១. បឋមបណ្ណាសកំ

១. ភណ្ឌគាមវគ្គោ

១. អនុពុទ្ធសុត្តវណ្ណនា

១. ចតុក្កនិបាតស្ស បឋមេ អននុពោធាតិ អពុជ្ឈនេន អជាននេន. អប្បដិវេធាតិ អប្បដិវិជ្ឈនេន អបច្ចក្ខកិរិយាយ. ទីឃមទ្ធានន្តិ ចិរកាលំ. សន្ធាវិតន្តិ ភវតោ ភវំ គមនវសេន សន្ធាវិតំ. សំសរិតន្តិ បុនប្បុនំ គមនាគមនវសេន សំសរិតំ. មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ចាតិ មយា ច តុម្ហេហិ ច. អថ វា សន្ធាវិតំ សំសរិតន្តិ សន្ធាវនំ សំសរណំ មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ច អហោសីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អរិយស្សាតិ និទ្ទោសស្ស. សីលំ សមាធិ បញ្ញាតិ ឥមេ បន តយោ ធម្មា មគ្គផលសម្បយុត្តាវ វេទិតព្ពា, វិមុត្តិនាមេន ផលមេវ និទ្ទិដ្ឋំ. ភវតណ្ហាតិ ភវេសុ តណ្ហា. ភវនេត្តីតិ ភវរជ្ជុ. តណ្ហាយ ឯវ ឯតំ នាមំ. តាយ ហិ សត្តា គោណា វិយ គីវាយ ពន្ធិត្វា តំ តំ ភវំ នីយន្តិ, តស្មា ភវនេត្តីតិ វុច្ចតិ.

អនុត្តរាតិ លោកុត្តរា. ទុក្ខស្សន្តករោតិ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តករោ. ចក្ខុមាតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា. បរិនិព្ពុតោតិ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. ឥទមស្ស ពោធិមណ្ឌេ បឋមបរិនិព្ពានំ, បច្ឆា បន យមកសាលានមន្តរេ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតោតិ យថានុសន្ធិនា ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

២. បបតិតសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេ បបតិតោតិ បតិតោ ចុតោ. អប្បបតិតោតិ អបតិតោ បតិដ្ឋិតោ. តត្ថ លោកិយមហាជនោ បតិតោយេវ នាម, សោតាបន្នាទយោ កិលេសុប្បត្តិក្ខណេ បតិតា នាម, ខីណាសវោ ឯកន្តបតិដ្ឋិតោ នាម.

ចុតា បតន្តីតិ យេ ចុតា, តេ បតន្តិ នាម. បតិតាតិ យេ បតិតា, តេ ចុតា នាម. ចុតត្តា បតិតា, បតិតត្តា ចុតាតិ អត្ថោ. គិទ្ធាតិ រាគរត្តា. បុនរាគតាតិ បុន ជាតិំ បុន ជរំ បុន ព្យាធិំ បុន មរណំ អាគតា នាម ហោន្តិ. កតំ កិច្ចន្តិ ចតូហិ មគ្គេហិ កត្តព្ពកិច្ចំ កតំ. រតំ រម្មន្តិ រមិតព្ពយុត្តកេ គុណជាតេ រមិតំ. សុខេនាន្វាគតំ សុខន្តិ សុខេន សុខំ អនុអាគតំ សម្បត្តំ. មានុសកសុខេន ទិព្ពសុខំ, ឈានសុខេន វិបស្សនាសុខំ, វិបស្សនាសុខេន មគ្គសុខំ, មគ្គសុខេន ផលសុខំ, ផលសុខេន និព្ពានសុខំ សម្បត្តំ អធិគតន្តិ អត្ថោ.

៣. បឋមខតសុត្តវណ្ណនា

៣. តតិយំ ទុកនិបាតវណ្ណនាយំ វុត្តមេវ. គាថាសុ បន និន្ទិយន្តិ និន្ទិតព្ពយុត្តកំ. និន្ទតីតិ គរហតិ. បសំសិយោតិ បសំសិតព្ពយុត្តោ. វិចិនាតិ មុខេន សោ កលិន្តិ យោ ឯវំ បវត្តោ, តេន មុខេន កលិំ វិចិនាតិ នាម. កលិនា តេន សុខំ ន វិន្ទតីតិ តេន ច កលិនា សុខំ ន បដិលភតិ. សព្ពស្សាបិ សហាបិ អត្តនាតិ សព្ពេនបិ សកេន ធនេន ចេវ អត្តនា ច សទ្ធិំ យោ បរាជយោ, សោ អប្បមត្តកោវ កលីតិ អត្ថោ. យោ សុគតេសូតិ យោ បន សម្មគ្គតេសុ បុគ្គលេសុ ចិត្តំ បទុស្សេយ្យ, អយំ ចិត្តបទោសោវ តតោ កលិតោ មហន្តតរោ កលិ. ឥទានិ តស្ស មហន្តតរភាវំ ទស្សេន្តោ សតំ សហស្សានន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សតំ សហស្សានន្តិ និរព្ពុទគណនាយ សតសហស្សំ. ឆត្តិំសតីតិ អបរានិ ច ឆត្តិំសតិ និរព្ពុទានិ. បញ្ច ចាតិ អព្ពុទគណនាយ ច បញ្ច អព្ពុទានិ. យមរិយគរហីតិ យំ អរិយេ គរហន្តោ និរយំ ឧបបជ្ជតិ, តត្ថ ឯត្តកំ អាយុប្បមាណន្តិ.

៤. ទុតិយខតសុត្តវណ្ណនា

៤. ចតុត្ថេ មាតរិ បិតរិ ចាតិអាទីសុ មិត្តវិន្ទកោ មាតរិ មិច្ឆាបដិបន្នោ នាម, អជាតសត្តុ បិតរិ មិច្ឆាបដិបន្នោ នាម, ទេវទត្តោ តថាគតេ មិច្ឆាបដិបន្នោ នាម, កោកាលិកោ តថាគតសាវកេ មិច្ឆាបដិបន្នោ នាម. ពហុញ្ចាតិ ពហុកមេវ. បសវតីតិ បដិលភតិ. តាយាតិ តាយ មិច្ឆាបដិបត្តិសង្ខាតាយ អធម្មចរិយាយ. បេច្ចាតិ ឥតោ គន្ត្វា. អបាយំ គច្ឆតីតិ និរយាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ និព្ពត្តតិ. សុក្កបក្ខេបិ ឯសេវ នយោ.

៥. អនុសោតសុត្តវណ្ណនា

៥. បញ្ចមេ អនុសោតំ គច្ឆតីតិ អនុសោតគាមី. កិលេសសោតស្ស បច្ចនីកបដិបត្តិយា បដិសោតំ គច្ឆតីតិ បដិសោតគាមី. ឋិតត្តោតិ ឋិតសភាវោ. តិណ្ណោតិ ឱឃំ តរិត្វា ឋិតោ. បារង្គតោតិ បរតីរំ គតោ. ថលេ តិដ្ឋតីតិ និព្ពានថលេ តិដ្ឋតិ. ព្រាហ្មណោតិ សេដ្ឋោ និទ្ទោសោ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. កាមេ ច បដិសេវតីតិ កិលេសកាមេហិ វត្ថុកាមេ បដិសេវតិ. បាបញ្ច កម្មំ ករោតីតិ បាបញ្ច បាណាតិបាតាទិកម្មំ ករោតិ. បាបញ្ច កម្មំ ន ករោតីតិ បញ្ចវេរកម្មំ ន ករោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ឋិតត្តោតិ អយំ អនាគាមី បុគ្គលោ តស្មា លោកា បុន បដិសន្ធិវសេន អនាគមនតោ ឋិតត្តោ នាម.

តណ្ហាធិបន្នាតិ តណ្ហាយ អធិបន្នា អជ្ឈោត្ថដា, តណ្ហំ វា អធិបន្នា អជ្ឈោគាឡ្ហា. បរិបុណ្ណសេខោតិ សិក្ខាបារិបូរិយា ឋិតោ. អបរិហានធម្មោតិ អបរិហីនសភាវោ. ចេតោវសិប្បត្តោតិ ចិត្តវសីភាវំ បត្តោ. ឯវរូបោ ខីណាសវោ ហោតិ, ឥធ បន អនាគាមី កថិតោ. សមាហិតិន្ទ្រិយោតិ សមាហិតឆឡិន្ទ្រិយោ. បរោបរាតិ បរោវរា ឧត្តមលាមកា, កុសលាកុសលាតិ អត្ថោ. សមេច្ចាតិ ញាណេន សមាគន្ត្វា. វិធូបិតាតិ វិទ្ធំសិតា ឈាបិតា វា. វុសិតព្រហ្មចរិយោតិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ វសិត្វា ឋិតោ. លោកន្តគូតិ តិវិធស្សាបិ លោកស្ស អន្តំ គតោ. បារគតោតិ ឆហាការេហិ បារគតោ. ឥធ ខីណាសវោវ កថិតោ. ឥតិ សុត្តេបិ គាថាសុបិ វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិតំ.

៦. អប្បស្សុតសុត្តវណ្ណនា

៦. ឆដ្ឋេ អនុបបន្នោតិ អនុបាគតោ. សុត្តន្តិអាទីសុ ឧភតោវិភង្គនិទ្ទេសខន្ធកបរិវារសុត្តនិបាតមង្គលសុត្តរតនសុត្ត- នាឡកសុត្តតុវដកសុត្តានិ, អញ្ញម្បិ ច សុត្តនាមកំ តថាគតវចនំ សុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សព្ពម្បិ សគាថកំ សុត្តំ គេយ្យន្តិ វេទិតព្ពំ, វិសេសេន សំយុត្តកេ សកលោបិ សគាថាវគ្គោ. សកលម្បិ អភិធម្មបិដកំ, និគ្គាថកសុត្តំ, យញ្ច អញ្ញម្បិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ អសង្គហិតំ ពុទ្ធវចនំ, តំ វេយ្យាករណន្តិ វេទិតព្ពំ. ធម្មបទ-ថេរគាថា-ថេរិគាថា សុត្តនិបាតេ នោសុត្តនាមិកា សុទ្ធិកគាថា ច គាថាតិ វេទិតព្ពា. សោមនស្សញាណមយិកគាថាបដិសំយុត្តា ទ្វេអសីតិ សុត្តន្តា ឧទានន្តិ វេទិតព្ពា. ‘‘វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា’’តិអាទិនយប្បវត្តា ទសុត្តរសតសុត្តន្តា ឥតិវុត្តកន្តិ វេទិតព្ពា. អបណ្ណកជាតកាទីនិ បញ្ញាសាធិកានិ បញ្ច ជាតកសតានិ ជាតកន្តិ វេទិតព្ពានិ. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា អានន្ទេ’’តិអាទិនយប្បវត្តា សព្ពេបិ អច្ឆរិយអព្ភុតធម្មបដិសំយុត្តា សុត្តន្តា អព្ភុតធម្មន្តិ វេទិតព្ពា. ចូឡវេទល្លមហាវេទល្លសម្មាទិដ្ឋិសក្កបញ្ហសង្ខារភាជនិយមហាបុណ្ណមសុត្តាទយោ សព្ពេបិ វេទញ្ច តុដ្ឋិញ្ច លទ្ធា លទ្ធា បុច្ឆិតា សុត្តន្តា វេទល្លន្តិ វេទិតព្ពា. ន អត្ថមញ្ញាយ ន ធម្មមញ្ញាយាតិ អដ្ឋកថញ្ច បាឡិញ្ច អជានិត្វា. ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោតិ នវលោកុត្តរធម្មស្ស អនុរូបធម្មំ សហសីលំ បុព្ពភាគបដិបទំ ន បដិបន្នោ ហោតិ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បឋមវារេ បនេត្ថ អប្បស្សុតទុស្សីលោ កថិតោ, ទុតិយេ អប្បស្សុតខីណាសវោ, តតិយេ ពហុស្សុតទុស្សីលោ, ចតុត្ថេ ពហុស្សុតខីណាសវោ.

សីលេសុ អសមាហិតោតិ សីលេសុ អបរិបូរការី. សីលតោ ច សុតេន ចាតិ សីលភាគេន ច សុតភាគេន ច ‘‘អយំ ទុស្សីលោ អប្បស្សុតោ’’តិ ឯវំ តំ គរហន្តីតិ អត្ថោ. តស្ស សម្បជ្ជតេ សុតន្តិ តស្ស បុគ្គលស្ស យស្មា តេន សុតេន សុតកិច្ចំ កតំ, តស្មា តស្ស សុតំ សម្បជ្ជតិ នាម. នាស្ស សម្បជ្ជតេតិ សុតកិច្ចស្ស អកតត្តា ន សម្បជ្ជតិ. ធម្មធរន្តិ សុតធម្មានំ អាធារភូតំ. សប្បញ្ញន្តិ សុបញ្ញំ. នេក្ខំ ជម្ពោនទស្សេវាតិ ជម្ពុនទំ វុច្ចតិ ជាតិសុវណ្ណំ, តស្ស ជម្ពុនទស្ស នេក្ខំ វិយ, បញ្ចសុវណ្ណបរិមាណំ សុវណ្ណឃដិកំ វិយាតិ អត្ថោ.

៧. សោភនសុត្តវណ្ណនា

៧. សត្តមេ វិយត្តាតិ បញ្ញាវេយ្យត្តិយេន សមន្នាគតា. វិនីតាតិ វិនយំ ឧបេតា សុវិនីតា. វិសារទាតិ វេសារជ្ជេន សោមនស្សសហគតេន ញាណេន សមន្នាគតា. ធម្មធរាតិ សុតធម្មានំ អាធារភូតា. ភិក្ខុ ច សីលសម្បន្នោតិ គាថាយ កិញ្ចាបិ ឯកេកស្សេវ ឯកេកោ គុណោ កថិតោ, សព្ពេសំ បន សព្ពេបិ វដ្ដន្តីតិ.

៨. វេសារជ្ជសុត្តវណ្ណនា

៨. អដ្ឋមេ វេសារជ្ជានីតិ ឯត្ថ សារជ្ជបដិបក្ខោ វេសារជ្ជំ, ចតូសុ ឋានេសុ សារជ្ជាភាវំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឧប្បន្នសោមនស្សមយញាណស្សេតំ នាមំ. អាសភំ ឋានន្តិ សេដ្ឋដ្ឋានំ ឧត្តមដ្ឋានំ. អាសភា វា បុព្ពពុទ្ធា, តេសំ ឋានន្តិ អត្ថោ. អបិច គវសតជេដ្ឋកោ ឧសភោ, គវសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ. វជសតជេដ្ឋកោ វា ឧសភោ, វជសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ, សព្ពគវសេដ្ឋោ សព្ពបរិស្សយសហោ សេតោ បាសាទិកោ មហាភារវហោ អសនិសតសទ្ទេហិបិ អសម្បកម្បិយោ និសភោ, សោ ឥធ ឧសភោតិ អធិប្បេតោ. ឥទម្បិ ហិ តស្ស បរិយាយវចនំ. ឧសភស្ស ឥទន្តិ អាសភំ. ឋានន្តិ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា វវត្ថានំ. ឥទំ បន អាសភំ វិយាតិ អាសភំ. យថេវ ហិ និសភសង្ខាតោ ឧសភោ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ, ឯវំ តថាគតោបិ ចតូហិ វេសារជ្ជបាទេហិ អដ្ឋបរិសបថវិំ ឧប្បីឡេត្វា សទេវកេ លោកេ កេនចិ បច្ចត្ថិកេន បច្ចាមិត្តេន អកម្បិយោ អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ. ឯវំ តិដ្ឋមានោវ តំ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ ឧបគច្ឆតិ ន បច្ចក្ខាតិ, អត្តនិ អារោបេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាសភំ ឋានំ បដិជានាតី’’តិ.

