៣. តតិយបណ្ណាសកំ

(១១) ១. សម្ពោធវគ្គោ

១. បុព្ពេវសម្ពោធសុត្តវណ្ណនា

១០៤. តតិយស្ស បឋមេ បុព្ពេវ សម្ពោធាតិ សម្ពោធិតោ បុព្ពេវ, អរិយមគ្គប្បត្តិតោ អបរភាគេយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. អនភិសម្ពុទ្ធស្សាតិ អប្បដិវិទ្ធចតុសច្ចស្ស. ពោធិសត្តស្សេវ សតោតិ ពុជ្ឈនកសត្តស្សេវ សតោ, សម្មាសម្ពោធិំ អធិគន្តុំ អារភន្តស្សេវ សតោ, សម្ពោធិយា វា សត្តស្សេវ លគ្គស្សេវ សតោ. ទីបង្ករស្ស ហិ ភគវតោ បាទមូលេ អដ្ឋធម្មសមោធានេន អភិនីហារសមិទ្ធិតោ បភុតិ តថាគតោ សម្មាសម្ពោធិំ សត្តោ លគ្គោ ‘‘បត្តព្ពា មយា ឯសា’’តិ តទធិគមាយ បរក្កមំ អមុញ្ចន្តោយេវ អាគតោ, តស្មា ពោធិសត្តោតិ វុច្ចតិ. កោ នុ ខោតិ កតមោ នុ ខោ. លោកោតិ សង្ខារលោកោ. អស្សាទោតិ មធុរាការោ. អាទីនវោតិ អនភិនន្ទិតព្ពាការោ. តស្ស មយ្ហន្តិ តស្ស ឯវំ ពោធិសត្តស្សេវ សតោ មយ្ហំ. ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានន្តិ និព្ពានំ អាគម្ម អារព្ភ បដិច្ច ឆន្ទរាគោ វិនយំ គច្ឆតិ បហីយតិ, តស្មា និព្ពានំ ‘‘ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥទំ លោកនិស្សរណន្តិ ឥទំ និព្ពានំ លោកតោ និស្សដត្តា លោកនិស្សរណន្តិ វុច្ចតិ. យាវកីវន្តិ យត្តកំ បមាណំ កាលំ. អព្ភញ្ញាសិន្តិ អភិវិសិដ្ឋេន អរិយមគ្គញាណេន អញ្ញាសិំ. ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនន្តិ ទ្វីហិបិ បទេហិ បច្ចវេក្ខណញាណំ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

២. បឋមអស្សាទសុត្តវណ្ណនា

១០៥. ទុតិយេ អស្សាទបរិយេសនំ អចរិន្តិ អស្សាទបរិយេសនត្ថាយ អចរិំ. កុតោ បដ្ឋាយាតិ? សុមេធកាលតោ បដ្ឋាយ. បញ្ញាយាតិ សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ. សុទិដ្ឋោតិ សុប្បដិវិទ្ធោ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តតិយំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ.

៤. សមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

១០៧. ចតុត្ថេ សាមញ្ញត្ថន្តិ ចតុព្ពិធំ អរិយផលំ. ឥតរំ តស្សេវ វេវចនំ. សាមញ្ញត្ថេន វា ចត្តារោ មគ្គា, ព្រហ្មញ្ញត្ថេន ចត្តារិ ផលានិ. ឥមេសុ បន ចតូសុបិ សុត្តេសុ ខន្ធលោកោវ កថិតោ.

៥. រុណ្ណសុត្តវណ្ណនា

១០៨. បញ្ចមំ អត្ថុប្បត្តិយា និក្ខិត្តំ. កតរាយ អត្ថុប្បត្តិយា? ឆព្ពគ្គិយានំ អនាចារេ. តេ កិរ គាយន្តា នច្ចន្តា ហសន្តា វិចរិំសុ. ភិក្ខូ ទសពលស្ស អារោចយិំសុ. សត្ថា តេ បក្កោសាបេត្វា តេសំ ឱវាទត្ថាយ ឥទំ សុត្តំ អារភិ. តត្ថ រុណ្ណន្តិ រោទិតំ. ឧម្មត្តកន្តិ ឧម្មត្តកកិរិយា. កោមារកន្តិ កុមារកេហិ កត្តព្ពកិច្ចំ. ទន្តវិទំសកហសិតន្តិ ទន្តេ ទស្សេត្វា បាណិំ បហរន្តានំ មហាសទ្ទេន ហសិតំ. សេតុឃាតោ គីតេតិ គីតេ វោ បច្ចយឃាតោ ហោតុ, សហេតុកំ គីតំ បជហថាតិ ទីបេតិ. នច្ចេបិ ឯសេវ នយោ. អលន្តិ យុត្តំ. ធម្មប្បមោទិតានំ សតន្តិ ឯត្ថ ធម្មោ វុច្ចតិ ការណំ, កេនចិទេវ ការណេន បមុទិតានំ សន្តានំ. សិតំ សិតមត្តាយាតិ តស្មិំ សិតការណេ សតិ យំ សិតំ ករោថ, តំ វោ សិតមត្តាយ អគ្គទន្តេ ទស្សេត្វា បហដ្ឋាការមត្តទស្សនាយយេវ យុត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៦. អតិត្តិសុត្តវណ្ណនា

១០៩. ឆដ្ឋេ សោប្បស្សាតិ និទ្ទាយ. បដិសេវនាយ នត្ថិ តិត្តីតិ យថា យថា បដិសេវតិ, តថា តថា រុច្ចតិយេវាតិ តិត្តិ នាម នត្ថិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. សចេ ហិ មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ សុរា ភវេយ្យ, សុរាសោណ្ឌោ ច មច្ឆោ ហុត្វា និព្ពត្តេយ្យ, តស្ស តត្ថ ចរន្តស្សបិ សយន្តស្សបិ តិត្តិ នាម ន ភវេយ្យ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថិតំ.

