៣. ឧរុវេលវគ្គោ

១. បឋមឧរុវេលសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយស្ស បឋមេ ឧរុវេលាយន្តិ ឯត្ថ ឧរុវេលាតិ មហាវេលា, មហាវាលិករាសីតិ អត្ថោ. អថ វា ឧរូតិ វាលុកា វុច្ចតិ, វេលាតិ មរិយាទា. វេលាតិក្កមនហេតុ អាហដា ឧរុ ឧរុវេលាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អតីតេ កិរ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ទសសហស្សា កុលបុត្តា តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តស្មិំ បទេសេ វិហរន្តា ឯកទិវសំ សន្និបតិត្វា កតិកវត្តំ អកំសុ – ‘‘កាយកម្មវចីកម្មានិ នាម បរេសម្បិ បាកដានិ ហោន្តិ, មនោកម្មំ បន អបាកដំ. តស្មា យោ កាមវិតក្កំ វា ព្យាបាទវិតក្កំ វា វិហិំសាវិតក្កំ វា វិតក្កេតិ, តស្ស អញ្ញោ ចោទកោ នាម នត្ថិ. សោ អត្តនាវ អត្តានំ ចោទេត្វា បត្តបុដេន វាលុកំ អាហរិត្វា ឥមស្មិំ ឋានេ អាកិរតុ, ឥទមស្ស ទណ្ឌកម្ម’’ន្តិ. តតោ បដ្ឋាយ យោ តាទិសំ វិតក្កំ វិតក្កេតិ, សោ តត្ថ បត្តបុដេន វាលុកំ អាកិរតិ, ឯវំ តត្ថ អនុក្កមេន មហាវាលុករាសិ ជាតោ. តតោ នំ បច្ឆិមា ជនតា បរិក្ខិបិត្វា ចេតិយដ្ឋានមកាសិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ឧរុវេលាតិ មហាវេលា, មហាវាលិករាសីតិ អត្ថោ’’តិ. តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អថ វា ឧរូតិ វាលុកា វុច្ចតិ, វេលាតិ មរិយាទា, វេលាតិក្កមនហេតុ អាហដា ឧរុ ឧរុវេលាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ.

នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេតិ ឧរុវេលគាមំ និស្សាយ នេរញ្ជរានទីតីរេ វិហរាមីតិ ទស្សេតិ. អជបាលនិគ្រោធេតិ អជបាលកា តស្ស និគ្រោធស្ស ឆាយាយ និសីទន្តិបិ តិដ្ឋន្តិបិ, តស្មា សោ អជបាលនិគ្រោធោត្វេវ សង្ខំ គតោ, តស្ស ហេដ្ឋាតិ អត្ថោ. បឋមាភិសម្ពុទ្ធោតិ សម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បឋមមេវ. ឧទបាទីតិ អយំ វិតក្កោ បញ្ចមេ សត្តាហេ ឧទបាទិ. កស្មា ឧទបាទីតិ? សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណត្តា ចេវ បុព្ពាសេវនតាយ ច. តត្ថ បុព្ពាសេវនាយ បកាសនត្ថំ តិត្តិរជាតកំ អាហរិតព្ពំ. ហត្ថិវានរតិត្តិរា កិរ ឯកស្មិំ បទេសេ វិហរន្តា ‘‘យោ អម្ហាកំ មហល្លកោ, តស្មិំ សគារវា វិហរិស្សាមា’’តិ និគ្រោធំ ទស្សេត្វា ‘‘កោ នុ ខោ អម្ហាកំ មហល្លកោ’’តិ វីមំសន្តា តិត្តិរស្ស មហល្លកភាវំ ញត្វា តស្ស ជេដ្ឋាបចាយនកម្មំ កត្វា អញ្ញមញ្ញំ សមគ្គា សម្មោទមានា វិហរិត្វា សគ្គបរាយណា អហេសុំ. តំ ការណំ ញត្វា រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យេ វុឌ្ឍមបចាយន្តិ, នរា ធម្មស្ស កោវិទា;

ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បាសំសា, សម្បរាយេ ច សុគ្គតី’’តិ. (ជា. ១.១.៣៧);

ឯវំ អហេតុកតិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តោបិ តថាគតោ សគារវវាសំ រោចេសិ, ឥទានិ កស្មា ន រោចេស្សតីតិ. អគារវោតិ អញ្ញស្មិំ គារវរហិតោ, កញ្ចិ គរុដ្ឋានេ អដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. អប្បតិស្សោតិ បតិស្សយរហិតោ, កញ្ចិ ជេដ្ឋកដ្ឋានេ អដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វាតិ ឯត្ថ សមិតបាបពាហិតបាបាយេវ សមណព្រាហ្មណា អធិប្បេតា. សក្កត្វា គរុំ កត្វាតិ សក្ការញ្ចេវ កត្វា គរុការញ្ច ឧបដ្ឋបេត្វា.

សទេវកេ លោកេតិអាទីសុ សទ្ធិំ ទេវេហិ សទេវកេ. ទេវគ្គហណេន ចេត្ថ មារព្រហ្មេសុ គហិតេសុបិ មារោ នាម វសវត្តី សព្ពេសំ ឧបរិ វសំ វត្តេតិ, ព្រហ្មា នាម មហានុភាវោ, ឯកង្គុលិយា ឯកស្មិំ ចក្កវាឡសហស្សេ អាលោកំ ផរតិ, ទ្វីហិ ទ្វីសុ, ទសហិ អង្គុលីហិ ទសសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ អាលោកំ ផរតិ. សោ ឥមិនា សីលសម្បន្នតរោតិ វត្តុំ មា លភន្តូតិ សមារកេ សព្រហ្មកេតិ វិសុំ វុត្តំ. តថា សមណា នាម ឯកនិកាយាទិវសេន ពហុស្សុតា សីលវន្តោ បណ្ឌិតា, ព្រាហ្មណាបិ វត្ថុវិជ្ជាទិវសេន ពហុស្សុតា បណ្ឌិតា. តេ ឥមិនា សម្បន្នតរាតិ វត្តុំ មា លភន្តូតិ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយាតិ វុត្តំ. សទេវមនុស្សាយាតិ ឥទំ បន និប្បទេសតោ ទស្សនត្ថំ គហិតមេវ គហេត្វា វុត្តំ. អបិចេត្ថ បុរិមានិ តីណិ បទានិ លោកវសេន វុត្តានិ, បច្ឆិមានិ ទ្វេ បជាវសេន. សីលសម្បន្នតរន្តិ សីលេន សម្បន្នតរំ, អធិកតរន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច សីលាទយោ ចត្តារោ ធម្មា លោកិយលោកុត្តរា កថិតា, វិមុត្តិញាណទស្សនំ លោកិយមេវ. បច្ចវេក្ខណញាណមេវ ហេតំ. បាតុរហោសីតិ ‘‘អយំ សត្ថា អវីចិតោ យាវ ភវគ្គា សីលាទីហិ អត្តនា អធិកតរំ អបស្សន្តោ ‘មយា បដិវិទ្ធនវលោកុត្តរធម្មមេវ សក្កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរិស្សាមី’តិ ចិន្តេតិ, ការណំ ភគវា ចិន្តេតិ, អត្ថំ វុឌ្ឍិំ វិសេសំ ចិន្តេតិ, គច្ឆាមិស្ស ឧស្សាហំ ជនេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បុរតោ បាកដោ អហោសិ, អភិមុខេ អដ្ឋាសីតិ អត្ថោ.

វិហំសុ វិហរន្តិ ចាតិ ឯត្ថ យោ វទេយ្យ – ‘‘វិហរន្តីតិ វចនតោ បច្ចុប្បន្នេបិ ពហូ ពុទ្ធា’’តិ, សោ ‘‘ភគវាបិ ភន្តេ ឯតរហិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ឥមិនា វចនេន បដិពាហិតព្ពោ.

‘‘ន មេ អាចរិយោ អត្ថិ, សទិសោ មេ ន វិជ្ជតិ;

សទេវកស្មិំ លោកស្មិំ, នត្ថិ មេ បដិបុគ្គលោ’’តិ. (មហាវ. ១១; ម. និ. ២.៣៤១) –

អាទីហិ ចស្ស សុត្តេហិ អញ្ញេសំ ពុទ្ធានំ អភាវោ ទីបេតព្ពោ. តស្មាតិ យស្មា សព្ពេបិ ពុទ្ធា សទ្ធម្មគរុនោ, តស្មា. មហត្តមភិកង្ខតាតិ មហន្តភាវំ បត្ថយមានេន. សរំ ពុទ្ធាន សាសនន្តិ ពុទ្ធានំ សាសនំ សរន្តេន.

យតោតិ យស្មិំ កាលេ. មហត្តេន សមន្នាគតោតិ រត្តញ្ញុមហត្តំ វេបុល្លមហត្តំ ព្រហ្មចរិយមហត្តំ លាភគ្គមហត្តន្តិ ឥមិនា ចតុព្ពិធេន មហត្តេន សមន្នាគតោ. អថ មេ សង្ឃេបិ គារវោតិ អថ មយ្ហំ សង្ឃេបិ គារវោ ជាតោ. កិស្មិំ បន កាលេ ភគវតា សង្ឃេ គារវោ កតោតិ? មហាបជាបតិយា ទុស្សយុគទានកាលេ. តទា ហិ ភគវា អត្តនោ ឧបនីតំ ទុស្សយុគំ ‘‘សង្ឃេ, គោតមិ, ទេហិ, សង្ឃេ តេ ទិន្នេ អហញ្ចេវ បូជិតោ ភវិស្សាមិ សង្ឃោ ចា’’តិ វទន្តោ សង្ឃេ គារវំ អកាសិ នាម.

២. ទុតិយឧរុវេលសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ សម្ពហុលាតិ ពហុកា. ព្រាហ្មណាតិ ហុហុក្កជាតិកេន ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ អាគតា ព្រាហ្មណា. ជិណ្ណាតិ ជរាជិណ្ណា. វុឌ្ឍាតិ វយោវុទ្ធា. មហល្លកាតិ ជាតិមហល្លកា. អទ្ធគតាតិ តយោ វយេ អទ្ធេ អតិក្កន្តា. សុតមេតន្តិ អម្ហេហិ សុតំ ឯតំ. តយិទំ ភោ, គោតម, តថេវាតិ ភោ, គោតម, ឯតំ អម្ហេហិ សុតការណំ តថា ឯវ. តយិទំ ភោ, គោតម, ន សម្បន្នមេវាតិ តំ ឯតំ អភិវាទនាទិអករណំ អននុច្ឆវិកមេវ.

អកាលវាទីតិអាទីសុ អកាលេ វទតីតិ អកាលវាទី. អសភាវំ វទតីតិ អភូតវាទី. អនត្ថំ វទតិ, នោ អត្ថន្តិ អនត្ថវាទី. អធម្មំ វទតិ, នោ ធម្មន្តិ អធម្មវាទី. អវិនយំ វទតិ, នោ វិនយន្តិ អវិនយវាទី. អនិធានវតិំ វាចំ ភាសិតាតិ ន ហទយេ និធេតព្ពយុត្តកំ វាចំ ភាសិតា. អកាលេនាតិ កថេតុំ អយុត្តកាលេន. អនបទេសន្តិ អបទេសរហិតំ, សាបទេសំ សការណំ កត្វា ន កថេតិ. អបរិយន្តវតិន្តិ បរិយន្តរហិតំ, ន បរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា កថេតិ. អនត្ថសំហិតន្តិ ន លោកិយលោកុត្តរអត្ថនិស្សិតំ កត្វា កថេតិ. ពាលោ ថេរោត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតីតិ អន្ធពាលោ ថេរោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ.

កាលវាទីតិអាទីនិ វុត្តបដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពានិ. បណ្ឌិតោ ថេរោត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតីតិ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតត្តា បណ្ឌិតោ, ថិរភាវប្បត្តិយា ថេរោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ.

