២. ទុតិយបណ្ណាសកំ

(៦) ១. បុញ្ញាភិសន្ទវគ្គោ

១. បឋមបុញ្ញាភិសន្ទសុត្តវណ្ណនា

៥១. ទុតិយស្ស បឋមេ បុញ្ញាភិសន្ទាតិ បុញ្ញស្ស អភិសន្ទា, បុញ្ញប្បត្តិយោតិ អត្ថោ. កុសលាភិសន្ទាតិ តស្សេវ វេវចនំ. តេ បនេតេ សុខំ អាហរន្តីតិ សុខស្សាហារា. សុដ្ឋុ អគ្គានំ រូបាទីនំ ទាយកាតិ សោវគ្គិកា. សុខោ នេសំ វិបាកោតិ សុខវិបាកា. សគ្គេ ឧបបត្តិ សគ្គោ, សគ្គាយ សំវត្តន្តីតិ សគ្គសំវត្តនិកា. ចីវរំ បរិភុញ្ជមានោតិ ចីវរត្ថាយ វត្ថំ លភិត្វា សូចិសុត្តាទីនំ អភាវេន តំ និក្ខិបន្តោបិ ករោន្តោបិ បារុបន្តោបិ ជិណ្ណកាលេ បច្ចត្ថរណំ ករោន្តោបិ បច្ចត្ថរិតុម្បិ អសក្កុណេយ្យំ ភូមត្ថរណំ ករោន្តោបិ ភូមត្ថរណស្ស អននុច្ឆវិកំ ផាលេត្វា បាទបុញ្ឆនំ ករោន្តោបិ ‘‘បរិភុញ្ជមានោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ. យទា បន ‘‘បាទបុញ្ឆនម្បិ ន សក្កា ឥទ’’ន្តិ សម្មជ្ជិត្វា ឆឌ្ឌិតំ ហោតិ, តទា បរិភុញ្ជមានោ នាម ន ហោតិ. អប្បមាណំ ចេតោសមាធិន្តិ អរហត្តផលសមាធិំ. អប្បមាណោ តស្ស បុញ្ញាភិសន្ទោតិ ឥមិនា ទាយកស្ស បុញ្ញចេតនាយ អប្បមាណតំ កថេតិ. តស្ស ហិ ‘‘ខីណាសវោ មេ ចីវរំ បរិភុញ្ជតី’’តិ បុនប្បុនំ អនុស្សរណវសេន បវត្តា បុញ្ញចេតនា អប្បមាណា ហោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. បិណ្ឌបាតាទីសុ បន យោ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា សត្តាហម្បិ តេនេវ យាបេតិ, អញ្ញំ ន បរិភុញ្ជតិ, សោ សត្តាហម្បិ តំយេវ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជមានោ នាម ហោតិ. ឯកស្មិំ បន សេនាសនេ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានាទីសុ ចង្កមន្តោបិ យាវ តំ សេនាសនំ បហាយ អញ្ញំ ន គណ្ហាតិ, តាវ បរិភុញ្ជមានោ នាម ហោតិ. ឯកេន បន ភេសជ្ជេន ព្យាធិម្ហិ វូបសន្តេ យាវ អញ្ញំ ភេសជ្ជំ ន បរិភុញ្ជតិ, តាវទេវ បរិភុញ្ជមានោ នាម ហោតិ.

ពហុភេរវន្តិ ពហូហិ ភេរវារម្មណេហិ សមន្នាគតំ. រតនវរានន្តិ សត្តន្នម្បិ វររតនានំ. អាលយន្តិ និវាសដ្ឋានំ. បុថូ សវន្តីតិ ពហុកា ហុត្វា សន្ទមានា. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

២. ទុតិយបុញ្ញាភិសន្ទសុត្តវណ្ណនា

៥២. ទុតិយេ អរិយកន្តេហីតិ មគ្គផលសម្បយុត្តេហិ. តានិ ហិ អរិយានំ កន្តានិ ហោន្តិ បិយានិ មនាបានិ. សេសំ សុត្តន្តេ តាវ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៤ អាទយោ) វុត្តមេវ.

គាថាសុ បន សទ្ធាតិ សោតាបន្នស្ស សទ្ធា អធិប្បេតា. សីលម្បិ សោតាបន្នស្ស សីលមេវ. ឧជុភូតញ្ច ទស្សនន្តិ កាយវង្កាទីនំ អភាវេន ខីណាសវស្ស ទស្សនំ ឧជុភូតទស្សនំ នាម. អាហូតិ កថយន្តិ. បសាទន្តិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃេសុ បសាទំ. ធម្មទស្សនន្តិ ចតុសច្ចធម្មទស្សនំ.

៣. បឋមសំវាសសុត្តវណ្ណនា

៥៣. តតិយេ សម្ពហុលាបិ ខោ គហបតី ច គហបតានិយោ ចាតិ ពហុកា គហបតយោ ច គហបតានិយោ ច អាវាហវិវាហករណត្ថាយ គច្ឆន្តា តមេវ មគ្គំ បដិបន្នា ហោន្តិ. សំវាសាតិ សហវាសា ឯកតោវាសា. ឆវោ ឆវាយាតិ គុណមរណេន មតត្តា ឆវោ គុណមរណេនេវ មតាយ ឆវាយ សទ្ធិំ. ទេវិយា សទ្ធិន្តិ គុណេហិ ទេវិភូតាយ សទ្ធិំ. ទុស្សីលោតិ និស្សីលោ. បាបធម្មោតិ លាមកធម្មោ. អក្កោសកបរិភាសកោតិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសកោ, ភយំ ទស្សេត្វា សន្តជ្ជនេន បរិភាសកោ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

កទរិយាតិ ថទ្ធមច្ឆរិនោ. ជានិបតយោតិ ជយម្បតិកា. វទញ្ញូតិ យាចកានំ វចនស្ស អត្ថំ ជានន្តិ. សញ្ញតាតិ សីលសំយមេន សមន្នាគតា. ធម្មជីវិនោតិ ធម្មេ ឋត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តីតិ ធម្មជីវិនោ. អត្ថាសំ បចុរា ហោន្តីតិ វឌ្ឍិសង្ខាតា អត្ថា ឯតេសំ ពហូ ហោន្តិ. ផាសុកំ ឧបជាយតីតិ អញ្ញមញ្ញំ ផាសុវិហារោ ជាយតិ. កាមកាមិនោតិ កាមេ កាមយមានា.

៤. ទុតិយសំវាសសុត្តវណ្ណនា

៥៤. ចតុត្ថេ កម្មបថវសេន ទេសនា បវត្តិតា. សេសំ តាទិសមេវ. ឥមេសុ បន ទ្វីសុបិ សុត្តេសុ អគារិកបដិបទា កថិតា. សោតាបន្នសកទាគាមីនម្បិ វដ្ដតិ.

៥-៦. សមជីវីសុត្តទ្វយវណ្ណនា

៥៥-៥៦. បញ្ចមេ តេនុបសង្កមីតិ កិមត្ថំ ឧបសង្កមិ? អនុគ្គណ្ហនត្ថំ. តថាគតោ ហិ តំ រដ្ឋំ បាបុណន្តោ ឥមេសំយេវ ទ្វិន្នំ សង្គណ្ហនត្ថាយ បាបុណាតិ. នកុលបិតា កិរ បញ្ច ជាតិសតានិ តថាគតស្ស បិតា អហោសិ, បញ្ច ជាតិសតានិ មហាបិតា, បញ្ច ជាតិសតានិ ចូឡបិតា. នកុលមាតាបិ បញ្ច ជាតិសតានិ តថាគតស្ស មាតា អហោសិ, បញ្ច ជាតិសតានិ មហាមាតា, បញ្ច ជាតិសតានិ ចូឡមាតា. តេ សត្ថុ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ បុត្តសិនេហំ បដិលភិត្វា ‘‘ហន្តាត, ហន្តាតា’’តិ វច្ឆកំ ទិស្វា វច្ឆគិទ្ធិនី គាវី វិយ វិរវមានា ឧបសង្កមិត្វា បឋមទស្សនេនេវ សោតាបន្នា ជាតា. និវេសនេ បញ្ចសតានំ ភិក្ខូនំ អាសនានិ សទា បញ្ញត្តានេវ ហោន្តិ. ឥតិ ភគវា តេសំ អនុគ្គណ្ហនត្ថាយ ឧបសង្កមិ. អតិចរិតាតិ អតិក្កមិតា. អភិសម្បរាយញ្ចាតិ បរលោកេ ច. សមសទ្ធាតិ សទ្ធាយ សមា ឯកសទិសា. សីលាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឆដ្ឋំ កេវលំ ភិក្ខូនំ ទេសិតំ. សេសមេត្ថ តាទិសមេវ.