៧. អរក្ខិតសុត្តវណ្ណនា

១១០. សត្តមេ អវស្សុតំ ហោតីតិ តិន្តំ ហោតិ. ន ភទ្ទកំ មរណំ ហោតីតិ អបាយេ បដិសន្ធិបច្ចយតាយ ន លទ្ធកំ ហោតិ. កាលកិរិយាតិ តស្សេវ វេវចនំ. សុក្កបក្ខេ សគ្គេ បដិសន្ធិបច្ចយតាយ ភទ្ទកំ ហោតិ លទ្ធកំ. តំ បន ឯកន្តេន សោតាបន្នាទីនំ តិណ្ណំ អរិយសាវកានំយេវ វដ្ដតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

៨. ព្យាបន្នសុត្តវណ្ណនា

១១១. អដ្ឋមេ ព្យាបន្នន្តិ បកតិភាវំ ជហិត្វា ឋិតំ. សេសំ បុរិមសុត្តេ វុត្តនយមេវ.

៩. បឋមនិទានសុត្តវណ្ណនា

១១២. នវមេ និទានានីតិ ការណានិ. កម្មានំ សមុទយាយាតិ វដ្ដគាមិកម្មានំ បិណ្ឌករណត្ថាយ. លោភបកតន្តិ លោភេន បកតំ. សាវជ្ជន្តិ សទោសំ. តំ កម្មំ កម្មសមុទយាយ សំវត្តតីតិ តំ កម្មំ អញ្ញេសម្បិ វដ្ដគាមិកម្មានំ សមុទយាយ បិណ្ឌករណត្ថាយ សំវត្តតិ. ន តំ កម្មំ កម្មនិរោធាយាតិ តំ បន កម្មំ វដ្ដគាមិកម្មានំ និរោធត្ថាយ ន សំវត្តតិ. សុក្កបក្ខេ កម្មានំ សមុទយាយាតិ វិវដ្ដគាមិកម្មានំ សមុទយត្ថាយ. ឥមិនា នយេន សព្ពំ អត្ថតោ វេទិតព្ពំ.

១០. ទុតិយនិទានសុត្តវណ្ណនា

១១៣. ទសមេ កម្មានន្តិ វដ្ដគាមិកម្មានមេវ. ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេតិ ឆន្ទរាគស្ស ការណភូតេ. អារព្ភាតិ អាគម្ម សន្ធាយ បដិច្ច. ឆន្ទោតិ តណ្ហាឆន្ទោ. យោ ចេតសោ សារាគោតិ យោ ចិត្តស្ស រាគោ រជ្ជនា រជ្ជិតត្តំ, ឯតមហំ សំយោជនំ វទាមិ, ពន្ធនំ វទាមីតិ អត្ថោ. សុក្កបក្ខេ កម្មានន្តិ វិវដ្ដគាមិកម្មានំ. តទភិនិវត្តេតីតិ តំ អភិនិវត្តេតិ. យទា វា តេន វិបាកោ ញាតោ ហោតិ វិទិតោ, តទា តេ ចេវ ធម្មេ តញ្ច វិបាកំ អភិនិវត្តេតិ. ឥមិនា ច បទេន វិបស្សនា កថិតា, តទភិនិវត្តេត្វាតិ ឥមិនា មគ្គោ. ចេតសា អភិនិវិជ្ឈិត្វាតិ ឥមិនា ច មគ្គោវ. បញ្ញាយ អតិវិជ្ឈ បស្សតីតិ សហ វិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ និព្ពិជ្ឈិត្វា បស្សតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតន្តិ.

សម្ពោធវគ្គោ បឋមោ.

(១២) ២. អាបាយិកវគ្គោ

១. អាបាយិកសុត្តវណ្ណនា

១១៤. ទុតិយស្ស បឋមេ អបាយំ គច្ឆិស្សន្តីតិ អាបាយិកា. និរយំ គច្ឆិស្សន្តីតិ នេរយិកា. ឥទមប្បហាយាតិ ឥទំ ព្រហ្មចារិបដិញ្ញតាទិំ បាបធម្មត្តយំ អវិជហិត្វា. ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោតិ ព្រហ្មចារិបដិរូបកោ, តេសំ វា អាកប្បំ អវិជហនេន ‘‘អហម្បិ ព្រហ្មចារី’’តិ ឯវំបដិញ្ញោ. អនុទ្ធំសេតីតិ អក្កោសតិ បរិភាសតិ ចោទេតិ. នត្ថិ កាមេសុ ទោសោតិ កិលេសកាមេន វត្ថុកាមេ សេវន្តស្ស នត្ថិ ទោសោ. បាតព្យតន្តិ បិវិតព្ពតំ បរិភុញ្ជិតព្ពតំ និរាសង្កេន ចិត្តេន បិបាសិតស្ស បានីយបិវនសទិសំ បរិភុញ្ជិតព្ពតំ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថិតំ.

២. ទុល្លភសុត្តវណ្ណនា

១១៥. ទុតិយេ កតញ្ញូ កតវេទីតិ ‘‘ឥមិនា មយ្ហំ កត’’ន្តិ តេន កតកម្មំ ញត្វា វិទិតំ បាកដំ កត្វា បដិករណកបុគ្គលោ.

៣. អប្បមេយ្យសុត្តវណ្ណនា

១១៦. តតិយេ សុខេន មេតព្ពោតិ សុប្បមេយ្យោ. ទុក្ខេន មេតព្ពោតិ ទុប្បមេយ្យោ. បមេតុំ ន សក្កោតីតិ អប្បមេយ្យោ. ឧន្នឡោតិ ឧគ្គតនឡោ, តុច្ឆមានំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. ចបលោតិ បត្តមណ្ឌនាទិនា ចាបល្លេន សមន្នាគតោ. មុខរោតិ មុខខរោ. វិកិណ្ណវាចោតិ អសញ្ញតវចនោ. អសមាហិតោតិ ចិត្តេកគ្គតារហិតោ. វិព្ភន្តចិត្តោតិ ភន្តចិត្តោ ភន្តគាវិភន្តមិគសប្បដិភាគោ. បាកតិន្ទ្រិយោតិ វិវដិន្ទ្រិយោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

