(១៣) ៣. កុសិនារវគ្គោ

១. កុសិនារសុត្តវណ្ណនា

១២៤. តតិយស្ស បឋមេ កុសិនារាយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. ពលិហរណេ វនសណ្ឌេតិ ឯវំនាមកេ វនសណ្ឌេ. តត្ថ កិរ ភូតពលិករណត្ថំ ពលិំ ហរន្តិ, តស្មា ពលិហរណន្តិ វុច្ចតិ. អាកង្ខមានោតិ ឥច្ឆមានោ. សហត្ថាតិ សហត្ថេន. សម្បវារេតីតិ អលំ អលន្តិ វាចាយ ចេវ ហត្ថវិការេន ច បដិក្ខិបាបេតិ. សាធុ វត មាយន្តិ សាធុ វត មំ អយំ. គថិតោតិ តណ្ហាគេធេន គថិតោ. មុច្ឆិតោតិ តណ្ហាមុច្ឆនាយយេវ មុច្ឆិតោ. អជ្ឈោបន្នោតិ តណ្ហាយ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា បវត្តោ. អនិស្សរណបញ្ញោតិ ឆន្ទរាគំ បហាយ សំកឌ្ឍិត្វា បរិភុញ្ជន្តោ និស្សរណបញ្ញោ នាម ហោតិ, អយំ ន តាទិសោ, សច្ឆន្ទរាគោ បរិភុញ្ជតីតិ អនិស្សរណបញ្ញោ. សុក្កបក្ខោ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពោ. នេក្ខម្មវិតក្កាទយោ បនេត្ថ មិស្សកា កថិតាតិ វេទិតព្ពា.

២. ភណ្ឌនសុត្តវណ្ណនា

១២៥. ទុតិយេ បជហិំសូតិ បជហន្តិ. ពហុលមកំសូតិ បុនប្បុនំ ករោន្តិ. ឥធាបិ តយោ វិតក្កា មិស្សកាវ កថិតា.

៣. គោតមកចេតិយសុត្តវណ្ណនា

១២៦. តតិយេ គោតមកេ ចេតិយេតិ គោតមកយក្ខស្ស ភវនេ. តថាគតោ ហិ បឋមពោធិយំ វីសតិ វស្សានិ កទាចិ ចាបាលេ ចេតិយេ, កទាចិ សារន្ទទេ, កទាចិ ពហុបុត្តេ, កទាចិ គោតមកេតិ ឯវំ យេភុយ្យេន ទេវកុលេសុយេវ វិហាសិ. ឥមស្មិំ បន កាលេ វេសាលិំ ឧបនិស្សាយ គោតមកស្ស យក្ខស្ស ភវនដ្ឋានេ វិហាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘គោតមកេ ចេតិយេ’’តិ. ឯតទវោចាតិ ឯតំ ‘‘អភិញ្ញាយាហ’’ន្តិអាទិកំ សុត្តំ អវោច.

ឥទញ្ច ភគវតា សុត្តំ អត្ថុប្បត្តិយំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. កតរអត្ថុប្បត្តិយន្តិ? មូលបរិយាយអត្ថុប្បត្តិយំ (ម. និ. ១.១ អាទយោ). សម្ពហុលា កិរ ព្រាហ្មណបព្ពជិតា អត្តនា ឧគ្គហិតពុទ្ធវចនំ និស្សាយ ជាននមទំ ឧប្បាទេត្វា ធម្មស្សវនគ្គំ ន គច្ឆន្តិ – ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ កថេន្តោ អម្ហេហិ ញាតមេវ កថេស្សតិ, នោ អញ្ញាត’’ន្តិ. ភិក្ខូ តថាគតស្ស អារោចេសុំ. សត្ថា តេ ភិក្ខូ បក្កោសាបេត្វា មុខបដិញ្ញំ គហេត្វា មូលបរិយាយំ ទេសេសិ. តេ ភិក្ខូ ទេសនាយ នេវ អាគតដ្ឋានំ, ន គតដ្ឋានំ អទ្ទសំសុ. អបស្សន្តា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ‘មយ្ហំ កថា និយ្យាតី’តិ មុខសម្បត្តមេវ កថេតី’’តិ ចិន្តយិំសុ. សត្ថា តេសំ មនំ ជានិត្វា ឥមំ សុត្តន្តំ អារភិ.