៧. សុប្បវាសាសុត្តវណ្ណនា

៥៧. សត្តមេ បជ្ជនិកន្តិ តស្ស និគមស្ស នាមំ. កោលិយានន្តិ កោលរាជកុលានំ. អាយុំ ខោ បន ទត្វាតិ អាយុទានំ ទត្វា. អាយុស្ស ភាគិនី ហោតីតិ អាយុភាគបដិលាភិនី ហោតិ, អាយុំ វា ភជនិកា ហោតិ, អាយុប្បដិលាភិនីតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

រសសា ឧបេតន្តិ រសេន ឧបេតំ រសសម្បន្នំ. ឧជ្ជុគតេសូតិ កាយវង្កាទិរហិតត្តា ឧជុកមេវ គតេសុ ខីណាសវេសុ. ចរណូបបន្នេសូតិ បញ្ចទសហិ ចរណធម្មេហិ សមន្នាគតេសុ. មហគ្គតេសូតិ មហត្តំ គតេសុ. ខីណាសវានញ្ញេវេតំ នាមំ. បុញ្ញេន បុញ្ញំ សំសន្ទមានាតិ បុញ្ញេន សទ្ធិំ បុញ្ញំ ឃដយមានា. មហប្ផលា លោកវិទូន វណ្ណិតាតិ ឯវរូបា ទានសង្ខាតា ទក្ខិណា តិវិធលោកំ វិទិតំ កត្វា ឋិតត្តា លោកវិទូនំ ពុទ្ធានំ វណ្ណិតា, ពុទ្ធេហិ បសត្ថាតិ អត្ថោ. យញ្ញមនុស្សរន្តាតិ យញ្ញំ ទានំ អនុស្សរន្តា. វេទជាតាតិ តុដ្ឋិជាតា.

៨. សុទត្តសុត្តវណ្ណនា

៥៨. អដ្ឋមេ សញ្ញតានន្តិ កាយវាចាហិ សំយតានំ. បរទត្តភោជិនន្តិ បរេហិ ទិន្នមេវ ភុញ្ជិត្វា យាបេន្តានំ. កាលេនាតិ យុត្តប្បត្តកាលេន. សក្កច្ច ទទាតីតិ សហត្ថា សក្ការំ កត្វា ទទាតិ. ចត្តារិ ឋានានិ អនុប្បវេច្ឆតីតិ ចត្តារិ ការណានិ អនុប្បវេសេតិ ទទាតិ. យសវា ហោតីតិ មហាបរិវារោ ហោតិ. នវមំ កេវលំ ភិក្ខូនំ កថិតំ. សេសមេត្ថ តាទិសមេវ.

១០. គិហិសាមីចិសុត្តវណ្ណនា

៦០. ទសមេ គិហិសាមីចិបដិបទន្តិ គិហីនំ អនុច្ឆវិកំ បដិបត្តិំ. បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតីតិ អតិហរិត្វា ទាតុកាមតាយ បតិឧបដ្ឋិតោ ហោតិ ឧបគតោ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស ចីវរំ ទេតីតិ អត្ថោ.

ឧបដ្ឋិតាតិ ឧបដ្ឋាយកោ. តេសំ ទិវា ច រត្តោ ចាតិ យេ ឯវំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហន្តិ, តេសំ ទិវា ច រត្តិញ្ច បរិច្ចាគវសេន ច អនុស្សរណវសេន ច សទា បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ. សគ្គញ្ច កមតិដ្ឋានន្តិ តាទិសោ ច ភទ្ទកំ កម្មំ កត្វា សគ្គដ្ឋានំ ឧបគច្ឆតិ. ឥមេសុ ចតូសុបិ សុត្តេសុ អាគារិយបដិបទា កថិតា. សោតាបន្នសកទាគាមីនម្បិ វដ្ដតិ.

បុញ្ញាភិសន្ទវគ្គោ បឋមោ.

(៧) ២. បត្តកម្មវគ្គោ

១. បត្តកម្មសុត្តវណ្ណនា

៦១. ទុតិយស្ស បឋមេ អនិដ្ឋបដិក្ខេបេន ឥដ្ឋា. មនេ កមន្តិ បវិសន្តីតិ កន្តា. មនំ អប្បាយន្តិ បវឌ្ឍេន្តីតិ មនាបា. ទុល្លភាតិ បរមទុល្លភា. ភោគាតិ ភុញ្ជិតព្ពា រូបាទយោ វិសយា. សហធម្មេនាតិ ធម្មេនេវ សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជន្តុ, មា ធម្មូបឃាតំ កត្វា អធម្មេនាតិ. អថវា សហធម្មេនាតិ សការណេន, តេន តេន សេនាបតិសេដ្ឋិដ្ឋានាទិការណេន សទ្ធិំយេវ ឧប្បជ្ជន្តូតិ អត្ថោ. យសោតិ បរិវារសម្បត្តិ. សហ ញាតីភីតិ ញាតកេហិ សទ្ធិំ. សហ ឧបជ្ឈាយេហីតិ សុខទុក្ខេសុ ឧបនិជ្ឈាយិតព្ពត្តា ឧបជ្ឈាយសង្ខាតេហិ សន្ទិដ្ឋសម្ភត្តេហិ សទ្ធិំ.

អកិច្ចំ ករោតីតិ អកាតព្ពំ ករោតិ. កិច្ចំ អបរាធេតីតិ កត្តព្ពយុត្តកំ កិច្ចំ អករោន្តោ តំ អបរាធេតិ នាម. ធំសតីតិ បតតិ បរិហាយតិ. អភិជ្ឈាវិសមលោភន្តិ អភិជ្ឈាសង្ខាតំ វិសមលោភំ. បជហតីតិ នុទតិ នីហរតិ. មហាបញ្ញោតិ មហន្តបញ្ញោ. បុថុបញ្ញោតិ បុថុលបញ្ញោ. អាបាតទសោតិ តំ តំ អត្ថំ អាបាតេតិ តមេវ បស្សតិ, សុខុមម្បិស្ស អត្ថជាតំ អាបាតំ អាគច្ឆតិយេវាតិ អត្ថោ.

ឧដ្ឋានវីរិយាធិគតេហីតិ ឧដ្ឋានសង្ខាតេន វីរិយេន អធិគតេហិ. ពាហាពលបរិចិតេហីតិ ពាហាពលេន បរិចិតេហិ វឌ្ឍិតេហិ. សេទាវក្ខិត្តេហីតិ អវក្ខិត្តសេទេហិ, សេទំ មុញ្ចិត្វា វាយាមេន បយោគេន សមធិគតេហីតិ អត្ថោ. ធម្មិកេហីតិ ធម្មយុត្តេហិ. ធម្មលទ្ធេហីតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មេ អកោបេត្វា លទ្ធេហិ. បត្តកម្មានីតិ យុត្តកម្មានិ អនុច្ឆវិកកម្មានិ. សុខេតីតិ សុខិតំ ករោតិ. បីណេតីតិ បីណិតំ ពលសម្បន្នំ ករោតិ. ឋានគតំ ហោតីតិ ការណគតំ ហោតិ. កិំ បន តន្តិ? ចតូសុ បត្តកម្មេសុ ឯកំ ភោគេហិ កត្តព្ពកម្មំ ភោគជាតមេវ ឋានគតំ. បត្តគតន្តិ យុត្តប្បត្តដ្ឋានគតំ. អាយតនសោ បរិភុត្តន្តិ ការណេនេវ បរិភុត្តំ ភោគជាតំ ហោតិ.

