(៧) ២. មហាវគ្គោ

១. តិត្ថាយតនសុត្តវណ្ណនា

៦២. ទុតិយស្ស បឋមេ តិត្ថាយតនានីតិ តិត្ថភូតានិ អាយតនានិ, តិត្ថិយានំ វា អាយតនានិ. តត្ថ តិត្ថំ ជានិតព្ពំ, តិត្ថករា ជានិតព្ពា, តិត្ថិយា ជានិតព្ពា, តិត្ថិយសាវកា ជានិតព្ពា. តិត្ថំ នាម ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ. តិត្ថិករា នាម តាសំ ទិដ្ឋីនំ ឧប្បាទកា. តិត្ថិយា នាម យេសំ តា ទិដ្ឋិយោ រុច្ចន្តិ ខមន្តិ. តិត្ថិយសាវកា នាម តេសំ បច្ចយទាយកា. អាយតនន្តិ ‘‘កម្ពោជោ អស្សានំ អាយតនំ, គុន្នំ ទក្ខិណាបថោ អាយតន’’ន្តិ ឯត្ថ សញ្ជាតិដ្ឋានំ អាយតនំ នាម.

‘‘មនោរមេ អាយតនេ, សេវន្តិ នំ វិហង្គមា;

ឆាយំ ឆាយត្ថិនោ យន្តិ, ផលត្ថំ ផលភោជិនោ’’តិ. (អ. និ. ៥.៣៨) –

ឯត្ថ សមោសរណដ្ឋានំ. ‘‘បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេ, វិមុត្តាយតនានី’’តិ (អ. និ. ៥.២៦) ឯត្ថ ការណំ. តំ ឥធ សព្ពម្បិ លព្ភតិ. សព្ពេបិ ហិ ទិដ្ឋិគតិកា សញ្ជាយមានា ឥមេសុយេវ តីសុ ឋានេសុ សញ្ជាយន្តិ, សមោសរណមានាបិ ឯតេសុយេវ តីសុ ឋានេសុ សមោសរន្តិ សន្និបតន្តិ, ទិដ្ឋិគតិកភាវេ ច នេសំ ឯតានេវ តីណិ ការណានីតិ តិត្ថភូតានិ សញ្ជាតិអាទិនា អត្ថេន អាយតនានីតិបិ តិត្ថាយតនានិ. តេនេវត្ថេន តិត្ថិយានំ អាយតនានីតិបិ តិត្ថាយតនានិ. សមនុយុញ្ជិយមានានីតិ កា នាមេតា ទិដ្ឋិយោតិ ឯវំ បុច្ឆិយមានានិ. សមនុគាហិយមានានីតិ កិំការណា ឯតា ទិដ្ឋិយោ ឧប្បន្នាតិ ឯវំ សម្មា អនុគ្គាហិយមានានិ. សមនុភាសិយមានានីតិ បដិនិស្សជ្ជេថ ឯតានិ បាបកានិ ទិដ្ឋិគតានីតិ ឯវំ សម្មា អនុសាសិយមានានិ. អបិច តីណិបិ ឯតានិ អនុយោគបុច្ឆាវេវចនានេវ. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ – ‘‘សមនុយុញ្ជតីតិ វា សមនុគ្គាហតីតិ វា សមនុភាសតីតិ វា ឯសេសេ ឯកដ្ឋេ សមេ សមភាគេ តជ្ជាតេ តញ្ញេវា’’តិ.

បរម្បិ គន្ត្វាតិ អាចរិយបរម្បរា លទ្ធិបរម្បរា អត្តភាវបរម្បរាតិ ឯតេសុ យំកិញ្ចិ បរម្បរំ គន្ត្វាបិ. អកិរិយាយ សណ្ឋហន្តីតិ អកិរិយមត្តេ សំតិដ្ឋន្តិ. ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ បុព្ពេកតវាទី, អម្ហាកំ បាចរិយោ បុព្ពេកតវាទី, អម្ហាកំ អាចរិយបាចរិយោ បុព្ពេកតវាទី. អម្ហាកំ អាចរិយោ ឥស្សរនិម្មានវាទី, អម្ហាកំ បាចរិយោ ឥស្សរនិម្មានវាទី, អម្ហាកំ អាចរិយបាចរិយោ ឥស្សរនិម្មានវាទី. អម្ហាកំ អាចរិយោ អហេតុអបច្ចយវាទី, អម្ហាកំ បាចរិយោ អហេតុអបច្ចយវាទី, អម្ហាកំ អាចរិយបាចរិយោ អហេតុអបច្ចយវាទី’’តិ ឯវំ គច្ឆន្តានិ ហិ ឯតានិ អាចរិយបរម្បរំ គច្ឆន្តិ នាម. ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ បុព្ពេកតលទ្ធិកោ, អម្ហាកំ បាចរិយោ…បេ… អម្ហាកំ អាចរិយបាចរិយោ អហេតុអបច្ចយលទ្ធិកោ’’តិ ឯវំ គច្ឆន្តានិ លទ្ធិបរម្បរំ គច្ឆន្តិ នាម. ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយស្ស អត្តភាវោ បុព្ពេកតហេតុ, អម្ហាកំ បាចរិយស្ស…បេ… អម្ហាកំ អាចរិយបាចរិយស្ស អត្តភាវោ អហេតុ អបច្ចយោ’’តិ ឯវំ គច្ឆន្តានិ អត្តភាវបរម្បរំ គច្ឆន្តិ នាម. ឯវំ បន សុវិទូរម្បិ គច្ឆន្តានិ អកិរិយមត្តេយេវ សណ្ឋហន្តិ, ឯកោបិ ឯតេសំ ទិដ្ឋិគតិកានំ កត្តា វា ការេតា វា ន បញ្ញាយតិ.

បុរិសបុគ្គលោតិ សត្តោ. កាមញ្ច បុរិសោតិបិ វុត្តេ បុគ្គលោតិបិ វុត្តេ សត្តោយេវ វុត្តោ ហោតិ, អយំ បន សម្មុតិកថា នាម យោ យថា ជានាតិ, តស្ស តថា វុច្ចតិ. បដិសំវេទេតីតិ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បន្នំ ជានាតិ បដិសំវិទិតំ ករោតិ, អនុភវតិ វា. បុព្ពេកតហេតូតិ បុព្ពេកតការណា, បុព្ពេកតកម្មបច្ចយេនេវ បដិសំវេទេតីតិ អត្ថោ. ឥមិនា កម្មវេទនញ្ច កិរិយវេទនញ្ច បដិក្ខិបិត្វា ឯកំ វិបាកវេទនមេវ សម្បដិច្ឆន្តិ. យេ វា ឥមេ បិត្តសមុដ្ឋានា អាពាធា សេម្ហសមុដ្ឋានា វាតសមុដ្ឋានា សន្និបាតិកា ឧតុបរិណាមជា វិសមបរិហារជា ឱបក្កមិកា អាពាធា កម្មវិបាកជា អាពាធាតិ អដ្ឋ រោគា វុត្តា, តេសុ សត្ត បដិក្ខិបិត្វា ឯកំ វិបាកវេទនំយេវ សម្បដិច្ឆន្តិ. យេបិមេ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ អបរបរិយាយវេទនីយន្តិ តយោ កម្មរាសយោ វុត្តា, តេសុបិ ទ្វេ បដិពាហិត្វា ឯកំ អបរបរិយាយកម្មំយេវ សម្បដិច្ឆន្តិ. យេបិមេ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយោ វិបាកោ ឧបបជ្ជវេទនីយោ អបរបរិយាយវេទនីយោតិ តយោ វិបាករាសយោ វុត្តា, តេសុបិ ទ្វេ បដិពាហិត្វា ឯកំ អបរបរិយាយវិបាកមេវ សម្បដិច្ឆន្តិ. យេបិមេ កុសលចេតនា អកុសលចេតនា វិបាកចេតនា កិរិយចេតនាតិ ចត្តារោ ចេតនារាសយោ វុត្តា, តេសុបិ តយោ បដិពាហិត្វា ឯកំ វិបាកចេតនំយេវ សម្បដិច្ឆន្តិ.

ឥស្សរនិម្មានហេតូតិ ឥស្សរនិម្មានការណា, ឥស្សរេន និម្មិតត្តា បដិសំវេទេតីតិ អត្ថោ. អយំ ហិ តេសំ អធិប្បាយោ – ឥមា តិស្សោ វេទនា បច្ចុប្បន្នេ អត្តនា កតមូលកេន វា អាណត្តិមូលកេន វា បុព្ពេកតេន វា អហេតុអបច្ចយា វា បដិសំវេទិតុំ នាម ន សក្កា, ឥស្សរនិម្មានការណាយេវ បន ឥមា បដិសំវេទេតីតិ. ឯវំវាទិនោ បនេតេ ហេដ្ឋា វុត្តេសុ អដ្ឋសុ រោគេសុ ឯកម្បិ អសម្បដិច្ឆិត្វា សព្ពេ បដិពាហន្តិ, ហេដ្ឋា វុត្តេសុ ច តីសុ កម្មរាសីសុ តីសុ វិបាករាសីសុ ចតូសុ ចេតនារាសីសុ ឯកម្បិ អសម្បដិច្ឆិត្វា សព្ពេបិ បដិពាហន្តិ.

អហេតុអបច្ចយាតិ ហេតុញ្ច បច្ចយញ្ច វិនា, អការណេនេវ បដិសំវេទេតីតិ អត្ថោ. អយញ្ហិ នេសំ អធិប្បាយោ – ឥមា តិស្សោ វេទនា បច្ចុប្បន្នេ អត្តនា កតមូលកេន វា អាណត្តិមូលកេន វា បុព្ពេកតេន វា ឥស្សរនិម្មានហេតុនា វា បដិសំវេទិតុំ នាម ន សក្កា, អហេតុអបច្ចយាយេវ បន ឥមា បដិសំវេទេតីតិ. ឯវំវាទិនោ បនេតេ ហេដ្ឋា វុត្តេសុ រោគាទីសុ ឯកម្បិ អសម្បដិច្ឆិត្វា សព្ពំ បដិពាហន្តិ.

ឯវំ សត្ថា មាតិកំ និក្ខិបិត្វា ឥទានិ តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ តត្រ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ ឯវំ វទាមីតិ លទ្ធិបតិដ្ឋាបនត្ថំ ឯវំ វទាមីតិ ទស្សេតិ. លទ្ធិញ្ហិ អប្បតិដ្ឋាបេត្វា និគ្គយ្ហមានា លទ្ធិតោ លទ្ធិំ សង្កមន្តិ, ភោ គោតម, ន មយំ បុព្ពេកតវាទំ វទាមាតិអាទីនិ វទន្តិ. លទ្ធិយា បន បតិដ្ឋាបិតាយ សង្កមិតុំ អលភន្តា សុនិគ្គហិតា ហោន្តិ, ឥតិ នេសំ លទ្ធិបតិដ្ឋាបនត្ថំ ឯវំ វទាមីតិ អាហ. តេនហាយស្មន្តោតិ តេន ហិ អាយស្មន្តោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ – យទិ ឯតំ សច្ចំ, ឯវំ សន្តេ តេន តុម្ហាកំ វាទេន. បាណាតិបាតិនោ ភវិស្សន្តិ បុព្ពេកតហេតូតិ យេ កេចិ លោកេ បាណំ អតិបាតេន្តិ, សព្ពេ តេ បុព្ពេកតហេតុ បាណាតិបាតិនោ ភវិស្សន្តិ. កិំការណា? ន ហិ បាណាតិបាតកម្មំ អត្តនា កតមូលកេន ន អាណត្តិមូលកេន ន ឥស្សរនិម្មានហេតុនា ន អហេតុអបច្ចយា សក្កា បដិសំវេទេតុំ, បុព្ពេកតហេតុយេវ បដិសំវេទេតីតិ អយំ វោ លទ្ធិ. យថា ច បាណាតិបាតិនោ, ឯវំ បាណាតិបាតា វិរមន្តាបិ បុព្ពេកតហេតុយេវ វិរមិស្សន្តីតិ. ឥតិ ភគវា តេសំយេវ លទ្ធិំ គហេត្វា តេសំ និគ្គហំ អារោបេតិ. ឥមិនា នយេន អទិន្នាទាយិនោតិអាទីសុបិ យោជនា វេទិតព្ពា.