តត្ថ អភិញ្ញាយាតិ ‘‘ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា, ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស ធាតុយោ, ពាវីសតិន្ទ្រិយានិ, ចត្តារិ សច្ចានិ, នវ ហេតូ, សត្ត ផស្សា, សត្ត វេទនា, សត្ត ចេតនា, សត្ត សញ្ញា, សត្ត ចិត្តានី’’តិ ជានិត្វា បដិវិជ្ឈិត្វា បច្ចក្ខំ កត្វា, តថា – ‘‘ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិនា នយេន តេ តេ ធម្មេ ជានិត្វា បដិវិជ្ឈិត្វា បច្ចក្ខមេវ កត្វាតិ អត្ថោ. សនិទានន្តិ សប្បច្ចយមេវ កត្វា កថេមិ, នោ អប្បច្ចយំ. សប្បាដិហារិយន្តិ បច្ចនីកបដិហរណេន សប្បាដិហារិយមេវ កត្វា កថេមិ, នោ អប្បាដិហារិយំ. អលញ្ច បន វោតិ យុត្តញ្ច បន តុម្ហាកំ. តុដ្ឋិយាតិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ’’តិ តីណិ រតនានិ គុណតោ អនុស្សរន្តានំ តុម្ហាកំ យុត្តមេវ តុដ្ឋិំ កាតុន្តិ អត្ថោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

អកម្បិត្ថាតិ ឆហិ អាការេហិ អកម្បិត្ថ. ឯវរូបោ ហិ បថវិកម្បោ ពោធិមណ្ឌេបិ អហោសិ. ពោធិសត្តេ កិរ ទក្ខិណទិសាភាគេន ពោធិមណ្ឌំ អភិរុឡ្ហេ ទក្ខិណទិសាភាគោ ហេដ្ឋា អវីចិំ បាបុណន្តោ វិយ អហោសិ, ឧត្តរភាគោ ឧគ្គន្ត្វា ភវគ្គំ អភិហនន្តោ វិយ. បច្ឆិមទិសំ គតេ បច្ឆិមភាគោ ហេដ្ឋា អវីចិំ បាបុណន្តោ វិយ អហោសិ, បាចីនភាគោ ឧគ្គន្ត្វា ភវគ្គំ អភិហនន្តោ វិយ. ឧត្តរទិសំ គតេ ឧត្តរទិសាភាគោ ហេដ្ឋា អវីចិំ បាបុណន្តោ វិយ, ទក្ខិណទិសាភាគោ ឧគ្គន្ត្វា ភវគ្គំ អភិហនន្តោ វិយ. បាចីនទិសំ គតេ បាចីនទិសាភាគោ ហេដ្ឋា អវីចិំ បាបុណន្តោ វិយ, បច្ឆិមភាគោ ឧគ្គន្ត្វា ភវគ្គំ អភិហនន្តោ វិយ. ពោធិរុក្ខោបិ សកិំ ហេដ្ឋា អវីចិំ បាបុណន្តោ វិយ, សកិំ ឧគ្គន្ត្វា ភវគ្គំ អភិហនន្តោ វិយ. តស្មិម្បិ ទិវសេ ឯវំ ឆហិ អាការេហិ ចក្កវាឡសហស្សី មហាបថវី អកម្បិត្ថ.