៤. អានេញ្ជសុត្តវណ្ណនា

១១៧. ចតុត្ថេ តទស្សាទេតីតិ តំ ឈានំ អស្សាទេតិ. តំ និកាមេតីតិ តទេវ បត្ថេតិ. តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតីតិ តេន ឈានេន តុដ្ឋិំ អាបជ្ជតិ. តត្រ ឋិតោតិ តស្មិំ ឈានេ ឋិតោ. តទធិមុត្តោតិ តត្ថេវ អធិមុត្តោ. តព្ពហុលវិហារីតិ តេន ពហុលំ វិហរន្តោ. សហព្យតំ ឧបបជ្ជតីតិ សហភាវំ ឧបបជ្ជតិ, តស្មិំ ទេវលោកេ និព្ពត្តតីតិ អត្ថោ. និរយម្បិ គច្ឆតីតិអាទិ និរយាទីហិ អវិប្បមុត្តត្តា អបរបរិយាយវសេន តត្ថ គមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ តស្ស ឧបចារជ្ឈានតោ ពលវតរំ អកុសលំ អត្ថិ, យេន អនន្តរំ អបាយេ និព្ពត្តេយ្យ. ភគវតោ បន សាវកោតិ សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមីនំ អញ្ញតរោ. តស្មិំយេវ ភវេតិ តត្ថេវ អរូបភវេ. បរិនិព្ពាយតីតិ អប្បច្ចយបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយតិ. អធិប្បយាសោតិ អធិកប្បយោគោ. សេសមេត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ បុថុជ្ជនស្ស ឧបបត្តិជ្ឈានំ កថិតំ, អរិយសាវកស្ស តទេវ ឧបបត្តិជ្ឈានញ្ច វិបស្សនាបាទកជ្ឈានញ្ច កថិតំ.

៥. វិបត្តិសម្បទាសុត្តវណ្ណនា

១១៨. បញ្ចមេ សីលវិបត្តីតិ សីលស្ស វិបន្នាការោ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. នត្ថិ ទិន្នន្តិ ទិន្នស្ស ផលាភាវំ សន្ធាយ វទតិ. យិដ្ឋំ វុច្ចតិ មហាយោគោ. ហុតន្តិ បហេណកសក្ការោ អធិប្បេតោ. តម្បិ ឧភយំ ផលាភាវមេវ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. សុកតទុក្កដានន្តិ សុកតទុក្កតានំ, កុសលាកុសលានន្តិ អត្ថោ. ផលំ វិបាកោតិ យំ ផលន្តិ វា វិបាកោតិ វា វុច្ចតិ, តំ នត្ថីតិ វទតិ. នត្ថិ អយំ លោកោតិ បរលោកេ ឋិតស្ស អយំ លោកោ នត្ថិ, នត្ថិ បរោ លោកោតិ ឥធ លោកេ ឋិតស្សាបិ បរលោកោ នត្ថិ, សព្ពេ តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជន្តីតិ ទស្សេតិ. នត្ថិ មាតា នត្ថិ បិតាតិ តេសុ សម្មាបដិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តីនំ ផលាភាវវសេន វទតិ. នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកាតិ ចវិត្វា ឧប្បជ្ជនកសត្តា នាម នត្ថីតិ វទតិ. សម្បទាតិ បារិបូរិយោ. សីលសម្បទាតិ សីលស្ស បរិបុណ្ណអវេកល្លភាវោ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. អត្ថិ ទិន្នន្តិអាទិ វុត្តបដិបក្ខនយេន គហេតព្ពំ.

៦. អបណ្ណកសុត្តវណ្ណនា

១១៩. ឆដ្ឋេ អបណ្ណកោ មណីតិ ឆហិ តលេហិ សមន្នាគតោ បាសកោ. សុគតិំ សគ្គន្តិ ចាតុមហារាជិកាទីសុ អញ្ញតរំ សគ្គំ លោកំ. ឥមស្មិំ សុត្តេ សីលញ្ច សម្មាទិដ្ឋិ ចាតិ ឧភយម្បិ មិស្សកំ កថិតំ. សត្តមំ ឧត្តានមេវ.

៨. បឋមសោចេយ្យសុត្តវណ្ណនា

១២១. អដ្ឋមេ សោចេយ្យានីតិ សុចិភាវា. កាយសោចេយ្យន្តិ កាយទ្វារេ សុចិភាវោ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥមេសុ បន បដិបាដិយា ចតូសុ សុត្តេសុ អគារិកបដិបទា កថិតា. សោតាបន្នសកទាគាមីនម្បិ វដ្ដតិ.

៩. ទុតិយសោចេយ្យសុត្តវណ្ណនា

១២២. នវមេ អជ្ឈត្តន្តិ និយកជ្ឈត្តំ. កាមច្ឆន្ទន្តិ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ. ព្យាបាទាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. គាថាយ បន កាយសុចិន្តិ កាយទ្វារេ សុចិំ, កាយេន វា សុចិំ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. និន្ហាតបាបកន្តិ សព្ពេ បាបេ និន្ហាបេត្វា ធោវិត្វា ឋិតំ. ឥមិនា សុត្តេនបិ គាថាយបិ ខីណាសវោវ កថិតោតិ.

១០. មោនេយ្យសុត្តវណ្ណនា

១២៣. ទសមេ មោនេយ្យានីតិ មុនិភាវា. កាយមោនេយ្យន្តិ កាយទ្វារេ មុនិភាវោ សាធុភាវោ បណ្ឌិតភាវោ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, កាយមោនេយ្យន្តិ ឥទំ តិវិធកាយទុច្ចរិតប្បហានំ កាយមោនេយ្យំ នាម. អបិច តិវិធំ កាយសុចរិតម្បិ កាយមោនេយ្យំ, តថា កាយារម្មណំ ញាណំ កាយមោនេយ្យំ, កាយបរិញ្ញា កាយមោនេយ្យំ, បរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ កាយមោនេយ្យំ, កាយេ ឆន្ទរាគស្ស បហានំ កាយមោនេយ្យំ, កាយសង្ខារនិរោធោ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិ កាយមោនេយ្យំ. វចីមោនេយ្យេបិ ឯសេវ នយោ.