បរិយោធាយ សំវត្តតីតិ បិទហិត្វា វត្តតិ. យថា អគ្គិអាទីហិ ឧប្បន្នាសុ អាបទាសុ, ឯវំ អាទិត្តគេហនិព្ពាបនាទីនំ អត្ថាយ ធនបរិច្ចាគំ កត្វា តាសំ អាបទានំ មគ្គំ បិទហតិ និវារេតិ. សោត្ថិំ អត្តានំ ករោតីតិ និរុបទ្ទវំ ខេមំ អត្តានំ ករោតិ. ញាតិពលិន្តិ ញាតកានំ ពលិំ. អតិថិពលិន្តិ អាគន្តុកានំ ពលិំ. បុព្ពបេតពលិន្តិ បរលោកគតានំ ញាតកានំ ពលិំ. រាជពលិន្តិ រញ្ញោ កត្តព្ពយុត្តកំ រាជពលិំ. ទេវតាពលិន្តិ ទេវតានំ កត្តព្ពពលិំ. សព្ពមេតំ តេសំ តេសំ យថានុច្ឆវិកវសេន ទាតព្ពទានស្ស អធិវចនំ.

ខន្តិសោរច្ចេ និវិដ្ឋាតិ អធិវាសនក្ខន្តិយញ្ច សុសីលតាយ ច និវិដ្ឋា. ឯកមត្តានំ ទមេន្តីតិ ឯកំ អត្តនោវ អត្តភាវំ ឥន្ទ្រិយទមេន ទមេន្តិ. សមេន្តីតិ អត្តនោ ចិត្តំ កិលេសវូបសមនេន សមេន្តិ. បរិនិព្ពាបេន្តីតិ កិលេសបរិនិព្ពានេនេវ បរិនិព្ពាបេន្តិ. ឧទ្ធគ្គិកន្តិអាទីសុ ឧបរូបរិភូមីសុ ផលទានវសេន ឧទ្ធមគ្គមស្សាតិ ឧទ្ធគ្គិកា. សគ្គស្ស ហិតាតិ តត្រុបបត្តិជននតោ សោវគ្គិកា. និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ សុខោវ វិបាកោ អស្សាតិ សុខវិបាកា. សុដ្ឋុ អគ្គានំ ទិព្ពវណ្ណាទីនំ ទសន្នំ វិសេសានំ និព្ពត្តនតោ សគ្គសំវត្តនិកា, ឯវរូបំ ទក្ខិណំ បតិដ្ឋាបេតីតិ អត្ថោ.

អរិយធម្មេ ឋិតោតិ បញ្ចសីលធម្មេ បតិដ្ឋិតោ. បេច្ច សគ្គេ បមោទតីតិ បរលោកំ គន្ត្វា យត្ថ សគ្គេ បដិសន្ធិំ គណ្ហាតិ, តត្ថ មោទតិ. សោតាបន្នសកទាគាមិនោ វា ហោន្តុ អនាគាមី វា, សព្ពេសំ អយំ បដិបទា លព្ភតេវាតិ.

២. អានណ្យសុត្តវណ្ណនា

៦២. ទុតិយេ អធិគមនីយានីតិ បត្តព្ពានិ. កាមភោគិនាតិ វត្ថុកាមេ ច កិលេសកាមេ ច បរិភុញ្ជន្តេន. អត្ថិសុខាទីសុ អត្ថីតិ ឧប្បជ្ជនកសុខំ អត្ថិសុខំ នាម. ភោគេ បរិភុញ្ជន្តស្ស ឧប្បជ្ជនកសុខំ ភោគសុខំ នាម. អនណោស្មីតិ ឧប្បជ្ជនកសុខំ អានណ្យសុខំ នាម. និទ្ទោសោ អនវជ្ជោស្មីតិ ឧប្បជ្ជនកសុខំ អនវជ្ជសុខំ នាម.

ភុញ្ជន្តិ ភុញ្ជមានោ. បញ្ញា វិបស្សតីតិ បញ្ញាយ វិបស្សតិ. ឧភោ ភាគេតិ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ, ហេដ្ឋិមានិ តីណិ ឯកំ កោដ្ឋាសំ, អនវជ្ជសុខំ ឯកំ កោដ្ឋាសន្តិ ឯវំ បញ្ញាយ បស្សមានោ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ ជានាតីតិ អត្ថោ. អនវជ្ជសុខស្សេតន្តិ ឯតំ តិវិធម្បិ សុខំ អនវជ្ជសុខស្ស សោឡសិំ កលំ នាគ្ឃតីតិ.

៣. ព្រហ្មសុត្តវណ្ណនា

៦៣. តតិយំ តិកនិបាតេ វណ្ណិតមេវ. សបុព្ពទេវតានីតិ បទមត្តមេវ ឯត្ថ វិសេសោតិ. ចតុត្ថេ សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៥. រូបសុត្តវណ្ណនា

៦៥. បញ្ចមេ រូបេ បមាណំ គហេត្វា បសន្នោ រូបប្បមាណោ នាម. រូបប្បសន្នោតិ តស្សេវ អត្ថវចនំ. ឃោសេ បមាណំ គហេត្វា បសន្នោ ឃោសប្បមាណោ នាម. ចីវរលូខបត្តលូខេសុ បមាណំ គហេត្វា បសន្នោ លូខប្បមាណោ នាម. ធម្មេ បមាណំ គហេត្វា បសន្នោ ធម្មប្បមាណោ នាម. ឥតរានិ តេសំយេវ អត្ថវចនានិ. សព្ពសត្តេ ច តយោ កោដ្ឋាសេ កត្វា ទ្វេ កោដ្ឋាសា រូបប្បមាណា, ឯកោ ន រូបប្បមាណោ. បញ្ច កោដ្ឋាសេ កត្វា ចត្តារោ កោដ្ឋាសា ឃោសប្បមាណា, ឯកោ ន ឃោសប្បមាណោ. ទស កោដ្ឋាសេ កត្វា នវ កោដ្ឋាសា លូខប្បមាណា, ឯកោ ន លូខប្បមាណោ. សតសហស្សំ កោដ្ឋាសេ កត្វា បន ឯកោ កោដ្ឋាសោវ ធម្មប្បមាណោ, សេសា ន ធម្មប្បមាណាតិ វេទិតព្ពា.

រូបេ បមាណិំសូតិ យេ រូបំ ទិស្វា បសន្នា, តេ រូបេ បមាណិំសុ នាម, បសីទិំសូតិ អត្ថោ. ឃោសេន អន្វគូតិ ឃោសេន អនុគតា, ឃោសប្បមាណំ គហេត្វា បសន្នាតិ អត្ថោ. ឆន្ទរាគវសូបេតាតិ ឆន្ទស្ស ច រាគស្ស ច វសំ ឧបេតា. អជ្ឈត្តញ្ច ន ជានាតីតិ និយកជ្ឈត្តេ តស្ស គុណំ ន ជានាតិ. ពហិទ្ធា ច ន បស្សតីតិ ពហិទ្ធាបិស្ស បដិបត្តិំ ន បស្សតិ. សមន្តាវរណោតិ សមន្តតោ អាវារិតោ, សមន្តា វា អាវរណមស្សាតិ សមន្តាវរណោ. ឃោសេន វុយ្ហតីតិ ឃោសេន និយតិ, ន គុណេន. អជ្ឈត្តញ្ច ន ជានាតិ, ពហិទ្ធា ច វិបស្សតីតិ និយកជ្ឈត្តេ គុណំ ន ជានាតិ, ពហិទ្ធា បនស្ស បដិបត្តិំ បស្សតិ. ពហិទ្ធា ផលទស្សាវីតិ តស្ស បរេហិ កតំ ពហិទ្ធា សក្ការផលំ បស្សន្តោ. វិនីវរណទស្សាវីតិ វិវដទស្សាវី. ន សោ ឃោសេន វុយ្ហតីតិ សោ ឃោសេន ន នីយតិ.

