២. ចរវគ្គោ

១. ចរសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ អធិវាសេតីតិ ចិត្តំ អធិរោបេត្វា វាសេតិ. នប្បជហតីតិ ន បរិច្ចជតិ. ន វិនោទេតីតិ ន នីហរតិ. ន ព្យន្តីករោតីតិ ន វិគតន្តំ បរិច្ឆិន្នបរិវដុមំ ករោតិ. ន អនភាវំ គមេតីតិ ន អនុអភាវំ អវឌ្ឍិំ វិនាសំ គមេតិ. ចរម្បីតិ ចរន្តោបិ. អនាតាបីតិ និព្ពីរិយោ. អនោត្តាបីតិ ឧបវាទភយរហិតោ. សតតន្តិ និច្ចំ. សមិតន្តិ និរន្តរំ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថំ ញត្វា សុក្កបក្ខេ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

គាថាសុ គេហនិស្សិតន្តិ កិលេសនិស្សិតំ. មោហនេយ្យេសូតិ មោហជនកេសុ អារម្មណេសុ. អភព្ពោតិ អភាជនភូតោ. ផុដ្ឋុំ សម្ពោធិមុត្តមន្តិ អរហត្តមគ្គសង្ខាតំ ឧត្តមញាណំ ផុសិតុំ.

២. សីលសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ សម្បន្នសីលាតិ បរិបុណ្ណសីលា. សម្បន្នបាតិមោក្ខាតិ បរិបុណ្ណបាតិមោក្ខា. បាតិមោក្ខសំវរសំវុតាតិ បាតិមោក្ខសំវរសីលេន សំវុតា បិហិតា ឧបេតា ហុត្វា វិហរថ. អាចារគោចរសម្បន្នាតិ អាចារេន ច គោចរេន ច សម្បន្នា សមុបាគតា ភវថ. អណុមត្តេសុ វជ្ជេសូតិ អណុប្បមាណេសុ ទោសេសុ. ភយទស្សាវិនោតិ តានិ អណុមត្តានិ វជ្ជានិ ភយតោ ទស្សនសីលា. សមាទាយ សិក្ខថ សិក្ខាបទេសូតិ សព្ពសិក្ខាកោដ្ឋាសេសុ សមាទាតព្ពំ សមាទាយ គហេត្វា សិក្ខថ. ‘‘សម្បន្នសីលានំ…បេ… សិក្ខាបទេសូ’’តិ ឯត្តកេន ធម្មក្ខានេន សិក្ខត្តយេ សមាទាបេត្វា ចេវ បដិលទ្ធគុណេសុ ច វណ្ណំ កថេត្វា ឥទានិ ឧត្តរិ កាតព្ពំ ទស្សេន្តោ កិមស្សាតិអាទិមាហ. តត្ថ កិមស្សាតិ កិំ ភវេយ្យ.

យតំ ចរេតិ យថា ចរន្តោ យតោ ហោតិ សំយតោ, ឯវំ ចរេយ្យ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. អច្ឆេតិ និសីទេយ្យ. យតមេនំ បសារយេតិ យំ អង្គបច្ចង្គំ បសារេយ្យ, តំ យតំ សំយតមេវ កត្វា បសារេយ្យ. ឧទ្ធន្តិ ឧបរិ. តិរិយន្តិ មជ្ឈំ. អបាចីនន្តិ អធោ. ឯត្តាវតា អតីតា បច្ចុប្បន្នា អនាគតា ច បញ្ចក្ខន្ធា កថិតា. យាវតាតិ បរិច្ឆេទវចនំ. ជគតោ គតីតិ លោកស្ស និប្ផត្តិ. សមវេក្ខិតា ច ធម្មានំ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយន្តិ ឯតេសំ សព្ពលោកេ អតីតាទិភេទានំ បញ្ចក្ខន្ធធម្មានំ ឧទយញ្ច វយញ្ច សមវេក្ខិតា. ‘‘បញ្ចក្ខន្ធានំ ឧទយំ បស្សន្តោ បញ្ចវីសតិ លក្ខណានិ បស្សតិ, វយំ បស្សន្តោ បញ្ចវីសតិ លក្ខណានិ បស្សតី’’តិ វុត្តេហិ សមបញ្ញាសាយ លក្ខណេហិ សម្មា អវេក្ខិតា ហោតិ. ចេតោសមថសាមីចិន្តិ ចិត្តសមថស្ស អនុច្ឆវិកំ បដិបទំ. សិក្ខមានន្តិ បដិបជ្ជមានំ, បូរយមានន្តិ អត្ថោ. បហិតត្តោតិ បេសិតត្តោ. អាហូតិ កថយន្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ សីលំ មិស្សកំ កថេត្វា គាថាសុ ខីណាសវោ កថិតោ.