អយំ បនេត្ថ វិសេសោ – យថា ឥធ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិ, ឯវំ តត្ថ វចីសង្ខារនិរោធោ ទុតិយជ្ឈានសមាបត្តិ វចីមោនេយ្យន្តិ វេទិតព្ពា. មនោមោនេយ្យម្បិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថំ ញត្វា ចិត្តសង្ខារនិរោធោ សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ មនោមោនេយ្យន្តិ វេទិតព្ពា. កាយមុនិន្តិ កាយទ្វារេ មុនិំ ឧត្តមំ បរិសុទ្ធំ, កាយេន វា មុនិំ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពប្បហាយិនន្តិ ខីណាសវំ. ខីណាសវោ ហិ សព្ពប្បហាយី នាមាតិ.

អាបាយិកវគ្គោ ទុតិយោ.

(១៣) ៣. កុសិនារវគ្គោ

១. កុសិនារសុត្តវណ្ណនា

១២៤. តតិយស្ស បឋមេ កុសិនារាយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. ពលិហរណេ វនសណ្ឌេតិ ឯវំនាមកេ វនសណ្ឌេ. តត្ថ កិរ ភូតពលិករណត្ថំ ពលិំ ហរន្តិ, តស្មា ពលិហរណន្តិ វុច្ចតិ. អាកង្ខមានោតិ ឥច្ឆមានោ. សហត្ថាតិ សហត្ថេន. សម្បវារេតីតិ អលំ អលន្តិ វាចាយ ចេវ ហត្ថវិការេន ច បដិក្ខិបាបេតិ. សាធុ វត មាយន្តិ សាធុ វត មំ អយំ. គថិតោតិ តណ្ហាគេធេន គថិតោ. មុច្ឆិតោតិ តណ្ហាមុច្ឆនាយយេវ មុច្ឆិតោ. អជ្ឈោបន្នោតិ តណ្ហាយ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា បវត្តោ. អនិស្សរណបញ្ញោតិ ឆន្ទរាគំ បហាយ សំកឌ្ឍិត្វា បរិភុញ្ជន្តោ និស្សរណបញ្ញោ នាម ហោតិ, អយំ ន តាទិសោ, សច្ឆន្ទរាគោ បរិភុញ្ជតីតិ អនិស្សរណបញ្ញោ. សុក្កបក្ខោ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពោ. នេក្ខម្មវិតក្កាទយោ បនេត្ថ មិស្សកា កថិតាតិ វេទិតព្ពា.

២. ភណ្ឌនសុត្តវណ្ណនា

១២៥. ទុតិយេ បជហិំសូតិ បជហន្តិ. ពហុលមកំសូតិ បុនប្បុនំ ករោន្តិ. ឥធាបិ តយោ វិតក្កា មិស្សកាវ កថិតា.

៣. គោតមកចេតិយសុត្តវណ្ណនា

១២៦. តតិយេ គោតមកេ ចេតិយេតិ គោតមកយក្ខស្ស ភវនេ. តថាគតោ ហិ បឋមពោធិយំ វីសតិ វស្សានិ កទាចិ ចាបាលេ ចេតិយេ, កទាចិ សារន្ទទេ, កទាចិ ពហុបុត្តេ, កទាចិ គោតមកេតិ ឯវំ យេភុយ្យេន ទេវកុលេសុយេវ វិហាសិ. ឥមស្មិំ បន កាលេ វេសាលិំ ឧបនិស្សាយ គោតមកស្ស យក្ខស្ស ភវនដ្ឋានេ វិហាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘គោតមកេ ចេតិយេ’’តិ. ឯតទវោចាតិ ឯតំ ‘‘អភិញ្ញាយាហ’’ន្តិអាទិកំ សុត្តំ អវោច.

ឥទញ្ច ភគវតា សុត្តំ អត្ថុប្បត្តិយំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. កតរអត្ថុប្បត្តិយន្តិ? មូលបរិយាយអត្ថុប្បត្តិយំ (ម. និ. ១.១ អាទយោ). សម្ពហុលា កិរ ព្រាហ្មណបព្ពជិតា អត្តនា ឧគ្គហិតពុទ្ធវចនំ និស្សាយ ជាននមទំ ឧប្បាទេត្វា ធម្មស្សវនគ្គំ ន គច្ឆន្តិ – ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ កថេន្តោ អម្ហេហិ ញាតមេវ កថេស្សតិ, នោ អញ្ញាត’’ន្តិ. ភិក្ខូ តថាគតស្ស អារោចេសុំ. សត្ថា តេ ភិក្ខូ បក្កោសាបេត្វា មុខបដិញ្ញំ គហេត្វា មូលបរិយាយំ ទេសេសិ. តេ ភិក្ខូ ទេសនាយ នេវ អាគតដ្ឋានំ, ន គតដ្ឋានំ អទ្ទសំសុ. អបស្សន្តា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ‘មយ្ហំ កថា និយ្យាតី’តិ មុខសម្បត្តមេវ កថេតី’’តិ ចិន្តយិំសុ. សត្ថា តេសំ មនំ ជានិត្វា ឥមំ សុត្តន្តំ អារភិ.

តត្ថ អភិញ្ញាយាតិ ‘‘ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា, ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស ធាតុយោ, ពាវីសតិន្ទ្រិយានិ, ចត្តារិ សច្ចានិ, នវ ហេតូ, សត្ត ផស្សា, សត្ត វេទនា, សត្ត ចេតនា, សត្ត សញ្ញា, សត្ត ចិត្តានី’’តិ ជានិត្វា បដិវិជ្ឈិត្វា បច្ចក្ខំ កត្វា, តថា – ‘‘ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិនា នយេន តេ តេ ធម្មេ ជានិត្វា បដិវិជ្ឈិត្វា បច្ចក្ខមេវ កត្វាតិ អត្ថោ. សនិទានន្តិ សប្បច្ចយមេវ កត្វា កថេមិ, នោ អប្បច្ចយំ. សប្បាដិហារិយន្តិ បច្ចនីកបដិហរណេន សប្បាដិហារិយមេវ កត្វា កថេមិ, នោ អប្បាដិហារិយំ. អលញ្ច បន វោតិ យុត្តញ្ច បន តុម្ហាកំ. តុដ្ឋិយាតិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ’’តិ តីណិ រតនានិ គុណតោ អនុស្សរន្តានំ តុម្ហាកំ យុត្តមេវ តុដ្ឋិំ កាតុន្តិ អត្ថោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