សារតោ បច្ចាគច្ឆតន្តិ សារភាវេន គណ្ហន្តានំ. ឆន្ទោតិ កត្តុកម្យតាឆន្ទោ. ឥទំ វា ករណីយំ ឥទំ វា អករណីយន្តិ ឯត្ថ អយំ អធិប្បាយោ – ឥទំ វា ករណីយន្តិ កត្តព្ពស្ស ករណត្ថាយ, ឥទំ វា អករណីយន្តិ អកត្តព្ពស្ស អករណត្ថាយ កត្តុកម្យតា វា បច្ចត្តបុរិសការោ វា ន ហោតិ. ឆន្ទវាយាមេសុ វា អសន្តេសុ ‘‘ឥទំ កត្តព្ព’’ន្តិបិ ‘‘ឥទំ ន កត្តព្ព’’ន្តិបិ ន ហោតិ. ឥតិ ករណីយាករណីយេ ខោ បន សច្ចតោ ថេតតោ អនុបលព្ភិយមានេតិ ឯវំ កត្តព្ពេ ច អកត្តព្ពេ ច ភូតតោ ថិរតោ អបញ្ញាយមានេ អលព្ភមានេ. យទិ ហិ កត្តព្ពំ កាតុំ អកត្តព្ពតោ ច វិរមិតុំ លភេយ្យ, ករណីយាករណីយំ សច្ចតោ ថេតតោ ឧបលព្ភេយ្យ. យស្មា បន ឧភយម្បិ តំ ឯស នុបលព្ភតិ, តស្មា តំ សច្ចតោ ថេតតោ ន ឧបលព្ភតិ, ឯវំ តស្មិំ ច អនុបលព្ភិយមានេតិ អត្ថោ. មុដ្ឋស្សតីនន្តិ នដ្ឋស្សតីនំ វិស្សដ្ឋស្សតីនំ. អនារក្ខានំ វិហរតន្តិ ឆសុ ទ្វារេសុ និរារក្ខានំ វិហរន្តានំ. ន ហោតិ បច្ចត្តំ សហធម្មិកោ សមណវាទោតិ ឯវំ ភូតានំ តុម្ហាកំ វា អញ្ញេសំ វា មយំ សមណាតិ បច្ចត្តំ សការណោ សមណវាទោ ន ហោតិ ន ឥជ្ឈតិ. សមណាបិ ហិ បុព្ពេកតការណាយេវ ហោន្តិ, អស្សមណាបិ បុព្ពេកតការណាយេវាតិ. សហធម្មិកោតិ សការណោ. និគ្គហោ ហោតីតិ មម និគ្គហោ ហោតិ, តេ បន និគ្គហិតា ហោន្តីតិ.

ឯវំ បុព្ពេកតវាទិនោ និគ្គហេត្វា ឥទានិ ឥស្សរនិម្មានវាទិនោ និគ្គហេតុំ តត្រ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ បុព្ពេកតវាទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ, តថា អហេតុកវាទេបិ.

ឯវំ ឥមេសំ តិត្ថាយតនានំ បរម្បិ គន្ត្វា អកិរិយាយ សណ្ឋហនភាវេន តុច្ឆភាវំ អនិយ្យានិកភាវំ, អសារភាវេន ថុសកោដ្ដនសទិសតំ អាបជ្ជនភាវេន អគ្គិសញ្ញាយ ធមមានខជ្ជុបនកសរិក្ខតំ តំទិដ្ឋិកានំ បុរិមស្សបិ មជ្ឈិមស្សបិ បច្ឆិមស្សបិ អត្ថទស្សនតាយ អភាវេន អន្ធវេណូបមតំ សទ្ទមត្តេនេវ តានិ គហេត្វា សារទិដ្ឋិកានំ បថវិយំ បតិតស្ស ពេលុវបក្កស្ស ទទ្ទភាយិតសទ្ទំ សុត្វា ‘‘បថវី សំវដ្ដមានា អាគច្ឆតី’’តិ សញ្ញាយ បលាយន្តេន សសកេន សរិក្ខភាវញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនា ទេសិតស្ស ធម្មស្ស សារភាវញ្ចេវ និយ្យានិកភាវញ្ច ទស្សេតុំ អយំ ខោ បន, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ អនិគ្គហិតោតិ អញ្ញេហិ អនិគ្គហិតោ និគ្គហេតុំ អសក្កុណេយ្យោ. អសំកិលិដ្ឋោតិ និក្កិលេសោ បរិសុទ្ធោ, ‘‘សំកិលិដ្ឋំ នំ ករិស្សាមា’’តិ បវត្តេហិបិ តថា កាតុំ អសក្កុណេយ្យោ. អនុបវជ្ជោតិ ឧបវាទវិនិមុត្តោ. អប្បដិកុដ្ឋោតិ ‘‘កិំ ឥមិនា ហរថ ន’’ន្តិ ឯវំ អប្បដិពាហិតោ, អនុបក្កុដ្ឋោ វា. វិញ្ញូហីតិ បណ្ឌិតេហិ. អបណ្ឌិតានញ្ហិ អជានិត្វា កថេន្តានំ វចនំ អប្បមាណំ. តស្មា វិញ្ញូហីតិ អាហ.

ឥទានិ តស្ស ធម្មស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ’’តិ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមា ឆ ធាតុយោ’’តិអាទិនា នយេន មាតិកំ និក្ខិបិត្វា យថាបដិបាដិយា វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ បុន ឥមា ឆ ធាតុយោតិអាទិមាហ. តត្ថ ធាតុយោតិ សភាវា. និជ្ជីវនិស្សត្តភាវប្បកាសកោ ហិ សភាវដ្ឋោ ធាត្វដ្ឋោ នាម. ផស្សាយតនានីតិ វិបាកផស្សានំ អាករដ្ឋេន អាយតនានិ. មនោបវិចារាតិ វិតក្កវិចារបាទេហិ អដ្ឋារសសុ ឋានេសុ មនស្ស ឧបវិចារា.

បថវីធាតូតិ បតិដ្ឋាធាតុ. អាបោធាតូតិ អាពន្ធនធាតុ. តេជោធាតូតិ បរិបាចនធាតុ. វាយោធាតូតិ វិត្ថម្ភនធាតុ. អាកាសធាតូតិ អសម្ផុដ្ឋធាតុ. វិញ្ញាណធាតូតិ វិជាននធាតុ. ឯវមិទំ ធាតុកម្មដ្ឋានំ អាគតំ. តំ ខោ បនេតំ សង្ខេបតោ អាគតដ្ឋានេ សង្ខេបតោបិ វិត្ថារតោបិ កថេតុំ វដ្ដតិ. វិត្ថារតោ អាគតដ្ឋានេ សង្ខេបតោ កថេតុំ ន វដ្ដតិ, វិត្ថារតោវ វដ្ដតិ. ឥមស្មិំ បន តិត្ថាយតនសុត្តេ ឥទំ សង្ខេបតោ ឆធាតុវសេន កម្មដ្ឋានំ អាគតំ. តំ ឧភយថាបិ កថេតុំ វដ្ដតិ.

សង្ខេបតោ ឆធាតុវសេន កម្មដ្ឋានំ បរិគ្គណ្ហន្តោបិ ឯវំ បរិគ្គណ្ហាតិ – បថវីធាតុ អាបោធាតុ តេជោធាតុ វាយោធាតូតិ ឥមានិ ចត្តារិ មហាភូតានិ, អាកាសធាតុ ឧបាទារូបំ. ឯកស្មិំ ច ឧបាទារូបេ ទិដ្ឋេ សេសានិ តេវីសតិ ទិដ្ឋានេវាតិ សល្លក្ខេតព្ពានិ. វិញ្ញាណធាតូតិ ចិត្តំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ ហោតិ, តេន សហជាតា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, ផស្សោ ច ចេតនា ច សង្ខារក្ខន្ធោតិ ឥមេ ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធា នាម. ចត្តារិ បន មហាភូតានិ ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទារូបំ រូបក្ខន្ធោ នាម. តត្ថ ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធា នាមំ, រូបក្ខន្ធោ រូបន្តិ នាមញ្ច រូបញ្ចាតិ ទ្វេយេវ ធម្មា ហោន្តិ, តតោ ឧទ្ធំ សត្តោ វា ជីវោ វា នត្ថីតិ ឯវំ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ សង្ខេបតោ ឆធាតុវសេន អរហត្តសម្បាបកំ កម្មដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ.

វិត្ថារតោ បរិគ្គណ្ហន្តោ បន ចត្តារិ មហាភូតានិ បរិគ្គណ្ហិត្វា អាកាសធាតុបរិគ្គហានុសារេន តេវីសតិ ឧបាទារូបានិ បរិគ្គណ្ហាតិ. អថ នេសំ បច្ចយំ ឧបបរិក្ខន្តោ បុន ចត្តារេវ មហាភូតានិ ទិស្វា តេសុ បថវីធាតុ វីសតិកោដ្ឋាសា, អាបោធាតុ ទ្វាទស, តេជោធាតុ ចត្តារោ, វាយោធាតុ ឆកោដ្ឋាសាតិ កោដ្ឋាសវសេន សមោធានេត្វា ទ្វាចត្តាលីស មហាភូតានិ ច វវត្ថបេត្វា តេសុ តេវីសតិ ឧបាទារូបានិ បក្ខិបិត្វា បញ្ចសដ្ឋិ រូបានិ វវត្ថបេតិ. តានិ ច វត្ថុរូបេន សទ្ធិំ ឆសដ្ឋិ ហោន្តីតិ ឆសដ្ឋិ រូបានិ បស្សតិ. វិញ្ញាណធាតុ បន លោកិយចិត្តវសេន ឯកាសីតិ ចិត្តានិ. តានិ សព្ពានិបិ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ នាម ហោតិ. តេហិ សហជាតា វេទនាទយោបិ តត្តកាយេវាតិ ឯកាសីតិ វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, ឯកាសីតិ សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, ឯកាសីតិ ចេតនា សង្ខារក្ខន្ធោតិ ឥមេ ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធា តេភូមកវសេន គយ្ហមានា ចតុវីសាធិកានិ តីណិ ធម្មសតានិ ហោន្តីតិ ឥតិ ឥមេ ច អរូបធម្មា ឆសដ្ឋិ ច រូបធម្មាតិ សព្ពេបិ សមោធានេត្វា នាមញ្ច រូបញ្ចាតិ ទ្វេវ ធម្មា ហោន្តិ, តតោ ឧទ្ធំ សត្តោ វា ជីវោ វា នត្ថីតិ នាមរូបវសេន បញ្ចក្ខន្ធេ វវត្ថបេត្វា តេសំ បច្ចយំ បរិយេសន្តោ អវិជ្ជាបច្ចយា តណ្ហាបច្ចយា កម្មបច្ចយា អាហារបច្ចយាតិ ឯវំ បច្ចយំ ទិស្វា ‘‘អតីតេបិ ឥមេហិ បច្ចយេហិ ឥទំ វដ្ដំ បវត្តិត្ថ, អនាគតេបិ ឯតេហិ បច្ចយេហិ បវត្តិស្សតិ, ឯតរហិបិ ឯតេហិយេវ បវត្តតី’’តិ តីសុ កាលេសុ កង្ខំ វិតរិត្វា អនុក្កមេន បដិបជ្ជមានោ អរហត្តំ បាបុណាតិ. ឯវំ វិត្ថារតោបិ ឆធាតុវសេន អរហត្តសម្បាបកំ កម្មដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ.

ចក្ខុ ផស្សាយតនន្តិ សុវណ្ណាទីនំ សុវណ្ណាទិអាករោ វិយ ទ្វេ ចក្ខុវិញ្ញាណានិ ទ្វេ សម្បដិច្ឆនានិ តីណិ សន្តីរណានីតិ ឥមេហិ សត្តហិ វិញ្ញាណេហិ សហជាតានំ សត្តន្នំ ផស្សានំ សមុដ្ឋានដ្ឋេន អាករោតិ អាយតនំ. សោតំ ផស្សាយតនន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. មនោ ផស្សាយតនន្តិ ឯត្ថ បន ទ្វាវីសតិ វិបាកផស្សា យោជេតព្ពា. ឥតិ ហិទំ ឆផស្សាយតនានំ វសេន កម្មដ្ឋានំ អាគតំ. តំ សង្ខេបតោបិ វិត្ថារតោបិ កថេតព្ពំ. សង្ខេបតោ តាវ – ឯត្ថ ហិ បុរិមានិ បញ្ច អាយតនានិ ឧបាទារូបំ, តេសុ ទិដ្ឋេសុ អវសេសំ ឧបាទារូបំ ទិដ្ឋមេវ ហោតិ. ឆដ្ឋំ អាយតនំ ចិត្តំ, តំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ ហោតិ, តេន សហជាតា វេទនាទយោ សេសា តយោ អរូបក្ខន្ធាតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ សង្ខេបតោ ច វិត្ថារតោ ច អរហត្តសម្បាបកំ កម្មដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ.

ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបំ បស្សិត្វា. សោមនស្សដ្ឋានិយន្តិ សោមនស្សស្ស ការណភូតំ. ឧបវិចរតីតិ តត្ថ មនំ ចារេន្តោ ឧបវិចរតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច ឥដ្ឋំ វា ហោតុ អនិដ្ឋំ វា, យំ រូបំ ទិស្វា សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សោមនស្សដ្ឋានិយំ នាម. យំ ទិស្វា ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ទោមនស្សដ្ឋានិយំ នាម. យំ ទិស្វា ឧបេក្ខា ឧប្បជ្ជតិ, តំ ឧបេក្ខាដ្ឋានិយំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. សទ្ទាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ ឥទំ សង្ខេបតោ កម្មដ្ឋានំ អាគតំ. តំ ខោ បនេតំ សង្ខេបតោ អាគតដ្ឋានេ សង្ខេបតោបិ វិត្ថារតោបិ កថេតុំ វដ្ដតិ. វិត្ថារតោ អាគតដ្ឋានេ សង្ខេបតោ កថេតុំ ន វដ្ដតិ. ឥមស្មិំ បន តិត្ថាយតនសុត្តេ ឥទំ សង្ខេបតោ អដ្ឋារសមនោបវិចារវសេន កម្មដ្ឋានំ អាគតំ. តំ សង្ខេបតោបិ វិត្ថារតោបិ កថេតុំ វដ្ដតិ.

តត្ថ សង្ខេបតោ តាវ – ចក្ខុ សោតំ ឃានំ ជិវ្ហា កាយោ, រូបំ សទ្ទោ គន្ធោ រសោតិ ឥមានិ នវ ឧបាទារូបានិ, តេសុ ទិដ្ឋេសុ សេសំ ឧបាទារូបំ ទិដ្ឋមេវ ហោតិ. ផោដ្ឋព្ពំ តីណិ មហាភូតានិ, តេហិ ទិដ្ឋេហិ ចតុត្ថំ ទិដ្ឋមេវ ហោតិ. មនោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, តេន សហជាតា វេទនាទយោ តយោ អរូបក្ខន្ធាតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ សង្ខេបតោ ច វិត្ថារតោ ច អរហត្តសម្បាបកំ កម្មដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ.

អរិយសច្ចានីតិ អរិយភាវករានិ, អរិយបដិវិទ្ធានិ វា សច្ចានិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេតំ បទំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៥២៩) បកាសិតំ. ឆន្នំ, ភិក្ខវេ, ធាតូនន្តិ ឥទំ កិមត្ថំ អារទ្ធំ? សុខាវពោធនត្ថំ. យស្ស ហិ តថាគតោ ទ្វាទសបទំ បច្ចយាវដ្ដំ កថេតុកាមោ ហោតិ, តស្ស គព្ភាវក្កន្តិ វដ្ដំ ទស្សេតិ. គព្ភាវក្កន្តិ វដ្ដស្មិំ ហិ ទស្សិតេ កថេតុម្បិ សុខំ ហោតិ បរំ អវពោធេ ឧតុម្បីតិ សុខាវពោធនត្ថំ ឥទមារទ្ធន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ឆន្នំ ធាតូនន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តានំយេវ បថវីធាតុអាទីនំ. ឧបាទាយាតិ បដិច្ច. ឯតេន បច្ចយមត្តំ ទស្សេតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘ឆធាតុបច្ចយា គព្ភស្សាវក្កន្តិ ហោតី’’តិ. កស្ស ឆន្នំ ធាតូនំ បច្ចយេន, កិំ មាតុ, ឧទាហុ បិតូតិ? ន មាតុ ន បិតុ, បដិសន្ធិគ្គណ្ហនកសត្តស្សេវ បន ឆន្នំ ធាតូនំ បច្ចយេន គព្ភស្សាវក្កន្តិ នាម ហោតិ. គព្ភោ ច នាមេស និរយគព្ភោ តិរច្ឆានយោនិគព្ភោ បេត្តិវិសយគព្ភោ មនុស្សគព្ភោ ទេវគព្ភោតិ នានប្បការោ ហោតិ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ មនុស្សគព្ភោ អធិប្បេតោ. អវក្កន្តិ ហោតីតិ ឱក្កន្តិ និព្ពត្តិ បាតុភាវោ ហោតិ, កថំ ហោតីតិ? តិណ្ណំ សន្និបាតេន. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘តិណ្ណំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សន្និបាតា គព្ភស្សាវក្កន្តិ ហោតិ. កតមេសំ តិណ្ណំ? ឥធ មាតាបិតរោ ច សន្និបតិតា ហោន្តិ, មាតា ច ន ឧតុនី ហោតិ, គន្ធព្ពោ ច ន បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតិ. នេវ តាវ គព្ភស្សាវក្កន្តិ ហោតិ. ឥធ មាតាបិតរោ ច សន្និបតិតា ហោន្តិ, មាតា ច ឧតុនី ហោតិ, គន្ធព្ពោ ច ន បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតិ, នេវ តាវ គព្ភស្សាវក្កន្តិ ហោតិ. យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតរោ ច សន្និបតិតា ហោន្តិ, មាតា ច ឧតុនី ហោតិ, គន្ធព្ពោ ច បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតិ. ឯវំ តិណ្ណំ សន្និបាតា គព្ភស្សាវក្កន្តិ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៨).

ឱក្កន្តិយា សតិ នាមរូបន្តិ ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ វុត្តដ្ឋានេ វត្ថុទសកំ កាយទសកំ ភាវទសកំ តយោ អរូបិនោ ខន្ធាតិ តេត្តិំស ធម្មា គហិតា, ឥមស្មិំ បន ‘‘ឱក្កន្តិយា សតិ នាមរូប’’ន្តិ វុត្តដ្ឋានេ វិញ្ញាណក្ខន្ធម្បិ បក្ខិបិត្វា គព្ភសេយ្យកានំ បដិសន្ធិក្ខណេ ចតុត្តិំស ធម្មា គហិតាតិ វេទិតព្ពា. នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិអាទីហិ យថេវ ឱក្កន្តិយា សតិ នាមរូបបាតុភាវោ ទស្សិតោ, ឯវំ នាមរូបេ សតិ សឡាយតនបាតុភាវោ, សឡាយតនេ សតិ ផស្សបាតុភាវោ, ផស្សេ សតិ វេទនាបាតុភាវោ ទស្សិតោ.

វេទិយមានស្សាតិ ឯត្ថ វេទនំ អនុភវន្តោបិ វេទិយមានោតិ វុច្ចតិ ជានន្តោបិ. ‘‘វេទិយាមហំ, ភន្តេ, វេទិយតីតិ មំ សង្ឃោ ធារេតូ’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២) ឯត្ថ ហិ អនុភវន្តោ វេទិយមានោ នាម, ‘‘សុខំ វេទនំ វេទិយមានោ សុខំ វេទនំ វេទិយាមីតិ បជានាតី’’តិ (ម. និ. ១.១១៣; ទី. និ. ២.៣៨០; វិភ. ៣៦៣) ឯត្ថ ជានន្តោ. ឥធាបិ ជានន្តោវ អធិប្បេតោ. ឥទំ ទុក្ខន្តិ បញ្ញបេមីតិ ឯវំ ជានន្តស្ស សត្តស្ស ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ ឯត្តកំ ទុក្ខំ, នត្ថិ ឥតោ ឧទ្ធំ ទុក្ខ’’ន្តិ បញ្ញបេមិ ពោធេមិ ជានាបេមិ. អយំ ទុក្ខសមុទយោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ ទុក្ខាទីសុ អយំ សន្និដ្ឋានកថា – ឋបេត្វា ហិ តណ្ហំ តេភូមកា បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខំ នាម, តស្សេវ បភាវិកា បុព្ពតណ្ហា ទុក្ខសមុទយោ នាម, តេសំ ទ្វិន្នម្បិ សច្ចានំ អនុប្បត្តិនិរោធោ ទុក្ខនិរោធោ នាម, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា នាម. ឥតិ ភគវា ឱក្កន្តិយា សតិ នាមរូបន្តិ កថេន្តោបិ វេទិយមានស្ស ជានមានស្សេវ កថេសិ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិ កថេន្តោបិ, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោតិ កថេន្តោបិ, ផស្សបច្ចយា វេទនាតិ កថេន្តោបិ, វេទិយមានស្ស ខោ បនាហំ, ភិក្ខវេ, ឥទំ ទុក្ខន្តិ បញ្ញបេមីតិ កថេន្តោបិ, អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ, អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ, អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ បញ្ញបេមីតិ កថេន្តោបិ វេទិយមានស្ស ជានមានស្សេវ កថេសិ.

ឥទានិ តានិ បដិបាដិយា ឋបិតានិ សច្ចានិ វិត្ថារេន្តោ កតមញ្ច, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តំ សព្ពំ សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៣៧) វិត្ថារិតមេវ. តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ ‘‘ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ យាយំ តណ្ហា បោនោព្ភវិកា’’តិ (ម. និ. ១.១៣៣; ទី. និ. ២.៤០០; វិភ. ២០៣) ឥមាយ តន្តិយា អាគតំ, ឥធ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ បច្ចយាការវសេន. តត្ថ ច ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ ‘‘យោ តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធោ’’តិ (ម. និ. ១.១៣៤; ទី. និ. ២.៤០១; វិភ. ២០៤) ឥមាយ តន្តិយា អាគតំ, ឥធ ‘‘អវិជ្ជាយត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា’’តិ បច្ចយាការនិរោធវសេន.

តត្ថ អសេសវិរាគនិរោធាតិ អសេសវិរាគេន ច អសេសនិរោធេន ច. ឧភយម្បេតំ អញ្ញមញ្ញវេវចនមេវ. សង្ខារនិរោធោតិ សង្ខារានំ អនុប្បត្តិនិរោធោ ហោតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមេហិ បន បទេហិ យំ អាគម្ម អវិជ្ជាទយោ និរុជ្ឈន្តិ, អត្ថតោ តំ និព្ពានំ ទីបិតំ ហោតិ. និព្ពានញ្ហិ អវិជ្ជានិរោធោតិបិ សង្ខារនិរោធោតិបិ ឯវំ តេសំ តេសំ ធម្មានំ និរោធនាមេន កថីយតិ. កេវលស្សាតិ សកលស្ស. ទុក្ខក្ខន្ធស្សាតិ វដ្ដទុក្ខរាសិស្ស. និរោធោ ហោតីតិ អប្បវត្តិ ហោតិ. តត្ថ យស្មា អវិជ្ជាទីនំ និរោធោ នាម ខីណាការោបិ វុច្ចតិ អរហត្តម្បិ និព្ពានម្បិ, តស្មា ឥធ ខីណាការទស្សនវសេន ទ្វាទសសុ ឋានេសុ អរហត្តំ, ទ្វាទសសុយេវ និព្ពានំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥទំ វុច្ចតីតិ ឯត្ថ និព្ពានមេវ សន្ធាយ ឥទន្តិ វុត្តំ. អដ្ឋង្គិកោតិ ន អដ្ឋហិ អង្គេហិ វិនិមុត្តោ អញ្ញោ មគ្គោ នាម អត្ថិ. យថា បន បញ្ចង្គិកំ តូរិយន្តិ វុត្តេ បញ្ចង្គមត្តមេវ តូរិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ, ឯវមិធាបិ អដ្ឋង្គិកមត្តមេវ មគ្គោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. អនិគ្គហិតោតិ ន និគ្គហិតោ. និគ្គណ្ហន្តោ ហិ ហាបេត្វា វា ទស្សេតិ វឌ្ឍេត្វា វា តំ បរិវត្តេត្វា វា. តត្ថ យស្មា ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ‘‘ន ឥមានិ ចត្តារិ, ទ្វេ វា តីណិ វា’’តិ ឯវំ ហាបេត្វាបិ ‘‘បញ្ច វា ឆ វា’’តិ ឯវំ វឌ្ឍេត្វាបិ ‘‘ន ឥមានិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, អញ្ញានេវ ចត្តារិ អរិយសច្ចានី’’តិ ទស្សេតុំ ន សក្កា. តស្មា អយំ ធម្មោ អនិគ្គហិតោ នាម. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

២. ភយសុត្តវណ្ណនា

៦៣. ទុតិយេ អមាតាបុត្តិកានីតិ មាតា ច បុត្តោ ច មាតាបុត្តំ, បរិត្តាតុំ សមត្ថភាវេន នត្ថិ ឯត្ថ មាតាបុត្តន្តិ អមាតាបុត្តិកានិ. យន្តិ យស្មិំ សមយេ. តត្ថ មាតាបិ បុត្តំ នប្បដិលភតីតិ តស្មិំ អគ្គិភយេ ឧប្បន្នេ មាតាបិ បុត្តំ បស្សិតុំ ន លភតិ, បុត្តោបិ មាតរំ បស្សិតុំ ន លភតីតិ អត្ថោ. ភយំ ហោតីតិ ចិត្តុត្រាសភយំ ហោតិ. អដវិសង្កោបោតិ អដវិយា សង្កោបោ. អដវីតិ ចេត្ថ អដវិវាសិនោ ចោរា វេទិតព្ពា. យទា ហិ តេ អដវិតោ ជនបទំ ឱតរិត្វា គាមនិគមរាជធានិយោ បហរិត្វា វិលុម្បន្តិ, តទា អដវិសង្កោបោ នាម ហោតិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ចក្កសមារូឡ្ហាតិ ឯត្ថ ឥរិយាបថចក្កម្បិ វដ្ដតិ យានចក្កម្បិ. ភយស្មិំ ហិ សម្បត្តេ យេសំ យានកានិ អត្ថិ, តេ អត្តនោ បរិក្ខារភណ្ឌំ តេសុ អារោបេត្វា បលាយន្តិ. យេសំ នត្ថិ, តេ កាជេន វា អាទាយ សីសេន វា ឧក្ខិបិត្វា បលាយន្តិយេវ. តេ ចក្កសមារូឡ្ហា នាម ហោន្តិ. បរិយាយន្តីតិ ឥតោ ចិតោ ច គច្ឆន្តិ. កទាចីតិ កិស្មិញ្ចិទេវ កាលេ. ករហចីតិ តស្សេវ វេវចនំ. មាតាបិ បុត្តំ បដិលភតីតិ អាគច្ឆន្តំ វា គច្ឆន្តំ វា ឯកស្មិំ ឋានេ និលីនំ វា បស្សិតុំ លភតិ. ឧទកវាហកោតិ នទីបូរោ. មាតាបិ បុត្តំ បដិលភតីតិ កុល្លេ វា ឧឡុម្បេ វា មត្តិកាភាជនេ វា ទារុក្ខណ្ឌេ វា លគ្គំ វុយ្ហមានំ បស្សិតុំ បដិលភតិ, សោត្ថិនា វា បុន ឧត្តរិត្វា គាមេ វា អរញ្ញេ វា ឋិតំ បស្សិតុំ លភតីតិ.