បរិសាសូតិ អដ្ឋសុ បរិសាសុ. សីហនាទំ នទតីតិ សេដ្ឋនាទំ អភីតនាទំ នទតិ, សីហនាទសទិសំ វា នាទំ នទតិ. អយមត្ថោ សីហនាទសុត្តេន ទស្សេតព្ពោ. យថា វា សីហោ សហនតោ ច ហននតោ ច សីហោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ តថាគតោ លោកធម្មានំ សហនតោ បរប្បវាទានញ្ច ហននតោ សីហោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ វុត្តស្ស សីហស្ស នាទំ សីហនាទំ. តត្ថ យថា សីហោ សីហពលេន សមន្នាគតោ សព្ពត្ថ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ សីហនាទំ នទតិ, ឯវំ តថាគតសីហោបិ តថាគតពលេហិ សមន្នាគតោ អដ្ឋសុ បរិសាសុ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ ‘‘ឥតិ រូប’’ន្តិអាទិនា នយេន នានាវិធទេសនាវិលាសសម្បន្នំ សីហនាទំ នទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បរិសាសុ សីហនាទំ នទតី’’តិ.

ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតីតិ ឯត្ថ ព្រហ្មន្តិ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ វិសុទ្ធំ. ចក្កសទ្ទោ បនាយំ –

‘‘សម្បត្តិយំ លក្ខណេ ច, រថង្គេ ឥរិយាបថេ;

ទានេ រតនធម្មូរ-ចក្កាទីសុ ច ទិស្សតិ;

ធម្មចក្កេ ឥធ មតោ, តញ្ច ទ្វេធា វិភាវយេ’’.

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣១) ហិ អយំ សម្បត្តិយំ ទិស្សតិ. ‘‘បាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានី’’តិ (ទី. និ. ២.៣៥) ឯត្ថ លក្ខណេ. ‘‘ចក្កំវ វហតោ បទ’’ន្តិ (ធ. ប. ១) ឯត្ថ រថង្គេ. ‘‘ចតុចក្កំ នវទ្វារ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៩) ឯត្ថ ឥរិយាបថេ. ‘‘ទទំ ភុញ្ជ មា ច បមាទោ, ចក្កំ វត្តយ សព្ពបាណិន’’ន្តិ (ជា. ១.៧.១៤៩) ឯត្ថ ទានេ. ‘‘ទិព្ពំ ចក្ករតនំ បាតុរហោសី’’តិ (ទី. និ. ២.២៤៣; ម. និ. ៣.២៥៦) ឯត្ថ រតនចក្កេ. ‘‘មយា បវត្តិតំ ចក្ក’’ន្តិ (សុ. និ. ៥៦២) ឯត្ថ ធម្មចក្កេ. ‘‘ឥច្ឆាហតស្ស បោសស្ស, ចក្កំ ភមតិ មត្ថកេ’’តិ (ជា. ១.១.១០៤; ១.៥.១០៣) ឯត្ថ ឧរចក្កេ. ‘‘ខុរបរិយន្តេន ចេបិ ចក្កេនា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៦) ឯត្ថ បហរណចក្កេ. ‘‘អសនិវិចក្ក’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៦១; សំ. និ. ២.១៦២) ឯត្ថ អសនិមណ្ឌលេ. ឥធ បនាយំ ធម្មចក្កេ មតោ.

តំ បនេតំ ធម្មចក្កំ ទុវិធំ ហោតិ បដិវេធញាណញ្ច ទេសនាញាណញ្ច. តត្ថ បញ្ញាបភាវិតំ អត្តនោ អរិយផលាវហំ បដិវេធញាណំ, ករុណាបភាវិតំ សាវកានំ អរិយផលាវហំ ទេសនាញាណំ. តត្ថ បដិវេធញាណំ ឧប្បជ្ជមានំ ឧប្បន្នន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ អភិនិក្ខមនតោ យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. តុសិតភវនតោ វា យាវ មហាពោធិបល្លង្កេ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. ទីបង្ករតោ បដ្ឋាយ វា យាវ ពោធិបល្លង្កេ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. ទេសនាញាណម្បិ បវត្តមានំ បវត្តន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ យាវ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញស្ស សោតាបត្តិមគ្គា បវត្តមានំ, ផលក្ខណេ បវត្តំ នាម. តេសុ បដិវេធញាណំ លោកុត្តរំ, ទេសនាញាណំ លោកិយំ. ឧភយម្បិ បនេតំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ, ពុទ្ធានំយេវ ឱរសញាណំ.

សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ បដិជានតោតិ ‘‘អហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, សព្ពេ ធម្មា មយា អភិសម្ពុទ្ធា’’តិ ឯវំ បដិជានតោ តវ. អនភិសម្ពុទ្ធាតិ ឥមេ នាម ធម្មា តយា អនភិសម្ពុទ្ធា. តត្រ វតាតិ តេសុ ‘‘អនភិសម្ពុទ្ធា’’តិ ឯវំ ទស្សិតធម្មេសុ. សហធម្មេនាតិ សហេតុនា សការណេន វចនេន. និមិត្តមេតន្តិ ឯត្ថ បុគ្គលោបិ ធម្មោបិ និមិត្តន្តិ អធិប្បេតោ. តំ បុគ្គលំ ន បស្សាមិ, យោ មំ បដិចោទេស្សតិ. តំ ធម្មំ ន បស្សាមិ, យំ ទស្សេត្វា ‘‘អយំ នាម ធម្មោ តយា អនភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ មំ បដិចោទេស្សតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ខេមប្បត្តោតិ ខេមំ បត្តោ. សេសបទទ្វយំ ឥមស្សេវ វេវចនំ. សព្ពម្បេតំ វេសារជ្ជញាណមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ទសពលស្ស ហិ ‘‘អយំ នាម ធម្មោ តយា អនភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ ចោទកំ បុគ្គលំ វា ចោទនាការណំ អនភិសម្ពុទ្ធធម្មំ វា អបស្សតោ ‘‘សភាវពុទ្ធោយេវ វត សមានោ អហំ ពុទ្ធោស្មីតិ វទាមី’’តិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ពលវតរំ សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, តេន សម្បយុត្តំ ញាណំ វេសារជ្ជំ នាម. តំ សន្ធាយ ‘‘ខេមប្បត្តោ’’តិអាទិមាហ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អន្តរាយិកា ធម្មាតិ ឯត្ថ បន អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា. តេ អត្ថតោ សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តា សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា. សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តំ ហិ អន្តមសោ ទុក្កដទុព្ភាសិតម្បិ មគ្គផលានំ អន្តរាយំ ករោតិ. ឥធ បន មេថុនធម្មោ អធិប្បេតោ. មេថុនំ សេវតោ ហិ យស្ស កស្សចិ និស្សំសយមេវ មគ្គផលានំ អន្តរាយោ ហោតិ.

យស្ស ខោ បន តេ អត្ថាយាតិ រាគក្ខយាទីសុ យស្ស អត្ថាយ. ធម្មោ ទេសិតោតិ អសុភភាវនាទិធម្មោ កថិតោ. តត្រ វត មន្តិ តស្មិំ អនិយ្យានិកធម្មេ មំ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

វាទបថាតិ វាទាយេវ. បុថូតិ ពហូ. សិតាតិ ឧបនិពទ្ធា អភិសង្ខតា. អថ វា បុថុស្សិតាតិ បុថុភាវំ សិតា ឧបគតា, បុថូហិ វា សិតាតិបិ បុថុស្សិតា. យំ និស្សិតាតិ ឯតរហិបិ យំ វាទបថំ និស្សិតា. ន តេ ភវន្តីតិ តេ វាទបថា ន ភវន្តិ ភិជ្ជន្តិ វិនស្សន្តិ. ធម្មចក្កន្តិ ទេសនាញាណស្សបិ បដិវេធញាណស្សបិ ឯតំ នាមំ. តេសុ ទេសនាញាណំ លោកិយំ, បដិវេធញាណំ លោកុត្តរំ. កេវលីតិ សកលគុណសមន្នាគតោ. តាទិសន្តិ តថាវិធំ.

៩. តណ្ហុប្បាទសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ ឧប្បជ្ជតិ ឯតេសូតិ ឧប្បាទា. កា ឧប្បជ្ជតិ? តណ្ហា. តណ្ហាយ ឧប្បាទា តណ្ហុប្បាទា, តណ្ហាវត្ថូនិ តណ្ហាការណានីតិ អត្ថោ. ចីវរហេតូតិ ‘‘កត្ថ មនាបំ ចីវរំ លភិស្សាមី’’តិ ចីវរការណា ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិភវាភវហេតូតិ ឯត្ថ ឥតីតិ និទស្សនត្ថេ និបាតោ. យថា ចីវរាទិហេតុ, ឯវំ ភវាភវហេតុបីតិ អត្ថោ. ភវាភវោតិ ចេត្ថ បណីតតរានិ សប្បិនវនីតាទីនិ អធិប្បេតានិ. សម្បត្តិភវេសុ បណីតតរបណីតតមភវោតិបិ វទន្តិយេវ.

តណ្ហាទុតិយោតិ អយញ្ហិ សត្តោ អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ សំសរន្តោ ន ឯកកោវ សំសរតិ, តណ្ហំ បន ទុតិយិកំ លភន្តោវ សំសរតិ. តេន វុត្តំ ‘‘តណ្ហាទុតិយោ’’តិ. ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវន្តិ ឯត្ថ ឥត្ថភាវោ នាម អយំ អត្តភាវោ, អញ្ញថាភាវោ នាម អនាគតត្តភាវោ. ឯវរូបោ វា អញ្ញោបិ អត្តភាវោ ឥត្ថភាវោ នាម, ន ឯវរូបោ អញ្ញថាភាវោ នាម. តំ ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ. សំសារន្តិ ខន្ធធាតុអាយតនានំ បដិបាដិំ. នាតិវត្តតីតិ នាតិក្កមតិ. ឯវមាទីនវំ ញត្វាតិ ឯវំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេសុ ខន្ធេសុ អាទីនវំ ជានិត្វា. តណ្ហំ ទុក្ខស្ស សម្ភវន្តិ តណ្ហំ ច ‘‘អយំ វដ្ដទុក្ខសម្ភូតោ សភាវោ ការណ’’ន្តិ ឯវំ ជានិត្វា. ឯត្តាវតា ឥមស្ស ភិក្ខុនោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្តភាវោ ទស្សិតោ. ឥទានិ តំ ខីណាសវំ ថោមេន្តោ វីតតណ្ហោតិអាទិមាហ. តត្ថ អនាទានោតិ និគ្គហណោ. សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេតិ សតិសម្បជញ្ញេ វេបុល្លប្បត្តោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ សតោ សម្បជានោ ចរេយ្យ វិហរេយ្យាតិ អត្ថោ. ឥតិ សុត្តន្តេ វដ្ដំ កថេត្វា គាថាសុ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតន្តិ.

១០. យោគសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមេ វដ្ដស្មិំ យោជេន្តីតិ យោគា. កាមយោគោតិអាទីសុ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ កាមយោគោ. រូបារូបភវេសុ ឆន្ទរាគោ ភវយោគោ, តថា ឈាននិកន្តិ. សស្សតទិដ្ឋិសហគតោ ច រាគោ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ច ទិដ្ឋិយោគោ. ចតូសុ សច្ចេសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជាយោគោ. កាមេសុ វា យោជេតីតិ កាមយោគោ. ភវេសុ យោជេតីតិ ភវយោគោ. ទិដ្ឋីសុ យោជេតីតិ ទិដ្ឋិយោគោ. អវិជ្ជាយ យោជេតីតិ អវិជ្ជាយោគោតិ ហេដ្ឋា វុត្តធម្មានំយេវេតំ អធិវចនំ.

ឥទានិ តេ វិត្ថារេត្វា ទស្សេន្តោ កតមោ ច, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ សមុទយន្តិ ឧប្បត្តិំ. អត្ថង្គមន្តិ ភេទំ. អស្សាទន្តិ មធុរភាវំ. អាទីនវន្តិ អមធុរភាវំ ទោសំ. និស្សរណន្តិ និស្សដភាវំ. កាមេសូតិ វត្ថុកាមេសុ. កាមរាគោតិ កាមេ អារព្ភ ឧប្បន្នរាគោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អនុសេតីតិ និព្ពត្តតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, កាមយោគោតិ, ភិក្ខវេ, ឥទំ កាមេសុ យោជនការណំ ពន្ធនការណំ វុច្ចតីតិ ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ផស្សាយតនានន្តិ ចក្ខាទីនំ ចក្ខុសម្ផស្សាទិការណានំ. អវិជ្ជា អញ្ញាណន្តិ ញាណបដិបក្ខភាវេន អញ្ញាណសង្ខាតា អវិជ្ជា. ឥតិ កាមយោគោតិ ឯត្ថ ឥតិ សទ្ទោ ចតូហិបិ យោគេហិ សទ្ធិំ យោជេតព្ពោ ‘‘ឯវំ កាមយោគោ, ឯវំ ភវយោគោ’’តិ. សំយុត្តោតិ បរិវារិតោ. បាបកេហីតិ លាមកេហិ. អកុសលេហីតិ អកោសល្លសម្ភូតេហិ. សំកិលេសិកេហីតិ សំកិលេសនកេហិ, បសន្នស្ស ចិត្តស្ស បសន្នភាវទូសកេហីតិ អត្ថោ. បោនោព្ភវិកេហីតិ បុនព្ភវនិព្ពត្តកេហិ. សទរេហីតិ សទរថេហិ. ទុក្ខវិបាកេហីតិ វិបាកកាលេ ទុក្ខុប្បាទកេហិ. អាយតិំ ជាតិជរាមរណិកេហីតិ អនាគតេ បុនប្បុនំ ជាតិជរាមរណនិព្ពត្តកេហិ. តស្មា អយោគក្ខេមីតិ វុច្ចតីតិ យស្មា អប្បហីនយោគោ បុគ្គលោ ឯតេហិ ធម្មេហិ សម្បយុត្តោ ហោតិ, តស្មា ចតូហិ យោគេហិ ខេមំ និព្ពានំ អនធិគតត្តា ន យោគក្ខេមីតិ វុច្ចតិ.