៣. បធានសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ សម្មប្បធានានីតិ សុន្ទរបធានានិ ឧត្តមវីរិយានិ. សម្មប្បធានាតិ បរិបុណ្ណវីរិយា. មារធេយ្យាភិភូតាតិ តេភូមកវដ្ដសង្ខាតំ មារធេយ្យំ អភិភវិត្វា សមតិក្កមិត្វា ឋិតា. តេ អសិតាតិ តេ ខីណាសវា អនិស្សិតា នាម. ជាតិមរណភយស្សាតិ ជាតិញ្ច មរណញ្ច បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកភយស្ស, ជាតិមរណសង្ខាតស្សេវ វា ភយស្ស. បារគូតិ បារង្គតា. តេ តុសិតាតិ តេ ខីណាសវា តុដ្ឋា នាម. ជេត្វា មារំ សវាហិនិន្តិ សសេនកំ មារំ ជិនិត្វា ឋិតា. តេ អនេជាតិ តេ ខីណាសវា តណ្ហាសង្ខាតាយ ឯជាយ អនេជា និច្ចលា នាម. នមុចិពលន្តិ មារពលំ. ឧបាតិវត្តាតិ អតិក្កន្តា. តេ សុខិតាតិ តេ ខីណាសវា លោកុត្តរសុខេន សុខិតា នាម. តេនេវាហ –

‘‘សុខិតា វត អរហន្តោ, តណ្ហា នេសំ ន វិជ្ជតិ;

អស្មិមានោ សមុច្ឆិន្នោ, មោហជាលំ បទាលិត’’ន្តិ. (សំ. និ. ៣.៧៦);

៤. សំវរសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ បធានានីតិ វីរិយានិ. សំវរប្បធានន្តិ ចក្ខាទីនិ សំវរន្តស្ស ឧប្បន្នវីរិយំ. បហានប្បធានន្តិ កាមវិតក្កាទយោ បជហន្តស្ស ឧប្បន្នវីរិយំ. ភាវនាប្បធានន្តិ សម្ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តស្ស ឧប្បន្នវីរិយំ. អនុរក្ខណាប្បធានន្តិ សមាធិនិមិត្តំ អនុរក្ខន្តស្ស ឧប្បន្នវីរិយំ.

វិវេកនិស្សិតន្តិអាទីសុ វិវេកោ, វិរាគោ, និរោធោតិ តីណិបិ និព្ពានស្ស នាមានិ. និព្ពានំ ហិ ឧបធិវិវេកត្តា វិវេកោ, តំ អាគម្ម រាគាទយោ វិរជ្ជន្តីតិ វិរាគោ, និរុជ្ឈន្តីតិ និរោធោ. តស្មា វិវេកនិស្សិតន្តិអាទីសុ អារម្មណវសេន វា អធិគន្តព្ពវសេន វា និព្ពាននិស្សិតន្តិ អត្ថោ.