អកម្បិត្ថាតិ ឆហិ អាការេហិ អកម្បិត្ថ. ឯវរូបោ ហិ បថវិកម្បោ ពោធិមណ្ឌេបិ អហោសិ. ពោធិសត្តេ កិរ ទក្ខិណទិសាភាគេន ពោធិមណ្ឌំ អភិរុឡ្ហេ ទក្ខិណទិសាភាគោ ហេដ្ឋា អវីចិំ បាបុណន្តោ វិយ អហោសិ, ឧត្តរភាគោ ឧគ្គន្ត្វា ភវគ្គំ អភិហនន្តោ វិយ. បច្ឆិមទិសំ គតេ បច្ឆិមភាគោ ហេដ្ឋា អវីចិំ បាបុណន្តោ វិយ អហោសិ, បាចីនភាគោ ឧគ្គន្ត្វា ភវគ្គំ អភិហនន្តោ វិយ. ឧត្តរទិសំ គតេ ឧត្តរទិសាភាគោ ហេដ្ឋា អវីចិំ បាបុណន្តោ វិយ, ទក្ខិណទិសាភាគោ ឧគ្គន្ត្វា ភវគ្គំ អភិហនន្តោ វិយ. បាចីនទិសំ គតេ បាចីនទិសាភាគោ ហេដ្ឋា អវីចិំ បាបុណន្តោ វិយ, បច្ឆិមភាគោ ឧគ្គន្ត្វា ភវគ្គំ អភិហនន្តោ វិយ. ពោធិរុក្ខោបិ សកិំ ហេដ្ឋា អវីចិំ បាបុណន្តោ វិយ, សកិំ ឧគ្គន្ត្វា ភវគ្គំ អភិហនន្តោ វិយ. តស្មិម្បិ ទិវសេ ឯវំ ឆហិ អាការេហិ ចក្កវាឡសហស្សី មហាបថវី អកម្បិត្ថ.

៤. ភរណ្ឌុកាលាមសុត្តវណ្ណនា

១២៧. ចតុត្ថេ កេវលកប្បន្តិ សកលកប្បំ. អន្វាហិណ្ឌន្តោតិ វិចរន្តោ. នាទ្ទសាតិ កិំ ការណា ន អទ្ទស? អយំ កិរ ភរណ្ឌុ កាលាមោ សក្យានំ អគ្គបិណ្ឌំ ខាទន្តោ វិចរតិ. តស្ស វសនដ្ឋានំ សម្បត្តកាលេ ឯកា ធម្មទេសនា សមុដ្ឋហិស្សតីតិ ញត្វា ភគវា ឯវំ អធិដ្ឋាសិ, យថា អញ្ញោ អាវសថោ ន បញ្ញាយិត្ថ. តស្មា ន អទ្ទស. បុរាណសព្រហ្មចារីតិ បោរាណកោ សព្រហ្មចារី. សោ កិរ អាឡារកាលាមកាលេ តស្មិំយេវ អស្សមេ អហោសិ, តំ សន្ធាយេវមាហ. សន្ថរំ បញ្ញាបេហីតិ សន្ថរិតព្ពំ សន្ថរាហីតិ អត្ថោ. សន្ថរំ បញ្ញាបេត្វាតិ កប្បិយមញ្ចកេ បច្ចត្ថរណំ បញ្ញាបេត្វា. កាមានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតីតិ ឯត្ថ បរិញ្ញា នាម សមតិក្កមោ, តស្មា កាមានំ សមតិក្កមំ បឋមជ្ឈានំ បញ្ញាបេតិ. ន រូបានំ បរិញ្ញន្តិ រូបានំ សមតិក្កមភូតំ អរូបាវចរសមាបត្តិំ ន បញ្ញាបេតិ. ន វេទនានំ បរិញ្ញន្តិ វេទនានំ សមតិក្កមំ និព្ពានំ ន បញ្ញាបេតិ. និដ្ឋាតិ គតិ និប្ផត្តិ. ឧទាហុ បុថូតិ ឧទាហុ នានា.

៥. ហត្ថកសុត្តវណ្ណនា

១២៨. បញ្ចមេ អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ ឯត្ថ អភិក្កន្តសទ្ទោ ខយសុន្ទរាភិរូបអព្ភនុមោទនាទីសុ ទិស្សតិ. តត្ថ ‘‘អភិក្កន្តា, ភន្តេ, រត្តិ, និក្ខន្តោ បឋមោ យាមោ, ចិរនិសិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ, ឧទ្ទិសតុ, ភន្តេ, ភគវា ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ ខយេ ទិស្សតិ. ‘‘អយំ ឥមេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៤.១០០) សុន្ទរេ.

‘‘កោ មេ វន្ទតិ បាទានិ, ឥទ្ធិយា យសសា ជលំ;

អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, សព្ពា ឱភាសយំ ទិសា’’តិ. (វិ. វ. ៨៥៧) –

ឯវមាទីសុ អភិរូបេ. ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតមា’’តិ ឯវមាទីសុ (បារា. ១៥) អព្ភនុមោទនេ. ឥធ បន សុន្ទរេ. តេន អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ ឥដ្ឋាយ កន្តាយ មនាបាយ រត្តិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. អភិក្កន្តវណ្ណាតិ ឥធ អភិក្កន្តសទ្ទោ អភិរូបេ, វណ្ណសទ្ទោ បន ឆវិថុតិកុលវគ្គការណសណ្ឋានបមាណរូបាយតនាទីសុ ទិស្សតិ. តត្ថ ‘‘សុវណ្ណវណ្ណោសិ ភគវា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ២.៣៩៩; សុ. និ. ៥៥៣) ឆវិយំ. ‘‘កទា សញ្ញូឡ្ហា បន តេ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ២.៧៧) ថុតិយំ. ‘‘ចត្តារោមេ, ភោ គោតម, វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ៣.១១៥) កុលវគ្គេ. ‘‘អថ កេន នុ វណ្ណេន, គន្ធត្ថេនោតិ វុច្ចតី’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.២៣៤) ការណេ. ‘‘មហន្តំ ហត្ថិរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.១៣៨) សណ្ឋានេ. ‘‘តយោ បត្តស្ស វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (បារា. ៦០២) បមាណេ. ‘‘វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជា’’តិ ឯវមាទីសុ រូបាយតនេ. សោ ឥធ ឆវិយា ទដ្ឋព្ពោ. តេន អភិក្កន្តវណ្ណាតិ អភិរូបច្ឆវិ, ឥដ្ឋវណ្ណា មនាបវណ្ណាតិ វុត្តំ ហោតិ.