ឯវំ បរិយាយតោ អមាតាបុត្តិកានិ ភយានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ និប្បរិយាយេន ទស្សេន្តោ តីណិមានីតិអាទិមាហ. តត្ថ ជរាភយន្តិ ជរំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកភយំ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘ជរំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ភយំ ភយានកំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសោ ចេតសោ ឧត្រាសោ. ព្យាធិំ បដិច្ច, មរណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ភយំ ភយានកំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសោ ចេតសោ ឧត្រាសោ’’តិ (វិភ. ៩២១). សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

៣. វេនាគបុរសុត្តវណ្ណនា

៦៤. តតិយេ កោសលេសូតិ ឯវំនាមកេ ជនបទេ. ចារិកំ ចរមានោតិ អទ្ធានគមនំ គច្ឆន្តោ. ចារិកា ច នាមេសា ភគវតោ ទុវិធា ហោតិ តុរិតចារិកា ច អតុរិតចារិកា ចាតិ. តត្ថ ទូរេបិ ពោធនេយ្យបុគ្គលំ ទិស្វា តស្ស ពោធនត្ថាយ សហសា គមនំ តុរិតចារិកា នាម. សា មហាកស្សបបច្ចុគ្គមនាទីសុ ទដ្ឋព្ពា. យំ បន គាមនិគមបដិបាដិយា ទេវសិកំ យោជនអទ្ធយោជនវសេន បិណ្ឌបាតចរិយាទីហិ លោកំ អនុគ្គណ្ហន្តស្ស គមនំ, អយំ អតុរិតចារិកា នាម. ឥមំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘ចារិកំ ចរមានោ’’តិ. វិត្ថារេន បន ចារិកាកថា សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ អម្ពដ្ឋសុត្តវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៥៤) វុត្តា. ព្រាហ្មណគាមោតិ ព្រាហ្មណានំ សមោសរណគាមោបិ ព្រាហ្មណគាមោតិ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណានំ ភោគគាមោបិ. ឥធ សមោសរណគាមោ ព្រាហ្មណវសនគាមោតិ អធិប្បេតោ. តទវសរីតិ តត្ថ អវសរិ, សម្បត្តោតិ អត្ថោ. វិហារោ បនេត្ថ អនិយាមិតោ. តស្មា តស្ស អវិទូរេ ពុទ្ធានំ អនុច្ឆវិកោ ឯកោ វនសណ្ឌោ អត្ថិ, សត្ថា តំ វនសណ្ឌំ គតោតិ វេទិតព្ពោ.

អស្សោសុន្តិ សុណិំសុ ឧបលភិំសុ, សោតទ្វារសម្បត្តវចននិគ្ឃោសានុសារេន ជានិំសុ. ខោតិ អវធារណត្ថេ, បទបូរណមត្តេ វា និបាតោ. តត្ថ អវធារណត្ថេន ‘‘អស្សោសុំ ឯវ, ន តេសំ កោចិ សវនន្តរាយោ អហោសី’’តិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. បទបូរណេន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាមត្តមេវ.

ឥទានិ យមត្ថំ អស្សោសុំ, តំ បកាសេតុំ សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សមិតបាបត្តា សមណោតិ វេទិតព្ពោ. ខលូតិ អនុស្សវត្ថេ និបាតោ. ភោតិ តេសំ អញ្ញមញ្ញំ អាលបនមត្តំ. គោតមោតិ ភគវតោ គោត្តវសេន បរិទីបនំ, តស្មា ‘‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ’’តិ ឯត្ថ សមណោ កិរ, ភោ, គោតមគោត្តោតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សក្យបុត្តោតិ ឥទំ បន ភគវតោ ឧច្ចាកុលបរិទីបនំ. សក្យកុលា បព្ពជិតោតិ សទ្ធាបព្ពជិតភាវបរិទីបនំ, កេនចិ បារិជុញ្ញេន អនភិភូតោ អបរិក្ខីណំយេវ តំ កុលំ បហាយ សទ្ធាយ បព្ពជិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. តំ ខោ បនាតិ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ ឧបយោគវចនំ, តស្ស ខោ បន ភោតោ គោតមស្សាតិ អត្ថោ. កល្យាណោតិ កល្យាណគុណសមន្នាគតោ, សេដ្ឋោតិ វុត្តំ ហោតិ. កិត្តិសទ្ទោតិ កិត្តិយេវ, ថុតិឃោសោ វា. អព្ភុគ្គតោតិ សទេវកំ លោកំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឧគ្គតោ. កិន្តិ? ឥតិបិ សោ ភគវា…បេ… ពុទ្ធោ ភគវាតិ. តត្រាយំ បទសម្ពន្ធោ – សោ ភគវា ឥតិបិ អរហំ, ឥតិបិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ…បេ… ឥតិបិ ភគវាតិ. ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្ថ ‘‘អារកត្តា, អរីនំ អរានញ្ច ហតត្តា, បច្ចយាទីនំ អរហត្តា, បាបករណេ រហាភាវាតិ ឥមេហិ ការណេហិ សោ ភគវា អរហន្តិ វេទិតព្ពោ’’តិអាទិនា នយេន មាតិកំ និក្ខិបិត្វា សព្ពានេវ ឯតានិ បទានិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៥-១២៧) ពុទ្ធានុស្សតិនិទ្ទេសេ វិត្ថារិតានីតិ តតោ នេសំ វិត្ថារោ គហេតព្ពោ.

សោ ឥមំ លោកន្តិ សោ ភវំ គោតមោ ឥមំ លោកំ, ឥទានិ វត្តព្ពំ និទស្សេតិ. សទេវកន្តិ សហ ទេវេហិ សទេវកំ. ឯវំ សហ មារេន សមារកំ. សហ ព្រហ្មុនា សព្រហ្មកំ. សហ សមណព្រាហ្មណេហិ សស្សមណព្រាហ្មណិំ. បជាតត្តា បជា, តំ បជំ. សហ ទេវមនុស្សេហិ សទេវមនុស្សំ. តត្ថ សទេវកវចនេន បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណំ វេទិតព្ពំ, សមារកវចនេន ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណំ, សព្រហ្មកវចនេន ព្រហ្មកាយិកាទិព្រហ្មគ្គហណំ, សស្សមណព្រាហ្មណិវចនេន សាសនស្ស បច្ចត្ថិកបច្ចាមិត្តសមណព្រាហ្មណគ្គហណំ, សមិតបាបពាហិតបាបសមណព្រាហ្មណគ្គហណញ្ច, បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណំ, សទេវមនុស្សវចនេន សម្មុតិទេវអវសេសមនុស្សគ្គហណំ. ឯវមេត្ថ តីហិ បទេហិ ឱកាសលោកេន សទ្ធិំ សត្តលោកោ, ទ្វីហិ បជាវសេន សត្តលោកោវ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

អបរោ នយោ – សទេវកគ្គហណេន អរូបាវចរលោកោ គហិតោ, សមារកគ្គហណេន ឆកាមាវចរទេវលោកោ, សព្រហ្មកគ្គហណេន រូបីព្រហ្មលោកោ, សស្សមណព្រាហ្មណាទិគ្គហណេន ចតុបរិសវសេន, សម្មុតិទេវេហិ វា សហ មនុស្សលោកោ, អវសេសសព្ពសត្តលោកោ វា. បោរាណា បនាហុ – សទេវកន្តិ ទេវតាហិ សទ្ធិំ អវសេសលោកំ. សមារកន្តិ មារេន សទ្ធិំ អវសេសលោកំ. សព្រហ្មកន្តិ ព្រហ្មេហិ សទ្ធិំ អវសេសលោកំ. ឯវំ សព្ពេបិ តិភវូបគេ សត្តេ តីហាការេហិ តីសុ បទេសុ បក្ខិបិត្វា បុន ទ្វីហិ បទេហិ បរិយាទាតុំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជំ សទេវមនុស្សន្តិ វុត្តំ. ឯវំ បញ្ចហិ បទេហិ តេន តេនាការេន តេធាតុកមេវ បរិយាទិន្នន្តិ.

សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតីតិ សយន្តិ សាមំ, អបរនេយ្យោ ហុត្វា. អភិញ្ញាតិ អភិញ្ញាយ, អធិកេន ញាណេន ញត្វាតិ អត្ថោ. សច្ឆិកត្វាតិ បច្ចក្ខំ កត្វា, ឯតេន អនុមានាទិបដិក្ខេបោ កតោ. បវេទេតីតិ ពោធេតិ ញាបេតិ បកាសេតិ.

សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ…បេ… បរិយោសានកល្យាណន្តិ សោ ភគវា សត្តេសុ ការុញ្ញតំ បដិច្ច ហិត្វាបិ អនុត្តរំ វិវេកសុខំ ធម្មំ ទេសេតិ. តញ្ច ខោ អប្បំ វា ពហុំ វា ទេសេន្តោ អាទិកល្យាណាទិប្បការមេវ ទេសេតិ, អាទិម្ហិបិ កល្យាណំ ភទ្ទកំ អនវជ្ជមេវ កត្វា ទេសេតិ, មជ្ឈេបិ, បរិយោសានេបិ កល្យាណំ ភទ្ទកំ អនវជ្ជមេវ កត្វា ទេសេតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្ថ អត្ថិ ទេសនាយ អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ, អត្ថិ សាសនស្ស. ទេសនាយ តាវ ចតុប្បទិកាយបិ គាថាយ បឋមបាទោ អាទិ នាម, តតោ ទ្វេ មជ្ឈំ នាម, អន្តេ ឯកោ បរិយោសានំ នាម. ឯកានុសន្ធិកស្ស សុត្តស្ស និទានំ អាទិ, ឥទមវោចាតិ បរិយោសានំ, ឧភិន្នំ អន្តរា មជ្ឈំ. អនេកានុសន្ធិកស្ស សុត្តស្ស បឋមានុសន្ធិ អាទិ, អន្តេ អនុសន្ធិ បរិយោសានំ, មជ្ឈេ ឯកោ វា ទ្វេ វា ពហូ វា មជ្ឈមេវ.

សាសនស្ស សីលសមាធិវិបស្សនា អាទិ នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ, សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៦៩). ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, មជ្ឈិមា បដិបទា តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា’’តិ ឯវំ វុត្តោ បន អរិយមគ្គោ មជ្ឈំ នាម. ផលញ្ចេវ និព្ពានញ្ច បរិយោសានំ នាម. ‘‘តស្មាតិហ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, ព្រហ្មចរិយំ ឯតំបារំ ឯតំបរិយោសាន’’ន្តិ ឯត្ថ ផលំ បរិយោសនន្តិ វុត្តំ. ‘‘និព្ពានោគធញ្ហិ, អាវុសោ វិសាខ, ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ និព្ពានបរាយណំ និព្ពានបរិយោសាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.៤៦៦) ឯត្ថ និព្ពានំ បរិយោសានន្តិ វុត្តំ. ឥធ បន ទេសនាយ អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ អធិប្បេតំ. ភគវា ហិ ធម្មំ ទេសេន្តោ អាទិម្ហិ សីលំ ទស្សេត្វា មជ្ឈេ មគ្គំ បរិយោសានេ និព្ពានំ ទស្សេតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណ’’ន្តិ. តស្មា អញ្ញោបិ ធម្មកថិកោ ធម្មំ កថេន្តោ –

‘‘អាទិម្ហិ សីលំ ទស្សេយ្យ, មជ្ឈេ មគ្គំ វិភាវយេ;

បរិយោសានម្ហិ និព្ពានំ, ឯសា កថិកសណ្ឋិតី’’តិ.