៤. ភរណ្ឌុកាលាមសុត្តវណ្ណនា

១២៧. ចតុត្ថេ កេវលកប្បន្តិ សកលកប្បំ. អន្វាហិណ្ឌន្តោតិ វិចរន្តោ. នាទ្ទសាតិ កិំ ការណា ន អទ្ទស? អយំ កិរ ភរណ្ឌុ កាលាមោ សក្យានំ អគ្គបិណ្ឌំ ខាទន្តោ វិចរតិ. តស្ស វសនដ្ឋានំ សម្បត្តកាលេ ឯកា ធម្មទេសនា សមុដ្ឋហិស្សតីតិ ញត្វា ភគវា ឯវំ អធិដ្ឋាសិ, យថា អញ្ញោ អាវសថោ ន បញ្ញាយិត្ថ. តស្មា ន អទ្ទស. បុរាណសព្រហ្មចារីតិ បោរាណកោ សព្រហ្មចារី. សោ កិរ អាឡារកាលាមកាលេ តស្មិំយេវ អស្សមេ អហោសិ, តំ សន្ធាយេវមាហ. សន្ថរំ បញ្ញាបេហីតិ សន្ថរិតព្ពំ សន្ថរាហីតិ អត្ថោ. សន្ថរំ បញ្ញាបេត្វាតិ កប្បិយមញ្ចកេ បច្ចត្ថរណំ បញ្ញាបេត្វា. កាមានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតីតិ ឯត្ថ បរិញ្ញា នាម សមតិក្កមោ, តស្មា កាមានំ សមតិក្កមំ បឋមជ្ឈានំ បញ្ញាបេតិ. ន រូបានំ បរិញ្ញន្តិ រូបានំ សមតិក្កមភូតំ អរូបាវចរសមាបត្តិំ ន បញ្ញាបេតិ. ន វេទនានំ បរិញ្ញន្តិ វេទនានំ សមតិក្កមំ និព្ពានំ ន បញ្ញាបេតិ. និដ្ឋាតិ គតិ និប្ផត្តិ. ឧទាហុ បុថូតិ ឧទាហុ នានា.

៥. ហត្ថកសុត្តវណ្ណនា

១២៨. បញ្ចមេ អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ ឯត្ថ អភិក្កន្តសទ្ទោ ខយសុន្ទរាភិរូបអព្ភនុមោទនាទីសុ ទិស្សតិ. តត្ថ ‘‘អភិក្កន្តា, ភន្តេ, រត្តិ, និក្ខន្តោ បឋមោ យាមោ, ចិរនិសិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ, ឧទ្ទិសតុ, ភន្តេ, ភគវា ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ ខយេ ទិស្សតិ. ‘‘អយំ ឥមេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៤.១០០) សុន្ទរេ.

‘‘កោ មេ វន្ទតិ បាទានិ, ឥទ្ធិយា យសសា ជលំ;

អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, សព្ពា ឱភាសយំ ទិសា’’តិ. (វិ. វ. ៨៥៧) –

ឯវមាទីសុ អភិរូបេ. ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតមា’’តិ ឯវមាទីសុ (បារា. ១៥) អព្ភនុមោទនេ. ឥធ បន សុន្ទរេ. តេន អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ ឥដ្ឋាយ កន្តាយ មនាបាយ រត្តិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. អភិក្កន្តវណ្ណាតិ ឥធ អភិក្កន្តសទ្ទោ អភិរូបេ, វណ្ណសទ្ទោ បន ឆវិថុតិកុលវគ្គការណសណ្ឋានបមាណរូបាយតនាទីសុ ទិស្សតិ. តត្ថ ‘‘សុវណ្ណវណ្ណោសិ ភគវា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ២.៣៩៩; សុ. និ. ៥៥៣) ឆវិយំ. ‘‘កទា សញ្ញូឡ្ហា បន តេ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ២.៧៧) ថុតិយំ. ‘‘ចត្តារោមេ, ភោ គោតម, វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ៣.១១៥) កុលវគ្គេ. ‘‘អថ កេន នុ វណ្ណេន, គន្ធត្ថេនោតិ វុច្ចតី’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.២៣៤) ការណេ. ‘‘មហន្តំ ហត្ថិរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.១៣៨) សណ្ឋានេ. ‘‘តយោ បត្តស្ស វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (បារា. ៦០២) បមាណេ. ‘‘វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជា’’តិ ឯវមាទីសុ រូបាយតនេ. សោ ឥធ ឆវិយា ទដ្ឋព្ពោ. តេន អភិក្កន្តវណ្ណាតិ អភិរូបច្ឆវិ, ឥដ្ឋវណ្ណា មនាបវណ្ណាតិ វុត្តំ ហោតិ.