វិសំយោគោតិ វិសំយោជនការណានិ. កាមយោគវិសំយោគោតិ កាមយោគតោ វិសំយោជនការណំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ អសុភជ្ឈានំ កាមយោគវិសំយោគោ, តំ បាទកំ កត្វា អធិគតោ អនាគាមិមគ្គោ ឯកន្តេនេវ កាមយោគវិសំយោគោ នាម. អរហត្តមគ្គោ ភវយោគវិសំយោគោ នាម, សោតាបត្តិមគ្គោ ទិដ្ឋិយោគវិសំយោគោ នាម, អរហត្តមគ្គោ អវិជ្ជាយោគវិសំយោគោ នាម. ឥទានិ តេ វិត្ថារវសេន ទស្សេន្តោ កតមោ ច, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ភវយោគេន ចូភយន្តិ ភវយោគេន ច សំយុត្តា, កិញ្ចិ ភិយ្យោ ឧភយេនាបិ សម្បយុត្តា, យេន កេនចិ យោគេន សមន្នាគតាតិ អត្ថោ. បុរក្ខតាតិ បុរតោ កតា, បរិវារិតា វា. កាមេ បរិញ្ញាយាតិ ទុវិធេបិ កាមេ បរិជានិត្វា. ភវយោគញ្ច សព្ពសោតិ ភវយោគញ្ច សព្ពមេវ បរិជានិត្វា. សមូហច្ចាតិ សមូហនិត្វា. វិរាជយន្តិ វិរាជេន្តោ, វិរាជេត្វា វា. ‘‘វិរាជេន្តោ’’តិ ហិ វុត្តេ មគ្គោ កថិតោ ហោតិ, ‘‘វិរាជេត្វា’’តិ វុត្តេ ផលំ. មុនីតិ ខីណាសវមុនិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេបិ គាថាសុបិ វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិតន្តិ.

ភណ្ឌគាមវគ្គោ បឋមោ.

២. ចរវគ្គោ

១. ចរសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ អធិវាសេតីតិ ចិត្តំ អធិរោបេត្វា វាសេតិ. នប្បជហតីតិ ន បរិច្ចជតិ. ន វិនោទេតីតិ ន នីហរតិ. ន ព្យន្តីករោតីតិ ន វិគតន្តំ បរិច្ឆិន្នបរិវដុមំ ករោតិ. ន អនភាវំ គមេតីតិ ន អនុអភាវំ អវឌ្ឍិំ វិនាសំ គមេតិ. ចរម្បីតិ ចរន្តោបិ. អនាតាបីតិ និព្ពីរិយោ. អនោត្តាបីតិ ឧបវាទភយរហិតោ. សតតន្តិ និច្ចំ. សមិតន្តិ និរន្តរំ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថំ ញត្វា សុក្កបក្ខេ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

គាថាសុ គេហនិស្សិតន្តិ កិលេសនិស្សិតំ. មោហនេយ្យេសូតិ មោហជនកេសុ អារម្មណេសុ. អភព្ពោតិ អភាជនភូតោ. ផុដ្ឋុំ សម្ពោធិមុត្តមន្តិ អរហត្តមគ្គសង្ខាតំ ឧត្តមញាណំ ផុសិតុំ.

២. សីលសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ សម្បន្នសីលាតិ បរិបុណ្ណសីលា. សម្បន្នបាតិមោក្ខាតិ បរិបុណ្ណបាតិមោក្ខា. បាតិមោក្ខសំវរសំវុតាតិ បាតិមោក្ខសំវរសីលេន សំវុតា បិហិតា ឧបេតា ហុត្វា វិហរថ. អាចារគោចរសម្បន្នាតិ អាចារេន ច គោចរេន ច សម្បន្នា សមុបាគតា ភវថ. អណុមត្តេសុ វជ្ជេសូតិ អណុប្បមាណេសុ ទោសេសុ. ភយទស្សាវិនោតិ តានិ អណុមត្តានិ វជ្ជានិ ភយតោ ទស្សនសីលា. សមាទាយ សិក្ខថ សិក្ខាបទេសូតិ សព្ពសិក្ខាកោដ្ឋាសេសុ សមាទាតព្ពំ សមាទាយ គហេត្វា សិក្ខថ. ‘‘សម្បន្នសីលានំ…បេ… សិក្ខាបទេសូ’’តិ ឯត្តកេន ធម្មក្ខានេន សិក្ខត្តយេ សមាទាបេត្វា ចេវ បដិលទ្ធគុណេសុ ច វណ្ណំ កថេត្វា ឥទានិ ឧត្តរិ កាតព្ពំ ទស្សេន្តោ កិមស្សាតិអាទិមាហ. តត្ថ កិមស្សាតិ កិំ ភវេយ្យ.

យតំ ចរេតិ យថា ចរន្តោ យតោ ហោតិ សំយតោ, ឯវំ ចរេយ្យ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. អច្ឆេតិ និសីទេយ្យ. យតមេនំ បសារយេតិ យំ អង្គបច្ចង្គំ បសារេយ្យ, តំ យតំ សំយតមេវ កត្វា បសារេយ្យ. ឧទ្ធន្តិ ឧបរិ. តិរិយន្តិ មជ្ឈំ. អបាចីនន្តិ អធោ. ឯត្តាវតា អតីតា បច្ចុប្បន្នា អនាគតា ច បញ្ចក្ខន្ធា កថិតា. យាវតាតិ បរិច្ឆេទវចនំ. ជគតោ គតីតិ លោកស្ស និប្ផត្តិ. សមវេក្ខិតា ច ធម្មានំ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយន្តិ ឯតេសំ សព្ពលោកេ អតីតាទិភេទានំ បញ្ចក្ខន្ធធម្មានំ ឧទយញ្ច វយញ្ច សមវេក្ខិតា. ‘‘បញ្ចក្ខន្ធានំ ឧទយំ បស្សន្តោ បញ្ចវីសតិ លក្ខណានិ បស្សតិ, វយំ បស្សន្តោ បញ្ចវីសតិ លក្ខណានិ បស្សតី’’តិ វុត្តេហិ សមបញ្ញាសាយ លក្ខណេហិ សម្មា អវេក្ខិតា ហោតិ. ចេតោសមថសាមីចិន្តិ ចិត្តសមថស្ស អនុច្ឆវិកំ បដិបទំ. សិក្ខមានន្តិ បដិបជ្ជមានំ, បូរយមានន្តិ អត្ថោ. បហិតត្តោតិ បេសិតត្តោ. អាហូតិ កថយន្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ សីលំ មិស្សកំ កថេត្វា គាថាសុ ខីណាសវោ កថិតោ.

៣. បធានសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ សម្មប្បធានានីតិ សុន្ទរបធានានិ ឧត្តមវីរិយានិ. សម្មប្បធានាតិ បរិបុណ្ណវីរិយា. មារធេយ្យាភិភូតាតិ តេភូមកវដ្ដសង្ខាតំ មារធេយ្យំ អភិភវិត្វា សមតិក្កមិត្វា ឋិតា. តេ អសិតាតិ តេ ខីណាសវា អនិស្សិតា នាម. ជាតិមរណភយស្សាតិ ជាតិញ្ច មរណញ្ច បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកភយស្ស, ជាតិមរណសង្ខាតស្សេវ វា ភយស្ស. បារគូតិ បារង្គតា. តេ តុសិតាតិ តេ ខីណាសវា តុដ្ឋា នាម. ជេត្វា មារំ សវាហិនិន្តិ សសេនកំ មារំ ជិនិត្វា ឋិតា. តេ អនេជាតិ តេ ខីណាសវា តណ្ហាសង្ខាតាយ ឯជាយ អនេជា និច្ចលា នាម. នមុចិពលន្តិ មារពលំ. ឧបាតិវត្តាតិ អតិក្កន្តា. តេ សុខិតាតិ តេ ខីណាសវា លោកុត្តរសុខេន សុខិតា នាម. តេនេវាហ –

‘‘សុខិតា វត អរហន្តោ, តណ្ហា នេសំ ន វិជ្ជតិ;

អស្មិមានោ សមុច្ឆិន្នោ, មោហជាលំ បទាលិត’’ន្តិ. (សំ. និ. ៣.៧៦);

៤. សំវរសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ បធានានីតិ វីរិយានិ. សំវរប្បធានន្តិ ចក្ខាទីនិ សំវរន្តស្ស ឧប្បន្នវីរិយំ. បហានប្បធានន្តិ កាមវិតក្កាទយោ បជហន្តស្ស ឧប្បន្នវីរិយំ. ភាវនាប្បធានន្តិ សម្ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តស្ស ឧប្បន្នវីរិយំ. អនុរក្ខណាប្បធានន្តិ សមាធិនិមិត្តំ អនុរក្ខន្តស្ស ឧប្បន្នវីរិយំ.

វិវេកនិស្សិតន្តិអាទីសុ វិវេកោ, វិរាគោ, និរោធោតិ តីណិបិ និព្ពានស្ស នាមានិ. និព្ពានំ ហិ ឧបធិវិវេកត្តា វិវេកោ, តំ អាគម្ម រាគាទយោ វិរជ្ជន្តីតិ វិរាគោ, និរុជ្ឈន្តីតិ និរោធោ. តស្មា វិវេកនិស្សិតន្តិអាទីសុ អារម្មណវសេន វា អធិគន្តព្ពវសេន វា និព្ពាននិស្សិតន្តិ អត្ថោ.

វោស្សគ្គបរិណាមិន្តិ ឯត្ថ ទ្វេ វោស្សគ្គា – បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ ច បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ ច. តត្ថ វិបស្សនា តទង្គវសេន កិលេសេ ច ខន្ធេ ច រាគំ បរិច្ចជតីតិ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ. មគ្គោ អារម្មណវសេន និព្ពានំ បក្ខន្ទតីតិ បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ. តស្មា វោស្សគ្គបរិណាមិន្តិ យថា ភាវិយមានោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ វោស្សគ្គត្ថាយ បរិណមតិ, វិបស្សនាភាវញ្ច មគ្គភាវញ្ច បាបុណាតិ, ឯវំ តំ ភាវេតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ភទ្ទកន្តិ លទ្ធកំ. សមាធិនិមិត្តំ វុច្ចតិ អដ្ឋិកសញ្ញាទិវសេន អធិគតោ សមាធិយេវ. អនុរក្ខតីតិ សមាធិបារិបន្ថិកធម្មេ រាគទោសមោហេ សោធេន្តោ រក្ខតិ. ឯត្ថ ច អដ្ឋិកសញ្ញាទិកា បញ្ចេវ សញ្ញា វុត្តា, ឥមស្មិំ បន ឋានេ ទសបិ អសុភានិ វិត្ថារេត្វា កថេតព្ពានិ. តេសំ វិត្ថារោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១០២ អាទយោ) វុត្តោយេវ. គាថាយ សំវរាទិនិប្ផាទកំ វីរិយមេវ វុត្តំ. ខយំ ទុក្ខស្ស បាបុណេតិ ទុក្ខក្ខយសង្ខាតំ អរហត្តំ បាបុណេយ្យាតិ.

៥. បញ្ញត្តិសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ អគ្គបញ្ញត្តិយោតិ ឧត្តមបញ្ញត្តិយោ. អត្តភាវីនន្តិ អត្តភាវវន្តានំ. យទិទំ រាហុ អសុរិន្ទោតិ យោ ឯស រាហុ អសុរិន្ទោ អយំ អគ្គោតិ. ឯត្ថ រាហុ កិរ អសុរិន្ទោ ចត្តារិ យោជនសហស្សានិ អដ្ឋ ច យោជនសតានិ ឧច្ចោ, ពាហន្តរមស្ស ទ្វាទសយោជនសតានិ, ហត្ថតលបាទតលានំ បុថុលតា តីណិ យោជនសតានិ. អង្គុលិបព្ពានិ បណ្ណាស យោជនានិ, ភមុកន្តរំ បណ្ណាសយោជនំ, នលាដំ តិយោជនសតំ, សីសំ នវយោជនសតំ. កាមភោគីនំ យទិទំ រាជា មន្ធាតាតិ យោ ឯស រាជា មន្ធាតា នាម, អយំ ទិព្ពេបិ មានុសកេបិ កាមេ បរិភុញ្ជនកានំ សត្តានំ អគ្គោ នាម. ឯស ហិ អសង្ខេយ្យាយុកេសុ មនុស្សេសុ និព្ពត្តិត្វា ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ ហិរញ្ញវស្សំ វស្សាបេន្តោ មានុសកេ កាមេ ទីឃរត្តំ បរិភុញ្ជិ. ទេវលោកេ បន យាវ ឆត្តិំសាយ ឥន្ទានំ អាយុប្បមាណំ, តាវ បណីតេ កាមេ បរិភុញ្ជីតិ កាមភោគីនំ អគ្គោ នាម ជាតោ. អាធិបតេយ្យានន្តិ អធិបតិដ្ឋានំ ជេដ្ឋកដ្ឋានំ ករោន្តានំ. តថាគតោ អគ្គមក្ខាយតីតិ លោកិយលោកុត្តរេហិ គុណេហិ តថាគតោ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ អក្ខាយតិ.

ឥទ្ធិយា យសសា ជលន្តិ ទិព្ពសម្បត្តិសមិទ្ធិយា ច បរិវារសង្ខាតេន យសសា ច ជលន្តានំ. ឧទ្ធំ តិរិយំ អបាចីនន្តិ ឧបរិ ច មជ្ឈេ ច ហេដ្ឋា ច. យាវតា ជគតោ គតីតិ យត្តកា លោកនិប្ផត្តិ.

៦. សោខុម្មសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ សោខុម្មានីតិ សុខុមលក្ខណបដិវិជ្ឈនកានិ ញាណានិ. រូបសោខុម្មេន សមន្នាគតោ ហោតីតិ រូបេ សណ្ហសុខុមលក្ខណបរិគ្គាហកេន ញាណេន សមន្នាគតោ ហោតិ. បរមេនាតិ ឧត្តមេន. តេន ច រូបសោខុម្មេនាតិ តេន យាវ អនុលោមភាវំ បត្តេន សុខុមលក្ខណបរិគ្គាហកញាណេន. ន សមនុបស្សតីតិ នត្ថិភាវេនេវ ន បស្សតិ. ន បត្ថេតីតិ នត្ថិភាវេនេវ ន បត្ថេតិ. វេទនាសោខុម្មាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

រូបសោខុម្មតំ ញត្វាតិ រូបក្ខន្ធស្ស សណ្ហសុខុមលក្ខណបរិគ្គាហកេន ញាណេន សុខុមតំ ជានិត្វា. វេទនានញ្ច សម្ភវន្តិ វេទនាក្ខន្ធស្ស ច បភវំ ជានិត្វា. សញ្ញា យតោ សមុទេតីតិ យស្មា ការណា សញ្ញាក្ខន្ធោ សមុទេតិ និព្ពត្តតិ, តញ្ច ជានិត្វា. អត្ថំ គច្ឆតិ យត្ថ ចាតិ យស្មិំ ឋានេ និរុជ្ឈតិ, តញ្ច ជានិត្វា. សង្ខារេ បរតោ ញត្វាតិ សង្ខារក្ខន្ធំ អនិច្ចតាយ លុជ្ជនភាវេន បរតោ ជានិត្វា. ឥមិនា ហិ បទេន អនិច្ចានុបស្សនា កថិតា. ទុក្ខតោ នោ ច អត្តតោតិ ឥមិនា ទុក្ខានត្តានុបស្សនា. សន្តោតិ កិលេសសន្តតាយ សន្តោ. សន្តិបទេ រតោតិ និព្ពានេ រតោ. ឥតិ សុត្តន្តេ ចតូសុ ឋានេសុ វិបស្សនាវ កថិតា, គាថាសុ លោកុត្តរធម្មោបីតិ.