សាត្ថំ សព្យញ្ជនន្តិ យស្ស ហិ យាគុភត្តឥត្ថិបុរិសាទិវណ្ណនានិស្សិតា ទេសនា ហោតិ, ន សោ សាត្ថំ ទេសេតិ. ភគវា បន តថារូបំ ទេសនំ បហាយ ចតុសតិបដ្ឋានាទិនិស្សិតំ ទេសនំ ទេសេតិ. តស្មា ‘‘សាត្ថំ ទេសេតី’’តិ វុច្ចតិ. យស្ស បន ទេសនា ឯកព្យញ្ជនាទិយុត្តា វា សព្ពនិរោដ្ឋព្យញ្ជនា វា សព្ពវិស្សដ្ឋព្យញ្ជនា វា សព្ពនិគ្គហិតព្យញ្ជនា វា, តស្ស ទមិឡកិរាតយវនាទិមិលក្ខានំ ភាសា វិយ ព្យញ្ជនបារិបូរិយា អភាវតោ អព្យញ្ជនា នាម ទេសនា ហោតិ. ភគវា បន –

‘‘សិថិលំ ធនិតញ្ច ទីឃរស្សំ, លហុកំ គរុកញ្ច និគ្គហីតំ;

សម្ពន្ធំ វវត្ថិតំ វិមុត្តំ, ទសធា ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា បភេទោ’’តិ. –

ឯវំ វុត្តំ ទសវិធំ ព្យញ្ជនំ អមក្ខេត្វា បរិបុណ្ណព្យញ្ជនមេវ កត្វា ធម្មំ ទេសេតិ. តស្មា ‘‘សព្យញ្ជនំ កត្វា ទេសេតី’’តិ វុច្ចតិ. កេវលបរិបុណ្ណន្តិ ឯត្ថ កេវលន្តិ សកលាធិវចនំ. បរិបុណ្ណន្តិ អនូនាធិកវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សកលបរិបុណ្ណមេវ ទេសេតិ, ឯកទេសនាបិ អបរិបុណ្ណា នត្ថីតិ. បរិសុទ្ធន្តិ និរុបក្កិលេសំ. យោ ហិ ‘‘ឥមំ ធម្មទេសនំ និស្សាយ លាភំ វា សក្ការំ វា លភិស្សាមី’’តិ ទេសេតិ, តស្ស អបរិសុទ្ធា ទេសនា នាម ហោតិ. ភគវា បន លោកាមិសនិរបេក្ខោ ហិតផរណេនេវ មេត្តាភាវនាយ មុទុហទយោ ឧល្លុម្បនសភាវសណ្ឋិតេន ចិត្តេន ទេសេតិ. តស្មា បរិសុទ្ធំ ទេសេតីតិ វុច្ចតិ. ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតីតិ ឯត្ថ ព្រហ្មចរិយន្តិ សិក្ខត្តយសង្គហិតំ សកលំ សាសនំ. តស្មា ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតីតិ សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ…បេ… បរិសុទ្ធំ, ឯវំ ទេសេន្តោ ច សិក្ខត្តយសង្គហិតំ សកលសាសនព្រហ្មចរិយំ បកាសេតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ព្រហ្មចរិយន្តិ សេដ្ឋដ្ឋេន ព្រហ្មភូតំ ចរិយំ, ព្រហ្មភូតានំ វា ពុទ្ធាទីនំ ចរិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

សាធុ ខោ បនាតិ សុន្ទរំ ខោ បន, អត្ថាវហំ សុខាវហន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តថារូបានំ អរហតន្តិ យថារូបោ សោ ភវំ គោតមោ, ឯវរូបានំ អនេកេហិបិ កប្បកោដិសតសហស្សេហិ ទុល្លភទស្សនានំ ព្យាមប្បភាបរិក្ខិត្តេហិ អសីតិអនុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតេហិ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណវរេហិ សមាកិណ្ណមនោរមសរីរានំ អនប្បកទស្សនានំ អតិមធុរធម្មនិគ្ឃោសានំ យថាភូតគុណាធិគមេន លោកេ អរហន្តោតិ លទ្ធសទ្ទានំ អរហតំ. ទស្សនំ ហោតីតិ បសាទសោម្មានិ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា ទស្សនមត្តម្បិ សាធុ ហោតិ. សចេ បន អដ្ឋង្គសមន្នាគតេន ព្រហ្មស្សរេន ធម្មំ ទេសេន្តស្ស ឯកបទម្បិ សោតុំ លភិស្សាម, សាធុតរំយេវ ភវិស្សតីតិ ឯវំ អជ្ឈាសយំ កត្វា. យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសូតិ សព្ពកិច្ចានិ បហាយ តុដ្ឋមានសា អគមំសុ. អញ្ជលិំ បណាមេត្វាតិ ឯតេ ឧភតោបក្ខិកា, តេ ឯវំ ចិន្តេសុំ – ‘‘សចេ នោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ចោទេស្សន្តិ ‘កស្មា តុម្ហេ សមណំ គោតមំ វន្ទិត្ថា’តិ, តេសំ ‘កិំ អញ្ជលិករណមត្តេនាបិ វន្ទិតំ ហោតី’តិ វក្ខាម. សចេ នោ សម្មាទិដ្ឋិកា ចោទេស្សន្តិ ‘កស្មា ភគវន្តំ ន វន្ទិត្ថា’តិ, ‘កិំ សីសេន ភូមិំ បហរន្តេនេវ វន្ទិតំ ហោតិ. ននុ អញ្ជលិកម្មម្បិ វន្ទនា ឯវា’តិ វក្ខាមា’’តិ.

នាមគោត្តន្តិ, ‘‘ភោ គោតម, អហំ អសុកស្ស បុត្តោ ទត្តោ នាម មិត្តោ នាម ឥធាគតោ’’តិ វទន្តា នាមំ សាវេន្តិ នាម. ‘‘ភោ គោតម, អហំ វាសេដ្ឋោ នាម កច្ចានោ នាម ឥធាគតោ’’តិ វទន្តា គោត្តំ សាវេន្តិ នាម. ឯតេ កិរ ទលិទ្ទា ជិណ្ណកុលបុត្តា ‘‘បរិសមជ្ឈេ នាមគោត្តវសេន បាកដា ភវិស្សាមា’’តិ ឯវំ អកំសុ. យេ បន តុណ្ហីភូតា និសីទិំសុ, តេ កេរាដិកា ចេវ អន្ធពាលា ច. តត្ថ កេរាដិកា ‘‘ឯកំ ទ្វេ កថាសល្លាបេ ករោន្តេ វិស្សាសិកោ ហោតិ, អថ វិស្សាសេ សតិ ឯកំ ទ្វេ ភិក្ខា អទាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ តតោ អត្តានំ មោចេន្តា តុណ្ហីភូតា និសីទន្តិ. អន្ធពាលា អញ្ញាណតាយេវ អវក្ខិត្តមត្តិកាបិណ្ឌា វិយ យត្ថ កត្ថចិ តុណ្ហីភូតា និសីទន្តិ.

វេនាគបុរិកោតិ វេនាគបុរវាសី. ឯតទវោចាតិ បាទន្តតោ បដ្ឋាយ យាវ កេសគ្គា តថាគតស្ស សរីរំ ឱលោកេន្តោ អសីតិអនុព្យញ្ជនសមុជ្ជលេហិ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណេហិ បដិមណ្ឌិតំ សរីរា និក្ខមិត្វា សមន្តតោ អសីតិហត្ថប្បទេសំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឋិតាហិ ឆព្ពណ្ណាហិ ឃនពុទ្ធរំសីហិ សម្បរិវារិតំ តថាគតស្ស សរីរំ ទិស្វា សញ្ជាតវិម្ហយោ វណ្ណំ ភណន្តោ ឯតំ ‘‘អច្ឆរិយំ, ភោ គោតមា’’តិអាទិវចនំ អវោច.

តត្ថ យាវញ្ចិទន្តិ អធិមត្តប្បមាណបរិច្ឆេទវចនមេតំ. តស្ស វិប្បសន្នបទេន សទ្ធិំ សម្ពន្ធោ. យាវញ្ច វិប្បសន្នានិ អធិមត្តវិប្បសន្នានីតិ អត្ថោ. ឥន្ទ្រិយានីតិ ចក្ខាទីនិ ឆ ឥន្ទ្រិយានិ. តស្ស ហិ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ បតិដ្ឋិតោកាសស្ស វិប្បសន្នតំ ទិស្វា តេសំ វិប្បសន្នតា បាកដា អហោសិ. យស្មា បន សា មនេ វិប្បសន្នេយេវ ហោតិ, អវិប្បសន្នចិត្តានញ្ហិ ឥន្ទ្រិយប្បសាទោ នាម នត្ថិ, តស្មាស្ស មនិន្ទ្រិយប្បសាទោបិ បាកដោ អហោសិ. តំ ឯស វិប្បសន្នតំ គហេត្វា ‘‘វិប្បសន្នានិ ឥន្ទ្រិយានី’’តិ អាហ. បរិសុទ្ធោតិ និម្មលោ. បរិយោទាតោតិ បភស្សរោ. សារទំ ពទរបណ្ឌុន្តិ សរទកាលេ ជាតំ នាតិសុបរិបក្កំ ពទរំ. តញ្ហិ បរិសុទ្ធញ្ចេវ ហោតិ បរិយោទាតញ្ច. តាលបក្កន្តិ សុបរិបក្កតាលផលំ. សម្បតិ ពន្ធនា បមុត្តន្តិ តំខណញ្ញេវ ពន្ធនា បមុត្តំ. តស្ស ហិ ពន្ធនមូលំ អបនេត្វា បរមុខំ កត្វា ផលកេ ឋបិតស្ស ចតុរង្គុលមត្តំ ឋានំ ឱលោកេន្តានំ បរិសុទ្ធំ បរិយោទាតំ ហុត្វា ខាយតិ. តំ សន្ធាយេវមាហ. នេក្ខំ ជម្ពោនទន្តិ សុរត្តវណ្ណស្ស ជម្ពោនទសុវណ្ណស្ស ឃដិកា. ទក្ខកម្មារបុត្តសុបរិកម្មកតន្តិ ទក្ខេន សុវណ្ណការបុត្តេន សុដ្ឋុ កតបរិកម្មំ. ឧក្កាមុខេ សុកុសលសម្បហដ្ឋន្តិ សុវណ្ណការឧទ្ធនេ បចិត្វា សុកុសលេន សុវណ្ណការេន ឃដ្ដនបរិមជ្ជនហំសនេន សុដ្ឋុ បហដ្ឋំ សុបរិមទ្ទិតន្តិ អត្ថោ. បណ្ឌុកម្ពលេ និក្ខិត្តន្តិ អគ្គិនា បចិត្វា ទីបិទាឋាយ ឃំសិត្វា គេរុកបរិកម្មំ កត្វា រត្តកម្ពលេ ឋបិតំ. ភាសតេតិ សញ្ជាតឱភាសតាយ ភាសតេ. តបតេតិ អន្ធការវិទ្ធំសនតាយ តបតេ. វិរោចតីតិ វិជ្ជោតមានំ ហុត្វា វិរោចតិ, សោភតីតិ អត្ថោ.

