១០. សង្គារវសុត្តវណ្ណនា

៦១. ទសមេ សង្គារវោតិ ឯវំនាមកោ រាជគហនគរេ ជិណ្ណបដិសង្ខរណការកោ អាយុត្តកព្រាហ្មណោ. ឧបសង្កមីតិ ភុត្តបាតរាសោ ហុត្វា មហាជនបរិវុតោ ឧបសង្កមិ. មយមស្សូតិ ឯត្ថ អស្សូតិ និបាតមត្តំ, មយំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណា នាមាតិ ឥទមេវ អត្ថបទំ. យញ្ញំ យជាមាតិ ពាហិរសមយេ សព្ពចតុក្កេន សព្ពដ្ឋកេន សព្ពសោឡសកេន សព្ពទ្វត្តិំសាយ សព្ពចតុសដ្ឋិយា សព្ពសតេន សព្ពបញ្ចសតេនាតិ ច ឯវំ បាណឃាតបដិសំយុត្តោ យញ្ញោ នាម ហោតិ. តំ សន្ធាយេវមាហ. អនេកសារីរិកន្តិ អនេកសរីរសម្ភវំ. យទិទន្តិ យា ឯសា. យញ្ញាធិករណន្តិ យជនការណា ចេវ យាជនការណា ចាតិ អត្ថោ. ឯកស្មិញ្ហិ ពហូនំ ទទន្តេបិ ទាបេន្តេបិ ពហូសុបិ ពហូនំ ទេន្តេសុបិ ទាបេន្តេសុបិ បុញ្ញបដិបទា អនេកសារីរិកា នាម ហោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តុយ្ហញ្ច តុយ្ហញ្ច យជាមីតិ វទន្តស្សាបិ ត្វញ្ច ត្វញ្ច យជាហីតិ អាណាបេន្តស្សាបិ ច អនេកសារីរិកាវ ហោតិ. តម្បិ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. យស្ស វា តស្ស វាតិ យស្មា វា តស្មា វា. ឯកមត្តានំ ទមេតីតិ អត្តនោ ឥន្ទ្រិយទមនវសេន ឯកំ អត្តានមេវ ទមេតិ. ឯកមត្តានំ សមេតីតិ អត្តនោ រាគាទិសមនវសេន ឯកំ អត្តានមេវ សមេតិ. បរិនិព្ពាបេតីតិ រាគាទិបរិនិព្ពានេនេវ បរិនិព្ពាបេតិ. ឯវមស្សាយន្តិ ឯវំ សន្តេបិ អយំ.

ឯវមិទំ ព្រាហ្មណស្ស កថំ សុត្វា សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ បសុឃាតកសំយុត្តំ មហាយញ្ញំ អនេកសារីរិកំ បុញ្ញបដិបទំ វទេតិ, បព្ពជ្ជាមូលកំ បន បុញ្ញុប្បត្តិបដិបទំ ឯកសារីរិកន្តិ វទេតិ. នេវាយំ ឯកសារីរិកំ ជានាតិ, ន អនេកសារីរិកំ, ហន្ទស្ស ឯកសារីរិកញ្ច អនេកសារីរិកញ្ច បដិបទំ ទេសេស្សាមី’’តិ ឧបរិ ទេសនំ វឌ្ឍេន្តោ តេន ហិ ព្រាហ្មណាតិអាទិមាហ. តត្ថ យថា តេ ខមេយ្យាតិ យថា តុយ្ហំ រុច្ចេយ្យ. ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតីតិអាទិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតមេវ. ឯថាយំ មគ្គោតិ ឯថ តុម្ហេ, អហមនុសាសាមិ, អយំ មគ្គោ. អយំ បដិបទាតិ តស្សេវ វេវចនំ. យថា បដិបន្នោតិ យេន មគ្គេន បដិបន្នោ. អនុត្តរំ ព្រហ្មចរិយោគធន្តិ អរហត្តមគ្គសង្ខាតស្ស ព្រហ្មចរិយស្ស អនុត្តរំ ឱគធំ ឧត្តមបតិដ្ឋាភូតំ និព្ពានំ. ឥច្ចាយន្តិ ឥតិ អយំ.