៦. សរាគសុត្តវណ្ណនា

៦៦. ឆដ្ឋេ មោហជំ ចាបវិទ្ទសូតិ មោហជំ ចាបិ អវិទ្ទសូ អបណ្ឌិតា. សវិឃាតន្តិ សទុក្ខំ. ទុខុទ្រយន្តិ អាយតិញ្ច ទុក្ខវឌ្ឍិទាយកំ. អចក្ខុកាតិ បញ្ញាចក្ខុរហិតា. យថា ធម្មា តថា សន្តាតិ យថា រាគាទយោ ធម្មា ឋិតា, តថា សភាវាវ ហុត្វា. ន តស្សេវន្តិ មញ្ញរេតិ មយំ ឯវំសន្តា ឯវំសភាវាតិ តស្ស ន មញ្ញរេ, ន មញ្ញន្តីតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ សុត្តេបិ គាថាសុបិ វដ្ដមេវ កថិតំ.

៧. អហិរាជសុត្តវណ្ណនា

៦៧. សត្តមេ ឥមានិ ចត្តារិ អហិរាជកុលានីតិ ឥទំ ទដ្ឋវិសានេវ សន្ធាយ វុត្តំ. យេ ហិ កេចិ ទដ្ឋវិសា, សព្ពេតេ ឥមេសំ ចតុន្នំ អហិរាជកុលានំ អព្ភន្តរគតាវ ហោន្តិ. អត្តគុត្តិយាតិ អត្តនោ គុត្តត្ថាយ. អត្តរក្ខាយាតិ អត្តនោ រក្ខណត្ថាយ. អត្តបរិត្តាយាតិ អត្តនោ បរិត្តាណត្ថាយ. បរិត្តំ នាម អនុជានាមីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ យថា តំ បរិត្តំ កាតព្ពំ, តំ ទស្សេន្តោ វិរូបក្ខេហិ មេតិអាទិមាហ. តត្ថ វិរូបក្ខេហីតិ វិរូបក្ខនាគកុលេហិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អបាទកេហីតិ អបាទកសត្តេហិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពេ សត្តាតិ ឥតោ បុព្ពេ ឯត្តកេន ឋានេន ឱទិស្សកមេត្តំ កថេត្វា ឥទានិ អនោទិស្សកមេត្តំ កថេតុំ ឥទមារទ្ធំ. តត្ថ សត្តា បាណា ភូតាតិ សព្ពានេតានិ បុគ្គលវេវចនានេវ. ភទ្រានិ បស្សន្តូតិ ភទ្រានិ អារម្មណានិ បស្សន្តុ. មា កញ្ចិ បាបមាគមាតិ កញ្ចិ សត្តំ បាបកំ លាមកំ មា អាគច្ឆតុ. អប្បមាណោ ពុទ្ធោតិ ឯត្ថ ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធគុណា វេទិតព្ពា. តេ ហិ អប្បមាណា នាម. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. បមាណវន្តានីតិ គុណប្បមាណេន យុត្តានិ. ឧណ្ណនាភីតិ លោមសនាភិកោ មក្កដកោ. សរពូតិ ឃរគោលិកា. កតា មេ រក្ខា, កតា មេ បរិត្តាតិ មយា ឯត្តកស្ស ជនស្ស រក្ខា ច បរិត្តាណញ្ច កតំ. បដិក្កមន្តុ ភូតានីតិ សព្ពេបិ មេ កតបរិត្តាណា សត្តា អបគច្ឆន្តុ, មា មំ វិហេឋយិំសូតិ អត្ថោ.

៨. ទេវទត្តសុត្តវណ្ណនា

៦៨. អដ្ឋមេ អចិរបក្កន្តេ ទេវទត្តេតិ សង្ឃំ ភិន្ទិត្វា នចិរបក្កន្តេ. បរាភវាយាតិ អវឌ្ឍិយា វិនាសាយ. អស្សតរីតិ វឡវាយ កុច្ឆិស្មិំ គទ្រភស្ស ជាតា. អត្តវធាយ គព្ភំ គណ្ហាតីតិ តំ អស្សេន សទ្ធិំ សម្បយោជេន្តិ, សា គព្ភំ គណ្ហិត្វា កាលេ សម្បត្តេ វិជាយិតុំ នសក្កោន្តី បាទេហិ ភូមិំ បហរន្តី តិដ្ឋតិ. អថស្សា ចត្តារោ បាទេ ចតូសុ ខាណូសុ ពន្ធិត្វា កុច្ឆិំ ផាលេត្វា បោតកំ នីហរន្តិ. សា តត្ថេវ មរតិ. តេនេតំ វុត្តំ.

៩. បធានសុត្តវណ្ណនា

៦៩. នវមេ កិលេសានំ សំវរត្ថាយ បវេសនទ្វារំ បិទហនត្ថាយ បធានំ សំវរប្បធានំ, បជហនត្ថាយ បធានំ បហានប្បធានំ, កុសលានំ ធម្មានំ ព្រូហនត្ថាយ វឌ្ឍនត្ថាយ បធានំ ភាវនាប្បធានំ, តេសំយេវ អនុរក្ខណត្ថាយ បធានំ អនុរក្ខណាប្បធានំ.

១០. អធម្មិកសុត្តវណ្ណនា

៧០. ទសមេ អធម្មិកា ហោន្តីតិ បោរាណករាជូហិ ឋបិតំ ទសភាគពលិញ្ចេវ អបរាធានុរូបញ្ច ទណ្ឌំ អគ្គហេត្វា អតិរេកពលិនោ ចេវ អតិរេកទណ្ឌស្ស ច គហណេន អធម្មិកា. រាជាយុត្តាតិ រញ្ញោ ជនបទេសុ កិច្ចសំវិធាយកា អាយុត្តកបុរិសា. ព្រាហ្មណគហបតិកាតិ អន្តោនគរវាសិនោ ព្រាហ្មណគហបតយោ. នេគមជានបទាតិ និគមវាសិនោ ចេវ ជនបទវាសិនោ ច. វិសមន្តិ វិសមា ហុត្វា, អសមយេន វាយន្តីតិ អត្ថោ. វិសមាតិ ន សមា, អតិថទ្ធា វា អតិមុទុកា វាតិ អត្ថោ. អបញ្ជសាតិ មគ្គតោ អបគតា, ឧម្មគ្គគាមិនោ ហុត្វា វាយន្តីតិ អត្ថោ. ទេវតា បរិកុបិតា ភវន្តីតិ វាតេសុ ហិ វិសមេសុ អបញ្ជសេសុ វាយន្តេសុ រុក្ខា ភិជ្ជន្តិ, វិមានានិ ភិជ្ជន្តិ. តស្មា ទេវតា បរិកុបិតា ភវន្តិ, តា ទេវស្ស សម្មា វស្សិតុំ ន ទេន្តិ. តេន វុត្តំ ទេវោ ន សម្មា ធារំ អនុប្បវេច្ឆតីតិ. វិសមបាកានិ សស្សានិ ភវន្តីតិ ឯកស្មិំ ឋានេ គព្ភីនិ ហោន្តិ, ឯកស្មិំ សញ្ជាតខីរានិ, ឯកំ ឋានំ បច្ចតីតិ ឯវំ វិសមំ បាកានិ សស្សានិ ភវន្តិ.