កេវលកប្បន្តិ ឯត្ថ កេវលសទ្ទោ អនវសេសយេភុយ្យាព្យាមិស្សានតិរេកទឡ្ហត្ថវិសំយោគាទិអនេកត្ថោ. តថា ហិស្ស ‘‘កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (បារា. ១) អនវសេសតា អត្ថោ. ‘‘កេវលកប្បា ច អង្គមគធា បហូតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ អាទាយ ឧបសង្កមិស្សន្តី’’តិ ឯវមាទីសុ (មហាវ. ៤៣) យេភុយ្យតា. ‘‘កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ ឯវមាទីសុ (វិភ. ២២៥) អព្យាមិស្សតា. ‘‘កេវលំ សទ្ធាមត្តកំ នូន អយមាយស្មា’’តិ ឯវមាទីសុ (មហាវ. ២៤៤) អនតិរេកតា. ‘‘អាយស្មតោ, ភន្តេ, អនុរុទ្ធស្ស ពាហិយោ នាម សទ្ធិវិហារិកោ កេវលកប្បំ សង្ឃភេទាយ ឋិតោ’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៤.២៤៣) ទឡ្ហត្ថតា. ‘‘កេវលី វុសិតវា ឧត្តមបុរិសោតិ វុច្ចតី’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ៣.៥៧) វិសំយោគោ. ឥធ បន អនវសេសតា អត្ថោតិ អធិប្បេតា.

កប្បសទ្ទោ បនាយំ អភិសទ្ទហនវោហារកាលបញ្ញត្តិឆេទនវិកប្បលេសសមន្តភាវាទិអនេកត្ថោ. តថា ហិស្ស ‘‘ឱកប្បនិយមេតំ ភោតោ គោតមស្ស, យថា តំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) អភិសទ្ទហនមត្ថោ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ២៥០) វោហារោ. ‘‘យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) កាលោ. ‘‘ឥច្ចាយស្មា កប្បោ’’តិ ឯវមាទីសុ (សុ. និ. ១០៩៨; ចូឡនិ. កប្បមាណវបុច្ឆា ១១៧, កប្បមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ៦១) បញ្ញត្តិ. ‘‘អលង្កតោ កប្បិតកេសមស្សូ’’តិ ឯវមាទីសុ (ជា. ២.២២.១៣៦៨; វិ. វ. ១០៩៤) ឆេទនំ. ‘‘កប្បតិ ទ្វង្គុលកប្បោ’’តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ៤៤៦) វិកប្បោ. ‘‘អត្ថិ កប្បោ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៨.៨០) លេសោ. ‘‘កេវលកប្បំ វេឡុវនំ ឱភាសេត្វា’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.៩៤) សមន្តភាវោ. ឥធ បនស្ស សមន្តភាវោ អត្ថោ អធិប្បេតោ. តស្មា កេវលកប្បំ ជេតវនន្តិ ឯត្ថ អនវសេសំ សមន្តតោ ជេតវនន្តិ អត្ថោ.

ឱភាសេត្វាតិ អាភាយ ផរិត្វា. វាលុកាយាតិ សណ្ហាយ វាលុកាយ. ន សណ្ឋាតីតិ ន បតិដ្ឋាតិ. ឱឡារិកន្តិ ព្រហ្មទេវតាយ ហិ បថវិយំ បតិដ្ឋានកាលេ អត្តភាវោ ឱឡារិកោ មាបេតុំ វដ្ដតិ បថវី វា, តស្មា ឯវមាហ. ធម្មាតិ ឥមិនា បុព្ពេ ឧគ្គហិតពុទ្ធវចនំ ទស្សេតិ. នប្បវត្តិនោ អហេសុន្តិ សជ្ឈាយមូឡ្ហកា វាចា បរិហីនាយេវ អហេសុំ. អប្បដិវានោតិ អនិវត្តោ អនុក្កណ្ឋិតោ.

ទស្សនស្សាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទស្សនស្ស. ឧបដ្ឋានស្សាតិ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋានស្ស. អធិសីលន្តិ ទសវិធំ សីលំ. តញ្ហិ បញ្ចសីលំ ឧបាទាយ អធិសីលន្តិ វុច្ចតិ. អវិហំ គតោតិ អវិហព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោស្មីតិ ទស្សេតិ.

៦. កដុវិយសុត្តវណ្ណនា

១២៩. ឆដ្ឋេ គោយោគបិលក្ខស្មិន្តិ គាវីនំ វិក្កយដ្ឋានេ ឧដ្ឋិតបិលក្ខស្ស សន្តិកេ. រិត្តស្សាទន្តិ ឈានសុខាភាវេន រិត្តស្សាទំ. ពាហិរស្សាទន្តិ កាមគុណសុខវសេន ពាហិរស្សាទំ. កដុវិយន្តិ ឧច្ឆិដ្ឋំ. អាមគន្ធេនាតិ កោធសង្ខាតេន វិស្សគន្ធេន. អវស្សុតន្តិ តិន្តំ. មក្ខិកាតិ កិលេសមក្ខិកា. នានុបតិស្សន្តីតិ ឧដ្ឋាយ ន អនុពន្ធិស្សន្តិ. នាន្វាស្សវិស្សន្តីតិ អនុពន្ធិត្វា ន ខាទិស្សន្តិ. សំវេគមាបាទីតិ សោតាបន្នោ ជាតោ.

កដុវិយកតោតិ ឧច្ឆិដ្ឋកតោ. អារកា ហោតីតិ ទូរេ ហោតិ. វិឃាតស្សេវ ភាគវាតិ ទុក្ខស្សេវ ភាគី. ចរេតីតិ ចរតិ គច្ឆតិ. ទុម្មេធោតិ ទុប្បញ្ញោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថិតំ, គាថាសុ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតន្តិ. សត្តមេ វដ្ដមេវ ភាសិតំ.