អប្បដ្ឋតរាតិ យត្ថ ពហូហិ វេយ្យាវច្ចករេហិ វា ឧបករណេហិ វា អត្ថោ នត្ថិ. អប្បសមារម្ភតរាតិ យត្ថ ពហូនំ កម្មច្ឆេទវសេន បីឡាសង្ខាតោ សមារម្ភោ នត្ថិ. សេយ្យថាបិ ភវំ គោតមោ, ភវំ ចានន្ទោ, ឯតេ មេ បុជ្ជាតិ យថា ភវំ គោតមោ, ភវញ្ចានន្ទោ, ឯវរូបា មម បូជិតា, តុម្ហេយេវ ទ្វេ ជនា មយ្ហំ បុជ្ជា ច បាសំសា ចាតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយេតំ វទតិ. តស្ស កិរ ឯវំ អហោសិ – ‘‘អានន្ទត្ថេរោ មំយេវ ឥមំ បញ្ហំ កថាបេតុកាមោ, អត្តនោ ខោ បន វណ្ណេ វុត្តេ បទុស្សនកោ នាម នត្ថី’’តិ. តស្មា បញ្ហំ អកថេតុកាមោ វណ្ណភណនេន វិក្ខេបំ ករោន្តោ ឯវមាហ.

ន ខោ ត្យាហន្តិ ន ខោ តេ អហំ. ថេរោបិ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ បញ្ហំ អកថេតុកាមោ បរិវត្តតិ, ឥមំ បញ្ហំ ឯតំយេវ កថាបេស្សាមី’’តិ. តស្មា នំ ឯវមាហ.

សហធម្មិកន្តិ សការណំ. សំសាទេតីតិ សំសីទាបេតិ. នោ វិស្សជ្ជេតីតិ ន កថេតិ. យំនូនាហំ បរិមោចេយ្យន្តិ យំនូនាហំ ឧភោបេតេ វិហេសតោ បរិមោចេយ្យំ. ព្រាហ្មណោ ហិ អានន្ទេន បុច្ឆិតំ បញ្ហំ អកថេន្តោ វិហេសេតិ, អានន្ទោបិ ព្រាហ្មណំ អកថេន្តំ កថាបេន្តោ. ឥតិ ឧភោបេតេ វិហេសតោ មោចេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ. កា ន្វជ្ជាតិ កា នុ អជ្ជ. អន្តរាកថា ឧទបាទីតិ អញ្ញិស្សា កថាយ អន្តរន្តរេ កតរា កថា ឧប្បជ្ជីតិ បុច្ឆតិ. តទា កិរ រាជន្តេបុរេ តីណិ បាដិហារិយានិ អារព្ភ កថា ឧទបាទិ, តំ បុច្ឆាមីតិ សត្ថា ឯវមាហ. អថ ព្រាហ្មណោ ‘‘ឥទានិ វត្តុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ រាជន្តេបុរេ ឧប្បន្នំ កថំ អារោចេន្តោ អយំ ខ្វជ្ជ, ភោ គោតមាតិអាទិមាហ. តត្ថ អយំ ខ្វជ្ជាតិ អយំ ខោ អជ្ជ. បុព្ពេ សុទន្តិ ឯត្ថ សុទន្តិ និបាតមត្តំ. ឧត្តរិ មនុស្សធម្មាតិ ទសកុសលកម្មបថសង្ខាតា មនុស្សធម្មា ឧត្តរិំ. ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ទស្សេសុន្តិ ភិក្ខាចារំ គច្ឆន្តា អាកាសេនេវ គមិំសុ ចេវ អាគមិំសុ ចាតិ ឯវំ បុព្ពេ បវត្តំ អាកាសគមនំ សន្ធាយេវមាហ. ឯតរហិ បន ពហុតរា ច ភិក្ខូតិ ឥទំ សោ ព្រាហ្មណោ ‘‘បុព្ពេ ភិក្ខូ ‘ចត្តារោ បច្ចយេ ឧប្បាទេស្សាមា’តិ មញ្ញេ ឯវមកំសុ, ឥទានិ បច្ចយានំ ឧប្បន្នភាវំ ញត្វា សោប្បេន ចេវ បមាទេន ច វីតិនាមេន្តី’’តិ លទ្ធិយា ឯវមាហ.