ឧច្ចាសយនមហាសយនានីតិ ឯត្ថ អតិក្កន្តប្បមាណំ ឧច្ចាសយនំ នាម, អាយតវិត្ថតំ អកប្បិយភណ្ឌំ មហាសយនំ នាម. ឥទានិ តានិ ទស្សេន្តោ សេយ្យថិទំ, អាសន្ទីតិអាទិមាហ. តត្ថ អាសន្ទីតិ អតិក្កន្តប្បមាណំ អាសនំ. បល្លង្កោតិ បាទេសុ វាឡរូបានិ ឋបេត្វា កតោ. គោនកោតិ ទីឃលោមកោ មហាកោជវោ. ចតុរង្គុលាធិកានិ កិរ តស្ស លោមានិ. ចិត្តកោតិ វានចិត្តំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. បដិកាតិ ឧណ្ណាមយោ សេតត្ថរកោ. បដលិកាតិ ឃនបុប្ផោ ឧណ្ណាមយត្ថរកោ, យោ អាមលកបដ្ដោតិបិ វុច្ចតិ. តូលិកាតិ តិណ្ណំ តូលានំ អញ្ញតរបុណ្ណា តូលិកា. វិកតិកាតិ សីហព្យគ្ឃាទិរូបវិចិត្រោ ឧណ្ណាមយត្ថរកោ. ឧទ្ទលោមីតិ ឧភតោទសំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. កេចិ ឯកតោ ឧគ្គតបុប្ផន្តិ វទន្តិ. ឯកន្តលោមីតិ ឯកតោទសំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. កេចិ ឧភតោ ឧគ្គតបុប្ផន្តិ វទន្តិ. កដ្ដិស្សន្តិ រតនបរិសិព្ពិតំ កោសេយ្យកដ្ដិស្សមយំ បច្ចត្ថរណំ. កោសេយ្យន្តិ រតនបរិសិព្ពិតមេវ កោសិយសុត្តមយំ បច្ចត្ថរណំ. កុត្តកន្តិ សោឡសន្នំ នាដកិត្ថីនំ ឋត្វា នច្ចនយោគ្គំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. ហត្ថត្ថរាទយោ ហត្ថិបិដ្ឋាទីសុ អត្ថរណកអត្ថរកា ចេវ ហត្ថិរូបាទីនិ ទស្សេត្វា កតអត្ថរកា ច. អជិនប្បវេណីតិ អជិនចម្មេហិ មញ្ចប្បមាណេន សិព្ពិត្វា កតប្បវេណី. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ.

និកាមលាភីតិ អតិកាមលាភី ឥច្ឆិតិច្ឆិតលាភី. អកិច្ឆលាភីតិ អទុក្ខលាភី. អកសិរលាភីតិ វិបុលលាភី មហន្តលាភី, ឧឡារុឡារានេវ លភតិ មញ្ញេតិ សន្ធាយ វទតិ. អយំ កិរ ព្រាហ្មណោ សយនគរុកោ, សោ ភគវតោ វិប្បសន្និន្ទ្រិយាទិតំ ទិស្វា ‘‘អទ្ធា ឯស ឯវរូបេសុ ឧច្ចាសយនមហាសយនេសុ និសីទតិ ចេវ និបជ្ជតិ ច. តេនស្ស វិប្បសន្នានិ ឥន្ទ្រិយានិ, បរិសុទ្ធោ ឆវិវណ្ណោ បរិយោទាតោ’’តិ មញ្ញមានោ ឥមំ សេនាសនវណ្ណំ កថេសិ.

លទ្ធា ច បន ន កប្បន្តីតិ ឯត្ថ កិញ្ចិ កិញ្ចិ កប្បតិ. សុទ្ធកោសេយ្យញ្ហិ មញ្ចេបិ អត្ថរិតុំ វដ្ដតិ, គោនកាទយោ ច ភូមត្ថរណបរិភោគេន, អាសន្ទិយា បាទេ ឆិន្ទិត្វា, បល្លង្កស្ស វាឡេ ភិន្ទិត្វា, តូលិកំ វិជដេត្វា ‘‘ពិម្ពោហនញ្ច កាតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៩៧) វចនតោ ឥមានិបិ ឯកេន វិធានេន កប្បន្តិ. អកប្បិយំ បន ឧបាទាយ សព្ពានេវ ន កប្បន្តីតិ វុត្តានិ.

វនន្តញ្ញេវ បវិសាមីតិ អរញ្ញំយេវ បវិសាមិ. យទេវាតិ យានិយេវ. បល្លង្កំ អាភុជិត្វាតិ សមន្តតោ ឩរុពទ្ធាសនំ ពន្ធិត្វា. ឧជុំ កាយំ បណិធាយាតិ អដ្ឋារស បិដ្ឋិកណ្ដកេ កោដិយា កោដិំ បដិបាទេន្តោ ឧជុំ កាយំ ឋបេត្វា. បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ កម្មដ្ឋានាភិមុខំ សតិំ ឋបេត្វា, បរិគ្គហិតនិយ្យានំ វា កត្វាតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘បរីតិ បរិគ្គហដ្ឋោ. មុខន្តិ និយ្យានដ្ឋោ. សតីតិ ឧបដ្ឋានដ្ឋោ. តេន វុច្ចតិ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ (បដិ. ម. ១.១៦៤). ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បដិលភិត្វា បច្ចក្ខំ កត្វា វិហរាមិ. ឯវំភូតោតិ ឯវំ បឋមជ្ឈានាទីសុ អញ្ញតរសមង្គី ហុត្វា. ទិព្ពោ មេ ឯសោ តស្មិំ សមយេ ចង្កមោ ហោតីតិ ចត្តារិ ហិ រូបជ្ឈានានិ សមាបជ្ជិត្វា ចង្កមន្តស្ស ចង្កមោ ទិព្ពចង្កមោ នាម ហោតិ, សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ចង្កមន្តស្សាបិ ចង្កមោ ទិព្ពចង្កមោយេវ. ឋានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តថា ឥតរេសុ ទ្វីសុ វិហារេសុ.

សោ ឯវំ បជានាមិ ‘‘រាគោ មេ បហីនោ’’តិ មហាពោធិបល្លង្កេ អរហត្តមគ្គេន បហីនរាគមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘សោ ឯវំ បជានាមិ រាគោ មេ បហីនោ’’តិ អាហ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមិនា បន កិំ កថិតំ ហោតីតិ? បច្ចវេក្ខណា កថិតា, បច្ចវេក្ខណាយ ផលសមាបត្តិ កថិតា. ផលសមាបត្តិញ្ហិ សមាបន្នស្សបិ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្សាបិ ចង្កមាទយោ អរិយចង្កមាទយោ ហោន្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

៤. សរភសុត្តវណ្ណនា

៦៥. ចតុត្ថេ រាជគហេតិ ឯវំនាមកេ នគរេ. គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេតិ គិជ្ឈសទិសានិស្ស កូដានិ, គិជ្ឈា វា តស្ស កូដេសុ វសន្តីតិ គិជ្ឈកូដោ, តស្មិំ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ. ឯតេនស្ស រាជគហំ គោចរគាមំ កត្វា វិហរន្តស្ស វសនដ្ឋានំ ទស្សិតំ. គិជ្ឈកូដស្មិញ្ហិ តថាគតំ ឧទ្ទិស្ស វិហារោ ការិតោ, គិជ្ឈកូដវិហារោត្វេវស្ស នាមំ. តត្ថាយំ តស្មិំ សមយេ វិហរតីតិ. សរភោ នាម បរិព្ពាជកោ អចិរបក្កន្តោ ហោតីតិ សរភោតិ ឯវំនាមកោ បរិព្ពាជកោ ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វា នចិរស្សេវ បក្កន្តោ ហោតិ, អធុនា វិព្ភន្តោតិ អត្ថោ. សម្មាសម្ពុទ្ធេ ហិ លោកេ ឧប្បន្នេ តិត្ថិយា នដ្ឋលាភសក្ការា អហេសុំ, តិណ្ណំ រតនានំ មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ. យថាហ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សក្កតោ ហោតិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. អញ្ញតិត្ថិយា បន បរិព្ពាជកា អសក្កតា ហោន្តិ អគរុកតា អមានិតា អបូជិតា ន លាភិនោ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ (ឧទា.១៤; សំ.និ.១.២.៧០).

តេ ឯវំ បរិហីនលាភសក្ការា បញ្ចសតមត្តា ឯកស្មិំ បរិព្ពាជការាមេ សន្និបតិត្វា សម្មន្តយិំសុ – ‘‘ភោ, មយំ សមណស្ស គោតមស្ស ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ហតលាភសក្ការា ជាតា, សមណស្ស គោតមស្ស សាវកានញ្ចស្ស ឯកំ អវណ្ណំ ឧបធារេថ, អវណ្ណំ បត្ថរិត្វា ឯតស្ស សាសនំ គរហិត្វា អម្ហាកំ លាភសក្ការំ ឧប្បាទេស្សាមា’’តិ. តេ វជ្ជំ ឱលោកេន្តា – ‘‘តីសុ ទ្វារេសុ អាជីវេ ចាតិ ចតូសុបិ ឋានេសុ សមណស្ស គោតមស្ស វជ្ជំ បស្សិតុំ ន សក្កា, ឥមានិ ចត្តារិ ឋានានិ មុញ្ចិត្វា អញ្ញត្ថ ឱលោកេថា’’តិ អាហំសុ. អថ នេសំ អន្តរេ ឯកោ ឯវមាហ – ‘‘អហំ អញ្ញំ ន បស្សាមិ, ឥមេ អន្វឌ្ឍមាសំ សន្និបតិត្វា ទ្វារវាតបានានិ បិធាយ សាមណេរានម្បិ បវេសនំ ន ទេន្តិ. ជីវិតសទិសាបិ ឧបដ្ឋាកា ទដ្ឋុំ ន លភន្តិ, អាវដ្ដនិមាយំ ឱសារេត្វា ឱសារេត្វា ជនំ អាវដ្ដេត្វា អាវដ្ដេត្វា ខាទន្តិ. សចេ តំ មយំ អាហរិតុំ សក្ខិស្សាម, ឯវំ នោ លាភសក្ការឧឡារោ ភវិស្សតី’’តិ. អបរោបិ ឯវមេវ វទន្តោ ឧដ្ឋាសិ. សព្ពេ ឯកវាទា អហេសុំ. តតោ អាហំសុ – ‘‘យោ តំ អាហរិតុំ សក្ខិស្សតិ, តំ មយំ អម្ហាកំ សមយេ ជេដ្ឋកំ ករិស្សាមា’’តិ.

តតោ កោដិតោ បដ្ឋាយ ‘‘ត្វំ សក្ខិស្សសិ, ត្វំ សក្ខិស្សសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អហំ ន សក្ខិស្សាមិ, អហំ ន សក្ខិស្សាមី’’តិ ពហូហិ វុត្តេ សរភំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ត្វំ សក្ខិស្សសិ អាចរិយា’’តិ. សោ អាហ – ‘‘អគរុ ឯតំ អាហរិតុំ, សចេ តុម្ហេ អត្តនោ កថាយ ឋត្វា មំ ជេដ្ឋកំ ករិស្សថា’’តិ. អគរុ ឯតមាចរិយ អាហរ, ត្វំ កតោយេវាសិ អម្ហេហិ ជេដ្ឋកោតិ. សោ អាហ – ‘‘តំ អាហរន្តេន ថេនេត្វា វា វិលុម្បិត្វា វា អាហរិតុំ ន សក្កា, សមណស្ស បន គោតមស្ស សាវកសទិសេន ហុត្វា តស្ស សាវកេ វន្ទិត្វា វត្តបដិវត្តំ កត្វា តេសំ បត្តេ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា អាហរិតុំ សក្កា. រុច្ចតិ វោ ឯតស្ស ឯត្តកស្ស កិរិយា’’តិ. យំកិញ្ចិ កត្វា អាហរិត្វា ច នោ ទេហីតិ. តេន ហិ មំ ទិស្វា អបស្សន្តា វិយ ភវេយ្យាថាតិ បរិព្ពាជកានំ សញ្ញំ ទត្វា ទុតិយទិវសេ បាតោវ ឧដ្ឋាយ គិជ្ឈកូដមហាវិហារំ គន្ត្វា ទិដ្ឋទិដ្ឋានំ ភិក្ខូនំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន បាទេ វន្ទិ. ភិក្ខូ អាហំសុ – ‘‘អញ្ញេ បរិព្ពាជកា ចណ្ឌា ផរុសា, អយំ បន សទ្ធោ ភវិស្សតិ បសន្នោ’’តិ. ភន្តេ, តុម្ហេ ញត្វា យុត្តដ្ឋានស្មិំយេវ បព្ពជិតា, មយំ បន អនុបធារេត្វា អតិត្ថេនេវ បក្ខន្តា អនិយ្យានិកមគ្គេ វិចរាមាតិ. សោ ឯវំ វត្វា ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋេ ភិក្ខូ បុនប្បុនំ វន្ទតិ, ន្ហានោទកាទីនិ បដិយាទេតិ, ទន្តកដ្ឋំ កប្បិយំ ករោតិ, បាទេ ធោវតិ មក្ខេតិ, អតិរេកភត្តំ លភិត្វា ភុញ្ជតិ.