កេវលកប្បន្តិ ឯត្ថ កេវលសទ្ទោ អនវសេសយេភុយ្យាព្យាមិស្សានតិរេកទឡ្ហត្ថវិសំយោគាទិអនេកត្ថោ. តថា ហិស្ស ‘‘កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (បារា. ១) អនវសេសតា អត្ថោ. ‘‘កេវលកប្បា ច អង្គមគធា បហូតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ អាទាយ ឧបសង្កមិស្សន្តី’’តិ ឯវមាទីសុ (មហាវ. ៤៣) យេភុយ្យតា. ‘‘កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ ឯវមាទីសុ (វិភ. ២២៥) អព្យាមិស្សតា. ‘‘កេវលំ សទ្ធាមត្តកំ នូន អយមាយស្មា’’តិ ឯវមាទីសុ (មហាវ. ២៤៤) អនតិរេកតា. ‘‘អាយស្មតោ, ភន្តេ, អនុរុទ្ធស្ស ពាហិយោ នាម សទ្ធិវិហារិកោ កេវលកប្បំ សង្ឃភេទាយ ឋិតោ’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៤.២៤៣) ទឡ្ហត្ថតា. ‘‘កេវលី វុសិតវា ឧត្តមបុរិសោតិ វុច្ចតី’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ៣.៥៧) វិសំយោគោ. ឥធ បន អនវសេសតា អត្ថោតិ អធិប្បេតា.

កប្បសទ្ទោ បនាយំ អភិសទ្ទហនវោហារកាលបញ្ញត្តិឆេទនវិកប្បលេសសមន្តភាវាទិអនេកត្ថោ. តថា ហិស្ស ‘‘ឱកប្បនិយមេតំ ភោតោ គោតមស្ស, យថា តំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) អភិសទ្ទហនមត្ថោ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ២៥០) វោហារោ. ‘‘យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) កាលោ. ‘‘ឥច្ចាយស្មា កប្បោ’’តិ ឯវមាទីសុ (សុ. និ. ១០៩៨; ចូឡនិ. កប្បមាណវបុច្ឆា ១១៧, កប្បមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ៦១) បញ្ញត្តិ. ‘‘អលង្កតោ កប្បិតកេសមស្សូ’’តិ ឯវមាទីសុ (ជា. ២.២២.១៣៦៨; វិ. វ. ១០៩៤) ឆេទនំ. ‘‘កប្បតិ ទ្វង្គុលកប្បោ’’តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ៤៤៦) វិកប្បោ. ‘‘អត្ថិ កប្បោ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៨.៨០) លេសោ. ‘‘កេវលកប្បំ វេឡុវនំ ឱភាសេត្វា’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.៩៤) សមន្តភាវោ. ឥធ បនស្ស សមន្តភាវោ អត្ថោ អធិប្បេតោ. តស្មា កេវលកប្បំ ជេតវនន្តិ ឯត្ថ អនវសេសំ សមន្តតោ ជេតវនន្តិ អត្ថោ.

ឱភាសេត្វាតិ អាភាយ ផរិត្វា. វាលុកាយាតិ សណ្ហាយ វាលុកាយ. ន សណ្ឋាតីតិ ន បតិដ្ឋាតិ. ឱឡារិកន្តិ ព្រហ្មទេវតាយ ហិ បថវិយំ បតិដ្ឋានកាលេ អត្តភាវោ ឱឡារិកោ មាបេតុំ វដ្ដតិ បថវី វា, តស្មា ឯវមាហ. ធម្មាតិ ឥមិនា បុព្ពេ ឧគ្គហិតពុទ្ធវចនំ ទស្សេតិ. នប្បវត្តិនោ អហេសុន្តិ សជ្ឈាយមូឡ្ហកា វាចា បរិហីនាយេវ អហេសុំ. អប្បដិវានោតិ អនិវត្តោ អនុក្កណ្ឋិតោ.