បាដិហារិយានីតិ បច្ចនីកបដិហរណវសេន បាដិហារិយានិ. ឥទ្ធិបាដិហារិយន្តិ ឥជ្ឈនវសេន ឥទ្ធិ, បដិហរណវសេន បាដិហារិយំ, ឥទ្ធិយេវ បាដិហារិយំ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធន្តិអាទីនំ អត្ថោ ចេវ ភាវនានយោ ច វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៦៥) វិត្ថារិតោវ.

និមិត្តេន អាទិសតីតិ អាគតនិមិត្តេន វា គតនិមិត្តេន វា ឋិតនិមិត្តេន វា ‘‘ឥទំ នាម ភវិស្សតី’’តិ កថេតិ. តត្រិទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ រាជា តិស្សោ មុត្តា គហេត្វា បុរោហិតំ បុច្ឆិ ‘‘កិំ មេ, អាចរិយ, ហត្ថេ’’តិ. សោ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេសិ, តេន ច សមយេន ឯកា សរពូ ‘‘មក្ខិកំ គហេស្សាមី’’តិ បក្ខន្តា, គហណកាលេ មក្ខិកា បលាតា. សោ មក្ខិកាយ មុត្តត្តា ‘‘មុត្តា មហារាជា’’តិ អាហ. មុត្តា តាវ ហោន្តុ, កតិ មុត្តាតិ. សោ បុន និមិត្តំ ឱលោកេសិ. អថាវិទូរេ កុក្កុដោ តិក្ខត្តុំ សទ្ទំ និច្ឆារេសិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘តិស្សោ មហារាជា’’តិ អាហ. ឯវំ ឯកច្ចោ អាគតនិមិត្តេន កថេតិ. ឯតេនុបាយេន គតឋិតនិមិត្តេហិបិ កថនំ វេទិតព្ពំ. ឯវម្បិ តេ មនោតិ ឯវំ តវ មនោ សោមនស្សិតោ វា ទោមនស្សិតោ វា កាមវិតក្កាទិសំយុត្តោ វាតិ. ទុតិយំ តស្សេវ វេវចនំ. ឥតិបិ តេ ចិត្តន្តិ ឥតិបិ តវ ចិត្តំ, ឥមញ្ច ឥមញ្ច អត្ថំ ចិន្តយមានំ បវត្តតីតិ អត្ថោ. ពហុំ ចេបិ អាទិសតីតិ ពហុំ ចេបិ កថេតិ. តថេវ តំ ហោតីតិ យថា កថិតំ, តថេវ ហោតិ.

អមនុស្សានន្តិ យក្ខបិសាចាទីនំ. ទេវតានន្តិ ចាតុមហារាជិកាទីនំ. សទ្ទំ សុត្វាតិ អញ្ញស្ស ចិត្តំ ញត្វា កថេន្តានំ សុត្វា. វិតក្កវិប្ផារសទ្ទន្តិ វិតក្កវិប្ផារវសេន ឧប្បន្នំ វិប្បលបន្តានំ សុត្តប្បមត្តាទីនំ សទ្ទំ. សុត្វាតិ តំ សុត្វា. យំ វិតក្កយតោ តស្ស សោ សទ្ទោ ឧប្បន្នោ, តស្ស វសេន ‘‘ឯវម្បិ តេ មនោ’’តិអាទិសតិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ – ឯកោ កិរ មនុស្សោ ‘‘អដ្ដំ ករិស្សាមី’’តិ គាមា នគរំ គច្ឆន្តោ និក្ខន្តដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ‘‘វិនិច្ឆយសភាយំ រញ្ញោ ច រាជមហាមត្តានញ្ច ឥទំ កថេស្សាមិ ឥទំ កថេស្សាមី’’តិ វិតក្កេន្តោ រាជកុលំ គតោ វិយ រញ្ញោ បុរតោ ឋិតោ វិយ អដ្ដការកេន សទ្ធិំ កថេន្តោ វិយ ច អហោសិ, តស្ស តំ វិតក្កវិប្ផារវសេន និច្ឆរន្តំ សទ្ទំ សុត្វា ឯកោ បុរិសោ ‘‘កេនដ្ឋេន គច្ឆសី’’តិ អាហ. អដ្ដកម្មេនាតិ. គច្ឆ, ជយោ តេ ភវិស្សតីតិ. សោ គន្ត្វា អដ្ដំ កត្វា ជយមេវ បាបុណិ.