តំ ឥមិនា នីហារេន វសន្តំ ឯកោ មហាថេរោ ទិស្វា, ‘‘បរិព្ពាជក, ត្វំ សទ្ធោ បសន្នោ, កិំ ន បព្ពជសី’’តិ. កោ មំ, ភន្តេ, បព្ពាជេស្សតិ. មយញ្ហិ ចិរកាលំ ភទន្តានំ បច្ចត្ថិកា ហុត្វា វិចរិម្ហាតិ. ថេរោ ‘‘សចេ ត្វំ បព្ពជិតុកាមោ, អហំ តំ បព្ពាជេស្សាមី’’តិ វត្វា បព្ពាជេសិ. សោ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ និរន្តរំ វត្តបដិវត្តមកាសិ. អថ នំ ថេរោ វត្តេ បសីទិត្វា នចិរស្សេវ ឧបសម្បាទេសិ. សោ ឧបោសថទិវសេ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឧបោសថគ្គំ បវិសិត្វា ភិក្ខូ មហន្តេន ឧស្សាហេន បាតិមោក្ខំ បគ្គណ្ហន្តេ ទិស្វា ‘‘ឥមិនា នីហារេន ឱសារេត្វា ឱសារេត្វា លោកំ ខាទន្តិ, កតិបាហេន ហរិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. សោ បរិវេណំ គន្ត្វា ឧបជ្ឈាយំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, កោ នាមោ អយំ ធម្មោ’’តិ បុច្ឆិ. បាតិមោក្ខោ នាម, អាវុសោតិ. ឧត្តមធម្មោ ឯស, ភន្តេ, ភវិស្សតីតិ. អាម, អាវុសោ, សកលសាសនធារណី អយំ សិក្ខាតិ. ភន្តេ, សចេ ឯស សិក្ខាធម្មោ ឧត្តមោ, ឥមមេវ បឋមំ គណ្ហាមីតិ. គណ្ហាវុសោតិ ថេរោ សម្បដិច្ឆិ. សោ គណ្ហន្តោ បរិព្ពាជកេ បស្សិត្វា ‘‘កីទិសំ អាចរិយា’’តិ បុច្ឆិតោ, ‘‘អាវុសោ, មា ចិន្តយិត្ថ, កតិបាហេន អាហរិស្សាមី’’តិ វត្វា នចិរស្សេវ ឧគ្គណ្ហិត្វា ឧបជ្ឈាយំ អាហ – ‘‘ឯត្តកមេវ, ភន្តេ, ឧទាហុ អញ្ញម្បិ អត្ថី’’តិ. ឯត្តកមេវ, អាវុសោតិ.

សោ បុនទិវសេ យថានិវត្ថបារុតោវ គហិតនីហារេនេវ បត្តំ គហេត្វា គិជ្ឈកូដា និក្ខម្ម បរិព្ពាជការាមំ អគមាសិ. បរិព្ពាជកា ទិស្វា ‘‘កីទិសំ, អាចរិយ, នាសក្ខិត្ថ មញ្ញេ អាវដ្ដនិមាយំ អាហរិតុ’’ន្តិ តំ បរិវារយិំសុ. មា ចិន្តយិត្ថ, អាវុសោ, អាហដា មេ អាវដ្ដនិមាយា, ឥតោ បដ្ឋាយ អម្ហាកំ លាភសក្ការោ មហា ភវិស្សតិ. តុម្ហេ អញ្ញមញ្ញំ សមគ្គា ហោថ, មា វិវាទំ អកត្ថាតិ. សចេ តេ, អាចរិយ, សុគ្គហិតា, អម្ហេបិ នំ វាចេហីតិ. សោ អាទិតោ បដ្ឋាយ បាតិមោក្ខំ ឱសារេសិ. អថ តេ សព្ពេបិ – ‘‘ឯថ, ភោ, នគរេ វិចរន្តា សមណស្ស គោតមស្ស អវណ្ណំ កថេស្សាមា’’តិ អនុគ្ឃាដិតេសុយេវ នគរទ្វារេសុ ទ្វារសមីបំ គន្ត្វា វិវដេន ទ្វារេន សព្ពបឋមំ បវិសិំសុ. ឯវំ សលិង្គេនេវ អបក្កន្តំ តំ បរិព្ពាជកំ សន្ធាយ – ‘‘សរភោ នាម បរិព្ពាជកោ អចិរបក្កន្តោ ហោតី’’តិ វុត្តំ.

តំ ទិវសំ បន ភគវា បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេន្តោ ឥទំ អទ្ទស – ‘‘អជ្ជ សរភោ បរិព្ពាជកោ នគរេ វិចរិត្វា បកាសនីយកម្មំ ករិស្សតិ, តិណ្ណំ រតនានំ អវណ្ណំ កថេន្តោ វិសំ សិញ្ចិត្វា បរិព្ពាជការាមំ គមិស្សតិ, អហម្បិ តត្ថេវ គមិស្សាមិ, ចតស្សោបិ បរិសា តត្ថេវ ឱសរិស្សន្តិ. តស្មិំ សមាគមេ ចតុរាសីតិ បាណសហស្សានិ អមតបានំ បិវិស្សន្តី’’តិ. តតោ ‘‘តស្ស ឱកាសោ ហោតុ, យថារុចិយា អវណ្ណំ បត្ថរតូ’’តិ ចិន្តេត្វា អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘អានន្ទ, អដ្ឋារសសុ មហាវិហារេសុ ភិក្ខុសង្ឃស្ស មយា សទ្ធិំយេវ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ អារោចេហី’’តិ. ថេរោ តថា អកាសិ. ភិក្ខូ បត្តចីវរមាទាយ សត្ថារមេវ បរិវារយិំសុ. សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃំ អាទាយ ទ្វារគាមសមីបេយេវ បិណ្ឌាយ ចរិ. សរភោបិ បរិព្ពាជកេហិ សទ្ធិំ នគរំ បវិដ្ឋោ តត្ថ តត្ថ បរិសមជ្ឈេ រាជទ្វារវីថិចតុក្កាទីសុ ច គន្ត្វា ‘‘អញ្ញាតោ មយា សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ ធម្មោ’’តិអាទីនិ អភាសិ. តំ សន្ធាយ សោ រាជគហេ បរិសតិ ឯវំ វាចំ ភាសតីតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អញ្ញាតោតិ ញាតោ អវពុទ្ធោ, បាកដំ កត្វា ឧគ្គហិតោតិ ទីបេតិ. អញ្ញាយាតិ ជានិត្វា. អបក្កន្តោតិ សលិង្គេនេវ អបក្កន្តោ. សចេ ហិ សមណស្ស គោតមស្ស សាសនេ កោចិ សារោ អភវិស្ស, នាហំ អបក្កមិស្សំ. តស្ស បន សាសនំ អសារំ និស្សារំ, អាវដ្ដនិមាយំ ឱសារេត្វា សមណា លោកំ ខាទន្តីតិ ឯវមត្ថំ ទីបេន្តោ ឯវមាហ.

អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូតិ អថ ឯវំ តស្មិំ បរិព្ពាជកេ ភាសមានេ អរញ្ញវាសិនោ បញ្ចសតា ភិក្ខូ ‘‘អសុកដ្ឋានំ នាម សត្ថា បិណ្ឌាយ ចរិតុំ គតោ’’តិ អជានន្តា ភិក្ខាចារវេលាយំ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ. តេ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អស្សោសុន្តិ សុណិំសុ. យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសូតិ ‘‘ឥមំ ការណំ ទសពលស្ស អារោចេស្សាមា’’តិ ឧបសង្កមិំសុ.

សិប្បិនិកាតីរន្តិ សិប្បិនិកាតិ ឯវំនាមិកាយ នទិយា តីរំ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេនាតិ កាយង្គវាចង្គានិ អចោបេត្វា អព្ភន្តរេ ខន្តិំ ធារេត្វា ចិត្តេនេវ អធិវាសេសីតិ អត្ថោ. ឯវំ អធិវាសេត្វា បុន ចិន្តេសិ – ‘‘កិំ នុ ខោ អជ្ជ មយា សរភស្ស វាទំ មទ្ទិតុំ គច្ឆន្តេន ឯកកេន គន្តព្ពំ, ឧទាហុ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតេនា’’តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – សចាហំ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ គមិស្សាមិ, មហាជនោ ឯវំ ចិន្តេស្សតិ – ‘‘សមណោ គោតមោ វាទុប្បត្តិដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ បក្ខំ ឧក្ខិបិត្វា គន្ត្វា បរិសពលេន ឧប្បន្នំ វាទំ មទ្ទតិ, បរវាទីនំ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន ទេតី’’តិ. ន ខោ បន មយ្ហំ ឧប្បន្នេ វាទេ បរំ គហេត្វា មទ្ទនកិច្ចំ អត្ថិ, អហមេវ គន្ត្វា មទ្ទិស្សាមិ. អនច្ឆរិយំ ចេតំ យ្វាហំ ឥទានិ ពុទ្ធភូតោ អត្តនោ ឧប្បន្នំ វាទំ មទ្ទេយ្យំ, ចរិយំ ចរណកាលេ អហេតុកបដិសន្ធិយំ និព្ពត្តេនាបិ ហិ មយា វហិតព្ពំ ធុរំ អញ្ញោ វហិតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ. ឥមស្ស បនត្ថស្ស សាធនត្ថំ –

‘‘យតោ យតោ គរុ ធុរំ, យតោ គម្ភីរវត្តនី;

តទាស្សុ កណ្ហំ យុញ្ជេន្តិ, ស្វាស្សុ តំ វហតេ ធុរ’’ន្តិ. (ជា. ១.១.២៩) –

ឥទំ កណ្ហជាតកំ អាហរិតព្ពំ. អតីតេ កិរ ឯកោ សត្ថវាហោ ឯកិស្សា មហល្លិកាយ គេហេ និវាសំ គណ្ហិ. អថស្ស ឯកិស្សា ធេនុយា រត្តិភាគសមនន្តរេ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. សា ឯកំ វច្ឆកំ វិជាយិ. មហល្លិកាយ វច្ឆកំ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ បុត្តសិនេហោ ឧទបាទិ. បុនទិវសេ សត្ថវាហបុត្តោ – ‘‘តវ គេហវេតនំ គណ្ហាហី’’តិ អាហ. មហល្លិកា ‘‘មយ្ហំ អញ្ញេន កិច្ចំ ន អត្ថិ, ឥមមេវ វច្ឆកំ ទេហី’’តិ អាហ. គណ្ហ, អម្មាតិ. សា តំ គណ្ហិត្វា ខីរំ បាយេត្វា យាគុភត្តតិណាទីនិ ទទមានា បោសេសិ. សោ វុទ្ធិមន្វាយ បរិបុណ្ណរូបោ ពលវីរិយសម្បន្នោ អហោសិ សម្បន្នាចារោ, កាឡកោ នាម នាមេន. អថេកស្ស សត្ថវាហស្ស បញ្ចហិ សកដសតេហិ អាគច្ឆន្តស្ស ឧទកភិន្នដ្ឋានេ សកដចក្កំ លគ្គិ. សោ ទសបិ វីសម្បិ តិំសម្បិ យោជេត្វា នីហរាបេតុំ អសក្កោន្តោ កាឡកំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘តាត, តវ វេតនំ ទស្សាមិ, សកដំ មេ ឧក្ខិបិត្វា ទេហី’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា តំ អាទាយ – ‘‘អញ្ញោ ឥមិនា សទ្ធិំ ធុរំ វហិតុំ សមត្ថោ នត្ថី’’តិ ធុរសកដេ យោត្តំ ពន្ធិត្វា តំ ឯកកំយេវ យោជេសិ. សោ តំ សកដំ ឧក្ខិបិត្វា ថលេ បតិដ្ឋាបេត្វា ឯតេនេវ និហារេន បញ្ច សកដសតានិ នីហរិ. សោ សព្ពបច្ឆិមសកដំ នីហរិត្វា មោចិយមានោ ‘‘សុ’’ន្តិ កត្វា សីសំ ឧក្ខិបិ.