ពហុស្សុតោ ហោតីតិ ពហុំ អស្ស សុតំ ហោតិ, នវង្គំ សត្ថុសាសនំ បាឡិអនុសន្ធិបុព្ពាបរវសេន ឧគ្គហិតំ ហោតីតិ អត្ថោ. សុតធរោតិ សុតស្ស អាធារភូតោ. យស្ស ហិ ឥតោ គហិតំ ឥតោ បលាយតិ, ឆិទ្ទឃដេ ឧទកំ វិយ ន តិដ្ឋតិ, បរិសមជ្ឈេ ឯកសុត្តំ វា ជាតកំ វា កថេតុំ វា វាចេតុំ វា ន សក្កោតិ, អយំ ន សុតធរោ នាម. យស្ស បន ឧគ្គហិតំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហិតកាលសទិសមេវ ហោតិ, ទសបិ វីសតិបិ វស្សានិ សជ្ឈាយំ អករោន្តស្ស នេវ នស្សតិ, អយំ សុតធរោ នាម. សុតសន្និចយោតិ សុតស្ស សន្និចយភូតោ. យស្ស ហិ សុតំ ហទយមញ្ជូសាយ សន្និចិតំ សិលាយ លេខា វិយ សុវណ្ណបត្តេ បក្ខិត្តសីហវសា វិយ ច តិដ្ឋតិ, អយំ សុតសន្និចយោ នាម. ធាតាតិ ធាតា បគុណា. ឯកច្ចស្ស ហិ ឧគ្គហិតពុទ្ធវចនំ ធាតំ បគុណំ និច្ចលិកំ ន ហោតិ, ‘‘អសុកំ សុត្តំ វា ជាតកំ វា កថេហី’’តិ វុត្តេ ‘‘សជ្ឈាយិត្វា សំសន្ទិត្វា សមនុគ្គាហិត្វា ជានិស្សាមី’’តិ វទតិ. ឯកច្ចស្ស ធាតំ បគុណំ ភវង្គសោតសទិសំ ហោតិ, ‘‘អសុកំ សុត្តំ វា ជាតកំ វា កថេហី’’តិ វុត្តេ ឧទ្ធរិត្វា តមេវ កថេតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ធាតា’’តិ. វចសា បរិចិតាតិ សុត្តទសក-វគ្គទសកបណ្ណាសទសកវសេន វាចាយ សជ្ឈាយិតា. មនសានុបេក្ខិតាតិ ចិត្តេន អនុបេក្ខិតា. យស្ស វាចាយ សជ្ឈាយិតំ ពុទ្ធវចនំ មនសា ចិន្តេន្តស្ស តត្ថ តត្ថ បាកដំ ហោតិ, មហាទីបំ ជាលេត្វា ឋិតស្ស រូបគតំ វិយ បញ្ញាយតិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធាតិ អត្ថតោ ច ការណតោ ច បញ្ញាយ សុប្បដិវិទ្ធា.

អាភិចេតសិកានន្តិ អភិចេតោតិ អភិក្កន្តំ វិសុទ្ធំ ចិត្តំ វុច្ចតិ, អធិចិត្តំ វា, អភិចេតសិ ជាតានិ អាភិចេតសិកានិ, អភិចេតោសន្និស្សិតានីតិ វា អាភិចេតសិកានិ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានន្តិ ទិដ្ឋធម្មេ សុខវិហារានំ. ទិដ្ឋធម្មោតិ បច្ចក្ខោ អត្តភាវោ វុច្ចតិ, តត្ថ សុខវិហារភូតានន្តិ អត្ថោ. រូបាវចរជ្ឈានានមេតំ អធិវចនំ. តានិ ហិ អប្បេត្វា និសិន្នា ឈាយិនោ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ អសំកិលិដ្ឋនេក្ខម្មសុខំ វិន្ទន្តិ, តស្មា ‘‘ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានី’’តិ វុច្ចតិ. និកាមលាភីតិ និកាមេន លាភី, អត្តនោ ឥច្ឆាវសេន លាភី, ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. អកិច្ឆលាភីតិ សុខេនេវ បច្ចនីកធម្មេ វិក្ខម្ភេត្វា សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. អកសិរលាភីតិ អកសិរានំ លាភី វិបុលានំ, យថាបរិច្ឆេទេន វុដ្ឋាតុំ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកច្ចោ ហិ លាភីយេវ ហោតិ, ន បន ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សក្កោតិ សមាបជ្ជិតុំ. ឯកច្ចោ សក្កោតិ តថាសមាបជ្ជិតុំ, បារិបន្ថិកេ ច បន កិច្ឆេន វិក្ខម្ភេតិ. ឯកច្ចោ តថា ច សមាបជ្ជតិ, បារិបន្ថិកេ ច អកិច្ឆេនេវ វិក្ខម្ភេតិ, ន សក្កោតិ នាឡិកយន្តំ វិយ យថាបរិច្ឆេទេយេវ វុដ្ឋាតុំ. យស្ស បន អយំ តិវិធាបិ សម្បទា អត្ថិ, សោ ‘‘អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី’’តិ វុច្ចតិ. អាសវានំ ខយាតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. ឯវមិធ សីលម្បិ ពាហុសច្ចម្បិ ខីណាសវស្សេវ សីលំ ពាហុសច្ចញ្ច, ឈានានិបិ ខីណាសវស្សេវ វឡញ្ជនកជ្ឈានានិ កថិតានិ. ‘‘អាសវានំ ខយា’’តិអាទីហិ បន អរហត្តំ កថិតំ. ផលេន ចេត្ថ មគ្គកិច្ចំ បកាសិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឧទ្ធតេនាតិ ឧទ្ធច្ចសហគតេន. សម្ផន្តិ បលាបកថំ. អសមាហិតសង្កប្បោតិ អដ្ឋបិតសង្កប្បោ. មគោតិ មគសទិសោ. អារាតិ ទូរេ. ថាវរេយ្យម្ហាតិ ថាវរភាវតោ. បាបទិដ្ឋីតិ លាមកទិដ្ឋិ. អនាទរោតិ អាទររហិតោ. សុតវាតិ សុតេន ឧបគតោ. បដិភានវាតិ ទុវិធេន បដិភានេន សមន្នាគតោ. បញ្ញាយត្ថំ វិបស្សតីតិ សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ ចតុន្នំ សច្ចានំ អត្ថំ វិនិវិជ្ឈិត្វា បស្សតិ. បារគូ សព្ពធម្មានន្តិ សព្ពេសំ ខន្ធាទិធម្មានំ បារំ គតោ, អភិញ្ញាបារគូ, បរិញ្ញាបារគូ, បហានបារគូ, ភាវនាបារគូ, សច្ឆិកិរិយាបារគូ, សមាបត្តិបារគូតិ ឯវំ ឆព្ពិធេន បារគមនេន សព្ពធម្មានំ បារំ បរិយោសានំ គតោ. អខិលោតិ រាគខិលាទិវិរហិតោ. បដិភានវាតិ ទុវិធេនេវ បដិភានេន សមន្នាគតោ. ព្រហ្មចរិយស្ស កេវលីតិ សកលព្រហ្មចរិយោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

៣. លោកសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ លោកោតិ ទុក្ខសច្ចំ. អភិសម្ពុទ្ធោតិ ញាតោ បច្ចក្ខោ កតោ. លោកស្មាតិ ទុក្ខសច្ចតោ. បហីនោតិ មហាពោធិមណ្ឌេ អរហត្តមគ្គញាណេន បហីនោ. តថាគតស្ស ភាវិតាតិ តថាគតេន ភាវិតា.

ឯវំ ឯត្តកេន ឋានេន ចតូហិ សច្ចេហិ អត្តនោ ពុទ្ធភាវំ កថេត្វា ឥទានិ តថាគតភាវំ កថេតុំ យំ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ ទិដ្ឋន្តិ រូបាយតនំ. សុតន្តិ សទ្ទាយតនំ. មុតន្តិ បត្វា គហេតព្ពតោ គន្ធាយតនំ រសាយតនំ ផោដ្ឋព្ពាយតនំ. វិញ្ញាតន្តិ សុខទុក្ខាទិ ធម្មារម្មណំ. បត្តន្តិ បរិយេសិត្វា វា អបរិយេសិត្វា វា បត្តំ. បរិយេសិតន្តិ បត្តំ វា អប្បត្តំ វា បរិយេសិតំ. អនុវិចរិតំ មនសាតិ ចិត្តេន អនុសញ្ចរិតំ.

តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធន្តិ ឥមិនា ឯតំ ទស្សេតិ – យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស នីលំ បីតកន្តិអាទិ រូបារម្មណំ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម រូបារម្មណំ ទិស្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោ’’តិ សព្ពំ តថាគតស្ស ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធំ. តថា យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស ភេរិសទ្ទោ មុទិង្គសទ្ទោតិអាទិ សទ្ទារម្មណំ សោតទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, មូលគន្ធោ តចគន្ធោតិអាទិ គន្ធារម្មណំ ឃានទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, មូលរសោ ខន្ធរសោតិអាទិ រសារម្មណំ ជិវ្ហាទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, កក្ខឡំ មុទុកន្តិអាទិ បថវីធាតុតេជោធាតុវាយោធាតុភេទំ ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ កាយទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ ផុសិត្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោ’’តិ សព្ពំ តថាគតស្ស ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធំ. តថា យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស សុខទុក្ខាទិភេទំ ធម្មារម្មណំ មនោទ្វារស្ស អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម ធម្មារម្មណំ វិជានិត្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោ’’តិ សព្ពំ តថាគតស្ស ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធំ. យញ្ហិ, ភិក្ខវេ, ឥមេសំ សព្ពសត្តានំ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ, តត្ថ តថាគតេន អទិដ្ឋំ វា អសុតំ វា អមុតំ វា អវិញ្ញាតំ វា នត្ថិ, ឥមស្ស បន មហាជនស្ស បរិយេសិត្វា អប្បត្តម្បិ អត្ថិ, អបរិយេសិត្វា អប្បត្តម្បិ អត្ថិ, បរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ, អបរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ, សព្ពម្បិ តថាគតស្ស អប្បត្តំ នាម នត្ថិ ញាណេន អសច្ឆិកតំ.

តស្មា តថាគតោតិ វុច្ចតីតិ យំ យថា លោកេន គតំ, តស្ស តថេវ គតត្តា តថាគតោតិ វុច្ចតិ. បាឡិយំ បន ‘‘អភិសម្ពុទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ គតសទ្ទេន ឯកត្ថំ. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ តថាគតោតិ និគមស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តស្ស យុត្តិ ឯកបុគ្គលវណ្ណនាយំ តថាគតសទ្ទវិត្ថារេ វុត្តាយេវ. អបិចេត្ថ អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ. ទក្ខតីតិ ទសោ. វសំ វត្តេតីតិ វសវត្តី.