៧. បឋមអគតិសុត្តវណ្ណនា

១៧-១៩. សត្តមេ អគតិគមនានីតិ នគតិគមនានិ. ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតីតិ ឆន្ទេន អគតិំ គច្ឆតិ, អកត្តព្ពំ ករោតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឆន្ទា ទោសា ភយា មោហាតិ ឆន្ទេន, ទោសេន, ភយេន, មោហេន. អតិវត្តតីតិ អតិក្កមតិ. អដ្ឋមំ ឧត្តានមេវ. នវមេ តថាពុជ្ឈនកានំ វសេន ទ្វីហិបិ នយេហិ កថិតំ.

១០. ភត្តុទ្ទេសកសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ ភត្តុទ្ទេសកោតិ សលាកភត្តាទីនំ ឧទ្ទេសកោ. កាមេសុ អសំយតាតិ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមេហិ អសំយតា. បរិសាកសដោ ច បនេស វុច្ចតីតិ អយញ្ច បន សោ ឯវរូបា បរិសាកចវរោ នាម វុច្ចតីតិ អត្ថោ. សមណេនាតិ ពុទ្ធសមណេន. បរិសាយ មណ្ឌោ ច បនេស វុច្ចតីតិ អយំ ឯវរូបា បរិសា វិប្បសន្នេន បរិសាមណ្ឌោតិ វុច្ចតីតិ.

ចរវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. ឧរុវេលវគ្គោ

១. បឋមឧរុវេលសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយស្ស បឋមេ ឧរុវេលាយន្តិ ឯត្ថ ឧរុវេលាតិ មហាវេលា, មហាវាលិករាសីតិ អត្ថោ. អថ វា ឧរូតិ វាលុកា វុច្ចតិ, វេលាតិ មរិយាទា. វេលាតិក្កមនហេតុ អាហដា ឧរុ ឧរុវេលាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អតីតេ កិរ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ទសសហស្សា កុលបុត្តា តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តស្មិំ បទេសេ វិហរន្តា ឯកទិវសំ សន្និបតិត្វា កតិកវត្តំ អកំសុ – ‘‘កាយកម្មវចីកម្មានិ នាម បរេសម្បិ បាកដានិ ហោន្តិ, មនោកម្មំ បន អបាកដំ. តស្មា យោ កាមវិតក្កំ វា ព្យាបាទវិតក្កំ វា វិហិំសាវិតក្កំ វា វិតក្កេតិ, តស្ស អញ្ញោ ចោទកោ នាម នត្ថិ. សោ អត្តនាវ អត្តានំ ចោទេត្វា បត្តបុដេន វាលុកំ អាហរិត្វា ឥមស្មិំ ឋានេ អាកិរតុ, ឥទមស្ស ទណ្ឌកម្ម’’ន្តិ. តតោ បដ្ឋាយ យោ តាទិសំ វិតក្កំ វិតក្កេតិ, សោ តត្ថ បត្តបុដេន វាលុកំ អាកិរតិ, ឯវំ តត្ថ អនុក្កមេន មហាវាលុករាសិ ជាតោ. តតោ នំ បច្ឆិមា ជនតា បរិក្ខិបិត្វា ចេតិយដ្ឋានមកាសិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ឧរុវេលាតិ មហាវេលា, មហាវាលិករាសីតិ អត្ថោ’’តិ. តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អថ វា ឧរូតិ វាលុកា វុច្ចតិ, វេលាតិ មរិយាទា, វេលាតិក្កមនហេតុ អាហដា ឧរុ ឧរុវេលាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ.

នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេតិ ឧរុវេលគាមំ និស្សាយ នេរញ្ជរានទីតីរេ វិហរាមីតិ ទស្សេតិ. អជបាលនិគ្រោធេតិ អជបាលកា តស្ស និគ្រោធស្ស ឆាយាយ និសីទន្តិបិ តិដ្ឋន្តិបិ, តស្មា សោ អជបាលនិគ្រោធោត្វេវ សង្ខំ គតោ, តស្ស ហេដ្ឋាតិ អត្ថោ. បឋមាភិសម្ពុទ្ធោតិ សម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បឋមមេវ. ឧទបាទីតិ អយំ វិតក្កោ បញ្ចមេ សត្តាហេ ឧទបាទិ. កស្មា ឧទបាទីតិ? សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណត្តា ចេវ បុព្ពាសេវនតាយ ច. តត្ថ បុព្ពាសេវនាយ បកាសនត្ថំ តិត្តិរជាតកំ អាហរិតព្ពំ. ហត្ថិវានរតិត្តិរា កិរ ឯកស្មិំ បទេសេ វិហរន្តា ‘‘យោ អម្ហាកំ មហល្លកោ, តស្មិំ សគារវា វិហរិស្សាមា’’តិ និគ្រោធំ ទស្សេត្វា ‘‘កោ នុ ខោ អម្ហាកំ មហល្លកោ’’តិ វីមំសន្តា តិត្តិរស្ស មហល្លកភាវំ ញត្វា តស្ស ជេដ្ឋាបចាយនកម្មំ កត្វា អញ្ញមញ្ញំ សមគ្គា សម្មោទមានា វិហរិត្វា សគ្គបរាយណា អហេសុំ. តំ ការណំ ញត្វា រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យេ វុឌ្ឍមបចាយន្តិ, នរា ធម្មស្ស កោវិទា;

ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បាសំសា, សម្បរាយេ ច សុគ្គតី’’តិ. (ជា. ១.១.៣៧);

ឯវំ អហេតុកតិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តោបិ តថាគតោ សគារវវាសំ រោចេសិ, ឥទានិ កស្មា ន រោចេស្សតីតិ. អគារវោតិ អញ្ញស្មិំ គារវរហិតោ, កញ្ចិ គរុដ្ឋានេ អដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. អប្បតិស្សោតិ បតិស្សយរហិតោ, កញ្ចិ ជេដ្ឋកដ្ឋានេ អដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វាតិ ឯត្ថ សមិតបាបពាហិតបាបាយេវ សមណព្រាហ្មណា អធិប្បេតា. សក្កត្វា គរុំ កត្វាតិ សក្ការញ្ចេវ កត្វា គរុការញ្ច ឧបដ្ឋបេត្វា.

សទេវកេ លោកេតិអាទីសុ សទ្ធិំ ទេវេហិ សទេវកេ. ទេវគ្គហណេន ចេត្ថ មារព្រហ្មេសុ គហិតេសុបិ មារោ នាម វសវត្តី សព្ពេសំ ឧបរិ វសំ វត្តេតិ, ព្រហ្មា នាម មហានុភាវោ, ឯកង្គុលិយា ឯកស្មិំ ចក្កវាឡសហស្សេ អាលោកំ ផរតិ, ទ្វីហិ ទ្វីសុ, ទសហិ អង្គុលីហិ ទសសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ អាលោកំ ផរតិ. សោ ឥមិនា សីលសម្បន្នតរោតិ វត្តុំ មា លភន្តូតិ សមារកេ សព្រហ្មកេតិ វិសុំ វុត្តំ. តថា សមណា នាម ឯកនិកាយាទិវសេន ពហុស្សុតា សីលវន្តោ បណ្ឌិតា, ព្រាហ្មណាបិ វត្ថុវិជ្ជាទិវសេន ពហុស្សុតា បណ្ឌិតា. តេ ឥមិនា សម្បន្នតរាតិ វត្តុំ មា លភន្តូតិ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយាតិ វុត្តំ. សទេវមនុស្សាយាតិ ឥទំ បន និប្បទេសតោ ទស្សនត្ថំ គហិតមេវ គហេត្វា វុត្តំ. អបិចេត្ថ បុរិមានិ តីណិ បទានិ លោកវសេន វុត្តានិ, បច្ឆិមានិ ទ្វេ បជាវសេន. សីលសម្បន្នតរន្តិ សីលេន សម្បន្នតរំ, អធិកតរន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច សីលាទយោ ចត្តារោ ធម្មា លោកិយលោកុត្តរា កថិតា, វិមុត្តិញាណទស្សនំ លោកិយមេវ. បច្ចវេក្ខណញាណមេវ ហេតំ. បាតុរហោសីតិ ‘‘អយំ សត្ថា អវីចិតោ យាវ ភវគ្គា សីលាទីហិ អត្តនា អធិកតរំ អបស្សន្តោ ‘មយា បដិវិទ្ធនវលោកុត្តរធម្មមេវ សក្កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរិស្សាមី’តិ ចិន្តេតិ, ការណំ ភគវា ចិន្តេតិ, អត្ថំ វុឌ្ឍិំ វិសេសំ ចិន្តេតិ, គច្ឆាមិស្ស ឧស្សាហំ ជនេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បុរតោ បាកដោ អហោសិ, អភិមុខេ អដ្ឋាសីតិ អត្ថោ.

វិហំសុ វិហរន្តិ ចាតិ ឯត្ថ យោ វទេយ្យ – ‘‘វិហរន្តីតិ វចនតោ បច្ចុប្បន្នេបិ ពហូ ពុទ្ធា’’តិ, សោ ‘‘ភគវាបិ ភន្តេ ឯតរហិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ឥមិនា វចនេន បដិពាហិតព្ពោ.

‘‘ន មេ អាចរិយោ អត្ថិ, សទិសោ មេ ន វិជ្ជតិ;

សទេវកស្មិំ លោកស្មិំ, នត្ថិ មេ បដិបុគ្គលោ’’តិ. (មហាវ. ១១; ម. និ. ២.៣៤១) –

អាទីហិ ចស្ស សុត្តេហិ អញ្ញេសំ ពុទ្ធានំ អភាវោ ទីបេតព្ពោ. តស្មាតិ យស្មា សព្ពេបិ ពុទ្ធា សទ្ធម្មគរុនោ, តស្មា. មហត្តមភិកង្ខតាតិ មហន្តភាវំ បត្ថយមានេន. សរំ ពុទ្ធាន សាសនន្តិ ពុទ្ធានំ សាសនំ សរន្តេន.

យតោតិ យស្មិំ កាលេ. មហត្តេន សមន្នាគតោតិ រត្តញ្ញុមហត្តំ វេបុល្លមហត្តំ ព្រហ្មចរិយមហត្តំ លាភគ្គមហត្តន្តិ ឥមិនា ចតុព្ពិធេន មហត្តេន សមន្នាគតោ. អថ មេ សង្ឃេបិ គារវោតិ អថ មយ្ហំ សង្ឃេបិ គារវោ ជាតោ. កិស្មិំ បន កាលេ ភគវតា សង្ឃេ គារវោ កតោតិ? មហាបជាបតិយា ទុស្សយុគទានកាលេ. តទា ហិ ភគវា អត្តនោ ឧបនីតំ ទុស្សយុគំ ‘‘សង្ឃេ, គោតមិ, ទេហិ, សង្ឃេ តេ ទិន្នេ អហញ្ចេវ បូជិតោ ភវិស្សាមិ សង្ឃោ ចា’’តិ វទន្តោ សង្ឃេ គារវំ អកាសិ នាម.

២. ទុតិយឧរុវេលសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ សម្ពហុលាតិ ពហុកា. ព្រាហ្មណាតិ ហុហុក្កជាតិកេន ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ អាគតា ព្រាហ្មណា. ជិណ្ណាតិ ជរាជិណ្ណា. វុឌ្ឍាតិ វយោវុទ្ធា. មហល្លកាតិ ជាតិមហល្លកា. អទ្ធគតាតិ តយោ វយេ អទ្ធេ អតិក្កន្តា. សុតមេតន្តិ អម្ហេហិ សុតំ ឯតំ. តយិទំ ភោ, គោតម, តថេវាតិ ភោ, គោតម, ឯតំ អម្ហេហិ សុតការណំ តថា ឯវ. តយិទំ ភោ, គោតម, ន សម្បន្នមេវាតិ តំ ឯតំ អភិវាទនាទិអករណំ អននុច្ឆវិកមេវ.

អកាលវាទីតិអាទីសុ អកាលេ វទតីតិ អកាលវាទី. អសភាវំ វទតីតិ អភូតវាទី. អនត្ថំ វទតិ, នោ អត្ថន្តិ អនត្ថវាទី. អធម្មំ វទតិ, នោ ធម្មន្តិ អធម្មវាទី. អវិនយំ វទតិ, នោ វិនយន្តិ អវិនយវាទី. អនិធានវតិំ វាចំ ភាសិតាតិ ន ហទយេ និធេតព្ពយុត្តកំ វាចំ ភាសិតា. អកាលេនាតិ កថេតុំ អយុត្តកាលេន. អនបទេសន្តិ អបទេសរហិតំ, សាបទេសំ សការណំ កត្វា ន កថេតិ. អបរិយន្តវតិន្តិ បរិយន្តរហិតំ, ន បរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា កថេតិ. អនត្ថសំហិតន្តិ ន លោកិយលោកុត្តរអត្ថនិស្សិតំ កត្វា កថេតិ. ពាលោ ថេរោត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតីតិ អន្ធពាលោ ថេរោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ.

កាលវាទីតិអាទីនិ វុត្តបដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពានិ. បណ្ឌិតោ ថេរោត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតីតិ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតត្តា បណ្ឌិតោ, ថិរភាវប្បត្តិយា ថេរោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ.

ពហុស្សុតោ ហោតីតិ ពហុំ អស្ស សុតំ ហោតិ, នវង្គំ សត្ថុសាសនំ បាឡិអនុសន្ធិបុព្ពាបរវសេន ឧគ្គហិតំ ហោតីតិ អត្ថោ. សុតធរោតិ សុតស្ស អាធារភូតោ. យស្ស ហិ ឥតោ គហិតំ ឥតោ បលាយតិ, ឆិទ្ទឃដេ ឧទកំ វិយ ន តិដ្ឋតិ, បរិសមជ្ឈេ ឯកសុត្តំ វា ជាតកំ វា កថេតុំ វា វាចេតុំ វា ន សក្កោតិ, អយំ ន សុតធរោ នាម. យស្ស បន ឧគ្គហិតំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហិតកាលសទិសមេវ ហោតិ, ទសបិ វីសតិបិ វស្សានិ សជ្ឈាយំ អករោន្តស្ស នេវ នស្សតិ, អយំ សុតធរោ នាម. សុតសន្និចយោតិ សុតស្ស សន្និចយភូតោ. យស្ស ហិ សុតំ ហទយមញ្ជូសាយ សន្និចិតំ សិលាយ លេខា វិយ សុវណ្ណបត្តេ បក្ខិត្តសីហវសា វិយ ច តិដ្ឋតិ, អយំ សុតសន្និចយោ នាម. ធាតាតិ ធាតា បគុណា. ឯកច្ចស្ស ហិ ឧគ្គហិតពុទ្ធវចនំ ធាតំ បគុណំ និច្ចលិកំ ន ហោតិ, ‘‘អសុកំ សុត្តំ វា ជាតកំ វា កថេហី’’តិ វុត្តេ ‘‘សជ្ឈាយិត្វា សំសន្ទិត្វា សមនុគ្គាហិត្វា ជានិស្សាមី’’តិ វទតិ. ឯកច្ចស្ស ធាតំ បគុណំ ភវង្គសោតសទិសំ ហោតិ, ‘‘អសុកំ សុត្តំ វា ជាតកំ វា កថេហី’’តិ វុត្តេ ឧទ្ធរិត្វា តមេវ កថេតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ធាតា’’តិ. វចសា បរិចិតាតិ សុត្តទសក-វគ្គទសកបណ្ណាសទសកវសេន វាចាយ សជ្ឈាយិតា. មនសានុបេក្ខិតាតិ ចិត្តេន អនុបេក្ខិតា. យស្ស វាចាយ សជ្ឈាយិតំ ពុទ្ធវចនំ មនសា ចិន្តេន្តស្ស តត្ថ តត្ថ បាកដំ ហោតិ, មហាទីបំ ជាលេត្វា ឋិតស្ស រូបគតំ វិយ បញ្ញាយតិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធាតិ អត្ថតោ ច ការណតោ ច បញ្ញាយ សុប្បដិវិទ្ធា.