វោស្សគ្គបរិណាមិន្តិ ឯត្ថ ទ្វេ វោស្សគ្គា – បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ ច បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ ច. តត្ថ វិបស្សនា តទង្គវសេន កិលេសេ ច ខន្ធេ ច រាគំ បរិច្ចជតីតិ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ. មគ្គោ អារម្មណវសេន និព្ពានំ បក្ខន្ទតីតិ បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ. តស្មា វោស្សគ្គបរិណាមិន្តិ យថា ភាវិយមានោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ វោស្សគ្គត្ថាយ បរិណមតិ, វិបស្សនាភាវញ្ច មគ្គភាវញ្ច បាបុណាតិ, ឯវំ តំ ភាវេតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ភទ្ទកន្តិ លទ្ធកំ. សមាធិនិមិត្តំ វុច្ចតិ អដ្ឋិកសញ្ញាទិវសេន អធិគតោ សមាធិយេវ. អនុរក្ខតីតិ សមាធិបារិបន្ថិកធម្មេ រាគទោសមោហេ សោធេន្តោ រក្ខតិ. ឯត្ថ ច អដ្ឋិកសញ្ញាទិកា បញ្ចេវ សញ្ញា វុត្តា, ឥមស្មិំ បន ឋានេ ទសបិ អសុភានិ វិត្ថារេត្វា កថេតព្ពានិ. តេសំ វិត្ថារោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១០២ អាទយោ) វុត្តោយេវ. គាថាយ សំវរាទិនិប្ផាទកំ វីរិយមេវ វុត្តំ. ខយំ ទុក្ខស្ស បាបុណេតិ ទុក្ខក្ខយសង្ខាតំ អរហត្តំ បាបុណេយ្យាតិ.

៥. បញ្ញត្តិសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ អគ្គបញ្ញត្តិយោតិ ឧត្តមបញ្ញត្តិយោ. អត្តភាវីនន្តិ អត្តភាវវន្តានំ. យទិទំ រាហុ អសុរិន្ទោតិ យោ ឯស រាហុ អសុរិន្ទោ អយំ អគ្គោតិ. ឯត្ថ រាហុ កិរ អសុរិន្ទោ ចត្តារិ យោជនសហស្សានិ អដ្ឋ ច យោជនសតានិ ឧច្ចោ, ពាហន្តរមស្ស ទ្វាទសយោជនសតានិ, ហត្ថតលបាទតលានំ បុថុលតា តីណិ យោជនសតានិ. អង្គុលិបព្ពានិ បណ្ណាស យោជនានិ, ភមុកន្តរំ បណ្ណាសយោជនំ, នលាដំ តិយោជនសតំ, សីសំ នវយោជនសតំ. កាមភោគីនំ យទិទំ រាជា មន្ធាតាតិ យោ ឯស រាជា មន្ធាតា នាម, អយំ ទិព្ពេបិ មានុសកេបិ កាមេ បរិភុញ្ជនកានំ សត្តានំ អគ្គោ នាម. ឯស ហិ អសង្ខេយ្យាយុកេសុ មនុស្សេសុ និព្ពត្តិត្វា ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ ហិរញ្ញវស្សំ វស្សាបេន្តោ មានុសកេ កាមេ ទីឃរត្តំ បរិភុញ្ជិ. ទេវលោកេ បន យាវ ឆត្តិំសាយ ឥន្ទានំ អាយុប្បមាណំ, តាវ បណីតេ កាមេ បរិភុញ្ជីតិ កាមភោគីនំ អគ្គោ នាម ជាតោ. អាធិបតេយ្យានន្តិ អធិបតិដ្ឋានំ ជេដ្ឋកដ្ឋានំ ករោន្តានំ. តថាគតោ អគ្គមក្ខាយតីតិ លោកិយលោកុត្តរេហិ គុណេហិ តថាគតោ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ អក្ខាយតិ.

ឥទ្ធិយា យសសា ជលន្តិ ទិព្ពសម្បត្តិសមិទ្ធិយា ច បរិវារសង្ខាតេន យសសា ច ជលន្តានំ. ឧទ្ធំ តិរិយំ អបាចីនន្តិ ឧបរិ ច មជ្ឈេ ច ហេដ្ឋា ច. យាវតា ជគតោ គតីតិ យត្តកា លោកនិប្ផត្តិ.