សព្ពំ លោកំ អភិញ្ញាតិ តេធាតុកំ លោកសន្និវាសំ ជានិត្វា. សព្ពំ លោកេ យថាតថន្តិ តស្មិំ តេធាតុកលោកសន្និវាសេ យំកិញ្ចិ នេយ្យំ, សព្ពំ តំ យថាតថំ អវិបរីតំ ជានិត្វា. វិសំយុត្តោតិ ចតុន្នំ យោគានំ បហានេន វិសំយុត្តោ. អនូបយោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិឧបយេហិ វិរហិតោ. សព្ពាភិភូតិ រូបាទីនិ សព្ពារម្មណានិ អភិភវិត្វា ឋិតោ. ធីរោតិ ធិតិសម្បន្នោ. សព្ពគន្ថប្បមោចនោតិ សព្ពេ ចត្តារោបិ គន្ថេ មោចេត្វា ឋិតោ. ផុដ្ឋស្សាតិ ផុដ្ឋា អស្ស. ឥទញ្ច ករណត្ថេ សាមិវចនំ. បរមា សន្តីតិ និព្ពានំ. តញ្ហិ តេន ញាណផុសនេន ផុដ្ឋំ. តេនេវាហ – និព្ពានំ អកុតោភយន្តិ. អថ វា បរមាសន្តីតិ ឧត្តមា សន្តិ. កតរា សាតិ? និព្ពានំ. យស្មា បន និព្ពានេ កុតោចិ ភយំ នត្ថិ, តស្មា តំ អកុតោភយន្តិ វុច្ចតិ. វិមុត្តោ ឧបធិសង្ខយេតិ ឧបធិសង្ខយសង្ខាតេ និព្ពានេ តទារម្មណាយ ផលវិមុត្តិយា វិមុត្តោ. សីហោ អនុត្តរោតិ បរិស្សយានំ សហនដ្ឋេន កិលេសានញ្ច ហិំសនដ្ឋេន តថាគតោ អនុត្តរោ សីហោ នាម. ព្រហ្មន្តិ សេដ្ឋំ. ឥតីតិ ឯវំ តថាគតស្ស គុណេ ជានិត្វា. សង្គម្មាតិ សមាគន្ត្វា. តំ នមស្សន្តីតិ តំ តថាគតំ តេ សរណំ គតា នមស្សន្តិ. ឥទានិ យំ វទន្តា តេ នមស្សន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ទន្តោតិអាទិ វុត្តំ. តំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

៤. កាឡការាមសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថំ អត្ថុប្បត្តិយំ និក្ខិត្តំ. កតរាយ អត្ថុប្បត្តិយន្តិ? ទសពលគុណកថាយ. អនាថបិណ្ឌិកស្ស កិរ ធីតា ចូឡសុភទ្ទា ‘‘សាកេតនគរេ កាឡកសេដ្ឋិបុត្តស្ស គេហំ គច្ឆិស្សាមី’’តិ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អហំ មិច្ឆាទិដ្ឋិកកុលំ គច្ឆាមិ. សចេ តត្ថ សក្ការំ លភិស្សាមិ, ឯកស្មិំ បុរិសេ បេសិយមានេ បបញ្ចោ ភវិស្សតិ, មំ អាវជ្ជេយ្យាថ ភគវា’’តិ បដិញ្ញំ គហេត្វា អគមាសិ. សេដ្ឋិ ‘‘សុណិសា មេ អាគតា’’តិ មង្គលំ ករោន្តោវ ពហុំ ខាទនីយភោជនីយំ បដិយាទេត្វា បញ្ច អចេលកសតានិ និមន្តេសិ. សោ តេសុ និសិន្នេសុ ‘‘ធីតា មេ អាគន្ត្វា អរហន្តេ វន្ទតូ’’តិ ចូឡសុភទ្ទាយ បេសេសិ. អាគតផលា អរិយសាវិកា អរហន្តេតិ វុត្តមត្តេយេវ ‘‘លាភា វត មេ’’តិ ឧដ្ឋហិត្វា គតា តេ និស្សិរិកទស្សនេ អចេលកេ ទិស្វាវ ‘‘សមណា នាម ន ឯវរូបា ហោន្តិ, តាត, យេសំ នេវ អជ្ឈត្តំ ហិរី, ន ពហិទ្ធា ឱត្តប្បំ អត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘ន ឥមេ សមណា, ធីធី’’តិ ខេឡំ បាតេត្វា និវត្តិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គតា.

តតោ អចេលកា ‘‘មហាសេដ្ឋិ កុតោ តេ ឯវរូបា កាលកណ្ណី លទ្ធា, កិំ សកលជម្ពុទីបេ អញ្ញា ទារិកា នត្ថី’’តិ សេដ្ឋិំ បរិភាសិំសុ. សោ ‘‘អាចរិយា ជានិត្វា វា កតំ ហោតុ អជានិត្វា វា, អហមេត្ថ ជានិស្សាមី’’តិ អចេលកេ ឧយ្យោជេត្វា សុភទ្ទាយ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អម្ម, កស្មា ឯវរូបំ អកាសិ, កស្មា អរហន្តេ លជ្ជាបេសី’’តិ អាហ. តាត, អរហន្តា នាម ឯវរូបា ន ហោន្តីតិ. អថ នំ សោ អាហ –

‘‘កីទិសា សមណា តុយ្ហំ, ពាឡ្ហំ ខោ នេ បសំសសិ;

កិំសីលា កិំសមាចារា, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតា’’តិ.

សា អាហ –

‘‘សន្តិន្ទ្រិយា សន្តមនា, សន្តតេជា គុណមគ្គសណ្ឋិតា;

ឱក្ខិត្តចក្ខូ មិតភាណី, តាទិសា សមណា មម.

‘‘វសន្តិ វនមោគយ្ហ, នាគោ ឆេត្វាវ ពន្ធនំ;

ឯកកិយា អទុតិយា, តាទិសា សមណា មមា’’តិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា សេដ្ឋិស្ស បុរេ ឋត្វា តិណ្ណំ រតនានំ គុណំ កថេសិ. សេដ្ឋិ តស្សា វចនំ សុត្វា ‘‘យទិ ឯវំ, តវ សមណេ អានេត្វា មង្គលំ ករោមា’’តិ. សា បុច្ឆិ ‘‘កទា ករិស្សថ, តាតា’’តិ. សេដ្ឋិ ចិន្តេសិ – ‘‘កតិបាហច្ចយេនាតិ វុត្តេ បេសេត្វា បក្កោសាបេយ្យា’’តិ. អថ នំ ‘‘ស្វេ អម្មា’’តិ អាហ. សា សាយន្ហសមយេ ឧបរិបាសាទំ អារុយ្ហ មហន្តំ បុប្ផសមុគ្គំ គហេត្វា សត្ថុ គុណេ អនុស្សរិត្វា អដ្ឋ បុប្ផមុដ្ឋិយោ ទសពលស្ស វិស្សជ្ជេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ នមស្សមានា អដ្ឋាសិ. ឯវញ្ច អវច – ‘‘ភគវា ស្វេ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ. តានិ បុប្ផានិ គន្ត្វា ទសពលស្ស មត្ថកេ វិតានំ ហុត្វា អដ្ឋំសុ. សត្ថា អាវជ្ជេន្តោ តំ ការណំ អទ្ទស. ធម្មទេសនាបរិយោសានេ អនាថបិណ្ឌិកមហាសេដ្ឋិ ទសពលំ វន្ទិត្វា ‘‘ស្វេ, ភន្តេ, បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ មម គេហេ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. ចូឡសុភទ្ទាយ និមន្តិតម្ហ សេដ្ឋីតិ. ន, ភន្តេ, កញ្ចិ អាគតំ បស្សាមាតិ. អាម, សេដ្ឋិ, សទ្ធា បន ឧបាសិកា ទូរេ យោជនសតមត្ថកេបិ យោជនសហស្សមត្ថកេបិ ឋិតា ហិមវន្តោ វិយ បញ្ញាយតីតិ វត្វា –

‘‘ទូរេ សន្តោ បកាសេន្តិ, ហិមវន្តោវ បព្ពតោ;

អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តិ, រត្តិំ ខិត្តា យថា សរា’’តិ. (ធ. ប. ៣០៤) –

ឥមំ គាថមាហ. អនាថបិណ្ឌិកោ ‘‘ភន្តេ, មម, ធីតុ សង្គហំ ករោថា’’តិ វន្ទិត្វា បក្កាមិ.

សត្ថា អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘អហំ, អានន្ទ, សាកេតំ គមិស្សាមិ, បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ សលាកំ ទេហិ. ទទន្តោ ច ឆឡភិញ្ញានំយេវ ទទេយ្យាសី’’តិ. ថេរោ តថា អកាសិ. ចូឡសុភទ្ទា រត្តិភាគសមនន្តរេ ចិន្តេសិ – ‘‘ពុទ្ធា នាម ពហុកិច្ចា ពហុករណីយា, មំ សល្លក្ខេយ្យ វា ន វា, កិំ នុ ខោ ករិស្សាមី’’តិ. តស្មិំ ខណេ វេស្សវណោ មហារាជា ចូឡសុភទ្ទាយ កថេសិ – ‘‘ភទ្ទេ, មា ខោ ត្វំ វិមនា អហោសិ, មា ទុម្មនា. អធិវុត្ថំ តេ ភគវតា ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ. សា តុដ្ឋបហដ្ឋា ទានមេវ សំវិទហិ. សក្កោបិ ខោ ទេវរាជា វិស្សកម្មំ អាមន្តេសិ – ‘‘តាត, ទសពលោ ចូឡសុភទ្ទាយ សន្តិកំ សាកេតនគរំ គច្ឆិស្សតិ, បញ្ច កូដាគារសតានិ មាបេហី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. សត្ថា បញ្ចហិ ឆឡភិញ្ញសតេហិ បរិវុតោ កូដាគារយានេន មណិវណ្ណំ អាកាសំ វិលិខន្តោ វិយ សាកេតនគរំ អគមាសិ.

សុភទ្ទា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ ទត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ សសុរបក្ខោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ, សាធុ តេសំ អនុច្ឆវិកធម្មំ កថេថា’’តិ. សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. កាឡកសេដ្ឋិ សោតាបន្នោ ហុត្វា អត្តនោ ឧយ្យានំ ទសពលស្ស អទាសិ. អចេលកា ‘‘អម្ហាកំ បឋមំ ទិន្ន’’ន្តិ និក្ខមិតុំ ន ឥច្ឆន្តិ. ‘‘គច្ឆថ នីហរិតព្ពនិយាមេន តេ នីហរថា’’តិ សព្ពេ នីហរាបេត្វា តត្ថេវ សត្ថុ វិហារំ ការេត្វា ព្រហ្មទេយ្យំ កត្វា ឧទកំ បាតេសិ. សោ កាឡកេន ការិតតាយ កាឡការាមោ នាម ជាតោ. ភគវា តស្មិំ សមយេ តត្ថ វិហរតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សាកេតេ វិហរតិ កាឡការាមេ’’តិ.

ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ. តេ កិរ សាកេតនគរវាសិនោ កុលបុត្តា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ឧបដ្ឋានសាលាយ និសិន្នា ‘‘អហោ ពុទ្ធគុណា នាម មហន្តា, ឯវរូបំ នាម មិច្ឆាទិដ្ឋិកំ កាឡកសេដ្ឋិំ ទិដ្ឋិតោ មោចេត្វា សោតាបត្តិផលំ បាបេត្វា សកលនគរំ សត្ថារា ទេវលោកសទិសំ កត’’ន្តិ ទសពលស្ស គុណំ កថេន្តិ. សត្ថា តេសំ គុណំ កថេន្តានំ ចិត្តំ ឧបបរិក្ខិត្វា – ‘‘មយិ គតេ មហតី ទេសនា សមុដ្ឋិស្សតិ, ទេសនាបរិយោសានេ ច ឥមេ បញ្ចសតា ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិស្សន្តិ, មហាបថវី ឧទកបរិយន្តំ កត្វា កម្បិស្សតី’’តិ ធម្មសភំ គន្ត្វា បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ តេ ភិក្ខូ អាទិំ កត្វា យំ, ភិក្ខវេ, សទេវកស្ស លោកស្សាតិ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. ឯវមិទំ សុត្តំ គុណកថាយ និក្ខិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ‘‘តមហំ ជានាមី’’តិ បទបរិយោសានេ មហាបថវី ឧទកបរិយន្តំ កត្វា អកម្បិត្ថ. អព្ភញ្ញាសិន្តិ អភិអញ្ញាសិំ, ជានិន្តិ អត្ថោ. វិទិតន្តិ បាកដំ កត្វា ញាតំ. ឥមិនា ឯតំ ទស្សេតិ – អញ្ញេ ជានន្តិយេវ, មយា បន បាកដំ កត្វា វិទិតន្តិ. ឥមេហិ តីហិ បទេហិ សព្ពញ្ញុតភូមិ នាម កថិតា. តំ តថាគតោ ន ឧបដ្ឋាសីតិ តំ ឆទ្វារិកំ អារម្មណំ តថាគតោ តណ្ហាយ វា ទិដ្ឋិយា វា ន ឧបដ្ឋាសិ ន ឧបគញ្ឆិ. អយញ្ហិ បស្សតិ ភគវា ចក្ខុនា រូបំ, ឆន្ទរាគោ ភគវតោ នត្ថិ, សុវិមុត្តចិត្តោ សោ ភគវា. សុណាតិ ភគវា សោតេន សទ្ទំ. ឃាយតិ ភគវា ឃានេន គន្ធំ. សាយតិ ភគវា ជិវ្ហាយ រសំ. ផុសតិ ភគវា កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ. វិជានាតិ ភគវា មនសា ធម្មំ, ឆន្ទរាគោ ភគវតោ នត្ថិ, សុវិមុត្តចិត្តោ សោ ភគវា. តេន វុត្តំ – ‘‘តំ តថាគតោ ន ឧបដ្ឋាសី’’តិ. ឥមិនា បទេន ខីណាសវភូមិ កថិតាតិ វេទិតព្ពា.