អបរោបិ ថេរោ មោឡិយគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិ. អថ នំ និក្ខមន្តំ ឯកា ទារិកា អញ្ញវិហិតា ន អទ្ទស. សោ គាមទ្វារេ ឋត្វា និវត្តិត្វា ឱលោកេត្វា តំ ទិស្វា វិតក្កេន្តោ អគមាសិ. គច្ឆន្តោយេវ ច ‘‘កិំ នុ ខោ កុរុមានា ទារិកា ន អទ្ទសា’’តិ វចីភេទំ អកាសិ. បស្សេ ឋិតោ ឯកោ បុរិសោ សុត្វា ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, មោឡិយគាមេ ចរិត្ថា’’តិ អាហ.

មនោសង្ខារា បណិហិតាតិ ចិត្តសង្ខារា សុដ្ឋបិតា. វិតក្កេស្សតីតិ វិតក្កយិស្សតិ បវត្តយិស្សតីតិ បជានាតិ. បជានន្តោ ច អាគមនេន ជានាតិ, បុព្ពភាគេន ជានាតិ, អន្តោសមាបត្តិយំ ចិត្តំ អបលោកេត្វា ជានាតិ. អាគមនេន ជានាតិ នាម កសិណបរិកម្មកាលេយេវ ‘‘យេនាការេនេស កសិណភាវនំ អារទ្ធោ បឋមជ្ឈានំ វា…បេ… ចតុត្ថជ្ឈានំ វា អដ្ឋ វា សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេស្សតី’’តិ ជានាតិ. បុព្ពភាគេន ជានាតិ នាម បឋមវិបស្សនាយ អារទ្ធាយយេវ ជានាតិ, ‘‘យេនាការេន ឯស វិបស្សនំ អារទ្ធោ សោតាបត្តិមគ្គំ វា និព្ពត្តេស្សតិ…បេ… អរហត្តមគ្គំ វា និព្ពត្តេស្សតី’’តិ ជានាតិ. អន្តោសមាបត្តិយំ ចិត្តំ ឱលោកេត្វា ជានាតិ នាម – ‘‘យេនាការេន ឥមស្ស មនោសង្ខារា សុដ្ឋបិតា, ឥមស្ស នាម ចិត្តស្ស អនន្តរា ឥមំ នាម វិតក្កំ វិតក្កេស្សតិ, ឥតោ វុដ្ឋិតស្ស ឯតស្ស ហានភាគិយោ វា សមាធិ ភវិស្សតិ ឋិតិភាគិយោ វា វិសេសភាគិយោ វា និព្ពេធភាគិយោ វា, អភិញ្ញាយោ វា និព្ពត្តេស្សតី’’តិ ជានាតិ. តត្ថ បុថុជ្ជនោ ចេតោបរិយញាណលាភី បុថុជ្ជនានំយេវ ចិត្តំ ជានាតិ, ន អរិយានំ. អរិយេសុបិ ហេដ្ឋិមោ ឧបរិមស្ស ចិត្តំ ន ជានាតិ, ឧបរិមោ បន ហេដ្ឋិមស្ស ជានាតិ. ឯតេសុ ច សោតាបន្នោ សោតាបត្តិផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ…បេ… អរហា អរហត្តផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ. ឧបរិមោ ហេដ្ឋិមំ ន សមាបជ្ជតិ. តេសញ្ហិ ហេដ្ឋិមា ហេដ្ឋិមា សមាបត្តិ តត្រវត្តិយេវ ហោតិ. តថេវ តំ ហោតីតិ ឯតំ ឯកំសេន តថេវ ហោតិ. ចេតោបរិយញាណវសេន ញាតញ្ហិ អញ្ញថាភាវិ នាម នត្ថិ.