អាភិចេតសិកានន្តិ អភិចេតោតិ អភិក្កន្តំ វិសុទ្ធំ ចិត្តំ វុច្ចតិ, អធិចិត្តំ វា, អភិចេតសិ ជាតានិ អាភិចេតសិកានិ, អភិចេតោសន្និស្សិតានីតិ វា អាភិចេតសិកានិ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានន្តិ ទិដ្ឋធម្មេ សុខវិហារានំ. ទិដ្ឋធម្មោតិ បច្ចក្ខោ អត្តភាវោ វុច្ចតិ, តត្ថ សុខវិហារភូតានន្តិ អត្ថោ. រូបាវចរជ្ឈានានមេតំ អធិវចនំ. តានិ ហិ អប្បេត្វា និសិន្នា ឈាយិនោ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ អសំកិលិដ្ឋនេក្ខម្មសុខំ វិន្ទន្តិ, តស្មា ‘‘ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានី’’តិ វុច្ចតិ. និកាមលាភីតិ និកាមេន លាភី, អត្តនោ ឥច្ឆាវសេន លាភី, ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. អកិច្ឆលាភីតិ សុខេនេវ បច្ចនីកធម្មេ វិក្ខម្ភេត្វា សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. អកសិរលាភីតិ អកសិរានំ លាភី វិបុលានំ, យថាបរិច្ឆេទេន វុដ្ឋាតុំ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកច្ចោ ហិ លាភីយេវ ហោតិ, ន បន ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សក្កោតិ សមាបជ្ជិតុំ. ឯកច្ចោ សក្កោតិ តថាសមាបជ្ជិតុំ, បារិបន្ថិកេ ច បន កិច្ឆេន វិក្ខម្ភេតិ. ឯកច្ចោ តថា ច សមាបជ្ជតិ, បារិបន្ថិកេ ច អកិច្ឆេនេវ វិក្ខម្ភេតិ, ន សក្កោតិ នាឡិកយន្តំ វិយ យថាបរិច្ឆេទេយេវ វុដ្ឋាតុំ. យស្ស បន អយំ តិវិធាបិ សម្បទា អត្ថិ, សោ ‘‘អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី’’តិ វុច្ចតិ. អាសវានំ ខយាតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. ឯវមិធ សីលម្បិ ពាហុសច្ចម្បិ ខីណាសវស្សេវ សីលំ ពាហុសច្ចញ្ច, ឈានានិបិ ខីណាសវស្សេវ វឡញ្ជនកជ្ឈានានិ កថិតានិ. ‘‘អាសវានំ ខយា’’តិអាទីហិ បន អរហត្តំ កថិតំ. ផលេន ចេត្ថ មគ្គកិច្ចំ បកាសិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឧទ្ធតេនាតិ ឧទ្ធច្ចសហគតេន. សម្ផន្តិ បលាបកថំ. អសមាហិតសង្កប្បោតិ អដ្ឋបិតសង្កប្បោ. មគោតិ មគសទិសោ. អារាតិ ទូរេ. ថាវរេយ្យម្ហាតិ ថាវរភាវតោ. បាបទិដ្ឋីតិ លាមកទិដ្ឋិ. អនាទរោតិ អាទររហិតោ. សុតវាតិ សុតេន ឧបគតោ. បដិភានវាតិ ទុវិធេន បដិភានេន សមន្នាគតោ. បញ្ញាយត្ថំ វិបស្សតីតិ សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ ចតុន្នំ សច្ចានំ អត្ថំ វិនិវិជ្ឈិត្វា បស្សតិ. បារគូ សព្ពធម្មានន្តិ សព្ពេសំ ខន្ធាទិធម្មានំ បារំ គតោ, អភិញ្ញាបារគូ, បរិញ្ញាបារគូ, បហានបារគូ, ភាវនាបារគូ, សច្ឆិកិរិយាបារគូ, សមាបត្តិបារគូតិ ឯវំ ឆព្ពិធេន បារគមនេន សព្ពធម្មានំ បារំ បរិយោសានំ គតោ. អខិលោតិ រាគខិលាទិវិរហិតោ. បដិភានវាតិ ទុវិធេនេវ បដិភានេន សមន្នាគតោ. ព្រហ្មចរិយស្ស កេវលីតិ សកលព្រហ្មចរិយោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

៣. លោកសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ លោកោតិ ទុក្ខសច្ចំ. អភិសម្ពុទ្ធោតិ ញាតោ បច្ចក្ខោ កតោ. លោកស្មាតិ ទុក្ខសច្ចតោ. បហីនោតិ មហាពោធិមណ្ឌេ អរហត្តមគ្គញាណេន បហីនោ. តថាគតស្ស ភាវិតាតិ តថាគតេន ភាវិតា.

ឯវំ ឯត្តកេន ឋានេន ចតូហិ សច្ចេហិ អត្តនោ ពុទ្ធភាវំ កថេត្វា ឥទានិ តថាគតភាវំ កថេតុំ យំ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ ទិដ្ឋន្តិ រូបាយតនំ. សុតន្តិ សទ្ទាយតនំ. មុតន្តិ បត្វា គហេតព្ពតោ គន្ធាយតនំ រសាយតនំ ផោដ្ឋព្ពាយតនំ. វិញ្ញាតន្តិ សុខទុក្ខាទិ ធម្មារម្មណំ. បត្តន្តិ បរិយេសិត្វា វា អបរិយេសិត្វា វា បត្តំ. បរិយេសិតន្តិ បត្តំ វា អប្បត្តំ វា បរិយេសិតំ. អនុវិចរិតំ មនសាតិ ចិត្តេន អនុសញ្ចរិតំ.

តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធន្តិ ឥមិនា ឯតំ ទស្សេតិ – យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស នីលំ បីតកន្តិអាទិ រូបារម្មណំ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម រូបារម្មណំ ទិស្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោ’’តិ សព្ពំ តថាគតស្ស ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធំ. តថា យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស ភេរិសទ្ទោ មុទិង្គសទ្ទោតិអាទិ សទ្ទារម្មណំ សោតទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, មូលគន្ធោ តចគន្ធោតិអាទិ គន្ធារម្មណំ ឃានទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, មូលរសោ ខន្ធរសោតិអាទិ រសារម្មណំ ជិវ្ហាទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, កក្ខឡំ មុទុកន្តិអាទិ បថវីធាតុតេជោធាតុវាយោធាតុភេទំ ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ កាយទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ ផុសិត្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោ’’តិ សព្ពំ តថាគតស្ស ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធំ. តថា យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស សុខទុក្ខាទិភេទំ ធម្មារម្មណំ មនោទ្វារស្ស អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម ធម្មារម្មណំ វិជានិត្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោ’’តិ សព្ពំ តថាគតស្ស ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធំ. យញ្ហិ, ភិក្ខវេ, ឥមេសំ សព្ពសត្តានំ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ, តត្ថ តថាគតេន អទិដ្ឋំ វា អសុតំ វា អមុតំ វា អវិញ្ញាតំ វា នត្ថិ, ឥមស្ស បន មហាជនស្ស បរិយេសិត្វា អប្បត្តម្បិ អត្ថិ, អបរិយេសិត្វា អប្បត្តម្បិ អត្ថិ, បរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ, អបរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ, សព្ពម្បិ តថាគតស្ស អប្បត្តំ នាម នត្ថិ ញាណេន អសច្ឆិកតំ.

តស្មា តថាគតោតិ វុច្ចតីតិ យំ យថា លោកេន គតំ, តស្ស តថេវ គតត្តា តថាគតោតិ វុច្ចតិ. បាឡិយំ បន ‘‘អភិសម្ពុទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ គតសទ្ទេន ឯកត្ថំ. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ តថាគតោតិ និគមស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តស្ស យុត្តិ ឯកបុគ្គលវណ្ណនាយំ តថាគតសទ្ទវិត្ថារេ វុត្តាយេវ. អបិចេត្ថ អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ. ទក្ខតីតិ ទសោ. វសំ វត្តេតីតិ វសវត្តី.

សព្ពំ លោកំ អភិញ្ញាតិ តេធាតុកំ លោកសន្និវាសំ ជានិត្វា. សព្ពំ លោកេ យថាតថន្តិ តស្មិំ តេធាតុកលោកសន្និវាសេ យំកិញ្ចិ នេយ្យំ, សព្ពំ តំ យថាតថំ អវិបរីតំ ជានិត្វា. វិសំយុត្តោតិ ចតុន្នំ យោគានំ បហានេន វិសំយុត្តោ. អនូបយោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិឧបយេហិ វិរហិតោ. សព្ពាភិភូតិ រូបាទីនិ សព្ពារម្មណានិ អភិភវិត្វា ឋិតោ. ធីរោតិ ធិតិសម្បន្នោ. សព្ពគន្ថប្បមោចនោតិ សព្ពេ ចត្តារោបិ គន្ថេ មោចេត្វា ឋិតោ. ផុដ្ឋស្សាតិ ផុដ្ឋា អស្ស. ឥទញ្ច ករណត្ថេ សាមិវចនំ. បរមា សន្តីតិ និព្ពានំ. តញ្ហិ តេន ញាណផុសនេន ផុដ្ឋំ. តេនេវាហ – និព្ពានំ អកុតោភយន្តិ. អថ វា បរមាសន្តីតិ ឧត្តមា សន្តិ. កតរា សាតិ? និព្ពានំ. យស្មា បន និព្ពានេ កុតោចិ ភយំ នត្ថិ, តស្មា តំ អកុតោភយន្តិ វុច្ចតិ. វិមុត្តោ ឧបធិសង្ខយេតិ ឧបធិសង្ខយសង្ខាតេ និព្ពានេ តទារម្មណាយ ផលវិមុត្តិយា វិមុត្តោ. សីហោ អនុត្តរោតិ បរិស្សយានំ សហនដ្ឋេន កិលេសានញ្ច ហិំសនដ្ឋេន តថាគតោ អនុត្តរោ សីហោ នាម. ព្រហ្មន្តិ សេដ្ឋំ. ឥតីតិ ឯវំ តថាគតស្ស គុណេ ជានិត្វា. សង្គម្មាតិ សមាគន្ត្វា. តំ នមស្សន្តីតិ តំ តថាគតំ តេ សរណំ គតា នមស្សន្តិ. ឥទានិ យំ វទន្តា តេ នមស្សន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ទន្តោតិអាទិ វុត្តំ. តំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

៤. កាឡការាមសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថំ អត្ថុប្បត្តិយំ និក្ខិត្តំ. កតរាយ អត្ថុប្បត្តិយន្តិ? ទសពលគុណកថាយ. អនាថបិណ្ឌិកស្ស កិរ ធីតា ចូឡសុភទ្ទា ‘‘សាកេតនគរេ កាឡកសេដ្ឋិបុត្តស្ស គេហំ គច្ឆិស្សាមី’’តិ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អហំ មិច្ឆាទិដ្ឋិកកុលំ គច្ឆាមិ. សចេ តត្ថ សក្ការំ លភិស្សាមិ, ឯកស្មិំ បុរិសេ បេសិយមានេ បបញ្ចោ ភវិស្សតិ, មំ អាវជ្ជេយ្យាថ ភគវា’’តិ បដិញ្ញំ គហេត្វា អគមាសិ. សេដ្ឋិ ‘‘សុណិសា មេ អាគតា’’តិ មង្គលំ ករោន្តោវ ពហុំ ខាទនីយភោជនីយំ បដិយាទេត្វា បញ្ច អចេលកសតានិ និមន្តេសិ. សោ តេសុ និសិន្នេសុ ‘‘ធីតា មេ អាគន្ត្វា អរហន្តេ វន្ទតូ’’តិ ចូឡសុភទ្ទាយ បេសេសិ. អាគតផលា អរិយសាវិកា អរហន្តេតិ វុត្តមត្តេយេវ ‘‘លាភា វត មេ’’តិ ឧដ្ឋហិត្វា គតា តេ និស្សិរិកទស្សនេ អចេលកេ ទិស្វាវ ‘‘សមណា នាម ន ឯវរូបា ហោន្តិ, តាត, យេសំ នេវ អជ្ឈត្តំ ហិរី, ន ពហិទ្ធា ឱត្តប្បំ អត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘ន ឥមេ សមណា, ធីធី’’តិ ខេឡំ បាតេត្វា និវត្តិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គតា.

តតោ អចេលកា ‘‘មហាសេដ្ឋិ កុតោ តេ ឯវរូបា កាលកណ្ណី លទ្ធា, កិំ សកលជម្ពុទីបេ អញ្ញា ទារិកា នត្ថី’’តិ សេដ្ឋិំ បរិភាសិំសុ. សោ ‘‘អាចរិយា ជានិត្វា វា កតំ ហោតុ អជានិត្វា វា, អហមេត្ថ ជានិស្សាមី’’តិ អចេលកេ ឧយ្យោជេត្វា សុភទ្ទាយ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អម្ម, កស្មា ឯវរូបំ អកាសិ, កស្មា អរហន្តេ លជ្ជាបេសី’’តិ អាហ. តាត, អរហន្តា នាម ឯវរូបា ន ហោន្តីតិ. អថ នំ សោ អាហ –

‘‘កីទិសា សមណា តុយ្ហំ, ពាឡ្ហំ ខោ នេ បសំសសិ;

កិំសីលា កិំសមាចារា, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតា’’តិ.

សា អាហ –

‘‘សន្តិន្ទ្រិយា សន្តមនា, សន្តតេជា គុណមគ្គសណ្ឋិតា;

ឱក្ខិត្តចក្ខូ មិតភាណី, តាទិសា សមណា មម.