តំ មមស្ស មុសាតិ តំ មេ វចនំ មុសាវាទោ នាម ភវេយ្យ. តំ បស្ស តាទិសមេវាតិ តម្បិ មុសាវាទោ ភវេយ្យ. តំ មមស្ស កលីតិ តំ វចនំ មយ្ហំ ទោសោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា សច្ចភូមិ នាម កថិតាតិ វេទិតព្ពា.

ទដ្ឋា ទដ្ឋព្ពន្តិ ទិស្វា ទដ្ឋព្ពំ. ទិដ្ឋំ ន មញ្ញតីតិ តំ ទិដ្ឋំ រូបាយតនំ ‘‘អហំ មហាជនេន ទិដ្ឋមេវ បស្សាមី’’តិ តណ្ហាមានទិដ្ឋីហិ ន មញ្ញតិ. អទិដ្ឋំ ន មញ្ញតីតិ ‘‘អហំ មហាជនេន អទិដ្ឋមេវ ឯតំ បស្សាមី’’តិ ឯវម្បិ តណ្ហាទីហិ មញ្ញនាហិ ន មញ្ញតិ. ទដ្ឋព្ពំ ន មញ្ញតីតិ ‘‘មហាជនេន ទិដ្ឋំ បស្សាមី’’តិ ឯវម្បិ តាហិ មញ្ញនាហិ ន មញ្ញតិ. ទដ្ឋព្ពញ្ហិ អទិដ្ឋម្បិ ហោតិយេវ. ឯវរូបានិ ហិ វចនានិ តីសុបិ កាលេសុ លព្ភន្តិ, តេនស្ស អត្ថោ វុត្តោ. ទដ្ឋារំ ន មញ្ញតីតិ បស្សិតារំ ឯកសត្តំ នាម តាហិ មញ្ញនាហិ ន មញ្ញតីតិ អត្ថោ. សេសដ្ឋានេសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមិនា ឯត្តកេន ឋានេន សុញ្ញតាភូមិ នាម កថិតា.

ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេតិ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ. តាទីយេវ តាទីតិ តាទិតា នាម ឯកសទិសតា. តថាគតោ ច យាទិសោ លាភាទីសុ, តាទិសោវ អលាភាទីសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘លាភេបិ តាទី, អលាភេបិ តាទី. យសេបិ តាទី, អយសេបិ តាទី. និន្ទាយបិ តាទី, បសំសាយបិ តាទី. សុខេបិ តាទី, ទុក្ខេបិ តាទី’’តិ (មហានិ. ៣៨, ១៩២). ឥមាយ តាទិតាយ តាទី. តម្ហា ច បន តាទិម្ហាតិ តតោ តថាគតតាទិតោ អញ្ញោ ឧត្តរិតរោ វា បណីតតរោ វា តាទី នត្ថីតិ ឯត្តាវតា តាទិភូមិ នាម កថិតា. ឥមាហិ បញ្ចភូមីហិ ទេសនំ និដ្ឋាបេន្តស្ស បញ្ចសុបិ ឋានេសុ មហាបថវី សក្ខិភាវេន អកម្បិត្ថ. ទេសនាបរិយោសានេ តេ បញ្ចសតេ អធុនាបព្ពជិតេ កុលបុត្តេ អាទិំ កត្វា តំ ឋានំ បត្តានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុរាសីតិ បាណសហស្សានិ អមតបានំ បិវិំសុ.

ភគវាបិ សុត្តំ និដ្ឋាបេត្វា គាថាហិ កូដំ គណ្ហន្តោ យំកិញ្ចីតិអាទិមាហ. តត្ថ អជ្ឈោសិតំ សច្ចមុតំ បរេសន្តិ បរេសំ សទ្ធាយ បរបត្តិយាយនាយ សច្ចមុតន្តិ មញ្ញិត្វា អជ្ឈោសិតំ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបេត្វា គហិតំ. សយសំវុតេសូតិ សយមេវ សំវរិត្វា បិយាយិត្វា គហិតគហណេសុ, ទិដ្ឋិគតិកេសូតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិគតិកា ហិ សយំ សំវុតាតិ វុច្ចន្តិ. សច្ចំ មុសា វាបិ បរំ ទហេយ្យាតិ តេសុ សយំ សំវុតសង្ខាតេសុ ទិដ្ឋិគតិកេសុ តថាគតោ តាទី តេសំ ឯកម្បិ វចនំ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ឯវំ សច្ចំ មុសា វាបិ បរំ ឧត្តមំ កត្វា ន ឱទហេយ្យ, ន សទ្ទហេយ្យ, ន បត្តិយាយេយ្យ. ឯតញ្ច សល្លន្តិ ឯតំ ទិដ្ឋិសល្លំ. បដិកច្ច ទិស្វាតិ បុរេតរំ ពោធិមូលេយេវ ទិស្វា. វិសត្តាតិ លគ្គា លគិតា បលិពុទ្ធា. ជានាមិ បស្សាមិ តថេវ ឯតន្តិ យថាយំ បជា អជ្ឈោសិតា គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបេត្វា វិសត្តា លគ្គា លគិតា, ឯវំ អហម្បិ ជានាមិ បស្សាមិ. តថា ឯវំ យថា ឯតាយ បជាយ គហិតន្តិ ឯវំ អជ្ឈោសិតំ នត្ថិ តថាគតានន្តិ អត្ថោ.

៥. ព្រហ្មចរិយសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ ជនកុហនត្ថន្តិ តីហិ កុហនវត្ថូហិ ជនស្ស កុហនត្ថាយ. ន ជនលបនត្ថន្តិ ន ជនស្ស ឧបលាបនត្ថំ. ន លាភសក្ការសិលោកានិសំសត្ថន្តិ ន ចីវរាទិថុតិវចនត្ថំ. ន ឥតិវាទប្បមោក្ខានិសំសត្ថន្តិ ន តេន តេន ការណេន កតវាទានិសំសត្ថំ, ន វាទស្ស បមោក្ខានិសំសត្ថំ. ន ឥតិ មំ ជនោ ជានាតូតិ ន ‘‘ឯវំ កិរ ឯស ភិក្ខុ, ឯវំ កិរ ឯស ភិក្ខូ’’តិ ជនស្ស ជាននត្ថាយ. សំវរត្ថន្តិ បញ្ចហិ សំវរេហិ សំវរណត្ថាយ. បហានត្ថន្តិ តីហិ បហានេហិ បជហនត្ថាយ. វិរាគត្ថន្តិ រាគាទីនំ វិរជ្ជនត្ថាយ. និរោធត្ថន្តិ តេសំយេវ និរុជ្ឈនត្ថាយ. អនីតិហន្តិ ឥតិហបរិវជ្ជិតំ, អបរបត្តិយន្តិ អត្ថោ. និព្ពានោគធគាមិនន្តិ និព្ពានស្ស អន្តោគាមិនំ. មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ហិ និព្ពានំ អារម្មណំ ករិត្វា និព្ពានស្ស អន្តោយេវ វត្តតិ បវត្តតិ. បដិបជ្ជន្តីតិ ទុវិធម្បិ បដិបជ្ជន្តិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថេត្វា គាថាសុ វិវដ្ដមេវ កថិតំ.

៦. កុហសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ កុហាតិ កុហកា. ថទ្ធាតិ កោធេន ច មានេន ច ថទ្ធា. លបាតិ ឧបលាបកា. សិង្គីតិ ‘‘តត្ថ កតមំ សិង្គំ, យំ សិង្គំ សិង្គារតា ចាតុរតា ចាតុរិយំ បរិក្ខត្តតា បារិក្ខត្តិយ’’ន្តិ (វិភ. ៨៥២) ឯវំ វុត្តេហិ សិង្គសទិសេហិ បាកដកិលេសេហិ សមន្នាគតា. ឧន្នឡាតិ ឧគ្គតនឡា តុច្ឆមានំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតា. អសមាហិតាតិ ចិត្តេកគ្គមត្តស្សាបិ អលាភិនោ. ន មេ តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មាមកាតិ តេ មយ្ហំ ភិក្ខូ មម សន្តកា ន ហោន្តិ. ‘‘តេ មយ្ហ’’ន្តិ ឥទំ បន សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតត្តា វុត្តំ. តេ ខោ មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មាមកាតិ ឥធាបិ មេតិ អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតត្តា វទតិ, សម្មាបដិបន្នត្តា បន ‘‘មាមកា’’តិ អាហ. វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តីតិ សីលាទីហិ គុណេហិ វឌ្ឍនតោ វុទ្ធិំ, និច្ចលភាវេន វិរូឡ្ហិំ, សព្ពត្ថ បត្ថដតាយ វេបុល្លំ បាបុណន្តិ. តេ បនេតេ យាវ អរហត្តមគ្គា វិរុហន្តិ, អរហត្តផលំ បត្តេ វិរូឡ្ហា នាម ហោន្តិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេបិ គាថាសុបិ វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិតំ.

៧. សន្តុដ្ឋិសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ អប្បានីតិ បរិត្តានិ. សុលភានីតិ សុខេន លទ្ធព្ពានិ, យត្ថ កត្ថចិ សក្កា ហោន្តិ លភិតុំ. អនវជ្ជានីតិ និទ្ទោសានិ. បិណ្ឌិយាលោបភោជនន្តិ ជង្ឃាបិណ្ឌិយពលេន ចរិត្វា អាលោបមត្តំ លទ្ធំ ភោជនំ. បូតិមុត្តន្តិ យំកិញ្ចិ មុត្តំ. យថា ហិ សុវណ្ណវណ្ណោបិ កាយោ បូតិកាយោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ អភិនវម្បិ មុត្តំ បូតិមុត្តមេវ.

វិឃាតោតិ វិគតឃាតោ, ចិត្តស្ស ទុក្ខំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ទិសា នប្បដិហញ្ញតីតិ យស្ស ហិ ‘‘អសុកដ្ឋានំ នាម គតោ ចីវរាទីនិ លភិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ទិសា បដិហញ្ញតិ នាម. យស្ស ឯវំ ន ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស នប្បដិហញ្ញតិ នាម. ធម្មាតិ បដិបត្តិធម្មា. សាមញ្ញស្សានុលោមិកាតិ សមណធម្មស្ស អនុលោមា. អធិគ្គហិតាតិ សព្ពេតេ តុដ្ឋចិត្តស្ស ភិក្ខុនោ អធិគ្គហិតា ហោន្តិ អន្តោគតា ន បរិពាហិរាតិ.

៨. អរិយវំសសុត្តវណ្ណនា

២៨. អដ្ឋមស្ស អជ្ឈាសយិកោ និក្ខេបោ. ឥមំ កិរ មហាអរិយវំសសុត្តន្តំ ភគវា ជេតវនមហាវិហារេ ធម្មសភាយំ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ អត្តនោបិ បរបុគ្គលានម្បិ អជ្ឈាសយវសេន បរិវារេត្វា និសិន្នានិ ចត្តាលីស ភិក្ខុសហស្សានិ, ‘‘ភិក្ខវេ’’តិ អាមន្តេត្វា ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អរិយវំសាតិ អារភិ. តត្ថ អរិយវំសាតិ អរិយានំ វំសា. យថា ហិ ខត្តិយវំសោ ព្រាហ្មណវំសោ វេស្សវំសោ សុទ្ទវំសោ សមណវំសោ កុលវំសោ រាជវំសោ, ឯវំ អយម្បិ អដ្ឋមោ អរិយវំសោ អរិយតន្តិ អរិយបវេណី នាម ហោតិ. សោ ខោ បនាយំ អរិយវំសោ ឥមេសំ វំសានំ មូលគន្ធាទីនំ កាឡានុសារិគន្ធាទយោ វិយ អគ្គមក្ខាយតិ.

