បជ្ជោតនវសេន ចន្ទោវ ចន្ទបជ្ជោតោតិ. ឯវំ សព្ពបទេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៦. បឋមកាលសុត្តវណ្ណនា

១៤៦. ឆដ្ឋេ កាលាតិ យុត្តប្បយុត្តកាលា. កាលេន ធម្មស្សវនន្តិ យុត្តប្បយុត្តកាលេ ធម្មស្សវនំ. ធម្មសាកច្ឆាតិ បញ្ហបុច្ឆនវិស្សជ្ជនវសេន បវត្តា សំសន្ទនកថា.

៧. ទុតិយកាលសុត្តវណ្ណនា

១៤៧. សត្តមេ កាលាតិ តស្មិំ តស្មិំ កាលេ ធម្មស្សវនាទិវសេន បវត្តានំ កុសលធម្មានំ ឯតំ អធិវចនំ. តេ ភាវិយន្តិ ចេវ អនុបរិវត្តិយន្តិ ច. អាសវានំ ខយន្តិ អរហត្តំ. អដ្ឋមំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៩-១០. សុចរិតសុត្តាទិវណ្ណនា

១៤៩-១៥០. នវមេ សណ្ហា វាចាតិ មុទុកវាចា. មន្តភាសាតិ មន្តសង្ខាតាយ បញ្ញាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា កថិតកថា. ទសមេ សីលសារោតិ សារសម្បាបកំ សីលំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អាភាវគ្គោ បញ្ចមោ.

តតិយបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.