‘‘វសន្តិ វនមោគយ្ហ, នាគោ ឆេត្វាវ ពន្ធនំ;

ឯកកិយា អទុតិយា, តាទិសា សមណា មមា’’តិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា សេដ្ឋិស្ស បុរេ ឋត្វា តិណ្ណំ រតនានំ គុណំ កថេសិ. សេដ្ឋិ តស្សា វចនំ សុត្វា ‘‘យទិ ឯវំ, តវ សមណេ អានេត្វា មង្គលំ ករោមា’’តិ. សា បុច្ឆិ ‘‘កទា ករិស្សថ, តាតា’’តិ. សេដ្ឋិ ចិន្តេសិ – ‘‘កតិបាហច្ចយេនាតិ វុត្តេ បេសេត្វា បក្កោសាបេយ្យា’’តិ. អថ នំ ‘‘ស្វេ អម្មា’’តិ អាហ. សា សាយន្ហសមយេ ឧបរិបាសាទំ អារុយ្ហ មហន្តំ បុប្ផសមុគ្គំ គហេត្វា សត្ថុ គុណេ អនុស្សរិត្វា អដ្ឋ បុប្ផមុដ្ឋិយោ ទសពលស្ស វិស្សជ្ជេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ នមស្សមានា អដ្ឋាសិ. ឯវញ្ច អវច – ‘‘ភគវា ស្វេ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ. តានិ បុប្ផានិ គន្ត្វា ទសពលស្ស មត្ថកេ វិតានំ ហុត្វា អដ្ឋំសុ. សត្ថា អាវជ្ជេន្តោ តំ ការណំ អទ្ទស. ធម្មទេសនាបរិយោសានេ អនាថបិណ្ឌិកមហាសេដ្ឋិ ទសពលំ វន្ទិត្វា ‘‘ស្វេ, ភន្តេ, បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ មម គេហេ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. ចូឡសុភទ្ទាយ និមន្តិតម្ហ សេដ្ឋីតិ. ន, ភន្តេ, កញ្ចិ អាគតំ បស្សាមាតិ. អាម, សេដ្ឋិ, សទ្ធា បន ឧបាសិកា ទូរេ យោជនសតមត្ថកេបិ យោជនសហស្សមត្ថកេបិ ឋិតា ហិមវន្តោ វិយ បញ្ញាយតីតិ វត្វា –

‘‘ទូរេ សន្តោ បកាសេន្តិ, ហិមវន្តោវ បព្ពតោ;

អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តិ, រត្តិំ ខិត្តា យថា សរា’’តិ. (ធ. ប. ៣០៤) –

ឥមំ គាថមាហ. អនាថបិណ្ឌិកោ ‘‘ភន្តេ, មម, ធីតុ សង្គហំ ករោថា’’តិ វន្ទិត្វា បក្កាមិ.

សត្ថា អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘អហំ, អានន្ទ, សាកេតំ គមិស្សាមិ, បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ សលាកំ ទេហិ. ទទន្តោ ច ឆឡភិញ្ញានំយេវ ទទេយ្យាសី’’តិ. ថេរោ តថា អកាសិ. ចូឡសុភទ្ទា រត្តិភាគសមនន្តរេ ចិន្តេសិ – ‘‘ពុទ្ធា នាម ពហុកិច្ចា ពហុករណីយា, មំ សល្លក្ខេយ្យ វា ន វា, កិំ នុ ខោ ករិស្សាមី’’តិ. តស្មិំ ខណេ វេស្សវណោ មហារាជា ចូឡសុភទ្ទាយ កថេសិ – ‘‘ភទ្ទេ, មា ខោ ត្វំ វិមនា អហោសិ, មា ទុម្មនា. អធិវុត្ថំ តេ ភគវតា ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ. សា តុដ្ឋបហដ្ឋា ទានមេវ សំវិទហិ. សក្កោបិ ខោ ទេវរាជា វិស្សកម្មំ អាមន្តេសិ – ‘‘តាត, ទសពលោ ចូឡសុភទ្ទាយ សន្តិកំ សាកេតនគរំ គច្ឆិស្សតិ, បញ្ច កូដាគារសតានិ មាបេហី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. សត្ថា បញ្ចហិ ឆឡភិញ្ញសតេហិ បរិវុតោ កូដាគារយានេន មណិវណ្ណំ អាកាសំ វិលិខន្តោ វិយ សាកេតនគរំ អគមាសិ.

សុភទ្ទា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ ទត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ សសុរបក្ខោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ, សាធុ តេសំ អនុច្ឆវិកធម្មំ កថេថា’’តិ. សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. កាឡកសេដ្ឋិ សោតាបន្នោ ហុត្វា អត្តនោ ឧយ្យានំ ទសពលស្ស អទាសិ. អចេលកា ‘‘អម្ហាកំ បឋមំ ទិន្ន’’ន្តិ និក្ខមិតុំ ន ឥច្ឆន្តិ. ‘‘គច្ឆថ នីហរិតព្ពនិយាមេន តេ នីហរថា’’តិ សព្ពេ នីហរាបេត្វា តត្ថេវ សត្ថុ វិហារំ ការេត្វា ព្រហ្មទេយ្យំ កត្វា ឧទកំ បាតេសិ. សោ កាឡកេន ការិតតាយ កាឡការាមោ នាម ជាតោ. ភគវា តស្មិំ សមយេ តត្ថ វិហរតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សាកេតេ វិហរតិ កាឡការាមេ’’តិ.

ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ. តេ កិរ សាកេតនគរវាសិនោ កុលបុត្តា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ឧបដ្ឋានសាលាយ និសិន្នា ‘‘អហោ ពុទ្ធគុណា នាម មហន្តា, ឯវរូបំ នាម មិច្ឆាទិដ្ឋិកំ កាឡកសេដ្ឋិំ ទិដ្ឋិតោ មោចេត្វា សោតាបត្តិផលំ បាបេត្វា សកលនគរំ សត្ថារា ទេវលោកសទិសំ កត’’ន្តិ ទសពលស្ស គុណំ កថេន្តិ. សត្ថា តេសំ គុណំ កថេន្តានំ ចិត្តំ ឧបបរិក្ខិត្វា – ‘‘មយិ គតេ មហតី ទេសនា សមុដ្ឋិស្សតិ, ទេសនាបរិយោសានេ ច ឥមេ បញ្ចសតា ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិស្សន្តិ, មហាបថវី ឧទកបរិយន្តំ កត្វា កម្បិស្សតី’’តិ ធម្មសភំ គន្ត្វា បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ តេ ភិក្ខូ អាទិំ កត្វា យំ, ភិក្ខវេ, សទេវកស្ស លោកស្សាតិ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. ឯវមិទំ សុត្តំ គុណកថាយ និក្ខិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ‘‘តមហំ ជានាមី’’តិ បទបរិយោសានេ មហាបថវី ឧទកបរិយន្តំ កត្វា អកម្បិត្ថ. អព្ភញ្ញាសិន្តិ អភិអញ្ញាសិំ, ជានិន្តិ អត្ថោ. វិទិតន្តិ បាកដំ កត្វា ញាតំ. ឥមិនា ឯតំ ទស្សេតិ – អញ្ញេ ជានន្តិយេវ, មយា បន បាកដំ កត្វា វិទិតន្តិ. ឥមេហិ តីហិ បទេហិ សព្ពញ្ញុតភូមិ នាម កថិតា. តំ តថាគតោ ន ឧបដ្ឋាសីតិ តំ ឆទ្វារិកំ អារម្មណំ តថាគតោ តណ្ហាយ វា ទិដ្ឋិយា វា ន ឧបដ្ឋាសិ ន ឧបគញ្ឆិ. អយញ្ហិ បស្សតិ ភគវា ចក្ខុនា រូបំ, ឆន្ទរាគោ ភគវតោ នត្ថិ, សុវិមុត្តចិត្តោ សោ ភគវា. សុណាតិ ភគវា សោតេន សទ្ទំ. ឃាយតិ ភគវា ឃានេន គន្ធំ. សាយតិ ភគវា ជិវ្ហាយ រសំ. ផុសតិ ភគវា កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ. វិជានាតិ ភគវា មនសា ធម្មំ, ឆន្ទរាគោ ភគវតោ នត្ថិ, សុវិមុត្តចិត្តោ សោ ភគវា. តេន វុត្តំ – ‘‘តំ តថាគតោ ន ឧបដ្ឋាសី’’តិ. ឥមិនា បទេន ខីណាសវភូមិ កថិតាតិ វេទិតព្ពា.

តំ មមស្ស មុសាតិ តំ មេ វចនំ មុសាវាទោ នាម ភវេយ្យ. តំ បស្ស តាទិសមេវាតិ តម្បិ មុសាវាទោ ភវេយ្យ. តំ មមស្ស កលីតិ តំ វចនំ មយ្ហំ ទោសោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា សច្ចភូមិ នាម កថិតាតិ វេទិតព្ពា.

ទដ្ឋា ទដ្ឋព្ពន្តិ ទិស្វា ទដ្ឋព្ពំ. ទិដ្ឋំ ន មញ្ញតីតិ តំ ទិដ្ឋំ រូបាយតនំ ‘‘អហំ មហាជនេន ទិដ្ឋមេវ បស្សាមី’’តិ តណ្ហាមានទិដ្ឋីហិ ន មញ្ញតិ. អទិដ្ឋំ ន មញ្ញតីតិ ‘‘អហំ មហាជនេន អទិដ្ឋមេវ ឯតំ បស្សាមី’’តិ ឯវម្បិ តណ្ហាទីហិ មញ្ញនាហិ ន មញ្ញតិ. ទដ្ឋព្ពំ ន មញ្ញតីតិ ‘‘មហាជនេន ទិដ្ឋំ បស្សាមី’’តិ ឯវម្បិ តាហិ មញ្ញនាហិ ន មញ្ញតិ. ទដ្ឋព្ពញ្ហិ អទិដ្ឋម្បិ ហោតិយេវ. ឯវរូបានិ ហិ វចនានិ តីសុបិ កាលេសុ លព្ភន្តិ, តេនស្ស អត្ថោ វុត្តោ. ទដ្ឋារំ ន មញ្ញតីតិ បស្សិតារំ ឯកសត្តំ នាម តាហិ មញ្ញនាហិ ន មញ្ញតីតិ អត្ថោ. សេសដ្ឋានេសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមិនា ឯត្តកេន ឋានេន សុញ្ញតាភូមិ នាម កថិតា.

ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេតិ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ. តាទីយេវ តាទីតិ តាទិតា នាម ឯកសទិសតា. តថាគតោ ច យាទិសោ លាភាទីសុ, តាទិសោវ អលាភាទីសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘លាភេបិ តាទី, អលាភេបិ តាទី. យសេបិ តាទី, អយសេបិ តាទី. និន្ទាយបិ តាទី, បសំសាយបិ តាទី. សុខេបិ តាទី, ទុក្ខេបិ តាទី’’តិ (មហានិ. ៣៨, ១៩២). ឥមាយ តាទិតាយ តាទី. តម្ហា ច បន តាទិម្ហាតិ តតោ តថាគតតាទិតោ អញ្ញោ ឧត្តរិតរោ វា បណីតតរោ វា តាទី នត្ថីតិ ឯត្តាវតា តាទិភូមិ នាម កថិតា. ឥមាហិ បញ្ចភូមីហិ ទេសនំ និដ្ឋាបេន្តស្ស បញ្ចសុបិ ឋានេសុ មហាបថវី សក្ខិភាវេន អកម្បិត្ថ. ទេសនាបរិយោសានេ តេ បញ្ចសតេ អធុនាបព្ពជិតេ កុលបុត្តេ អាទិំ កត្វា តំ ឋានំ បត្តានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុរាសីតិ បាណសហស្សានិ អមតបានំ បិវិំសុ.

ភគវាបិ សុត្តំ និដ្ឋាបេត្វា គាថាហិ កូដំ គណ្ហន្តោ យំកិញ្ចីតិអាទិមាហ. តត្ថ អជ្ឈោសិតំ សច្ចមុតំ បរេសន្តិ បរេសំ សទ្ធាយ បរបត្តិយាយនាយ សច្ចមុតន្តិ មញ្ញិត្វា អជ្ឈោសិតំ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបេត្វា គហិតំ. សយសំវុតេសូតិ សយមេវ សំវរិត្វា បិយាយិត្វា គហិតគហណេសុ, ទិដ្ឋិគតិកេសូតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិគតិកា ហិ សយំ សំវុតាតិ វុច្ចន្តិ. សច្ចំ មុសា វាបិ បរំ ទហេយ្យាតិ តេសុ សយំ សំវុតសង្ខាតេសុ ទិដ្ឋិគតិកេសុ តថាគតោ តាទី តេសំ ឯកម្បិ វចនំ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ឯវំ សច្ចំ មុសា វាបិ បរំ ឧត្តមំ កត្វា ន ឱទហេយ្យ, ន សទ្ទហេយ្យ, ន បត្តិយាយេយ្យ. ឯតញ្ច សល្លន្តិ ឯតំ ទិដ្ឋិសល្លំ. បដិកច្ច ទិស្វាតិ បុរេតរំ ពោធិមូលេយេវ ទិស្វា. វិសត្តាតិ លគ្គា លគិតា បលិពុទ្ធា. ជានាមិ បស្សាមិ តថេវ ឯតន្តិ យថាយំ បជា អជ្ឈោសិតា គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបេត្វា វិសត្តា លគ្គា លគិតា, ឯវំ អហម្បិ ជានាមិ បស្សាមិ. តថា ឯវំ យថា ឯតាយ បជាយ គហិតន្តិ ឯវំ អជ្ឈោសិតំ នត្ថិ តថាគតានន្តិ អត្ថោ.

៥. ព្រហ្មចរិយសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ ជនកុហនត្ថន្តិ តីហិ កុហនវត្ថូហិ ជនស្ស កុហនត្ថាយ. ន ជនលបនត្ថន្តិ ន ជនស្ស ឧបលាបនត្ថំ. ន លាភសក្ការសិលោកានិសំសត្ថន្តិ ន ចីវរាទិថុតិវចនត្ថំ. ន ឥតិវាទប្បមោក្ខានិសំសត្ថន្តិ ន តេន តេន ការណេន កតវាទានិសំសត្ថំ, ន វាទស្ស បមោក្ខានិសំសត្ថំ. ន ឥតិ មំ ជនោ ជានាតូតិ ន ‘‘ឯវំ កិរ ឯស ភិក្ខុ, ឯវំ កិរ ឯស ភិក្ខូ’’តិ ជនស្ស ជាននត្ថាយ. សំវរត្ថន្តិ បញ្ចហិ សំវរេហិ សំវរណត្ថាយ. បហានត្ថន្តិ តីហិ បហានេហិ បជហនត្ថាយ. វិរាគត្ថន្តិ រាគាទីនំ វិរជ្ជនត្ថាយ. និរោធត្ថន្តិ តេសំយេវ និរុជ្ឈនត្ថាយ. អនីតិហន្តិ ឥតិហបរិវជ្ជិតំ, អបរបត្តិយន្តិ អត្ថោ. និព្ពានោគធគាមិនន្តិ និព្ពានស្ស អន្តោគាមិនំ. មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ហិ និព្ពានំ អារម្មណំ ករិត្វា និព្ពានស្ស អន្តោយេវ វត្តតិ បវត្តតិ. បដិបជ្ជន្តីតិ ទុវិធម្បិ បដិបជ្ជន្តិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថេត្វា គាថាសុ វិវដ្ដមេវ កថិតំ.