៨. ទុតិយអនុរុទ្ធសុត្តវណ្ណនា

១៣១. អដ្ឋមេ ឥទំ តេ មានស្មិន្តិ អយំ តេ នវវិធេន វឌ្ឍិតមានោតិ អត្ថោ. ឥទំ តេ ឧទ្ធច្ចស្មិន្តិ ឥទំ តវ ឧទ្ធច្ចំ ចិត្តស្ស ឧទ្ធតភាវោ. ឥទំ តេ កុក្កុច្ចស្មិន្តិ ឥទំ តវ កុក្កុច្ចំ.

៩. បដិច្ឆន្នសុត្តវណ្ណនា

១៣២. នវមេ អាវហន្តីតិ និយ្យន្តិ. បដិច្ឆន្នោ អាវហតីតិ បដិច្ឆន្នោវ ហុត្វា និយ្យាតិ. វិវដោ វិរោចតីតិ ឯត្ថ ឯកតោ ឧភតោ អត្តតោ សព្ពត្ថកតោតិ ចតុព្ពិធា វិវដតា វេទិតព្ពា. តត្ថ ឯកតោ វិវដំ នាម អសាធារណសិក្ខាបទំ. ឧភតោ វិវដំ នាម សាធារណសិក្ខាបទំ. អត្តតោ វិវដំ នាម បដិលទ្ធធម្មគុណោ. សព្ពត្ថកវិវដំ នាម តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ.

១០. លេខសុត្តវណ្ណនា

១៣៣. ទសមេ អភិណ្ហន្តិ អភិក្ខណំ និរន្តរំ. អាគាឡ្ហេនាតិ គាឡ្ហេន កក្ខឡេន. ផរុសេនាតិ ផរុសវចនេន. គាឡ្ហំ កត្វា ផរុសំ កត្វា វុច្ចមានោបីតិ អត្ថោ. អមនាបេនាតិ មនំ អនល្លីយន្តេន អវឌ្ឍន្តេន. សន្ធិយតិមេវាតិ ឃដិយតិយេវ. សំសន្ទតិមេវាតិ និរន្តរោវ ហោតិ. សម្មោទតិមេវាតិ ឯកីភាវមេវ គច្ឆតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

កុសិនារវគ្គោ តតិយោ.

(១៤) ៤. យោធាជីវវគ្គោ

១. យោធាជីវសុត្តវណ្ណនា

១៣៤. ចតុត្ថស្ស បឋមេ យុទ្ធំ ឧបជីវតីតិ យោធាជីវោ. រាជារហោតិ រញ្ញោ អនុច្ឆវិកោ. រាជភោគ្គោតិ រញ្ញោ ឧបភោគបរិភោគោ. អង្គន្តេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ ហត្ថោ វិយ បាទោ វិយ ច អវស្សំ ឥច្ឆិតព្ពត្តា អង្គន្តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. ទូរេ បាតី ហោតីតិ ឧទកេ ឧសភមត្តំ, ថលេ អដ្ឋុសភមត្តំ, តតោ វា ឧត្តរិន្តិ ទូរេ កណ្ឌំ បាតេតិ. ទុដ្ឋគាមណិអភយស្ស ហិ យោធាជីវោ នវឧសភមត្តំ កណ្ឌំ បាតេសិ, បច្ឆិមភវេ ពោធិសត្តោ យោជនប្បមាណំ. អក្ខណវេធីតិ អវិរាធិតវេធី, អក្ខណំ វា វិជ្ជុ វិជ្ជន្តរិកាយ វិជ្ឈិតុំ សមត្ថោតិ អត្ថោ. មហតោ កាយស្ស បទាលេតាតិ ឯកតោពទ្ធំ ផលកសតម្បិ មហិំសចម្មសតម្បិ អង្គុដ្ឋបមាណពហលំ លោហបដ្ដម្បិ ចតុរង្គុលពហលំ អសនបទរម្បិ វិទត្ថិពហលំ ឧទុម្ពរបទរម្បិ ទីឃន្តេន វាលិកសកដម្បិ វិនិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថោតិ អត្ថោ. យំកិញ្ចិ រូបន្តិអាទិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតមេវ. នេតំ មមាតិអាទិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិបដិក្ខេបវសេន វុត្តំ. សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតីតិ សម្មា ហេតុនា ការណេន សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ បស្សតិ. បទាលេតីតិ អរហត្តមគ្គេន បទាលេតិ.

២. បរិសាសុត្តវណ្ណនា

១៣៥. ទុតិយេ ឧក្កាចិតវិនីតាតិ អប្បដិបុច្ឆិត្វា វិនីតា ទុព្ពិនីតបរិសា. បដិបុច្ឆាវិនីតាតិ បុច្ឆិត្វា វិនីតា សុវិនីតបរិសា. យាវតាវិនីតាតិ បមាណវសេន វិនីតា, បមាណំ ញត្វា វិនីតបរិសាតិ អត្ថោ. ‘‘យាវតជ្ឈា’’តិ បាឡិយា បន យាវ អជ្ឈាសយាតិ អត្ថោ, អជ្ឈាសយំ ញត្វា វិនីតបរិសាតិ វុត្តំ ហោតិ. តតិយំ ឧត្តានមេវ.

៤. ឧប្បាទាសុត្តវណ្ណនា

១៣៧. ចតុត្ថេ ធម្មដ្ឋិតតាតិ សភាវដ្ឋិតតា. ធម្មនិយាមតាតិ សភាវនិយាមតា. សព្ពេ សង្ខារាតិ ចតុភូមកសង្ខារា. អនិច្ចាតិ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា. ទុក្ខាតិ សម្បដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខា. អនត្តាតិ អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តា. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ តីណិ លក្ខណានិ មិស្សកានិ កថិតានិ.