សមំ នក្ខត្តានិ តារករូបានិ បរិវត្តន្តីតិ យថា កត្តិកបុណ្ណមា កត្តិកនក្ខត្តមេវ លភតិ, មិគសិរបុណ្ណមា មិគសិរនក្ខត្តមេវាតិ ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ មាសេ សា សា បុណ្ណមា តំ តំ នក្ខត្តមេវ លភតិ, តថា សម្មា បរិវត្តន្តិ. សមំ វាតា វាយន្តីតិ អវិសមា ហុត្វា សមយស្មិំយេវ វាយន្តិ, ឆ មាសេ ឧត្តរា វាតា, ឆ មាសេទក្ខិណាតិ ឯវំ តេសំ តេសំ ជនបទានំ អនុរូបេ សមយេ វាយន្តិ. សមាតិ សមប្បវត្តិនោ នាតិថទ្ធា នាតិមុទូ. បញ្ជសាតិ មគ្គប្បដិបន្នា, មគ្គេនេវ វាយន្តិ, នោ អមគ្គេនាតិ អត្ថោ.

ជិម្ហំ គច្ឆតីតិ កុដិលំ គច្ឆតិ, អតិត្ថំ គណ្ហាតិ. នេត្តេ ជិម្ហំ គតេ សតីតិ នយតីតិ នេត្តា. តស្មិំ នេត្តេ ជិម្ហំ គតេ កុដិលំ គន្ត្វា អតិត្ថំ គណ្ហន្តេ ឥតរាបិ អតិត្ថមេវ គណ្ហន្តីតិ អត្ថោ. នេតេតិបិ បាឋោ. ទុក្ខំ សេតីតិ ទុក្ខំ សយតិ, ទុក្ខិតំ ហោតីតិ អត្ថោ.

បត្តកម្មវគ្គោ ទុតិយោ.

(៨) ៣. អបណ្ណកវគ្គោ

១. បធានសុត្តវណ្ណនា

៧១. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ អបណ្ណកប្បដិបទន្តិ អវិរទ្ធប្បដិបទំ. យោនិ ចស្ស អារទ្ធា ហោតីតិ ការណញ្ចស្ស បរិបុណ្ណំ ហោតិ. អាសវានំ ខយាយាតិ អរហត្តត្ថាយ. ទុតិយំ ឧត្តានមេវ.

៣. សប្បុរិសសុត្តវណ្ណនា

៧៣. តតិយេ អវណ្ណោតិ អគុណោ. បាតុ ករោតីតិ កថេតិ, បាកដំ ករោតិ. បញ្ហាភិនីតោតិ បញ្ហត្ថាយ អភិនីតោ. អហាបេត្វា អលម្ពិត្វាតិ អបរិហីនំ អលម្ពិតំ កត្វា. ឯត្ថ ច អសប្បុរិសោ បាបិច្ឆតាយ អត្តនោ អវណ្ណំ ឆាទេតិ, សប្បុរិសោ លជ្ជិតាយ អត្តនោ វណ្ណំ. ឥទានិ យស្មា អសប្បុរិសោ ហិរោត្តប្បរហិតោ សំវាសេន អវជានាតិ, សប្បុរិសោ បន ហិរោត្តប្បសមន្នាគតោ សំវាសេនាបិ នាវជានាតិ. តស្មា អសប្បុរិសភាវសាធកំ អធុនាគតវធុកោបម្មំ ទស្សេតុំ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, វធុកាតិអាទិមាហ. តត្ថ វធុកាតិ សុណិសា. តិព្ពន្តិ ពហលំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

៤-៥. អគ្គសុត្តទ្វយវណ្ណនា

៧៤-៧៥. ចតុត្ថេ សីលគ្គន្តិ អគ្គប្បត្តំ ឧត្តមសីលំ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថ. បញ្ចមេ រូបគ្គន្តិ យំ រូបំ សម្មសិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, ឥទំ រូបគ្គំ នាម. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ភវគ្គន្តិ ឯត្ថ បន យស្មិំ អត្តភាវេ ឋិតោ អរហត្តំ បាបុណាតិ, ឯតំ ភវគ្គំ នាមាតិ.

៦. កុសិនារសុត្តវណ្ណនា

៧៦. ឆដ្ឋេ ឧបវត្តនេតិ បាចីនគតាយ សាលបន្តិយា ឧត្តរេន និវត្តិត្វា ឋិតាយ វេមជ្ឈដ្ឋានេ. អន្តរេន យមកសាលានន្តិ ទ្វិន្នំ សាលរុក្ខានំ អន្តរេ. កង្ខាតិ ទ្វេឡ្ហកំ. វិមតីតិ វិនិច្ឆិតុំ អសមត្ថតា. ‘‘ពុទ្ធោ នុ ខោ ន ពុទ្ធោ នុ ខោ, ធម្មោ នុ ខោ ន ធម្មោ នុ ខោ, សង្ឃោ នុ ខោ ន សង្ឃោ នុ ខោ, មគ្គោ នុ ខោ ន មគ្គោ នុ ខោ, បដិបទា នុ ខោ ន បដិបទា នុ ខោ’’តិ យស្ស សំសយោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តំ វោ វទាមិ បុច្ឆថ, ភិក្ខវេតិ អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ. សត្ថុគារវេនបិ ន បុច្ឆេយ្យាថាតិ ‘‘មយំ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិម្ហ, ចត្តារោ បច្ចយាបិ នោ សត្ថុ សន្តកាវ. តេ មយំ ឯត្តកំ កាលំ កង្ខំ អកត្វា ន អរហាម អជ្ជ បច្ឆិមេ កាលេ កង្ខំ កាតុ’’ន្តិ សចេ ឯវំ សត្ថរិ គារវេន ន បុច្ឆថ. សហាយកោបិ, ភិក្ខវេ, សហាយកស្ស អារោចេតូតិ តុម្ហាកំ យោ យស្ស ភិក្ខុស្ស សន្ទិដ្ឋោ សម្ភត្តោ, សោ តស្ស អារោចេតុ, អហំ ឯកស្ស ភិក្ខុស្ស កថេស្សាមិ, តស្ស កថំ សុត្វា សព្ពេ និក្កង្ខា ភវថាតិ ទស្សេតិ. ឯវំ បសន្នោតិ ឯវំ សទ្ទហាមិ អហន្តិ អត្ថោ. ញាណមេវាតិ និក្កង្ខភាវបច្ចក្ខករណញាណំយេវ ឯត្ថ តថាគតស្ស, ន សទ្ធាមត្តន្តិ អត្ថោ. ឥមេសញ្ហិ, អានន្ទាតិ ឥមេសំ អន្តោសាណិយំ និសិន្នានំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ. យោ បច្ឆិមកោតិ យោ គុណវសេន បច្ឆិមកោ, អានន្ទត្ថេរំយេវ សន្ធាយាហ.

៧. អចិន្តេយ្យសុត្តវណ្ណនា

៧៧. សត្តមេ អចិន្តេយ្យានីតិ ចិន្តេតុំ អយុត្តានិ. ន ចិន្តេតព្ពានីតិ អចិន្តេយ្យត្តាយេវ ន ចិន្តេតព្ពានិ. យានិ ចិន្តេន្តោតិ យានិ ការណានិ ចិន្តេន្តោ. ឧម្មាទស្សាតិ ឧម្មត្តកភាវស្ស. វិឃាតស្សាតិ ទុក្ខស្ស. ពុទ្ធវិសយោតិ ពុទ្ធានំ វិសយោ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទីនំ ពុទ្ធគុណានំ បវត្តិ ច អានុភាវោ ច. ឈានវិសយោតិ អភិញ្ញាឈានវិសយោ. កម្មវិបាកោតិ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទីនំ កម្មានំ វិបាកោ. លោកចិន្តាតិ ‘‘កេន នុ ខោ ចន្ទិមសូរិយា កតា, កេន មហាបថវី, កេន មហាសមុទ្ទោ, កេន សត្តា ឧប្បាទិតា, កេន បព្ពតា, កេន អម្ពតាលនាឡិកេរាទយោ’’តិ ឯវរូបា លោកចិន្តា.