៦. សោខុម្មសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ សោខុម្មានីតិ សុខុមលក្ខណបដិវិជ្ឈនកានិ ញាណានិ. រូបសោខុម្មេន សមន្នាគតោ ហោតីតិ រូបេ សណ្ហសុខុមលក្ខណបរិគ្គាហកេន ញាណេន សមន្នាគតោ ហោតិ. បរមេនាតិ ឧត្តមេន. តេន ច រូបសោខុម្មេនាតិ តេន យាវ អនុលោមភាវំ បត្តេន សុខុមលក្ខណបរិគ្គាហកញាណេន. ន សមនុបស្សតីតិ នត្ថិភាវេនេវ ន បស្សតិ. ន បត្ថេតីតិ នត្ថិភាវេនេវ ន បត្ថេតិ. វេទនាសោខុម្មាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

រូបសោខុម្មតំ ញត្វាតិ រូបក្ខន្ធស្ស សណ្ហសុខុមលក្ខណបរិគ្គាហកេន ញាណេន សុខុមតំ ជានិត្វា. វេទនានញ្ច សម្ភវន្តិ វេទនាក្ខន្ធស្ស ច បភវំ ជានិត្វា. សញ្ញា យតោ សមុទេតីតិ យស្មា ការណា សញ្ញាក្ខន្ធោ សមុទេតិ និព្ពត្តតិ, តញ្ច ជានិត្វា. អត្ថំ គច្ឆតិ យត្ថ ចាតិ យស្មិំ ឋានេ និរុជ្ឈតិ, តញ្ច ជានិត្វា. សង្ខារេ បរតោ ញត្វាតិ សង្ខារក្ខន្ធំ អនិច្ចតាយ លុជ្ជនភាវេន បរតោ ជានិត្វា. ឥមិនា ហិ បទេន អនិច្ចានុបស្សនា កថិតា. ទុក្ខតោ នោ ច អត្តតោតិ ឥមិនា ទុក្ខានត្តានុបស្សនា. សន្តោតិ កិលេសសន្តតាយ សន្តោ. សន្តិបទេ រតោតិ និព្ពានេ រតោ. ឥតិ សុត្តន្តេ ចតូសុ ឋានេសុ វិបស្សនាវ កថិតា, គាថាសុ លោកុត្តរធម្មោបីតិ.

៧. បឋមអគតិសុត្តវណ្ណនា

១៧-១៩. សត្តមេ អគតិគមនានីតិ នគតិគមនានិ. ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតីតិ ឆន្ទេន អគតិំ គច្ឆតិ, អកត្តព្ពំ ករោតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឆន្ទា ទោសា ភយា មោហាតិ ឆន្ទេន, ទោសេន, ភយេន, មោហេន. អតិវត្តតីតិ អតិក្កមតិ. អដ្ឋមំ ឧត្តានមេវ. នវមេ តថាពុជ្ឈនកានំ វសេន ទ្វីហិបិ នយេហិ កថិតំ.

១០. ភត្តុទ្ទេសកសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ ភត្តុទ្ទេសកោតិ សលាកភត្តាទីនំ ឧទ្ទេសកោ. កាមេសុ អសំយតាតិ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមេហិ អសំយតា. បរិសាកសដោ ច បនេស វុច្ចតីតិ អយញ្ច បន សោ ឯវរូបា បរិសាកចវរោ នាម វុច្ចតីតិ អត្ថោ. សមណេនាតិ ពុទ្ធសមណេន. បរិសាយ មណ្ឌោ ច បនេស វុច្ចតីតិ អយំ ឯវរូបា បរិសា វិប្បសន្នេន បរិសាមណ្ឌោតិ វុច្ចតីតិ.

ចរវគ្គោ ទុតិយោ.