កេ បន តេ អរិយា, យេសំ ឯតេ វំសាតិ? អរិយា វុច្ចន្តិ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច តថាគតសាវកា ច, ឯតេសំ អរិយានំ វំសាតិ អរិយវំសា. ឥតោ បុព្ពេ ហិ សតសហស្សកប្បាធិកានំ ចតុន្នំ អសង្ខ្យេយ្យានំ មត្ថកេ តណ្ហង្ករោ, មេធង្ករោ, សរណង្ករោ, ទីបង្ករោតិ ចត្តារោ ពុទ្ធា ឧប្បន្នា, តេ អរិយា, តេសំ អរិយានំ វំសាតិ អរិយវំសា. តេសំ ពុទ្ធានំ បរិនិព្ពានតោ អបរភាគេ អសង្ខ្យេយ្យំ អតិក្កមិត្វា កោណ្ឌញ្ញោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ…បេ… ឥមស្មិំ កប្បេ កកុសន្ធោ, កោណាគមនោ, កស្សបោ, អម្ហាកំ ភគវា គោតមោតិ ចត្តារោ ពុទ្ធា ឧប្បន្នា, តេសំ អរិយានំ វំសាតិ អរិយវំសា. អបិច អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ សព្ពពុទ្ធ-បច្ចេកពុទ្ធ-ពុទ្ធសាវកានំ អរិយានំ វំសាតិ អរិយវំសា.

តេ ខោ បនេតេ អគ្គញ្ញា អគ្គាតិ ជានិតព្ពា, រត្តញ្ញា ទីឃរត្តំ បវត្តាតិ ជានិតព្ពា, វំសញ្ញា វំសាតិ ជានិតព្ពា. បោរាណា ន អធុនុប្បត្តិកា. អសំកិណ្ណា អវិកិណ្ណា អនបនីតា. អសំកិណ្ណបុព្ពា អតីតពុទ្ធេហិបិ ន សំកិណ្ណបុព្ពា, ‘‘កិ ឥមេហី’’តិ ន អបនីតបុព្ពា. ន សំកីយន្តីតិ ឥទានិបិ ន អបនីយន្តិ. ន សំកីយិស្សន្តីតិ អនាគតពុទ្ធេហិបិ ន អបនីយិស្សន្តិ. យេ លោកេ វិញ្ញូ សមណព្រាហ្មណា, តេហិ អប្បដិកុដ្ឋា, សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ អនិន្ទិតា អគរហិតា.

សន្តុដ្ឋោ ហោតីតិ បច្ចយសន្តោសវសេន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ. ឥតរីតរេនាតិ ន ថូលសុខុមលូខបណីតថិរជិណ្ណានំ យេន កេនចិ, អថ ខោ យថាលទ្ធាទីនំ ឥតរីតរេន យេន កេនចិ សន្តុដ្ឋោ ហោតីតិ អត្ថោ. ចីវរស្មិញ្ហិ តយោ សន្តោសា យថាលាភសន្តោសោ យថាពលសន្តោសោ យថាសារុប្បសន្តោសោតិ. បិណ្ឌបាតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តេសំ វិត្ថារកថា ‘‘សន្តុដ្ឋស្ស, ភិក្ខវេ, អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ឥមស្មិំ សុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. ឥតិ ឥមេ តយោ សន្តោសេ សន្ធាយ ‘‘សន្តុដ្ឋោ ហោតិ ឥតរីតរេន ចីវរេន, យថាលទ្ធាទីសុ យេន កេនចិ ចីវរេន សន្តុដ្ឋោ ហោតី’’តិ វុត្តំ.

ឯត្ថ ច ចីវរំ ជានិតព្ពំ, ចីវរក្ខេត្តំ ជានិតព្ពំ, បំសុកូលំ ជានិតព្ពំ, ចីវរសន្តោសោ ជានិតព្ពោ, ចីវរប្បដិសំយុត្តានិ ធុតង្គានិ ជានិតព្ពានិ. តត្ថ ចីវរំ ជានិតព្ពន្តិ ខោមាទីនិ ឆ ចីវរានិ ទុកូលាទីនិ ឆ អនុលោមចីវរានិ ជានិតព្ពានិ. ឥមានិ ទ្វាទស កប្បិយចីវរានិ. កុសចីរំ, វាកចីរំ, ផលកចីរំ, កេសកម្ពលំ, វាឡកម្ពលំ, បោត្ថកោ, ចម្មំ, ឧលូកបក្ខំ, រុក្ខទុស្សំ, លតាទុស្សំ, ឯរកទុស្សំ, កទលិទុស្សំ, វេឡុទុស្សន្តិ ឯវមាទីនិ បន អកប្បិយចីវរានិ.

ចីវរក្ខេត្តន្តិ ‘‘សង្ឃតោ វា គណតោ វា ញាតិតោ វា មិត្តតោ វា អត្តនោ វា ធនេន, បំសុកូលំ វា’’តិ ឯវំ ឧប្បជ្ជនតោ ឆ ខេត្តានិ, អដ្ឋន្នញ្ច មាតិកានំ វសេន អដ្ឋ ខេត្តានិ ជានិតព្ពានិ.

បំសុកូលន្តិ សោសានិកំ, បាបណិកំ, រថិយំ, សង្ការកូដកំ, សោត្ថិយំ, សិនានំ, តិត្ថំ, គតបច្ចាគតំ, អគ្គិទឌ្ឍំ, គោខាយិតំ, ឧបចិកខាយិតំ, ឧន្ទូរខាយិតំ, អន្តច្ឆិន្នំ, ទសច្ឆិន្នំ, ធជាហដំ, ថូបំ, សមណចីវរំ, សាមុទ្ទិយំ, អាភិសេកិយំ, បន្ថិកំ, វាតាហដំ, ឥទ្ធិមយំ, ទេវទត្តិយន្តិ តេវីសតិ បំសុកូលានិ វេទិតព្ពានិ. ឯត្ថ ច សោត្ថិយន្តិ គព្ភមលហរណំ. គតបច្ចាគតន្តិ មតកសរីរំ បារុបិត្វា សុសានំ នេត្វា អានីតចីវរំ. ធជាហដន្តិ ធជំ ឧស្សាបេត្វា តតោ អានីតំ. ថូបន្តិ វម្មិកេ បូជិតចីវរំ. សាមុទ្ទិយន្តិ សមុទ្ទវីចីហិ ថលំ បាបិតំ. បន្ថិកន្តិ បន្ថំ គច្ឆន្តេហិ ចោរភយេន បាសាណេហិ កោដ្ដេត្វា បារុតចីវរំ. ឥទ្ធិមយន្តិ ឯហិភិក្ខុចីវរំ. សេសំ បាកដមេវាតិ.

ចីវរសន្តោសោតិ វីសតិ ចីវរសន្តោសា – ចីវរេ វិតក្កសន្តោសោ, គមនសន្តោសោ, បរិយេសនសន្តោសោ, បដិលាភសន្តោសោ, មត្តបដិគ្គហណសន្តោសោ, លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោសោ, យថាលាភសន្តោសោ, យថាពលសន្តោសោ, យថាសារុប្បសន្តោសោ, ឧទកសន្តោសោ, ធោវនសន្តោសោ, ករណសន្តោសោ, បរិមាណសន្តោសោ, សុត្តសន្តោសោ, សិព្ពនសន្តោសោ, រជនសន្តោសោ, កប្បសន្តោសោ, បរិភោគសន្តោសោ, សន្និធិបរិវជ្ជនសន្តោសោ, វិស្សជ្ជនសន្តោសោតិ.

តត្ថ សាទកភិក្ខុនា តេមាសំ និពទ្ធវាសំ វសិត្វា ឯកមាសមត្តំ វិតក្កេតុំ វដ្ដតិ. សោ ហិ បវារេត្វា ចីវរមាសេ ចីវរំ ករោតិ, បំសុកូលិកោ អឌ្ឍមាសេនេវ ករោតិ. ឥទំ មាសឌ្ឍមាសមត្តំ វិតក្កនំ វិតក្កសន្តោសោ នាម. វិតក្កសន្តោសេន បន សន្តុដ្ឋេន ភិក្ខុនា បាចីនខណ្ឌរាជិវាសិកបំសុកូលិកត្ថេរសទិសេន ភវិតព្ពំ.

ថេរោ កិរ ‘‘ចេតិយបព្ពតវិហារេ ចេតិយំ វន្ទិស្សាមី’’តិ អាគតោ ចេតិយំ វន្ទិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ ចីវរំ ជិណ្ណំ, ពហូនំ វសនដ្ឋានេ លភិស្សាមី’’តិ. សោ មហាវិហារំ គន្ត្វា សង្ឃត្ថេរំ ទិស្វា វសនដ្ឋានំ បុច្ឆិត្វា តត្ថ វុត្ថោ បុនទិវសេ ចីវរំ អាទាយ អាគន្ត្វា ថេរំ វន្ទិ. ថេរោ ‘‘កិំ, អាវុសោ’’តិ អាហ. គាមទ្វារំ, ភន្តេ, គមិស្សាមីតិ. អហម្បាវុសោ, គមិស្សាមីតិ. សាធុ, ភន្តេតិ គច្ឆន្តោ មហាពោធិទ្វារកោដ្ឋកេ ឋត្វា ‘‘បុញ្ញវន្តានំ វសនដ្ឋានេ មនាបំ លភិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អបរិសុទ្ធោ មេ វិតក្កោ’’តិ តតោវ បដិនិវត្តិ. បុនទិវសេ អម្ពង្គណសមីបតោ, បុនទិវសេ មហាចេតិយស្ស ឧត្តរទ្វារតោ តត្ថេវ បដិនិវត្តិត្វា ចតុត្ថទិវសេ ថេរស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. ថេរោ ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុនោ វិតក្កោ ន បរិសុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ចីវរំ គហេត្វា តេន សទ្ធិំយេវ បញ្ហំ បុច្ឆមានោ គាមំ បាវិសិ. តញ្ច រត្តិំ ឯកោ មនុស្សោ ឧច្ចារបលិពុទ្ធោ សាដកេយេវ វច្ចំ កត្វា តំ សង្ការដ្ឋានេ ឆឌ្ឌេសិ. បំសុកូលិកត្ថេរោ តំ នីលមក្ខិកាហិ សម្បរិកិណ្ណំ ទិស្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេសិ. មហាថេរោ ‘‘កិំ, អាវុសោ, សង្ការដ្ឋានស្ស អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហាសី’’តិ. នាហំ, ភន្តេ, សង្ការដ្ឋានស្ស អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហាមិ, មយ្ហំ បិតុ ទសពលស្ស បគ្គណ្ហាមិ, បុណ្ណទាសិយា សរីរំ បារុបិត្វា ឆឌ្ឌិតំ បំសុកូលំ តុម្ពមត្តេ បាណកេ វិធុនិត្វា សុសានតោ គណ្ហន្តេន ទុក្ករតរំ កតំ, ភន្តេតិ. មហាថេរោ ‘‘បរិសុទ្ធោ វិតក្កោ បំសុកូលិកស្សា’’តិ ចិន្តេសិ. បំសុកូលិកត្ថេរោបិ តស្មិំយេវ ឋានេ ឋិតោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា តីណិ ផលានិ បត្តោ តំ សាដកំ គហេត្វា ចីវរំ កត្វា បារុបិត្វា បាចីនខណ្ឌរាជិំ គន្ត្វា អគ្គផលំ អរហត្តំ បាបុណិ.

ចីវរត្ថាយ គច្ឆន្តស្ស បន ‘‘កត្ថ លភិស្សាមី’’តិ អចិន្តេត្វា កម្មដ្ឋានសីសេនេវ គមនំ គមនសន្តោសោ នាម. បរិយេសន្តស្ស បន យេន វា តេន វា សទ្ធិំ អបរិយេសិត្វា លជ្ជិំ បេសលំ ភិក្ខុំ គហេត្វា បរិយេសនំ បរិយេសនសន្តោសោ នាម. ឯវំ បរិយេសន្តស្ស អាហរិយមានំ ចីវរំ ទូរតោ ទិស្វា ‘‘ឯតំ មនាបំ ភវិស្សតិ, ឯតំ អមនាប’’ន្តិ ឯវំ អវិតក្កេត្វា ថូលសុខុមាទីសុ យថាលទ្ធេនេវ សន្តុស្សនំ បដិលាភសន្តោសោ នាម. ឯវំ លទ្ធំ គណ្ហន្តស្សាបិ ‘‘ឯត្តកំ ទុបដ្ដស្ស ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ ឯកបដ្ដស្សា’’តិ អត្តនោ បហោនកមត្តេនេវ សន្តុស្សនំ មត្តបដិគ្គហណសន្តោសោ នាម. ចីវរំ បរិយេសន្តស្ស បន ‘‘អសុកស្ស ឃរទ្វារេ មនាបំ លភិស្សាមី’’តិ អចិន្តេត្វា ទ្វារបដិបាដិយា ចរណំ លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោសោ នាម.