៦. កុហសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ កុហាតិ កុហកា. ថទ្ធាតិ កោធេន ច មានេន ច ថទ្ធា. លបាតិ ឧបលាបកា. សិង្គីតិ ‘‘តត្ថ កតមំ សិង្គំ, យំ សិង្គំ សិង្គារតា ចាតុរតា ចាតុរិយំ បរិក្ខត្តតា បារិក្ខត្តិយ’’ន្តិ (វិភ. ៨៥២) ឯវំ វុត្តេហិ សិង្គសទិសេហិ បាកដកិលេសេហិ សមន្នាគតា. ឧន្នឡាតិ ឧគ្គតនឡា តុច្ឆមានំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតា. អសមាហិតាតិ ចិត្តេកគ្គមត្តស្សាបិ អលាភិនោ. ន មេ តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មាមកាតិ តេ មយ្ហំ ភិក្ខូ មម សន្តកា ន ហោន្តិ. ‘‘តេ មយ្ហ’’ន្តិ ឥទំ បន សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតត្តា វុត្តំ. តេ ខោ មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មាមកាតិ ឥធាបិ មេតិ អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតត្តា វទតិ, សម្មាបដិបន្នត្តា បន ‘‘មាមកា’’តិ អាហ. វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តីតិ សីលាទីហិ គុណេហិ វឌ្ឍនតោ វុទ្ធិំ, និច្ចលភាវេន វិរូឡ្ហិំ, សព្ពត្ថ បត្ថដតាយ វេបុល្លំ បាបុណន្តិ. តេ បនេតេ យាវ អរហត្តមគ្គា វិរុហន្តិ, អរហត្តផលំ បត្តេ វិរូឡ្ហា នាម ហោន្តិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេបិ គាថាសុបិ វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិតំ.

៧. សន្តុដ្ឋិសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ អប្បានីតិ បរិត្តានិ. សុលភានីតិ សុខេន លទ្ធព្ពានិ, យត្ថ កត្ថចិ សក្កា ហោន្តិ លភិតុំ. អនវជ្ជានីតិ និទ្ទោសានិ. បិណ្ឌិយាលោបភោជនន្តិ ជង្ឃាបិណ្ឌិយពលេន ចរិត្វា អាលោបមត្តំ លទ្ធំ ភោជនំ. បូតិមុត្តន្តិ យំកិញ្ចិ មុត្តំ. យថា ហិ សុវណ្ណវណ្ណោបិ កាយោ បូតិកាយោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ អភិនវម្បិ មុត្តំ បូតិមុត្តមេវ.

វិឃាតោតិ វិគតឃាតោ, ចិត្តស្ស ទុក្ខំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ទិសា នប្បដិហញ្ញតីតិ យស្ស ហិ ‘‘អសុកដ្ឋានំ នាម គតោ ចីវរាទីនិ លភិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ទិសា បដិហញ្ញតិ នាម. យស្ស ឯវំ ន ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស នប្បដិហញ្ញតិ នាម. ធម្មាតិ បដិបត្តិធម្មា. សាមញ្ញស្សានុលោមិកាតិ សមណធម្មស្ស អនុលោមា. អធិគ្គហិតាតិ សព្ពេតេ តុដ្ឋចិត្តស្ស ភិក្ខុនោ អធិគ្គហិតា ហោន្តិ អន្តោគតា ន បរិពាហិរាតិ.

៨. អរិយវំសសុត្តវណ្ណនា

២៨. អដ្ឋមស្ស អជ្ឈាសយិកោ និក្ខេបោ. ឥមំ កិរ មហាអរិយវំសសុត្តន្តំ ភគវា ជេតវនមហាវិហារេ ធម្មសភាយំ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ អត្តនោបិ បរបុគ្គលានម្បិ អជ្ឈាសយវសេន បរិវារេត្វា និសិន្នានិ ចត្តាលីស ភិក្ខុសហស្សានិ, ‘‘ភិក្ខវេ’’តិ អាមន្តេត្វា ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អរិយវំសាតិ អារភិ. តត្ថ អរិយវំសាតិ អរិយានំ វំសា. យថា ហិ ខត្តិយវំសោ ព្រាហ្មណវំសោ វេស្សវំសោ សុទ្ទវំសោ សមណវំសោ កុលវំសោ រាជវំសោ, ឯវំ អយម្បិ អដ្ឋមោ អរិយវំសោ អរិយតន្តិ អរិយបវេណី នាម ហោតិ. សោ ខោ បនាយំ អរិយវំសោ ឥមេសំ វំសានំ មូលគន្ធាទីនំ កាឡានុសារិគន្ធាទយោ វិយ អគ្គមក្ខាយតិ.

កេ បន តេ អរិយា, យេសំ ឯតេ វំសាតិ? អរិយា វុច្ចន្តិ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច តថាគតសាវកា ច, ឯតេសំ អរិយានំ វំសាតិ អរិយវំសា. ឥតោ បុព្ពេ ហិ សតសហស្សកប្បាធិកានំ ចតុន្នំ អសង្ខ្យេយ្យានំ មត្ថកេ តណ្ហង្ករោ, មេធង្ករោ, សរណង្ករោ, ទីបង្ករោតិ ចត្តារោ ពុទ្ធា ឧប្បន្នា, តេ អរិយា, តេសំ អរិយានំ វំសាតិ អរិយវំសា. តេសំ ពុទ្ធានំ បរិនិព្ពានតោ អបរភាគេ អសង្ខ្យេយ្យំ អតិក្កមិត្វា កោណ្ឌញ្ញោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ…បេ… ឥមស្មិំ កប្បេ កកុសន្ធោ, កោណាគមនោ, កស្សបោ, អម្ហាកំ ភគវា គោតមោតិ ចត្តារោ ពុទ្ធា ឧប្បន្នា, តេសំ អរិយានំ វំសាតិ អរិយវំសា. អបិច អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ សព្ពពុទ្ធ-បច្ចេកពុទ្ធ-ពុទ្ធសាវកានំ អរិយានំ វំសាតិ អរិយវំសា.

តេ ខោ បនេតេ អគ្គញ្ញា អគ្គាតិ ជានិតព្ពា, រត្តញ្ញា ទីឃរត្តំ បវត្តាតិ ជានិតព្ពា, វំសញ្ញា វំសាតិ ជានិតព្ពា. បោរាណា ន អធុនុប្បត្តិកា. អសំកិណ្ណា អវិកិណ្ណា អនបនីតា. អសំកិណ្ណបុព្ពា អតីតពុទ្ធេហិបិ ន សំកិណ្ណបុព្ពា, ‘‘កិ ឥមេហី’’តិ ន អបនីតបុព្ពា. ន សំកីយន្តីតិ ឥទានិបិ ន អបនីយន្តិ. ន សំកីយិស្សន្តីតិ អនាគតពុទ្ធេហិបិ ន អបនីយិស្សន្តិ. យេ លោកេ វិញ្ញូ សមណព្រាហ្មណា, តេហិ អប្បដិកុដ្ឋា, សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ អនិន្ទិតា អគរហិតា.

សន្តុដ្ឋោ ហោតីតិ បច្ចយសន្តោសវសេន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ. ឥតរីតរេនាតិ ន ថូលសុខុមលូខបណីតថិរជិណ្ណានំ យេន កេនចិ, អថ ខោ យថាលទ្ធាទីនំ ឥតរីតរេន យេន កេនចិ សន្តុដ្ឋោ ហោតីតិ អត្ថោ. ចីវរស្មិញ្ហិ តយោ សន្តោសា យថាលាភសន្តោសោ យថាពលសន្តោសោ យថាសារុប្បសន្តោសោតិ. បិណ្ឌបាតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តេសំ វិត្ថារកថា ‘‘សន្តុដ្ឋស្ស, ភិក្ខវេ, អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ឥមស្មិំ សុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. ឥតិ ឥមេ តយោ សន្តោសេ សន្ធាយ ‘‘សន្តុដ្ឋោ ហោតិ ឥតរីតរេន ចីវរេន, យថាលទ្ធាទីសុ យេន កេនចិ ចីវរេន សន្តុដ្ឋោ ហោតី’’តិ វុត្តំ.

ឯត្ថ ច ចីវរំ ជានិតព្ពំ, ចីវរក្ខេត្តំ ជានិតព្ពំ, បំសុកូលំ ជានិតព្ពំ, ចីវរសន្តោសោ ជានិតព្ពោ, ចីវរប្បដិសំយុត្តានិ ធុតង្គានិ ជានិតព្ពានិ. តត្ថ ចីវរំ ជានិតព្ពន្តិ ខោមាទីនិ ឆ ចីវរានិ ទុកូលាទីនិ ឆ អនុលោមចីវរានិ ជានិតព្ពានិ. ឥមានិ ទ្វាទស កប្បិយចីវរានិ. កុសចីរំ, វាកចីរំ, ផលកចីរំ, កេសកម្ពលំ, វាឡកម្ពលំ, បោត្ថកោ, ចម្មំ, ឧលូកបក្ខំ, រុក្ខទុស្សំ, លតាទុស្សំ, ឯរកទុស្សំ, កទលិទុស្សំ, វេឡុទុស្សន្តិ ឯវមាទីនិ បន អកប្បិយចីវរានិ.

ចីវរក្ខេត្តន្តិ ‘‘សង្ឃតោ វា គណតោ វា ញាតិតោ វា មិត្តតោ វា អត្តនោ វា ធនេន, បំសុកូលំ វា’’តិ ឯវំ ឧប្បជ្ជនតោ ឆ ខេត្តានិ, អដ្ឋន្នញ្ច មាតិកានំ វសេន អដ្ឋ ខេត្តានិ ជានិតព្ពានិ.

បំសុកូលន្តិ សោសានិកំ, បាបណិកំ, រថិយំ, សង្ការកូដកំ, សោត្ថិយំ, សិនានំ, តិត្ថំ, គតបច្ចាគតំ, អគ្គិទឌ្ឍំ, គោខាយិតំ, ឧបចិកខាយិតំ, ឧន្ទូរខាយិតំ, អន្តច្ឆិន្នំ, ទសច្ឆិន្នំ, ធជាហដំ, ថូបំ, សមណចីវរំ, សាមុទ្ទិយំ, អាភិសេកិយំ, បន្ថិកំ, វាតាហដំ, ឥទ្ធិមយំ, ទេវទត្តិយន្តិ តេវីសតិ បំសុកូលានិ វេទិតព្ពានិ. ឯត្ថ ច សោត្ថិយន្តិ គព្ភមលហរណំ. គតបច្ចាគតន្តិ មតកសរីរំ បារុបិត្វា សុសានំ នេត្វា អានីតចីវរំ. ធជាហដន្តិ ធជំ ឧស្សាបេត្វា តតោ អានីតំ. ថូបន្តិ វម្មិកេ បូជិតចីវរំ. សាមុទ្ទិយន្តិ សមុទ្ទវីចីហិ ថលំ បាបិតំ. បន្ថិកន្តិ បន្ថំ គច្ឆន្តេហិ ចោរភយេន បាសាណេហិ កោដ្ដេត្វា បារុតចីវរំ. ឥទ្ធិមយន្តិ ឯហិភិក្ខុចីវរំ. សេសំ បាកដមេវាតិ.

ចីវរសន្តោសោតិ វីសតិ ចីវរសន្តោសា – ចីវរេ វិតក្កសន្តោសោ, គមនសន្តោសោ, បរិយេសនសន្តោសោ, បដិលាភសន្តោសោ, មត្តបដិគ្គហណសន្តោសោ, លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោសោ, យថាលាភសន្តោសោ, យថាពលសន្តោសោ, យថាសារុប្បសន្តោសោ, ឧទកសន្តោសោ, ធោវនសន្តោសោ, ករណសន្តោសោ, បរិមាណសន្តោសោ, សុត្តសន្តោសោ, សិព្ពនសន្តោសោ, រជនសន្តោសោ, កប្បសន្តោសោ, បរិភោគសន្តោសោ, សន្និធិបរិវជ្ជនសន្តោសោ, វិស្សជ្ជនសន្តោសោតិ.

តត្ថ សាទកភិក្ខុនា តេមាសំ និពទ្ធវាសំ វសិត្វា ឯកមាសមត្តំ វិតក្កេតុំ វដ្ដតិ. សោ ហិ បវារេត្វា ចីវរមាសេ ចីវរំ ករោតិ, បំសុកូលិកោ អឌ្ឍមាសេនេវ ករោតិ. ឥទំ មាសឌ្ឍមាសមត្តំ វិតក្កនំ វិតក្កសន្តោសោ នាម. វិតក្កសន្តោសេន បន សន្តុដ្ឋេន ភិក្ខុនា បាចីនខណ្ឌរាជិវាសិកបំសុកូលិកត្ថេរសទិសេន ភវិតព្ពំ.

ថេរោ កិរ ‘‘ចេតិយបព្ពតវិហារេ ចេតិយំ វន្ទិស្សាមី’’តិ អាគតោ ចេតិយំ វន្ទិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ ចីវរំ ជិណ្ណំ, ពហូនំ វសនដ្ឋានេ លភិស្សាមី’’តិ. សោ មហាវិហារំ គន្ត្វា សង្ឃត្ថេរំ ទិស្វា វសនដ្ឋានំ បុច្ឆិត្វា តត្ថ វុត្ថោ បុនទិវសេ ចីវរំ អាទាយ អាគន្ត្វា ថេរំ វន្ទិ. ថេរោ ‘‘កិំ, អាវុសោ’’តិ អាហ. គាមទ្វារំ, ភន្តេ, គមិស្សាមីតិ. អហម្បាវុសោ, គមិស្សាមីតិ. សាធុ, ភន្តេតិ គច្ឆន្តោ មហាពោធិទ្វារកោដ្ឋកេ ឋត្វា ‘‘បុញ្ញវន្តានំ វសនដ្ឋានេ មនាបំ លភិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អបរិសុទ្ធោ មេ វិតក្កោ’’តិ តតោវ បដិនិវត្តិ. បុនទិវសេ អម្ពង្គណសមីបតោ, បុនទិវសេ មហាចេតិយស្ស ឧត្តរទ្វារតោ តត្ថេវ បដិនិវត្តិត្វា ចតុត្ថទិវសេ ថេរស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. ថេរោ ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុនោ វិតក្កោ ន បរិសុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ចីវរំ គហេត្វា តេន សទ្ធិំយេវ បញ្ហំ បុច្ឆមានោ គាមំ បាវិសិ. តញ្ច រត្តិំ ឯកោ មនុស្សោ ឧច្ចារបលិពុទ្ធោ សាដកេយេវ វច្ចំ កត្វា តំ សង្ការដ្ឋានេ ឆឌ្ឌេសិ. បំសុកូលិកត្ថេរោ តំ នីលមក្ខិកាហិ សម្បរិកិណ្ណំ ទិស្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេសិ. មហាថេរោ ‘‘កិំ, អាវុសោ, សង្ការដ្ឋានស្ស អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហាសី’’តិ. នាហំ, ភន្តេ, សង្ការដ្ឋានស្ស អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហាមិ, មយ្ហំ បិតុ ទសពលស្ស បគ្គណ្ហាមិ, បុណ្ណទាសិយា សរីរំ បារុបិត្វា ឆឌ្ឌិតំ បំសុកូលំ តុម្ពមត្តេ បាណកេ វិធុនិត្វា សុសានតោ គណ្ហន្តេន ទុក្ករតរំ កតំ, ភន្តេតិ. មហាថេរោ ‘‘បរិសុទ្ធោ វិតក្កោ បំសុកូលិកស្សា’’តិ ចិន្តេសិ. បំសុកូលិកត្ថេរោបិ តស្មិំយេវ ឋានេ ឋិតោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា តីណិ ផលានិ បត្តោ តំ សាដកំ គហេត្វា ចីវរំ កត្វា បារុបិត្វា បាចីនខណ្ឌរាជិំ គន្ត្វា អគ្គផលំ អរហត្តំ បាបុណិ.