ឯវំ វិតក្កេថាតិ ឯវំ នេក្ខម្មវិតក្កាទយោ បវត្តេន្តា វិតក្កេថ. មា ឯវំ វិតក្កយិត្ថាតិ ឯវំ កាមវិតក្កាទយោ បវត្តេន្តា មា វិតក្កយិត្ថ. ឯវំ មនសិ ករោថាតិ ឯវំ អនិច្ចសញ្ញមេវ, ទុក្ខសញ្ញាទីសុ វា អញ្ញតរំ មនសិ ករោថ. មា ឯវន្តិ និច្ចន្តិអាទិនា នយេន មា មនសា ករិត្ថ. ឥទន្តិ ឥទំ បញ្ចកាមគុណរាគំ បជហថ. ឥទញ្ច ឧបសម្បជ្ជាតិ ឥទំ ចតុមគ្គផលប្បភេទំ លោកុត្តរធម្មមេវ ឧបសម្បជ្ជ បាបុណិត្វា និប្ផាទេត្វា វិហរថ.

មាយាសហធម្មរូបំ វិយ ខាយតីតិ មាយាយ សមានការណជាតិកំ វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. មាយាការោបិ ហិ ឧទកំ គហេត្វា តេលំ ករោតិ, តេលំ គហេត្វា ឧទកន្តិ ឯវំ អនេករូបំ មាយំ ទស្សេតិ. ឥទម្បិ បាដិហារិយំ តថារូបមេវាតិ. ឥទម្បិ មេ, ភោ គោតម, បាដិហារិយំ មាយាសហធម្មរូបំ វិយ ខាយតីតិ ចិន្តាមណិកវិជ្ជាសរិក្ខកតំ សន្ធាយ ឯវំ អាហ. ចិន្តាមណិកវិជ្ជំ ជានន្តាបិ ហិ អាគច្ឆន្តមេវ ទិស្វា ‘‘អយំ ឥទំ នាម វិតក្កេន្តោ អាគច្ឆតី’’តិ ជានន្តិ. តថា ‘‘ឥទំ នាម វិតក្កេន្តោ ឋិតោ, ឥទំ នាម វិតក្កេន្តោ និសិន្នោ, ឥទំ នាម វិតក្កេន្តោ និបន្នោ’’តិ ជានន្តិ.

អភិក្កន្តតរន្តិ សុន្ទរតរំ. បណីតតរន្តិ ឧត្តមតរំ. ភវញ្ហិ គោតមោ អវិតក្កំ អវិចារន្តិ ឥធ ព្រាហ្មណោ អវសេសំ អាទេសនាបាដិហារិយំ ពាហិរកន្តិ ន គណ្ហិ. ឥទញ្ច បន សព្ពំ សោ ព្រាហ្មណោ តថាគតស្ស វណ្ណំ កថេន្តោយេវ អាហ. អទ្ធា ខោ ត្យាយន្តិ ឯកំសេនេវ តយា អយំ. អាសជ្ជ ឧបនីយ វាចា ភាសិតាតិ មម គុណេ ឃដ្ដេត្វា មមេវ គុណានំ សន្តិកំ ឧបនីតា វាចា ភាសិតា. អបិច ត្យាហំ ព្យាករិស្សាមីតិ អបិច តេ អហមេវ កថេស្សាមីតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ព្រាហ្មណវគ្គោ បឋមោ.