៨. ទក្ខិណសុត្តវណ្ណនា

៧៨. អដ្ឋមេ ទក្ខិណាវិសុទ្ធិយោតិ ទានសង្ខាតាយ ទក្ខិណាយ វិសុជ្ឈនការណានិ. ទាយកតោ វិសុជ្ឈតីតិ មហប្ផលភាវេន វិសុជ្ឈតិ, មហប្ផលា ហោតីតិ អត្ថោ. កល្យាណធម្មោតិ សុចិធម្មោ. បាបធម្មោតិ លាមកធម្មោ. ទាយកតោ វិសុជ្ឈតីតិ ឯត្ថ វេស្សន្តរមហារាជា កថេតព្ពោ. សោ ហិ ជូជកព្រាហ្មណស្ស ទារកេ ទត្វា មហាបថវិំ កម្បេសិ. បដិគ្គាហកតោ វិសុជ្ឈតីតិ ឯត្ថ កល្យាណីនទីមុខទ្វារវាសី កេវដ្ដោ កថេតព្ពោ. សោ កិរ ទីឃសុមត្ថេរស្ស តិក្ខត្តុំ បិណ្ឌបាតំ ទត្វា មរណមញ្ចេ និបន្នោ ‘‘អយ្យស្ស មំ ទីឃសុមត្ថេរស្ស ទិន្នបិណ្ឌបាតោ ឧទ្ធរតី’’តិ អាហ. នេវ ទាយកតោតិ ឯត្ថ វឌ្ឍមានវាសី លុទ្ទកោ កថេតព្ពោ. សោ កិរ បេតទក្ខិណំ ទេន្តោ ឯកស្ស ទុស្សីលស្សេវ តយោ វារេ អទាសិ. តតិយវារេ ‘‘អមនុស្សោ ទុស្សីលោ មំ វិលុម្បតី’’តិ វិរវិ. ឯកស្ស សីលវតោ ភិក្ខុនោ ទត្វា បាបិតកាលេយេវស្ស បាបុណិ. ទាយកតោ ចេវ វិសុជ្ឈតិ បដិគ្គាហកតោ ចាតិ ឯត្ថ អសទិសទានំ កថេតព្ពន្តិ.

៩. វណិជ្ជសុត្តវណ្ណនា

៧៩. នវមេ តាទិសា វាតិ តំសទិសាវ តំសរិក្ខកាវ. ឆេទគាមិនី ហោតីតិ ឆេទំ គច្ឆតិ. យំ បត្ថិតំ, តំ សព្ពំ នស្សតីតិ អត្ថោ. ន យថាធិប្បាយា ហោតីតិ យថាជ្ឈាសយា ន ហោតិ. បរាធិប្បាយា ហោតីតិ បរជ្ឈាសយា អជ្ឈាសយតោ អធិកតរផលា ហោតិ. សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វាតិ ឯត្ថ សមិតបាបពាហិតបាបតាហិ សមណព្រាហ្មណតា វេទិតព្ពា. វទតុ, ភន្តេ, បច្ចយេនាតិ, ភន្តេ, ចតុព្ពិធេន ចីវរាទិនា បច្ចយេន វទេយ្យាសីតិ ឯវំ បវារេតិ និមន្តេតិ. យេន បវារេតីតិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា យត្តកេន បវារេតិ. តំ ន ទេតីតិ តំ សព្ពសោវ ន ទេតិ. ន យថាធិប្បាយំ ទេតីតិ យថា តស្ស អជ្ឈាសយោ, ឯវំ ទាតុំ ន សក្កោតិ, ហាបេត្វា អប្បកំ ទេតិ. យថាធិប្បាយំ ទេតីតិ យត្តកំ សោ ឥច្ឆតិ, តត្តកមេវ ទេតិ. បរាធិប្បាយំ ទេតីតិ អប្បកំ បវារេត្វា អវត្ថរិត្វា ពហុំ ទេតិ.

១០. កម្ពោជសុត្តវណ្ណនា

៨០. ទសមេ នេវ សភាយំ និសីទតីតិ វិនិច្ឆយករណត្ថំ វិនិច្ឆយសភាយំ នេវ និសីទតិ. ន កម្មន្តំ បយោជេតីតិ កសិវណិជ្ជាទិមហាកម្មន្តំ នប្បយោជេតិ. ន កម្ពោជំ គច្ឆតីតិ ភោគេ សម្ភរណត្ថាយ កម្ពោជរដ្ឋំ ន គច្ឆតិ. ទេសនាមត្តមេវ ចេតំ, យំ កិញ្ចិ តិរោរដ្ឋំ ន គច្ឆតីតិ អត្ថោ. កោធនោតិអាទីសុ កោធនតាយ កោធបរិយុដ្ឋិតោ អត្ថានត្ថំ ន ជានាតិ, ឥស្សុកិតាយ បរសម្បត្តិំ ន សហតិ, មច្ឆរិតាយ ធនំ ទត្វា កិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោតិ, និប្បញ្ញតាយ កិច្ចំ សំវិធាតុំ ន សក្កោតិ. តស្មា ឯតានិ សភានិសីទនាទីនិ ន ករោតីតិ.

អបណ្ណកវគ្គោ តតិយោ.

(៩) ៤. មចលវគ្គោ

១-៥. បាណាតិបាតាទិសុត្តបញ្ចកវណ្ណនា

៨១-៨៥. ចតុត្ថស្ស បឋមាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ. បញ្ចមេ ‘‘នីចេ កុលេ បច្ចាជាតោ’’តិអាទិកេន តមេន យុត្តោតិ តមោ. កាយទុច្ចរិតាទីហិ បុន និរយតមូបគមនតោ តមបរាយណោ. ឥតិ ឧភយេនបិ ខន្ធតមោវ កថិតោ ហោតិ. ‘‘អឌ្ឍេ កុលេ បច្ចាជាតោ’’តិអាទិកេន ជោតិនា យុត្តតោ ជោតិ, អាលោកភូតោតិ វុត្តំ ហោតិ. កាយសុចរិតាទីហិ បុន សគ្គុប្បត្តិជោតិភាវូបគមនតោ ជោតិបរាយណោ. ឥមិនា នយេន ឥតរេបិ ទ្វេ វេទិតព្ពា.

វេនកុលេតិ វិលីវការកុលេ. នេសាទកុលេតិ មិគលុទ្ទកាទីនំ កុលេ. រថការកុលេតិ ចម្មការកុលេ. បុក្កុសកុលេតិ បុប្ផឆឌ្ឌកកុលេ. កសិរវុត្តិកេតិ ទុក្ខវុត្តិកេ. ទុព្ពណ្ណោតិ បំសុបិសាចកោ វិយ ឈាមខាណុវណ្ណោ. ទុទ្ទសិកោតិ វិជាតមាតុយាបិ អមនាបទស្សនោ. ឱកោដិមកោតិ លកុណ្ឌកោ. កាណោតិ ឯកច្ឆិកាណោ វា ឧភយច្ឆិកាណោ វា. កុណីតិ ឯកហត្ថកុណី វា ឧភយហត្ថកុណី វា. ខញ្ជោតិ ឯកបាទខញ្ជោ វា ឧភយបាទខញ្ជោ វា. បក្ខហតោតិ ហតបក្ខោ បីឋសប្បី. បទីបេយ្យស្សាតិ តេលកបល្លាទិនោ ទីបឧបករណស្ស. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ ឯកោ បុគ្គលោ ពហិទ្ធា អាលោកំ អទិស្វា មាតុ កុច្ឆិម្ហិយេវ កាលំ កត្វា អបាយេសុ និព្ពត្តន្តោ សកលម្បិ កប្បំ សំសរតិ. សោបិ តមោតមបរាយណោវ. សោ បន កុហកបុគ្គលោ ភវេយ្យ. កុហកស្ស ហិ ឯវរូបា និប្ផត្តិ ហោតីតិ វុត្តំ.