លូខបណីតេសុ យេន កេនចិ យាបេតុំ សក្កោន្តស្ស យថាលទ្ធេនេវ យាបនំ យថាលាភសន្តោសោ នាម. អត្តនោ ថាមំ ជានិត្វា យេន យាបេតុំ សក្កោតិ, តេន យាបនំ យថាពលសន្តោសោ នាម. មនាបំ អញ្ញស្ស ទត្វា អត្តនា យេន កេនចិ យាបនំ យថាសារុប្បសន្តោសោ នាម.

‘‘កត្ថ ឧទកំ មនាបំ, កត្ថ អមនាប’’ន្តិ អវិចារេត្វា យេន កេនចិ ធោវនូបគេន ឧទកេន ធោវនំ ឧទកសន្តោសោ នាម. បណ្ឌុមត្តិកគេរុកបូតិបណ្ណរសកិលិដ្ឋានិ បន ឧទកានិ វជ្ជេតុំ វដ្ដតិ. ធោវន្តស្ស បន មុគ្គរាទីហិ អបហរិត្វា ហត្ថេហិ មទ្ទិត្វា ធោវនំ ធោវនសន្តោសោ នាម. តថា អសុជ្ឈន្តំ បណ្ណានិ បក្ខិបិត្វា តាបិតឧទកេនាបិ ធោវិតុំ វដ្ដតិ. ឯវំ ធោវិត្វា ករោន្តស្ស ‘‘ឥទំ ថូលំ, ឥទំ សុខុម’’ន្តិ អកោបេត្វា បហោនកនីហារេនេវ ករណំ ករណសន្តោសោ នាម. តិមណ្ឌលបតិច្ឆាទនមត្តស្សេវ ករណំ បរិមាណសន្តោសោ នាម. ចីវរករណត្ថាយ បន មនាបំ សុត្តំ បរិយេសិស្សាមីតិ អវិចារេត្វា រថិកាទីសុ វា ទេវដ្ឋានេ វា អាហរិត្វា បាទមូលេ វា ឋបិតំ យំកិញ្ចិទេវ សុត្តំ គហេត្វា ករណំ សុត្តសន្តោសោ នាម.

កុសិពន្ធនកាលេ បន អង្គុលមត្តេ សត្ត វារេ ន វិជ្ឈិតព្ពំ. ឯវំ ករោន្តស្ស ហិ យោ ភិក្ខុ សហាយោ ន ហោតិ, តស្ស វត្តភេទោបិ នត្ថិ. តិវង្គុលមត្តេ បន សត្ត វារេ វិជ្ឈិតព្ពំ. ឯវំ ករោន្តស្ស មគ្គប្បដិបន្នេនាបិ សហាយេន ភវិតព្ពំ. យោ ន ហោតិ, តស្ស វត្តភេទោ. អយំ សិព្ពនសន្តោសោ នាម. រជន្តេន បន កាឡកច្ឆកាទីនិ បរិយេសន្តេន ន ចរិតព្ពំ, សោមវក្កលាទីសុ យំ លភតិ, តេន រជិតព្ពំ. អលភន្តេន បន មនុស្សេហិ អរញ្ញេ វាកំ គហេត្វា ឆឌ្ឌិតរជនំ វា ភិក្ខូហិ បចិត្វា ឆឌ្ឌិតកសដំ វា គហេត្វា រជិតព្ពំ. អយំ រជនសន្តោសោ នាម. នីលកទ្ទមកាឡសាមេសុ យំកិញ្ចិ គហេត្វា ហត្ថិបិដ្ឋេ និសិន្នស្ស បញ្ញាយមានកប្បករណំ កប្បសន្តោសោ នាម.

ហិរិកោបីនប្បដិច្ឆាទនមត្តវសេន បរិភុញ្ជនំ បរិភោគសន្តោសោ នាម. ទុស្សំ បន លភិត្វា សុត្តំ វា សូចិំ វា ការកំ វា អលភន្តេន ឋបេតុំ វដ្ដតិ, លភន្តេន ន វដ្ដតិ. កតម្បិ សចេ អន្តេវាសិកាទីនំ ទាតុកាមោ ហោតិ, តេ ច អសន្និហិតា, យាវ អាគមនា ឋបេតុំ វដ្ដតិ. អាគតមត្តេសុ ទាតព្ពំ. ទាតុំ អសក្កោន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពំ. អញ្ញស្មិំ ចីវរេ សតិ បច្ចត្ថរណម្បិ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិ. អនធិដ្ឋិតមេវ ហិ សន្និធិ ហោតិ, អធិដ្ឋិតំ ន ហោតីតិ មហាសីវត្ថេរោ អាហ. អយំ សន្និធិបរិវជ្ជនសន្តោសោ នាម. វិស្សជ្ជេន្តេន បន ន មុខំ ឱលោកេត្វា ទាតព្ពំ, សារណីយធម្មេ ឋត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពន្តិ អយំ វិស្សជ្ជនសន្តោសោ នាម.

ចីវរប្បដិសំយុត្តានិ ធុតង្គានិ នាម បំសុកូលិកង្គញ្ចេវ តេចីវរិកង្គញ្ច. តេសំ វិត្ថារកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២៤-២៥) វេទិតព្ពា. ឥតិ ចីវរសន្តោសមហាអរិយវំសំ បូរយមានោ ភិក្ខុ ឥមានិ ទ្វេ ធុតង្គានិ គោបេតិ. ឥមានិ គោបេន្តោ ចីវរសន្តោសមហាអរិយវំសវសេន សន្តុដ្ឋោ ហោតីតិ.

វណ្ណវាទីតិ ឯកោ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, សន្តោសស្ស វណ្ណំ ន កថេតិ. ឯកោ ន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, សន្តោសស្ស វណ្ណំ កថេតិ. ឯកោ នេវ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, ន សន្តោសស្ស វណ្ណំ កថេតិ. ឯកោ សន្តុដ្ឋោ ចេវ ហោតិ, សន្តោសស្ស ច វណ្ណំ កថេតិ. តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតរីតរចីវរសន្តុដ្ឋិយា ច វណ្ណវាទី’’តិ វុត្តំ.

អនេសនន្តិ ទូតេយ្យបហិនគមនានុយោគបភេទំ នានប្បការំ អនេសនំ. អប្បតិរូបន្តិ អយុត្តំ. អលទ្ធា ចាតិ អលភិត្វា. យថា ឯកច្ចោ ‘‘កថំ នុ ខោ ចីវរំ លភិស្សាមី’’តិ បុញ្ញវន្តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា កោហញ្ញំ ករោន្តោ ឧត្តសតិ បរិតស្សតិ, សន្តុដ្ឋោ ភិក្ខុ ឯវំ អលទ្ធា ចីវរំ ន បរិតស្សតិ. លទ្ធា ចាតិ ធម្មេន សមេន លភិត្វា. អគធិតោតិ វិគតលោភគិទ្ធោ. អមុច្ឆិតោតិ អធិមត្តតណ្ហាយ មុច្ឆំ អនាបន្នោ. អនជ្ឈោបន្នោតិ តណ្ហាយ អនោត្ថតោ អបរិយោនទ្ធោ. អាទីនវទស្សាវីតិ អនេសនាបត្តិយញ្ច គេធិតបរិភោគេ ច អាទីនវំ បស្សមានោ. និស្សរណបញ្ញោតិ ‘‘យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិ វុត្តំ និស្សរណមេវ បជានន្តោ.

ឥតរីតរចីវរសន្តុដ្ឋិយាតិ យេន កេនចិ ចីវរេន សន្តុដ្ឋិយា. នេវត្តានុក្កំសេតីតិ ‘‘អហំ បំសុកូលិកោ, មយា ឧបសម្បទមាឡេយេវ បំសុកូលិកង្គំ គហិតំ, កោ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិ អត្តុក្កំសនំ ន ករោតិ. នោ បរំ វម្ភេតីតិ ‘‘ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ន បំសុកូលិកា’’តិ វា, ‘‘បំសុកូលិកង្គមត្តម្បិ ឯតេសំ នត្ថី’’តិ វា ឯវំ បរំ ន វម្ភេតិ. យោ ហិ តត្ថ ទក្ខោតិ យោ តស្មិំ ចីវរសន្តោសេ វណ្ណវាទាទីសុ វា ទក្ខោ ឆេកោ ព្យត្តោ. អនលសោតិ សាតច្ចកិរិយាយ អាលសិយវិរហិតោ. សម្បជានោ បដិស្សតោតិ សម្បជានបញ្ញាយ ចេវ សតិយា ច យុត្តោ. អរិយវំសេ ឋិតោតិ អរិយវំសេ បតិដ្ឋិតោ.

ឥតរីតរេន បិណ្ឌបាតេនាតិ យេន កេនចិ បិណ្ឌបាតេន. ឯត្ថាបិ បិណ្ឌបាតោ ជានិតព្ពោ, បិណ្ឌបាតក្ខេត្តំ ជានិតព្ពំ, បិណ្ឌបាតសន្តោសោ ជានិតព្ពោ, បិណ្ឌបាតប្បដិសំយុត្តំ ធុតង្គំ ជានិតព្ពំ. តត្ថ បិណ្ឌបាតោតិ ឱទនោ កុម្មាសោ សត្តុ មច្ឆោ មំសំ ខីរំ ទធិ សប្បិ នវនីតំ តេលំ មធុ ផាណិតំ យាគុ ខាទនីយំ សាយនីយំ លេហនីយន្តិ សោឡស បិណ្ឌបាតា.

បិណ្ឌបាតក្ខេត្តន្តិ សង្ឃភត្តំ ឧទ្ទេសភត្តំ និមន្តនំ សលាកភត្តំ បក្ខិកំ ឧបោសថិកំ បាដិបទិកភត្តំ អាគន្តុកភត្តំ គមិកភត្តំ គិលានភត្តំ គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ ធុរភត្តំ កុដិភត្តំ វារភត្តំ វិហារភត្តន្តិ បន្នរស បិណ្ឌបាតក្ខេត្តានិ.

បិណ្ឌបាតសន្តោសោតិ បិណ្ឌបាតេ វិតក្កសន្តោសោ គមនសន្តោសោ បរិយេសនសន្តោសោ បដិលាភសន្តោសោ បដិគ្គហណសន្តោសោ មត្តបដិគ្គហណសន្តោសោ លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោសោ យថាលាភសន្តោសោ យថាពលសន្តោសោ យថាសារុប្បសន្តោសោ ឧបការសន្តោសោ បរិមាណសន្តោសោ បរិភោគសន្តោសោ សន្និធិបរិវជ្ជនសន្តោសោ វិស្សជ្ជនសន្តោសោតិ បន្នរស សន្តោសា.

តត្ថ សាទកោ ភិក្ខុ មុខំ ធោវិត្វា វិតក្កេតិ. បិណ្ឌបាតិកេន បន គណេន សទ្ធិំ ចរតា សាយំ ថេរូបដ្ឋានកាលេ ‘‘ស្វេ កត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិស្សាមាតិ? អសុកគាមេ, ភន្តេ’’តិ ឯត្តកំ ចិន្តេត្វា តតោ បដ្ឋាយ ន វិតក្កេតព្ពំ. ឯកចារិកេន វិតក្កមាឡកេ ឋត្វា វិតក្កេតព្ពំ. តតោ បដ្ឋាយ វិតក្កេន្តោ អរិយវំសា ចុតោ ហោតិ បរិពាហិរោ. អយំ វិតក្កសន្តោសោ នាម.