ចីវរត្ថាយ គច្ឆន្តស្ស បន ‘‘កត្ថ លភិស្សាមី’’តិ អចិន្តេត្វា កម្មដ្ឋានសីសេនេវ គមនំ គមនសន្តោសោ នាម. បរិយេសន្តស្ស បន យេន វា តេន វា សទ្ធិំ អបរិយេសិត្វា លជ្ជិំ បេសលំ ភិក្ខុំ គហេត្វា បរិយេសនំ បរិយេសនសន្តោសោ នាម. ឯវំ បរិយេសន្តស្ស អាហរិយមានំ ចីវរំ ទូរតោ ទិស្វា ‘‘ឯតំ មនាបំ ភវិស្សតិ, ឯតំ អមនាប’’ន្តិ ឯវំ អវិតក្កេត្វា ថូលសុខុមាទីសុ យថាលទ្ធេនេវ សន្តុស្សនំ បដិលាភសន្តោសោ នាម. ឯវំ លទ្ធំ គណ្ហន្តស្សាបិ ‘‘ឯត្តកំ ទុបដ្ដស្ស ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ ឯកបដ្ដស្សា’’តិ អត្តនោ បហោនកមត្តេនេវ សន្តុស្សនំ មត្តបដិគ្គហណសន្តោសោ នាម. ចីវរំ បរិយេសន្តស្ស បន ‘‘អសុកស្ស ឃរទ្វារេ មនាបំ លភិស្សាមី’’តិ អចិន្តេត្វា ទ្វារបដិបាដិយា ចរណំ លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោសោ នាម.

លូខបណីតេសុ យេន កេនចិ យាបេតុំ សក្កោន្តស្ស យថាលទ្ធេនេវ យាបនំ យថាលាភសន្តោសោ នាម. អត្តនោ ថាមំ ជានិត្វា យេន យាបេតុំ សក្កោតិ, តេន យាបនំ យថាពលសន្តោសោ នាម. មនាបំ អញ្ញស្ស ទត្វា អត្តនា យេន កេនចិ យាបនំ យថាសារុប្បសន្តោសោ នាម.

‘‘កត្ថ ឧទកំ មនាបំ, កត្ថ អមនាប’’ន្តិ អវិចារេត្វា យេន កេនចិ ធោវនូបគេន ឧទកេន ធោវនំ ឧទកសន្តោសោ នាម. បណ្ឌុមត្តិកគេរុកបូតិបណ្ណរសកិលិដ្ឋានិ បន ឧទកានិ វជ្ជេតុំ វដ្ដតិ. ធោវន្តស្ស បន មុគ្គរាទីហិ អបហរិត្វា ហត្ថេហិ មទ្ទិត្វា ធោវនំ ធោវនសន្តោសោ នាម. តថា អសុជ្ឈន្តំ បណ្ណានិ បក្ខិបិត្វា តាបិតឧទកេនាបិ ធោវិតុំ វដ្ដតិ. ឯវំ ធោវិត្វា ករោន្តស្ស ‘‘ឥទំ ថូលំ, ឥទំ សុខុម’’ន្តិ អកោបេត្វា បហោនកនីហារេនេវ ករណំ ករណសន្តោសោ នាម. តិមណ្ឌលបតិច្ឆាទនមត្តស្សេវ ករណំ បរិមាណសន្តោសោ នាម. ចីវរករណត្ថាយ បន មនាបំ សុត្តំ បរិយេសិស្សាមីតិ អវិចារេត្វា រថិកាទីសុ វា ទេវដ្ឋានេ វា អាហរិត្វា បាទមូលេ វា ឋបិតំ យំកិញ្ចិទេវ សុត្តំ គហេត្វា ករណំ សុត្តសន្តោសោ នាម.

កុសិពន្ធនកាលេ បន អង្គុលមត្តេ សត្ត វារេ ន វិជ្ឈិតព្ពំ. ឯវំ ករោន្តស្ស ហិ យោ ភិក្ខុ សហាយោ ន ហោតិ, តស្ស វត្តភេទោបិ នត្ថិ. តិវង្គុលមត្តេ បន សត្ត វារេ វិជ្ឈិតព្ពំ. ឯវំ ករោន្តស្ស មគ្គប្បដិបន្នេនាបិ សហាយេន ភវិតព្ពំ. យោ ន ហោតិ, តស្ស វត្តភេទោ. អយំ សិព្ពនសន្តោសោ នាម. រជន្តេន បន កាឡកច្ឆកាទីនិ បរិយេសន្តេន ន ចរិតព្ពំ, សោមវក្កលាទីសុ យំ លភតិ, តេន រជិតព្ពំ. អលភន្តេន បន មនុស្សេហិ អរញ្ញេ វាកំ គហេត្វា ឆឌ្ឌិតរជនំ វា ភិក្ខូហិ បចិត្វា ឆឌ្ឌិតកសដំ វា គហេត្វា រជិតព្ពំ. អយំ រជនសន្តោសោ នាម. នីលកទ្ទមកាឡសាមេសុ យំកិញ្ចិ គហេត្វា ហត្ថិបិដ្ឋេ និសិន្នស្ស បញ្ញាយមានកប្បករណំ កប្បសន្តោសោ នាម.

ហិរិកោបីនប្បដិច្ឆាទនមត្តវសេន បរិភុញ្ជនំ បរិភោគសន្តោសោ នាម. ទុស្សំ បន លភិត្វា សុត្តំ វា សូចិំ វា ការកំ វា អលភន្តេន ឋបេតុំ វដ្ដតិ, លភន្តេន ន វដ្ដតិ. កតម្បិ សចេ អន្តេវាសិកាទីនំ ទាតុកាមោ ហោតិ, តេ ច អសន្និហិតា, យាវ អាគមនា ឋបេតុំ វដ្ដតិ. អាគតមត្តេសុ ទាតព្ពំ. ទាតុំ អសក្កោន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពំ. អញ្ញស្មិំ ចីវរេ សតិ បច្ចត្ថរណម្បិ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិ. អនធិដ្ឋិតមេវ ហិ សន្និធិ ហោតិ, អធិដ្ឋិតំ ន ហោតីតិ មហាសីវត្ថេរោ អាហ. អយំ សន្និធិបរិវជ្ជនសន្តោសោ នាម. វិស្សជ្ជេន្តេន បន ន មុខំ ឱលោកេត្វា ទាតព្ពំ, សារណីយធម្មេ ឋត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពន្តិ អយំ វិស្សជ្ជនសន្តោសោ នាម.

ចីវរប្បដិសំយុត្តានិ ធុតង្គានិ នាម បំសុកូលិកង្គញ្ចេវ តេចីវរិកង្គញ្ច. តេសំ វិត្ថារកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២៤-២៥) វេទិតព្ពា. ឥតិ ចីវរសន្តោសមហាអរិយវំសំ បូរយមានោ ភិក្ខុ ឥមានិ ទ្វេ ធុតង្គានិ គោបេតិ. ឥមានិ គោបេន្តោ ចីវរសន្តោសមហាអរិយវំសវសេន សន្តុដ្ឋោ ហោតីតិ.

វណ្ណវាទីតិ ឯកោ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, សន្តោសស្ស វណ្ណំ ន កថេតិ. ឯកោ ន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, សន្តោសស្ស វណ្ណំ កថេតិ. ឯកោ នេវ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, ន សន្តោសស្ស វណ្ណំ កថេតិ. ឯកោ សន្តុដ្ឋោ ចេវ ហោតិ, សន្តោសស្ស ច វណ្ណំ កថេតិ. តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតរីតរចីវរសន្តុដ្ឋិយា ច វណ្ណវាទី’’តិ វុត្តំ.

អនេសនន្តិ ទូតេយ្យបហិនគមនានុយោគបភេទំ នានប្បការំ អនេសនំ. អប្បតិរូបន្តិ អយុត្តំ. អលទ្ធា ចាតិ អលភិត្វា. យថា ឯកច្ចោ ‘‘កថំ នុ ខោ ចីវរំ លភិស្សាមី’’តិ បុញ្ញវន្តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា កោហញ្ញំ ករោន្តោ ឧត្តសតិ បរិតស្សតិ, សន្តុដ្ឋោ ភិក្ខុ ឯវំ អលទ្ធា ចីវរំ ន បរិតស្សតិ. លទ្ធា ចាតិ ធម្មេន សមេន លភិត្វា. អគធិតោតិ វិគតលោភគិទ្ធោ. អមុច្ឆិតោតិ អធិមត្តតណ្ហាយ មុច្ឆំ អនាបន្នោ. អនជ្ឈោបន្នោតិ តណ្ហាយ អនោត្ថតោ អបរិយោនទ្ធោ. អាទីនវទស្សាវីតិ អនេសនាបត្តិយញ្ច គេធិតបរិភោគេ ច អាទីនវំ បស្សមានោ. និស្សរណបញ្ញោតិ ‘‘យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិ វុត្តំ និស្សរណមេវ បជានន្តោ.

ឥតរីតរចីវរសន្តុដ្ឋិយាតិ យេន កេនចិ ចីវរេន សន្តុដ្ឋិយា. នេវត្តានុក្កំសេតីតិ ‘‘អហំ បំសុកូលិកោ, មយា ឧបសម្បទមាឡេយេវ បំសុកូលិកង្គំ គហិតំ, កោ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិ អត្តុក្កំសនំ ន ករោតិ. នោ បរំ វម្ភេតីតិ ‘‘ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ន បំសុកូលិកា’’តិ វា, ‘‘បំសុកូលិកង្គមត្តម្បិ ឯតេសំ នត្ថី’’តិ វា ឯវំ បរំ ន វម្ភេតិ. យោ ហិ តត្ថ ទក្ខោតិ យោ តស្មិំ ចីវរសន្តោសេ វណ្ណវាទាទីសុ វា ទក្ខោ ឆេកោ ព្យត្តោ. អនលសោតិ សាតច្ចកិរិយាយ អាលសិយវិរហិតោ. សម្បជានោ បដិស្សតោតិ សម្បជានបញ្ញាយ ចេវ សតិយា ច យុត្តោ. អរិយវំសេ ឋិតោតិ អរិយវំសេ បតិដ្ឋិតោ.

ឥតរីតរេន បិណ្ឌបាតេនាតិ យេន កេនចិ បិណ្ឌបាតេន. ឯត្ថាបិ បិណ្ឌបាតោ ជានិតព្ពោ, បិណ្ឌបាតក្ខេត្តំ ជានិតព្ពំ, បិណ្ឌបាតសន្តោសោ ជានិតព្ពោ, បិណ្ឌបាតប្បដិសំយុត្តំ ធុតង្គំ ជានិតព្ពំ. តត្ថ បិណ្ឌបាតោតិ ឱទនោ កុម្មាសោ សត្តុ មច្ឆោ មំសំ ខីរំ ទធិ សប្បិ នវនីតំ តេលំ មធុ ផាណិតំ យាគុ ខាទនីយំ សាយនីយំ លេហនីយន្តិ សោឡស បិណ្ឌបាតា.

បិណ្ឌបាតក្ខេត្តន្តិ សង្ឃភត្តំ ឧទ្ទេសភត្តំ និមន្តនំ សលាកភត្តំ បក្ខិកំ ឧបោសថិកំ បាដិបទិកភត្តំ អាគន្តុកភត្តំ គមិកភត្តំ គិលានភត្តំ គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ ធុរភត្តំ កុដិភត្តំ វារភត្តំ វិហារភត្តន្តិ បន្នរស បិណ្ឌបាតក្ខេត្តានិ.

បិណ្ឌបាតសន្តោសោតិ បិណ្ឌបាតេ វិតក្កសន្តោសោ គមនសន្តោសោ បរិយេសនសន្តោសោ បដិលាភសន្តោសោ បដិគ្គហណសន្តោសោ មត្តបដិគ្គហណសន្តោសោ លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោសោ យថាលាភសន្តោសោ យថាពលសន្តោសោ យថាសារុប្បសន្តោសោ ឧបការសន្តោសោ បរិមាណសន្តោសោ បរិភោគសន្តោសោ សន្និធិបរិវជ្ជនសន្តោសោ វិស្សជ្ជនសន្តោសោតិ បន្នរស សន្តោសា.

តត្ថ សាទកោ ភិក្ខុ មុខំ ធោវិត្វា វិតក្កេតិ. បិណ្ឌបាតិកេន បន គណេន សទ្ធិំ ចរតា សាយំ ថេរូបដ្ឋានកាលេ ‘‘ស្វេ កត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិស្សាមាតិ? អសុកគាមេ, ភន្តេ’’តិ ឯត្តកំ ចិន្តេត្វា តតោ បដ្ឋាយ ន វិតក្កេតព្ពំ. ឯកចារិកេន វិតក្កមាឡកេ ឋត្វា វិតក្កេតព្ពំ. តតោ បដ្ឋាយ វិតក្កេន្តោ អរិយវំសា ចុតោ ហោតិ បរិពាហិរោ. អយំ វិតក្កសន្តោសោ នាម.

បិណ្ឌាយ បវិសន្តេន ‘‘កុហិំ លភិស្សាមី’’តិ អចិន្តេត្វា កម្មដ្ឋានសីសេន គន្តព្ពំ. អយំ គមនសន្តោសោ នាម. បរិយេសន្តេន យំ វា តំ វា អគ្គហេត្វា លជ្ជិំ បេសលមេវ គហេត្វា បរិយេសិតព្ពំ. អយំ បរិយេសនសន្តោសោ នាម. ទូរតោវ អាហរិយមានំ ទិស្វា ‘‘ឯតំ មនាបំ, ឯតំ អមនាប’’ន្តិ ចិត្តំ ន ឧប្បាទេតព្ពំ. អយំ បដិលាភសន្តោសោ នាម. ‘‘ឥមំ មនាបំ គណ្ហិស្សាមិ, ឥមំ អមនាបំ ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ អចិន្តេត្វា យំកិញ្ចិ យាបនមត្តំ គហេតព្ពមេវ. អយំ បដិគ្គហណសន្តោសោ នាម.

ឯត្ថ បន ទេយ្យធម្មោ ពហុ, ទាយកោ អប្បំ ទាតុកាមោ, អប្បំ គហេតព្ពំ. ទេយ្យធម្មោបិ ពហុ, ទាយកោបិ ពហុំ ទាតុកាមោ, បមាណេនេវ គហេតព្ពំ. ទេយ្យធម្មោ ន ពហុ, ទាយកោបិ អប្បំ ទាតុកាមោ, អប្បំ គហេតព្ពំ. ទេយ្យធម្មោ ន ពហុ, ទាយកោ បន ពហុំ ទាតុកាមោ, បមាណេន គហេតព្ពំ. បដិគ្គហណស្មិញ្ហិ មត្តំ អជានន្តោ មនុស្សានំ បសាទំ មក្ខេតិ, សទ្ធាទេយ្យំ វិនិបាតេតិ, សាសនំ ន ករោតិ, វិជាតមាតុយាបិ ចិត្តំ គហេតុំ ន សក្កោតិ. ឥតិ មត្តំ ជានិត្វាវ បដិគ្គហេតព្ពន្តិ អយំ មត្តបដិគ្គហណសន្តោសោ នាម. អឌ្ឍកុលានិយេវ អគន្ត្វា ទ្វារបដិបាដិយា គន្តព្ពំ. អយំ លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោសោ នាម. យថាលាភសន្តោសាទយោ ចីវរេ វុត្តនយា ឯវ.