ឯត្ថ ច ‘‘នីចេ កុលេ’’តិអាទីហិ អាគមនវិបត្តិ ចេវ បច្ចុប្បន្នបច្ចយវិបត្តិ ច ទស្សិតា. ‘‘ទលិទ្ទេ’’តិអាទីហិ បវត្តបច្ចយវិបត្តិ, ‘‘កសិរវុត្តិកេ’’តិអាទីហិ អាជីវុបាយវិបត្តិ, ‘‘ទុព្ពណ្ណោ’’តិអាទីហិ អត្តភាវវិបត្តិ, ‘‘ពហ្វាពាធោ’’តិអាទីហិ ទុក្ខការណសមាយោគោ, ‘‘ន លាភី’’តិអាទីហិ សុខការណវិបត្តិ ចេវ ឧបភោគវិបត្តិ ច, ‘‘កាយេន ទុច្ចរិត’’ន្តិអាទីហិ តមបរាយណភាវស្ស ការណសមាយោគោ, ‘‘កាយស្ស ភេទា’’តិអាទីហិ សម្បរាយិកតមូបគមោ. សុក្កបក្ខោ វុត្តបដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពោ.

៦. ឱណតោណតសុត្តវណ្ណនា

៨៦. ឆដ្ឋេ ឱណតោណតោតិ ឥទានិ នីចកោ អាយតិម្បិ នីចកោ ភវិស្សតិ. ឱណតុណ្ណតោតិ ឥទានិ នីចោ អាយតិំ ឧច្ចោ ភវិស្សតិ. ឧណ្ណតោណតោតិ ឥទានិ ឧច្ចោ អាយតិំ នីចោ ភវិស្សតិ. ឧណ្ណតុណ្ណតោតិ ឥទានិ ឧច្ចោ អាយតិម្បិ ឧច្ចោ ភវិស្សតិ. វិត្ថារោ បន នេសំ បុរិមសុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

៧. បុត្តសុត្តវណ្ណនា

៨៧. សត្តមេ សមណមចលោតិ សមណអចលោ, មការោ បទសន្ធិករោ, និច្ចលសមណោតិ អត្ថោ. ឥមិនា សត្តវិធម្បិ សេខំ ទស្សេតិ. សោ ហិ សាសនេ មូលជាតាយ សទ្ធាយ បតិដ្ឋិតត្តា អចលោ នាម. សមណបុណ្ឌរីកោតិ បុណ្ឌរីកសទិសោ សមណោ. បុណ្ឌរីកំ នាម ឩនសតបត្តំ សរោរុហំ. ឥមិនា សុក្ខវិបស្សកខីណាសវំ ទស្សេតិ. សោ ហិ ឈានាភិញ្ញានំ អភាវេន អបរិបុណ្ណគុណត្តា សមណបុណ្ឌរីកោ នាម ហោតិ. សមណបទុមោតិ បទុមសទិសោ សមណោ. បទុមំ នាម បរិបុណ្ណសតបត្តំ សរោរុហំ. ឥមិនា ឧភតោភាគវិមុត្តំ ខីណាសវំ ទស្សេតិ. សោ ហិ ឈានាភិញ្ញានំ ភាវេន បរិបុណ្ណគុណត្តា សមណបទុមោ នាម ហោតិ. សមណេសុ សមណសុខុមាលោតិ សព្ពេសុបិ ឯតេសុ សមណេសុ សុខុមាលសមណោ មុទុចិត្តសរីរោ កាយិកចេតសិកទុក្ខរហិតោ ឯកន្តសុខី. ឯតេន អត្តានញ្ចេវ អត្តសទិសេ ច ទស្សេតិ.

ឯវំ មាតិកំ និក្ខិបិត្វា ឥទានិ បដិបាដិយា វិភជន្តោ កថញ្ច, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ សេខោតិ សត្តវិធោបិ សេខោ. បាដិបទោតិ បដិបន្នកោ. អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ បត្ថយមានោ វិហរតីតិ អរហត្តំ បត្ថយន្តោ វិហរតិ. មុទ្ធាវសិត្តស្សាតិ មុទ្ធនិ អវសិត្តស្ស, កតាភិសេកស្សាតិ អត្ថោ. អាភិសេកោតិ អភិសេកំ កាតុំ យុត្តោ. អនភិសិត្តោតិ ន តាវ អភិសិត្តោ. មចលប្បត្តោតិ រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស បុត្តភាវេន ចេវ បុត្តេសុ ជេដ្ឋកភាវេន ច ន តាវ អភិសិត្តភាវេន ច អភិសេកប្បត្តិអត្ថាយ អចលប្បត្តោ និច្ចលបត្តោ. មការោ និបាតមត្តំ. កាយេន ផុសិត្វាតិ នាមកាយេន ផុសិត្វា.

យាចិតោវ ពហុលំ ចីវរំ បរិភុញ្ជតីតិ ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, បរិភុញ្ជថា’’តិ ឯវំ ទាយកេហិ យាចមានេហេវ ឧបនីតំ ចីវរំ ពហុំ បរិភុញ្ជតិ, កិញ្ចិទេវ អយាចិតំ, ពាកុលត្ថេរោ វិយ. បិណ្ឌបាតំ ខទិរវនមគ្គេ សីវលិត្ថេរោ វិយ. សេនាសនំ អដ្ឋកនាគរសុត្តេ (ម. និ. ២.១៧ អាទយោ; អ. និ. ១១.១៦ អាទយោ) អានន្ទត្ថេរោ វិយ. គិលានបច្ចយំ បិលិន្ទវច្ឆថេរោ វិយ. ត្យស្សាតិ តេ អស្ស. មនាបេនេវាតិ មនំ អល្លីយនកេន. សមុទាចរន្តីតិ កត្តព្ពកិច្ចានិ ករោន្តិ បវត្តន្តិ វា. ឧបហារំ ឧបហរន្តីតិ កាយិកចេតសិកឧបហារំ ឧបហរន្តិ ឧបនីយន្តិ. សន្និបាតិកានីតិ តិណ្ណម្បិ សន្និបាតេន និព្ពត្តានិ. ឧតុបរិណាមជានីតិ ឧតុបរិណាមតោ អតិសីតអតិឧណ្ហឧតុតោ ជាតានិ. វិសមបរិហារជានីតិ អច្ចាសនអតិដ្ឋានាទិកា វិសមបរិហារតោ ជាតានិ. ឱបក្កមិកានីតិ វធពន្ធនាទិឧបក្កមេន និព្ពត្តានិ. កម្មវិបាកជានីតិ វិនាបិ ឥមេហិ ការណេហិ កេវលំ បុព្ពេ កតកម្មវិបាកវសេនេវ ជាតានិ. ចតុន្នំ ឈានានន្តិ ឯត្ថ ខីណាសវានម្បិ ពុទ្ធានម្បិ កិរិយជ្ឈានានេវ អធិប្បេតានិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

៨. សំយោជនសុត្តវណ្ណនា

៨៨. អដ្ឋមេ សាសនេ លទ្ធប្បតិដ្ឋត្តា សោតាបន្នោវ សមណមចលោតិ វុត្តោ, នាតិពហុគុណត្តា ន ពហុបត្តំ វិយ សរោរុហំ សកទាគាមី សមណបុណ្ឌរីកោតិ, តតោ ពហុតរគុណត្តា សតបត្តំ វិយ សរោរុហំ អនាគាមី សមណបទុមោតិ, ថទ្ធភាវករានំ កិលេសានំ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នត្តា មុទុភាវប្បត្តោ ខីណាសវោ សមណសុខុមាលោតិ.

៩. សម្មាទិដ្ឋិសុត្តវណ្ណនា

៨៩. នវមេ សម្មាទិដ្ឋិកោតិអាទីហិ អដ្ឋង្គិកមគ្គវសេន បឋមសុត្តេ វិយ សត្ត សេខា គហិតា. ទុតិយវារេ ទសង្គិកមគ្គវសេន វា អរហត្តផលញាណអរហត្តផលវិមុត្តីហិ សទ្ធិំ, អដ្ឋង្គិកមគ្គវសេន វា សុក្ខវិបស្សកខីណាសវោ កថិតោ, តតិយវារេ ឧភតោភាគវិមុត្តោ, ចតុត្ថវារេ តថាគតោ ច តថាគតសទិសខីណាសវោ ចាតិ. ឥតិ ឥទំ សុត្តំ បឋមសុត្តេ កថិតបុគ្គលានំ វសេនេវ កថិតំ, ទេសនាមត្តមេវ បនេត្ថ នានន្តិ.