បិណ្ឌាយ បវិសន្តេន ‘‘កុហិំ លភិស្សាមី’’តិ អចិន្តេត្វា កម្មដ្ឋានសីសេន គន្តព្ពំ. អយំ គមនសន្តោសោ នាម. បរិយេសន្តេន យំ វា តំ វា អគ្គហេត្វា លជ្ជិំ បេសលមេវ គហេត្វា បរិយេសិតព្ពំ. អយំ បរិយេសនសន្តោសោ នាម. ទូរតោវ អាហរិយមានំ ទិស្វា ‘‘ឯតំ មនាបំ, ឯតំ អមនាប’’ន្តិ ចិត្តំ ន ឧប្បាទេតព្ពំ. អយំ បដិលាភសន្តោសោ នាម. ‘‘ឥមំ មនាបំ គណ្ហិស្សាមិ, ឥមំ អមនាបំ ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ អចិន្តេត្វា យំកិញ្ចិ យាបនមត្តំ គហេតព្ពមេវ. អយំ បដិគ្គហណសន្តោសោ នាម.

ឯត្ថ បន ទេយ្យធម្មោ ពហុ, ទាយកោ អប្បំ ទាតុកាមោ, អប្បំ គហេតព្ពំ. ទេយ្យធម្មោបិ ពហុ, ទាយកោបិ ពហុំ ទាតុកាមោ, បមាណេនេវ គហេតព្ពំ. ទេយ្យធម្មោ ន ពហុ, ទាយកោបិ អប្បំ ទាតុកាមោ, អប្បំ គហេតព្ពំ. ទេយ្យធម្មោ ន ពហុ, ទាយកោ បន ពហុំ ទាតុកាមោ, បមាណេន គហេតព្ពំ. បដិគ្គហណស្មិញ្ហិ មត្តំ អជានន្តោ មនុស្សានំ បសាទំ មក្ខេតិ, សទ្ធាទេយ្យំ វិនិបាតេតិ, សាសនំ ន ករោតិ, វិជាតមាតុយាបិ ចិត្តំ គហេតុំ ន សក្កោតិ. ឥតិ មត្តំ ជានិត្វាវ បដិគ្គហេតព្ពន្តិ អយំ មត្តបដិគ្គហណសន្តោសោ នាម. អឌ្ឍកុលានិយេវ អគន្ត្វា ទ្វារបដិបាដិយា គន្តព្ពំ. អយំ លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោសោ នាម. យថាលាភសន្តោសាទយោ ចីវរេ វុត្តនយា ឯវ.

បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា ‘‘សមណធម្មំ អនុបាលេស្សាមី’’តិ ឯវំ ឧបការំ ញត្វា បរិភុញ្ជនំ ឧបការសន្តោសោ នាម. បត្តំ បូរេត្វា អានីតំ ន បដិគ្គហេតព្ពំ. អនុបសម្បន្នេ សតិ តេន គាហាបេតព្ពំ, អសតិ ហរាបេត្វា បដិគ្គហណមត្តំ គហេតព្ពំ. អយំ បរិមាណសន្តោសោ នាម. ‘‘ជិឃច្ឆាយ បដិវិនោទនំ ឥទមេត្ថ និស្សរណ’’ន្តិ ឯវំ បរិភុញ្ជនំ បរិភោគសន្តោសោ នាម. និទហិត្វា ន បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ អយំ សន្និធិបរិវជ្ជនសន្តោសោ នាម. មុខំ អនោលោកេត្វា សារណីយធម្មេ ឋិតេន វិស្សជ្ជេតព្ពំ. អយំ វិស្សជ្ជនសន្តោសោ នាម.

បិណ្ឌបាតប្បដិសំយុត្តានិ បន បញ្ច ធុតង្គានិ បិណ្ឌបាតិកង្គំ សបទានចារិកង្គំ ឯកាសនិកង្គំ បត្តបិណ្ឌិកង្គំ ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គន្តិ. តេសំ វិត្ថារកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២៦-៣០) វុត្តា. ឥតិ បិណ្ឌបាតសន្តោសមហាអរិយវំសំ បូរយមានោ ភិក្ខុ ឥមានិ បញ្ច ធុតង្គានិ គោបេតិ, ឥមានិ គោបេន្តោ បិណ្ឌបាតសន្តោសមហាអរិយវំសេន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ. វណ្ណវាទីតិអាទីនិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

សេនាសនេនាតិ ឥធ សេនាសនំ ជានិតព្ពំ, សេនាសនក្ខេត្តំ ជានិតព្ពំ, សេនាសនសន្តោសោ ជានិតព្ពោ, សេនាសនប្បដិសំយុត្តំ ធុតង្គំ ជានិតព្ពំ. តត្ថ សេនាសនន្តិ មញ្ចោ បីឋំ ភិសិ ពិម្ពោហនំ វិហារោ អឌ្ឍយោគោ បាសាទោ ហម្មិយំ គុហា លេណំ អដ្ដោ មាឡោ វេឡុគុម្ពោ រុក្ខមូលំ យត្ថ វា បន ភិក្ខូ បដិក្កមន្តីតិ ឥមានិ បន្នរស សេនាសនានិ.

សេនាសនក្ខេត្តន្តិ សង្ឃតោ វា គណតោ វា ញាតិតោ វា មិត្តតោ វា អត្តនោ វា ធនេន បំសុកូលំ វាតិ ឆ ខេត្តានិ.

សេនាសនសន្តោសោតិ សេនាសនេ វិតក្កសន្តោសាទយោ បន្នរស សន្តោសា. តេ បិណ្ឌបាតេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. សេនាសនប្បដិសំយុត្តានិ បន បញ្ច ធុតង្គានិ អារញ្ញិកង្គំ រុក្ខមូលិកង្គំ អព្ភោកាសិកង្គំ សោសានិកង្គំ យថាសន្ថតិកង្គន្តិ. តេសំ វិត្ថារកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៣១-៣៥) វុត្តា. ឥតិ សេនាសនសន្តោសមហាអរិយវំសំ បូរយមានោ ភិក្ខុ ឥមានិ បញ្ច ធុតង្គានិ គោបេតិ. ឥមានិ គោបេន្តោ សេនាសនសន្តោសមហាអរិយវំសេន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ.

គិលានបច្ចយោ បន បិណ្ឌបាតេយេវ បវិដ្ឋោ. តត្ថ យថាលាភយថាពលយថាសារុប្បសន្តោសេនេវ សន្តុស្សិតព្ពំ. នេសជ្ជិកង្គំ ភាវនារាមអរិយវំសំ ភជតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘បញ្ច សេនាសនេ វុត្តា, បញ្ច អាហារនិស្សិតា;

ឯកោ វីរិយសំយុត្តោ, ទ្វេ ច ចីវរនិស្សិតា’’តិ.

ឥតិ ភគវា បថវិំ បត្ថរមានោ វិយ សាគរកុច្ឆិំ បូរយមានោ វិយ អាកាសំ វិត្ថារយមានោ វិយ ច បឋមំ ចីវរសន្តោសំ អរិយវំសំ កថេត្វា ចន្ទំ ឧដ្ឋាបេន្តោ វិយ សូរិយំ ឧល្លង្ឃេន្តោ វិយ ច ទុតិយំ បិណ្ឌបាតសន្តោសំ កថេត្វា សិនេរុំ ឧក្ខិបន្តោ វិយ តតិយំ សេនាសនសន្តោសំ អរិយវំសំ កថេត្វា ឥទានិ សហស្សនយបដិមណ្ឌិតំ ចតុត្ថំ ភាវនារាមំ អរិយវំសំ កថេតុំ បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភាវនារាមោ ហោតីតិ ទេសនំ អារភិ.

តត្ថ អារមណំ អារាមោ, អភិរតីតិ អត្ថោ. ភាវនាយ អារាមោ អស្សាតិ ភាវនារាមោ. ភាវនាយ រតោតិ ភាវនារតោ. បញ្ចវិធេ បហានេ អារាមោ អស្សាតិ បហានារាមោ. អបិច ភាវេន្តោ រមតីតិ ភាវនារាមោ. បជហន្តោ រមតីតិ បហានារាមោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អយញ្ហិ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ភាវេន្តោ រមតិ, រតិំ វិន្ទតីតិ អត្ថោ. តថា ចត្តារោ សម្មប្បធានេ. ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទេ, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គេ, សត្ត អនុបស្សនា, អដ្ឋារស មហាវិបស្សនា, សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មេ, អដ្ឋតិំស អារម្មណវិភត្តិយោ ភាវេន្តោ រមតិ, រតិំ វិន្ទតិ. កាមច្ឆន្ទាទយោ បន កិលេសេ បជហន្តោ រមតិ, រតិំ វិន្ទតិ.

ឥមេសុ បន ចតូសុ អរិយវំសេសុ បុរិមេហិ តីហិ តេរសន្នំ ធុតង្គានំ ចតុបច្ចយសន្តោសស្ស ច វសេន សកលំ វិនយបិដកំ កថិតំ ហោតិ, ភាវនារាមេន អវសេសំ បិដកទ្វយំ. ឥមំ បន ភាវនារាមំ អរិយវំសំ កថេន្តេន ភិក្ខុនា បដិសម្ភិទាមគ្គេ នេក្ខម្មបាឡិយា កថេតព្ពោ, ទីឃនិកាយេ ទសុត្តរសុត្តន្តបរិយាយេន កថេតព្ពោ, មជ្ឈិមនិកាយេ សតិបដ្ឋានសុត្តន្តបរិយាយេន កថេតព្ពោ, អភិធម្មេ និទ្ទេសបរិយាយេន កថេតព្ពោ.

តត្ថ បដិសម្ភិទាមគ្គេ នេក្ខម្មបាឡិយាតិ –

‘‘នេក្ខម្មំ ភាវេន្តោ រមតិ, កាមច្ឆន្ទំ បជហន្តោ រមតិ. អព្យាបាទំ, ព្យាបាទំ… អាលោកសញ្ញំ… ថិនមិទ្ធំ… អវិក្ខេបំ, ឧទ្ធច្ចំ… ធម្មវវត្ថានំ… វិចិកិច្ឆំ… ញាណំ… អវិជ្ជំ… បាមោជ្ជំ… អរតិំ… បឋមជ្ឈានំ, បញ្ច នីវរណេ… ទុតិយជ្ឈានំ… វិតក្កវិចារេ… តតិយជ្ឈានំ… បីតិំ… ចតុត្ថជ្ឈានំ… សុខទុក្ខេ… អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិំ ភាវេន្តោ រមតិ, រូបសញ្ញំ បដិឃសញ្ញំ នានត្តសញ្ញំ បជហន្តោ រមតិ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិំ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ ភាវេន្តោ រមតិ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញំ បជហន្តោ រមតិ.

‘‘អនិច្ចានុបស្សនំ ភាវេន្តោ រមតិ, និច្ចសញ្ញំ បជហន្តោ រមតិ. ទុក្ខានុបស្សនំ… សុខសញ្ញំ… អនត្តានុបស្សនំ… អត្តសញ្ញំ… និព្ពិទានុបស្សនំ… នន្ទិំ… វិរាគានុបស្សនំ… រាគំ… និរោធានុបស្សនំ… សមុទយំ… បដិនិស្សគ្គានុបស្សនំ… អាទានំ… ខយានុបស្សនំ … ឃនសញ្ញំ… វយានុបស្សនំ… អាយូហនំ… វិបរិណាមានុបស្សនំ… ធុវសញ្ញំ… អនិមិត្តានុបស្សនំ … និមិត្តំ… អប្បណិហិតានុបស្សនំ… បណិធិំ… សុញ្ញតានុបស្សនំ… អភិនិវេសំ… អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនំ… សារាទានាភិនិវេសំ… យថាភូតញាណទស្សនំ… សម្មោហាភិនិវេសំ… អាទីនវានុបស្សនំ… អាលយាភិនិវេសំ… បដិសង្ខានុបស្សនំ… អប្បដិសង្ខំ… វិវដ្ដានុបស្សនំ… សំយោគាភិនិវេសំ… សោតាបត្តិមគ្គំ… ទិដ្ឋេកដ្ឋេ កិលេសេ… សកទាគាមិមគ្គំ… ឱឡារិកេ កិលេសេ… អនាគាមិមគ្គំ… អនុសហគតេ កិលេសេ… អរហត្តមគ្គំ ភាវេន្តោ រមតិ, សព្ពកិលេសេ បជហន្តោ រមតី’’តិ (បដិ. ម. ១.៤១,៩៥).