៥. កេសកម្ពលសុត្តវណ្ណនា

១៣៨. បញ្ចមេ តន្តាវុតានំ វត្ថានន្តិ បច្ចត្តេ សាមិវចនំ, តន្តេហិ វាយិតវត្ថានីតិ អត្ថោ. កេសកម្ពលោតិ មនុស្សកេសេហិ វាយិតកម្ពលោ. បុថុសមណព្រាហ្មណវាទានន្តិ ឥទម្បិ បច្ចត្តេ សាមិវចនំ. បដិកិដ្ឋោតិ បច្ឆិមកោ លាមកោ. មោឃបុរិសោតិ តុច្ឆបុរិសោ. បដិពាហតីតិ បដិសេធេតិ. ខិប្បំ ឧឌ្ឌេយ្យាតិ កុមិនំ ឱឌ្ឌេយ្យ. ឆដ្ឋសត្តមានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

៨. អស្សខឡុង្កសុត្តវណ្ណនា

១៤១. អដ្ឋមេ អស្សខឡុង្កោតិ អស្សបោតោ. ឥទមស្ស ជវស្មិំ វទាមីតិ អយមស្ស ញាណជវោតិ វទាមិ. ឥទមស្ស វណ្ណស្មិំ វទាមីតិ អយមស្ស គុណវណ្ណោតិ វទាមិ. ឥទមស្ស អារោហបរិណាហស្មិន្តិ អយមស្ស ឧច្ចភាវោ បរិមណ្ឌលភាវោតិ វទាមីតិ.

៩. អស្សបរស្សសុត្តវណ្ណនា

១៤២. នវមេ អស្សបរស្សេតិ អស្សេសុ បរស្សេ. បុរិសបរស្សេតិ បុរិសេសុ បរស្សេ, បុរិសបុរិសេតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ តីណិ មគ្គផលានិ កថិតានិ. តត្ថ អយំ តីហិ មគ្គេហិ ញាណជវសម្បន្នោតិ វេទិតព្ពោ.

១០. អស្សាជានីយសុត្តវណ្ណនា

១៤៣. ទសមេ ភទ្រេតិ ភទ្ទកេ. អស្សាជានីយេតិ ការណាការណំ ជាននកេ អស្សេ. បុរិសាជានីយេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ អរហត្តផលំ កថិតំ. តត្រាយំ អរហត្តមគ្គេន ញាណជវសម្បន្នោតិ វេទិតព្ពោ.

១១. បឋមមោរនិវាបសុត្តវណ្ណនា

១៤៤. ឯកាទសមេ អច្ចន្តនិដ្ឋោតិ អន្តំ អតិក្កន្តនិដ្ឋោ, អកុប្បនិដ្ឋោ ធុវនិដ្ឋោតិ អត្ថោ. សេសំ សទិសមេវ.

១២. ទុតិយមោរនិវាបសុត្តវណ្ណនា

១៤៥. ទ្វាទសមេ ឥទ្ធិបាដិហារិយេនាតិ ឥជ្ឈនកបាដិហារិយេន. អាទេសនាបាដិហារិយេនាតិ អាទិសិត្វា អបទិសិត្វា កថនអនុកថនកថាបាដិហារិយេន.

១៣. តតិយមោរនិវាបសុត្តវណ្ណនា

១៤៦. តេរសមេ សម្មាទិដ្ឋិយាតិ ផលសមាបត្តត្ថាយ សម្មាទិដ្ឋិយា. សម្មាញាណេនាតិ ផលញាណេន. សម្មាវិមុត្តិយាតិ សេសេហិ ផលសមាបត្តិធម្មេហិ. ឥមេសុ តីសុបិ សុត្តេសុ ខីណាសវោវ កថិតោតិ.

យោធាជីវវគ្គោ ចតុត្ថោ.

(១៥) ៥. មង្គលវគ្គោ

១-៩. អកុសលសុត្តាទិវណ្ណនា

១៤៧-១៥៥. បញ្ចមស្ស បឋមេ យថាភតំ និក្ខិត្តោតិ យថា អានេត្វា ឋបិតោ. ទុតិយេ សាវជ្ជេនាតិ សទោសេន. តតិយេ វិសមេនាតិ សបក្ខលនេន. សមេនាតិ អបក្ខលនេន. ចតុត្ថេ អសុចិនាតិ គូថសទិសេន អបរិសុទ្ធេន អមេជ្ឈេន. សុចិនាតិ បរិសុទ្ធេន មេជ្ឈេន. បញ្ចមាទីនិ ឧត្តានានេវ.

១០. បុព្ពណ្ហសុត្តវណ្ណនា

១៥៦. ទសមេ សុនក្ខត្តន្តិអាទីសុ យស្មិំ ទិវសេ តយោ សុចរិតធម្មា បូរិតា ហោន្តិ, សោ ទិវសោ លទ្ធនក្ខត្តយោគោ នាម, តេនស្ស សទា សុនក្ខត្តំ នាម ហោតីតិ វុច្ចតិ. ស្វេវ ទិវសោ កតមង្គលោ នាម ហោតិ, តេនស្ស សទា សុមង្គលន្តិ វុច្ចតិ. បភាតម្បិស្ស សទា សុប្បភាតមេវ, សយនតោ ឧដ្ឋានម្បិ សុហុដ្ឋិតមេវ, ខណោបិ សុក្ខណោវ, មុហុត្តោបិ សុមុហុត្តោវ. ឯត្ថ ច ទសច្ឆរបមាណោ កាលោ ខណោ នាម, តេន ខណេន ទសក្ខណោ កាលោ លយោ នាម, តេន លយេន ច ទសលយោ កាលោ ខណលយោ នាម, តេន ទសគុណោ មុហុត្តោ នាម, តេន ទសគុណោ ខណមុហុត្តោ នាមាតិ អយំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. សុយិដ្ឋំ ព្រហ្មចារិសូតិ យស្មិំ ទិវសេ តីណិ សុចរិតានិ បូរិតានិ, តទាស្ស សេដ្ឋចារីសុ ទិន្នទានំ សុយិដ្ឋំ នាម ហោតិ. បទក្ខិណំ កាយកម្មន្តិ តំ ទិវសំ តេន កតំ កាយកម្មំ វឌ្ឍិកាយកម្មំ នាម ហោតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. បទក្ខិណានិ កត្វានាតិ វឌ្ឍិយុត្តានិ កាយកម្មាទីនិ កត្វា. លភន្តត្ថេ បទក្ខិណេតិ បទក្ខិណេ វឌ្ឍិអត្ថេយេវ លភតិ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.

មង្គលវគ្គោ បញ្ចមោ.

តតិយបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.