១០. ខន្ធសុត្តវណ្ណនា

៩០. ទសមេ បឋមវារេ អរហត្តត្ថាយ បយោគំ អនារភិត្វា ឋិតោ បមាទវិហារី សេខបុគ្គលោ កថិតោ. ទុតិយវារេ អនុប្បាទិតជ្ឈានោ អារទ្ធវិបស្សកោ អប្បមាទវិហារី សេខបុគ្គលោ កថិតោ. តតិយវារេ អារទ្ធវិបស្សកោ អប្បមាទវិហារី អដ្ឋវិមោក្ខលាភី សេខបុគ្គលោ កថិតោ, ចតុត្ថវារេ បរមសុខុមាលខីណាសវោតិ.

មចលវគ្គោ ចតុត្ថោ.

(១០) ៥. អសុរវគ្គោ

១. អសុរសុត្តវណ្ណនា

៩១. បញ្ចមស្ស បឋមេ អសុរោតិ អសុរសទិសោ ពីភច្ឆោ. ទេវោតិ ទេវសទិសោ គុណវសេន អភិរូបោ បាសាទិកោ.

២. បឋមសមាធិសុត្តវណ្ណនា

៩២. ទុតិយេ អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថស្សាតិ និយកជ្ឈត្តេ អប្បនាចិត្តសមាធិស្ស. អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយាតិ សង្ខារបរិគ្គាហកវិបស្សនាញាណស្ស. តញ្ហិ អធិបញ្ញាសង្ខាតញ្ច, បញ្ចក្ខន្ធសង្ខាតេសុ ច ធម្មេសុ វិបស្សនាភូតំ, តស្មា ‘‘អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា’’តិ វុច្ចតីតិ.

៣. ទុតិយសមាធិសុត្តវណ្ណនា

៩៣. តតិយេ យោគោ ករណីយោតិ យុត្តប្បយុត្តតា កត្តព្ពា. ឆន្ទោតិ កត្តុកម្យតាឆន្ទោ. វាយាមោតិ បយោគោ. ឧស្សាហោតិ តតោ អធិមត្តតរំ វីរិយំ. ឧស្សោឡ្ហីតិ បង្កលគ្គសកដឧទ្ធរណសទិសំ មហាវីរិយំ. អប្បដិវានីតិ អនិវត្តនតា.

៤. តតិយសមាធិសុត្តវណ្ណនា

៩៤. ចតុត្ថេ ឯវំ ខោ, អាវុសោ, សង្ខារា ទដ្ឋព្ពាតិអាទីសុ, អាវុសោ, សង្ខារា នាម អនិច្ចតោ ទដ្ឋព្ពា, អនិច្ចតោ សម្មសិតព្ពា, អនិច្ចតោ បស្សិតព្ពា. តថា ទុក្ខតោ, អនត្តតោតិ ឯវំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ ខោ, អាវុសោ, ចិត្តំ សណ្ឋបេតព្ពន្តិអាទីសុបិ បឋមជ្ឈានវសេន, អាវុសោ, ចិត្តំ សណ្ឋបេតព្ពំ បឋមជ្ឈានវសេន សន្និសាទេតព្ពំ, បឋមជ្ឈានវសេន ឯកោទិ កាតព្ពំ, បឋមជ្ឈានវសេន សមាទហិតព្ពំ. តថា ទុតិយជ្ឈានាទិវសេនាតិ ឯវំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥមេសុ តីសុបិ សុត្តេសុ សមថវិបស្សនា លោកិយលោកុត្តរាវ កថិតា.

៥. ឆវាលាតសុត្តវណ្ណនា

៩៥. បញ្ចមេ ឆវាលាតន្តិ សុសានេ អលាតំ. មជ្ឈេ គូថគតន្តិ មជ្ឈដ្ឋានេ គូថមក្ខិតំ. នេវ គាមេ កដ្ឋត្ថំ ផរតីតិ កូដគោបានសិថម្ភសោបានាទីនំ អត្ថាយ អនុបនេយ្យតាយ គាមេ ន កដ្ឋត្ថំ សាធេតិ, ខេត្តកុដិបាទំ វា មញ្ចបាទំ វា កាតុំ អនុបនេយ្យតាយ ន អរញ្ញេ កដ្ឋត្ថំ សាធេតិ. ទ្វីសុ កោដីសុ គយ្ហមានំ ហត្ថំ ឌហតិ, មជ្ឈេ គយ្ហមានំ គូថេន មក្ខេតិ. តថូបមន្តិ តំសរិក្ខកំ. អភិក្កន្តតរោតិ សុន្ទរតរោ. បណីតតរោតិ ឧត្តមតរោ. គវា ខីរន្តិ គាវិតោ ខីរំ. ខីរម្ហា ទធីតិអាទីសុ បរំ បរំ បុរិមតោ បុរិមតោ អគ្គំ, សប្បិមណ្ឌោ បន តេសុ សព្ពេសុបិ អគ្គមេវ. អគ្គោតិអាទីសុ គុណេហិ អគ្គោ ចេវ សេដ្ឋោ ច បមុខោ ច ឧត្តមោ ច បវរោ ចាតិ វេទិតព្ពោ. ឆវាលាតូបមាយ ន ទុស្សីលោ បុគ្គលោ កថិតោ, អប្បស្សុតោ បន វិស្សដ្ឋកម្មន្តោ គោណសទិសោ បុគ្គលោ កថិតោតិ វេទិតព្ពោ. ឆដ្ឋេ សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៧. ខិប្បនិសន្តិសុត្តវណ្ណនា

៩៧. សត្តមេ ខិប្បនិសន្តីតិ ខិប្បនិសាមនោ សីឃំ ជានិតុំ សមត្ថោ. សុតានញ្ច ធម្មានន្តិ សុតប្បគុណានំ តន្តិធម្មានំ. អត្ថូបបរិក្ខីតិ អត្ថំ ឧបបរិក្ខកោ. អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយាតិ អដ្ឋកថញ្ច បាឡិញ្ច ជានិត្វា. ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ហោតីតិ នវលោកុត្តរធម្មានំ អនុរូបធម្មភូតំ សសីលកំ បុព្ពភាគប្បដិបទំ បដិបន្នោ ហោតិ. នោ ច កល្យាណវាចោតិ ន សុន្ទរវចនោ. ន កល្យាណវាក្ករណោតិ ន សុន្ទរវចនឃោសោ ហោតិ. បោរិយាតិអាទីហិ សទ្ធិំ នោ-ការោ យោជេតព្ពោយេវ. គុណបរិបុណ្ណាយ អបលិពុទ្ធាយ អទោសាយ អគឡិតបទព្យញ្ជនាយ អត្ថំ វិញ្ញាបេតុំ សមត្ថាយ វាចាយ សមន្នាគតោ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៨. អត្តហិតសុត្តវណ្ណនា

៩៨-៩៩. អដ្ឋមំ បុគ្គលជ្ឈាសយវសេនាបិ ទសពលស្ស ទេសនាញាណវិលាសេនាបិ កថិតំ, នវមំ បញ្ចវេរវសេន.

១០. បោតលិយសុត្តវណ្ណនា

១០០. ទសមេ កាលេនាតិ យុត្តប្បត្តកាលេន. ខមតីតិ រុច្ចតិ. យទិទំ តត្ថ តត្ថ កាលញ្ញុតាតិ យា ឯសា តត្ថ តត្ថ កាលំ ជាននា. តំ តំ កាលំ ញត្វា ហិ អវណ្ណារហស្ស អវណ្ណកថនំ វណ្ណារហស្ស ច វណ្ណកថនំ បណ្ឌិតានំ បកតីតិ ទស្សេតិ.

អសុរវគ្គោ បញ្ចមោ.

ទុតិយបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.