ឯវំ បដិសម្ភិទាមគ្គេ នេក្ខម្មបាឡិយា កថេតព្ពោ.

ទីឃនិកាយេ ទសុត្តរសុត្តន្តបរិយាយេនាតិ –

‘‘ឯកំ ធម្មំ ភាវេន្តោ រមតិ, ឯកំ ធម្មំ បជហន្តោ រមតិ…បេ… ទស ធម្មេ ភាវេន្តោ រមតិ, ទស ធម្មេ បជហន្តោ រមតិ. កតមំ ឯកំ ធម្មំ ភាវេន្តោ រមតិ? កាយគតាសតិំ សាតសហគតំ, ឥមំ ឯកំ ធម្មំ ភាវេន្តោ រមតិ. កតមំ ឯកំ ធម្មំ បជហន្តោ រមតិ? អស្មិមានំ, ឥមំ ឯកំ ធម្មំ បជហន្តោ រមតិ. កតមេ ទ្វេ ធម្មេ…បេ… កតមេ ទស ធម្មេ ភាវេន្តោ រមតិ? ទស កសិណាយតនានិ, ឥមេ ទស ធម្មេ ភាវេន្តោ រមតិ. កតមេ ទស ធម្មេ បជហន្តោ រមតិ? ទស មិច្ឆត្តេ, ឥមេ ទស ធម្មេ បជហន្តោ រមតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភាវនារាមោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥១-៣៦០).

ឯវំ ទីឃនិកាយេ ទសុត្តរសុត្តន្តបរិយាយេន កថេតព្ពោ.

មជ្ឈិមនិកាយេ សតិបដ្ឋានសុត្តន្តបរិយាយេនាតិ –

‘‘ឯកាយនោ អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ…បេ… យាវទេវ ញាណមត្តាយ បដិស្សតិមត្តាយ. អនិស្សិតោ ច វិហរតិ, ន ច កិញ្ចិ លោកេ ឧបាទិយតិ. ឯវម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភាវនារាមោ ហោតិ ភាវនារតោ. បហានារាមោ ហោតិ បហានរតោ. បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ គច្ឆន្តោ វា គច្ឆាមីតិ បជានាតិ…បេ… បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សេយ្យថាបិ បស្សេយ្យ សរីរំ សិវថិកាយ ឆឌ្ឌិតំ…បេ… បូតីនិ ចុណ្ណកជាតានិ. សោ ឥមមេវ កាយំ ឧបសំហរតិ ‘អយម្បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវី ឯវំអនតីតោ’តិ. ឥតិ អជ្ឈត្តំ វា កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ…បេ… ឯវម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភាវនារាមោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.១០៦ អាទយោ).

ឯវំ មជ្ឈិមនិកាយេ សតិបដ្ឋានសុត្តន្តបរិយាយេន កថេតព្ពោ.

អភិធម្មេ និទ្ទេសបរិយាយេនាតិ សព្ពេបិ សង្ខតេ ‘‘អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ រោគតោ គណ្ឌតោ …បេ… សំកិលេសិកធម្មតោ បស្សន្តោ រមតិ, ឯវំ ខោ ភិក្ខុ ភាវនារាមោ ហោតី’’តិ (មហានិ. ១៣; ចូឡនិ. ឧបសីវមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ៣៩, នន្ទមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ៥១). ឯវំ និទ្ទេសបរិយាយេន កថេតព្ពោ.

នេវត្តានុក្កំសេតីតិ ‘‘អជ្ជ មេ សដ្ឋិ វា សត្តតិ វា វស្សានិ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តស្ស កោ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិ ឯវំ អត្តុក្កំសនំ ន ករោតិ. នោ បរំ វម្ភេតីតិ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខន្តិ វិបស្សនាមត្តកម្បិ នត្ថិ, កិំ ឥមេ វិស្សដ្ឋកម្មដ្ឋានា ចរន្តី’’តិ ឯវំ បរវម្ភនំ ន ករោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អរិយវំសាតិ, ភិក្ខវេ, ឥមេ ចត្តារោ អរិយវំសា អរិយតន្តិយោ អរិយបវេណិយោ អរិយញ្ជសា អរិយវដុមានីតិ សុត្តន្តំ វិនិវដ្ដេត្វា ឥទានិ មហាអរិយវំសបរិបូរកស្ស ភិក្ខុនោ វសនទិសា ទស្សេន្តោ ឥមេហិ ច បន, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ ស្វេវ អរតិំ សហតីតិ សោយេវ អរតិំ អនភិរតិំ ឧក្កណ្ឋិតំ សហតិ អភិភវតិ. ន តំ អរតិ សហតីតិ តំ បន ភិក្ខុំ យា ឯសា បន្តេសុ សេនាសនេសុ អធិកុសលានំ ធម្មានំ ភាវនាយ អរតិ នាម ហោតិ, សា សហិតុំ អធិភវិតុំ ន សក្កោតិ. អរតិរតិសហោតិ អរតិញ្ច បញ្ចកាមគុណរតិញ្ច សហតិ, អធិភវិតុំ សក្កោតិ.

ឥទានិ គាថាហិ កូដំ គណ្ហន្តោ នារតីតិអាទិមាហ. តត្ថ ធីរន្តិ វីរិយវន្តំ. នារតិ ធីរំ សហតីតិ ឥទំ បុរិមស្សេវ ការណវចនំ. យស្មា សា ធីរំ ន សហតិ នប្បហោតិ ធីរំ សហិតុំ អធិភវិតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា នារតិ សហតិ ធីរំ. ធីរោ ហិ អរតិស្សហោតិ អរតិសហត្តា ហិ សោ ធីរោ នាម, តស្មា អរតិំ សហតីតិ អត្ថោ. សព្ពកម្មវិហាយីនន្តិ សព្ពំ តេភូមកកម្មំ ចជិត្វា បរិច្ឆិន្នំ បរិវដុមំ កត្វា ឋិតំ. បនុណ្ណំ កោ និវារយេតិ កិលេសេ បនុទិត្វា ឋិតំ កោ នាម រាគោ វា ទោសោ វា និវារេយ្យ. នេក្ខំ ជម្ពោនទស្សេវ, កោ តំ និន្ទិតុមរហតីតិ ជម្ពោនទសង្ខាតស្ស ជាតិរត្តសុវណ្ណស្ស និក្ខសទិសំ គរហិតព្ពទោសវិមុត្តំ កោ តំ បុគ្គលំ និន្ទិតុំ អរហតិ. ព្រហ្មុនាបិ បសំសិតោតិ មហាព្រហ្មុនាបិ ឯស បុគ្គលោ បសំសិតោយេវាតិ. ទេសនាបរិយោសានេ ចត្តាលីស ភិក្ខុសហស្សានិ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ.

៩. ធម្មបទសុត្តវណ្ណនា

២៩. នវមេ ធម្មបទានីតិ ធម្មកោដ្ឋាសា. អនភិជ្ឈាតិអាទីសុ អភិជ្ឈាបដិក្ខេបេន អនភិជ្ឈា, ព្យាបាទបដិក្ខេបេន អព្យាបាទោ, មិច្ឆាសតិបដិក្ខេបេន សម្មាសតិ, មិច្ឆាសមាធិបដិក្ខេបេន សម្មាសមាធិ វេទិតព្ពោ.

អនភិជ្ឈាលូតិ និត្តណ្ហោ ហុត្វា. អព្យាបន្នេន ចេតសាតិ សព្ពកាលំ បកតិភាវំ អវិជហន្តេន ចិត្តេន. សតោ ឯកគ្គចិត្តស្សាតិ សតិយា សមន្នាគតោ អារម្មណេ ឯកគ្គចិត្តោ អស្ស. អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតោតិ និយកជ្ឈត្តេ សុដ្ឋុ ឋបិតចិត្តោ ឥមស្មិំ សុត្តេបិ គាថាយបិ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

១០. បរិព្ពាជកសុត្តវណ្ណនា

៣០. ទសមេ អភិញ្ញាតាតិ ញាតា បាកដា. អន្នភារោតិអាទីនិ តេសំ នាមានិ. បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតោ. សា ហិ ឥធ បដិសល្លានន្តិ អធិប្បេតា. បច្ចក្ខាយាតិ បដិក្ខិបិត្វា. អភិជ្ឈាលុន្តិ សតណ្ហំ. កាមេសុ តិព្ពសារាគន្តិ វត្ថុកាមេសុ ពហលរាគំ. តមហំ តត្ថ ឯវំ វទេយ្យន្តិ តំ អហំ តស្មិំ ការណេ ឯវំ វទេយ្យំ. បដិក្កោសិតព្ពំ មញ្ញេយ្យាតិ បដិក្កោសិតព្ពានិ បដិពាហិតព្ពនិ វា មញ្ញេយ្យ. សហធម្មិកាតិ សការណា. វាទានុបាតាតិ ធម្មិកវាទេ ឃដ្ដយមានា អធម្មិកវាទានុបាតា, វាទប្បវត្តិយោតិ អត្ថោ. គារយ្ហា ឋានាតិ គរហិតព្ពយុត្តកា បច្ចយា. អាគច្ឆន្តីតិ ឧបគច្ឆន្តិ.

ឧក្កលាតិ ឧក្កលជនបទវាសិនោ. វស្សភញ្ញាតិ វស្សោ ច ភញ្ញោ ចាតិ ទ្វេ ជនា. អហេតុកវាទាតិ ‘‘នត្ថិ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា’’តិឯវមាទិវាទិនោ. អកិរិយវាទាតិ ‘‘ករោតោ ន ករីយតិ បាប’’ន្តិ ឯវំ កិរិយបដិក្ខេបវាទិនោ. នត្ថិកវាទាតិ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិវាទិនោ. តេ ឥមេសុ តីសុបិ ទស្សនេសុ ឱក្កន្តនិយាមា អហេសុំ. កថំ បន តេសុ និយាមោ ហោតីតិ? យោ ហិ ឯវរូបំ លទ្ធិំ គហេត្វា រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេសុ និសិន្នោ សជ្ឈាយតិ វីមំសតិ, តស្ស ‘‘នត្ថិ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ ករោតោ ន ករីយតិ បាបំ…បេ… នត្ថិ ទិន្នំ…បេ… កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ តស្មិំ អារម្មណេ មិច្ឆាសតិ សន្តិដ្ឋតិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, ជវនានិ ជវន្តិ. បឋមជវនេ សតេកិច្ឆោ ហោតិ, តថា ទុតិយាទីសុ, សត្តមេ ពុទ្ធានម្បិ អតេកិច្ឆោ អនិវត្តិ អរិដ្ឋកណ្ដកសទិសោ ហោតិ. តត្ថ កោចិ ឯកំ ទស្សនំ ឱក្កមតិ, កោចិ ទ្វេ, កោចិ តីណិបិ. និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិកោវ ហោតិ, បត្តោ សគ្គមគ្គាវរណញ្ចេវ មោក្ខមគ្គាវរណញ្ច, អភព្ពោ តស្ស អត្តភាវស្ស អនន្តរំ សគ្គម្បិ គន្តុំ, បគេវ មោក្ខំ. វដ្ដខាណុកោ នាមេស សត្តោ បថវិគោបកោ, យេភុយ្យេន ឯវរូបស្ស ភវតោ វុដ្ឋានំ នត្ថិ. វស្សភញ្ញាបិ ឯទិសា អហេសុំ. និន្ទាព្យារោសនឧបារម្ភភយាតិ អត្តនោ និន្ទភយេន ឃដ្ដនភយេន ឧបវាទភយេន ចាតិ អត្ថោ. អភិជ្ឈាវិនយេ សិក្ខន្តិ អភិជ្ឈាវិនយោ វុច្ចតិ អរហត្តំ, អរហត្តេ សិក្ខមានោ អប្បមត្តោ នាម វុច្ចតីតិ សុត្តន្តេ វដ្ដវិដ្ដំ កថេត្វា គាថាយ ផលសមាបត្តិ កថិតាតិ.

ឧរុវេលវគ្គោ តតិយោ.