ទស្សនស្សាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទស្សនស្ស. ឧបដ្ឋានស្សាតិ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋានស្ស. អធិសីលន្តិ ទសវិធំ សីលំ. តញ្ហិ បញ្ចសីលំ ឧបាទាយ អធិសីលន្តិ វុច្ចតិ. អវិហំ គតោតិ អវិហព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោស្មីតិ ទស្សេតិ.

៦. កដុវិយសុត្តវណ្ណនា

១២៩. ឆដ្ឋេ គោយោគបិលក្ខស្មិន្តិ គាវីនំ វិក្កយដ្ឋានេ ឧដ្ឋិតបិលក្ខស្ស សន្តិកេ. រិត្តស្សាទន្តិ ឈានសុខាភាវេន រិត្តស្សាទំ. ពាហិរស្សាទន្តិ កាមគុណសុខវសេន ពាហិរស្សាទំ. កដុវិយន្តិ ឧច្ឆិដ្ឋំ. អាមគន្ធេនាតិ កោធសង្ខាតេន វិស្សគន្ធេន. អវស្សុតន្តិ តិន្តំ. មក្ខិកាតិ កិលេសមក្ខិកា. នានុបតិស្សន្តីតិ ឧដ្ឋាយ ន អនុពន្ធិស្សន្តិ. នាន្វាស្សវិស្សន្តីតិ អនុពន្ធិត្វា ន ខាទិស្សន្តិ. សំវេគមាបាទីតិ សោតាបន្នោ ជាតោ.

កដុវិយកតោតិ ឧច្ឆិដ្ឋកតោ. អារកា ហោតីតិ ទូរេ ហោតិ. វិឃាតស្សេវ ភាគវាតិ ទុក្ខស្សេវ ភាគី. ចរេតីតិ ចរតិ គច្ឆតិ. ទុម្មេធោតិ ទុប្បញ្ញោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថិតំ, គាថាសុ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតន្តិ. សត្តមេ វដ្ដមេវ ភាសិតំ.

៨. ទុតិយអនុរុទ្ធសុត្តវណ្ណនា

១៣១. អដ្ឋមេ ឥទំ តេ មានស្មិន្តិ អយំ តេ នវវិធេន វឌ្ឍិតមានោតិ អត្ថោ. ឥទំ តេ ឧទ្ធច្ចស្មិន្តិ ឥទំ តវ ឧទ្ធច្ចំ ចិត្តស្ស ឧទ្ធតភាវោ. ឥទំ តេ កុក្កុច្ចស្មិន្តិ ឥទំ តវ កុក្កុច្ចំ.

៩. បដិច្ឆន្នសុត្តវណ្ណនា

១៣២. នវមេ អាវហន្តីតិ និយ្យន្តិ. បដិច្ឆន្នោ អាវហតីតិ បដិច្ឆន្នោវ ហុត្វា និយ្យាតិ. វិវដោ វិរោចតីតិ ឯត្ថ ឯកតោ ឧភតោ អត្តតោ សព្ពត្ថកតោតិ ចតុព្ពិធា វិវដតា វេទិតព្ពា. តត្ថ ឯកតោ វិវដំ នាម អសាធារណសិក្ខាបទំ. ឧភតោ វិវដំ នាម សាធារណសិក្ខាបទំ. អត្តតោ វិវដំ នាម បដិលទ្ធធម្មគុណោ. សព្ពត្ថកវិវដំ នាម តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ.

១០. លេខសុត្តវណ្ណនា

១៣៣. ទសមេ អភិណ្ហន្តិ អភិក្ខណំ និរន្តរំ. អាគាឡ្ហេនាតិ គាឡ្ហេន កក្ខឡេន. ផរុសេនាតិ ផរុសវចនេន. គាឡ្ហំ កត្វា ផរុសំ កត្វា វុច្ចមានោបីតិ អត្ថោ. អមនាបេនាតិ មនំ អនល្លីយន្តេន អវឌ្ឍន្តេន. សន្ធិយតិមេវាតិ ឃដិយតិយេវ. សំសន្ទតិមេវាតិ និរន្តរោវ ហោតិ. សម្មោទតិមេវាតិ ឯកីភាវមេវ គច្ឆតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

កុសិនារវគ្គោ តតិយោ.