សត្ថវាហោ ‘‘អយំ ឯត្តកានិ សកដានិ ឧក្ខិបន្តោ ឯវំ ន អកាសិ, វេតនត្ថំ មញ្ញេ ករោតី’’តិ សកដគណនាយ កហាបណេ គហេត្វា បញ្ចសតភណ្ឌិកំ តស្ស គីវាយ ពន្ធាបេសិ. សោ អញ្ញេសំ អត្តនោ សន្តិកំ អល្លីយិតុំ អទេន្តោ ឧជុកំ គេហមេវ អគមាសិ. មហល្លិកា ទិស្វា មោចេត្វា កហាបណភាវំ ញត្វា ‘‘កស្មា, បុត្ត, ឯវមកាសិ, មា ត្វំ ‘មយា កម្មំ កត្វា អាភតេន អយំ ជីវិស្សតី’តិ សញ្ញមកាសី’’តិ វត្វា គោណំ ឧណ្ហោទកេន ន្ហាបេត្វា តេលេន អព្ភញ្ជិត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ បុន មា ឯវមកាសី’’តិ ឱវទិ. ឯវំ សត្ថា ‘‘ចរិយំ ចរណកាលេ អហេតុកបដិសន្ធិយំ និព្ពត្តេនាបិ ហិ មយា វហិតព្ពធុរំ អញ្ញោ វហិតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកកោវ អគមាសិ. តំ ទស្សេតុំ អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ បដិសល្លានាតិ បុថុត្តារម្មណេហិ ចិត្តំ បដិសំហរិត្វា សល្លានតោ, ផលសមាបត្តិតោតិ អត្ថោ. តេនុបសង្កមីតិ បរិព្ពាជកេសុ សកលនគរេ បកាសនីយកម្មំ កត្វា នគរា និក្ខម្ម បរិព្ពាជការាមេ សន្និបតិត្វា ‘‘សចេ, អាវុសោ សរភ, សមណោ គោតមោ អាគមិស្សតិ, កិំ ករិស្សសី’’តិ. សមណេ គោតមេ ឯកំ ករោន្តេ អហំ ទ្វេ ករិស្សាមិ, ទ្វេ ករោន្តេ ចត្តារិ, ចត្តារិ ករោន្តេ បញ្ច, បញ្ច ករោន្តេ ទស, ទស ករោន្តេ វីសតិ, វីសតិ ករោន្តេ តិំសំ, តិំសំ ករោន្តេ ចត្តាលីសំ, ចត្តាលីសំ ករោន្តេ បញ្ញាសំ, បញ្ញាសំ ករោន្តេ សតំ, សតំ ករោន្តេ សហស្សំ ករិស្សាមីតិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ សីហនាទកថំ សមុដ្ឋាបេត្វា និសិន្នេសុ ឧបសង្កមិ.

ឧបសង្កមន្តោ បន យស្មា បរិព្ពាជការាមស្ស នគរមជ្ឈេនេវ មគ្គោ, តស្មា សុរត្តទុបដ្ដំ និវាសេត្វា សុគតមហាចីវរំ បារុបិត្វា វិស្សដ្ឋពលោ រាជា វិយ ឯកកោវ នគរមជ្ឈេន អគមាសិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ទិស្វា ‘‘បរិព្ពាជកា សមណស្ស គោតមស្ស បកាសនីយកម្មំ ករោន្តា អវណ្ណំ បត្ថរិំសុ, សោ ឯតេ អនុវត្តិត្វា សញ្ញាបេតុំ គច្ឆតិ មញ្ញេ’’តិ អនុពន្ធិំសុ. សម្មាទិដ្ឋិកាបិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ បត្តចីវរំ អាទាយ ឯកកោវ និក្ខន្តោ, អជ្ជ សរភេន សទ្ធិំ មហាធម្មសង្គាមោ ភវិស្សតិ. មយម្បិ តស្មិំ សមាគមេ កាយសក្ខិនោ ភវិស្សាមា’’តិ អនុពន្ធិំសុ. សត្ថា បស្សន្តស្សេវ មហាជនស្ស បរិព្ពាជការាមំ ឧបសង្កមិ.

បរិព្ពាជកា រុក្ខានំ ខន្ធវិដបសាខន្តរេហិ សមុគ្គច្ឆន្តា ឆព្ពណ្ណឃនពុទ្ធរស្មិយោ ទិស្វា ‘‘អញ្ញទា ឯវរូបោ ឱភាសោ នាម នត្ថិ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ឧល្លោកេត្វា ‘‘សមណោ គោតមោ អាគច្ឆតី’’តិ អាហំសុ. តំ សុត្វាវ សរភោ ជាណុកន្តរេ សីសំ ឋបេត្វា អធោមុខោ និសីទិ. ឯវំ តស្មិំ សមយេ ភគវា តំ អារាមំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. តថាគតោ ហិ ជម្ពុទីបតលេ អគ្គកុលេ ជាតត្តា អគ្គាសនារហោតិស្ស សព្ពត្ថ អាសនំ បញ្ញត្តមេវ ហោតិ. ឯវំ បញ្ញត្តេ មហារហេ ពុទ្ធាសនេ និសីទិ.

តេ បរិព្ពាជកា សរភំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោចុន្តិ សម្មាសម្ពុទ្ធេ កិរ សរភេន សទ្ធិំ ឯត្តកំ កថេន្តេយេវ ភិក្ខុសង្ឃោ សត្ថុ បទានុបទិកោ ហុត្វា បរិព្ពាជការាមំ សម្បាបុណិ, ចតស្សោបិ បរិសា បរិព្ពាជការាមេយេវ ឱសរិំសុ. តតោ តេ បរិព្ពាជកា ‘‘អច្ឆរិយំ សមណស្ស គោតមស្ស កម្មំ, សកលនគរំ វិចរិត្វា អវណ្ណំ បត្ថរិត្វា បកាសនីយកម្មំ កត្វា អាគតានំ វេរីនំ បដិសត្តូនំ បច្ចាមិត្តានំ សន្តិកំ អាគន្ត្វា ថោកម្បិ វិគ្គាហិកកថំ ន កថេសិ, អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ សតបាកតេលេន មក្ខេន្តោ វិយ អមតបានំ បាយេន្តោ វិយ មធុរកថំ កថេតី’’តិ សព្ពេបិ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អនុវត្តន្តា ឯតទវោចុំ.

យាចេយ្យាសីតិ អាយាចេយ្យាសិ បត្ថេយ្យាសិ បិហេយ្យាសិ. តុណ្ហីភូតោតិ តុណ្ហីភាវំ ឧបគតោ. មង្កុភូតោតិ និត្តេជតំ អាបន្នោ. បត្តក្ខន្ធោតិ ឱនតគីវោ. អធោមុខោតិ ហេដ្ឋាមុខោ. សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ បដិជានតោតិ ‘‘អហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, សព្ពេ ធម្មា មយា អភិសម្ពុទ្ធា’’តិ ឯវំ បដិជានតោ តវ. អនភិសម្ពុទ្ធាតិ ឥមេ នាម ធម្មា តយា អនភិសម្ពុទ្ធា. តត្ថាតិ តេសុ អនភិសម្ពុទ្ធាតិ ឯវំ ទស្សិតធម្មេសុ. អញ្ញេន វា អញ្ញំ បដិចរិស្សតីតិ អញ្ញេន វា វចនេន អញ្ញំ វចនំ បដិច្ឆាទេស្សតិ, អញ្ញំ បុច្ឆិតោ អញ្ញំ កថេស្សតីតិ អធិប្បាយោ. ពហិទ្ធា កថំ អបនាមេស្សតីតិ ពហិទ្ធា អញ្ញំ អាគន្តុកកថំ អាហរន្តោ បុរិមកថំ អបនាមេស្សតិ. អប្បច្ចយន្តិ អនភិរទ្ធិំ អតុដ្ឋាការំ បាតុករិស្សតីតិ បាកដំ ករិស្សតិ. ឯត្ថ ច អប្បច្ចយេន ទោមនស្សំ វុត្តំ, បុរិមេហិ ទ្វីហិ មន្ទពលវភេទោ កោធោយេវ.

ឯវំ ភគវា បឋមវេសារជ្ជេន សីហនាទំ នទិត្វា បុន ទុតិយាទីហិ នទន្តោ យោ ខោ មំ បរិព្ពាជកាតិអាទិមាហ. តត្ថ យស្ស ខោ បន តេ អត្ថាយ ធម្មោ ទេសិតោតិ យស្ស មគ្គស្ស វា ផលស្ស វា អត្ថាយ តយា ចតុសច្ចធម្មោ ទេសិតោ. សោ ន និយ្យាតីតិ សោ ធម្មោ ន និយ្យាតិ ន និគ្គច្ឆតិ, ន តំ អត្ថំ សាធេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តក្ករស្សាតិ យោ នំ ករោតិ, តស្ស បដិបត្តិបូរកស្ស បុគ្គលស្សាតិ អត្ថោ. សម្មា ទុក្ខក្ខយាយាតិ ហេតុនា នយេន ការណេន សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស ខយាយ. អថ វា យស្ស ខោ បន តេ អត្ថាយ ធម្មោ ទេសិតោតិ យស្ស តេ អត្ថាយ ធម្មោ ទេសិតោ. សេយ្យថិទំ – រាគបដិឃាតត្ថាយ អសុភកម្មដ្ឋានំ, ទោសបដិឃាតត្ថាយ មេត្តាភាវនា, មោហបដិឃាតត្ថាយ បញ្ច ធម្មា, វិតក្កុបច្ឆេទាយ អានាបានស្សតិ. សោ ន និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយាតិ សោ ធម្មោ យោ នំ យថាទេសិតំ ករោតិ, តស្ស តក្ករស្ស សម្មា ហេតុនា នយេន ការណេន វដ្ដទុក្ខក្ខយាយ ន និយ្យាតិ ន និគ្គច្ឆតិ, តំ អត្ថំ ន សាធេតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. សេយ្យថាបិ សរភោ បរិព្ពាជកោតិ យថា អយំ សរភោ បរិព្ពាជកោ បជ្ឈាយន្តោ អប្បដិភានោ និសិន្នោ, ឯវំ និសីទិស្សតីតិ.

ឯវំ តីហិ បទេហិ សីហនាទំ នទិត្វា ទេសនំ និវត្តេន្តស្សេវ តថាគតស្ស តស្មិំ ឋានេ សន្និបតិតា ចតុរាសីតិបាណសហស្សបរិមាណា បរិសា អមតបានំ បិវិ, សត្ថា បរិសាយ អមតបានស្ស បីតភាវំ ញត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បក្កាមិ. តមត្ថំ ទស្សេតុំ អថ ខោ ភគវាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សីហនាទន្តិ សេដ្ឋនាទំ អភីតនាទំ អប្បដិនាទំ. វេហាសំ បក្កាមីតិ អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អធិដ្ឋាយ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន អាកាសំ បក្ខន្ទិ. ឯវំ បក្ខន្ទោ ច បន តំខណញ្ញេវ គិជ្ឈកូដមហាវិហារេ បតិដ្ឋាសិ.

វាចាយ សន្និតោទកេនាតិ វចនបតោទេន. សញ្ជម្ភរិមកំសូតិ សម្ភរិតំ និរន្តរផុដំ អកំសុ, ឧបរិ វិជ្ឈិំសូតិ វុត្តំ ហោតិ. ព្រហារញ្ញេតិ មហារញ្ញេ. សីហនាទំ នទិស្សាមីតិ សីហស្ស នទតោ អាការំ ទិស្វា ‘‘អយម្បិ តិរច្ឆានគតោ, អហម្បិ, ឥមស្ស ចត្តារោ បាទា, មយ្ហម្បិ, អហម្បិ ឯវមេវ សីហនាទំ នទិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. សោ សីហស្ស សម្មុខា នទិតុំ អសក្កោន្តោ តស្មិំ គោចរាយ បក្កន្តេ ឯកកោ នទិតុំ អារភិ. អថស្ស សិង្គាលសទ្ទោយេវ និច្ឆរិ. តេន វុត្តំ – សិង្គាលកំយេវ នទតីតិ. ភេរណ្ឌកន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. អបិច ភិន្នស្សរំ អមនាបសទ្ទំ នទតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវមេវ ខោ ត្វន្តិ ឥមិនា ឱបម្មេន បរិព្ពាជកា តថាគតំ សីហសទិសំ កត្វា សរភំ សិង្គាលសទិសំ អកំសុ. អម្ពុកសញ្ចរីតិ ខុទ្ទកកុក្កុដិកា. បុរិសករវិតំ រវិស្សាមីតិ មហាកុក្កុដំ រវន្តំ ទិស្វា ‘‘ឥមស្សបិ ទ្វេ បាទា ទ្វេ បក្ខា, មយ្ហម្បិ តថេវ, អហម្បិ ឯវរូបំ រវិតំ រវិស្សាមី’’តិ សា តស្ស សម្មុខា រវិតុំ អសក្កោន្តី តស្មិំ បក្កន្តេ រវមានា កុក្កុដិការវំយេវ រវិ. តេន វុត្តំ – អម្ពុកសញ្ចរិរវិតំយេវ រវតីតិ. ឧសភោតិ គោណោ. សុញ្ញាយាតិ តុច្ឆាយ ជេដ្ឋកវសភេហិ វិរហិតាយ. គម្ភីរំ នទិតព្ពំ មញ្ញតីតិ ជេដ្ឋកវសភស្ស នាទសទិសំ គម្ភីរនាទំ នទិតព្ពំ មញ្ញតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

៥. កេសមុត្តិសុត្តវណ្ណនា

៦៦. បញ្ចមេ កាលាមានំ និគមោតិ កាលាមា នាម ខត្តិយា, តេសំ និគមោ. កេសមុត្តិយាតិ កេសមុត្តនិគមវាសិនោ. ឧបសង្កមិំសូតិ សប្បិនវនីតាទិភេសជ្ជានិ ចេវ អដ្ឋវិធបានកានិ ច គាហាបេត្វា ឧបសង្កមិំសុ. សកំយេវ វាទំ ទីបេន្តីតិ អត្តនោយេវ លទ្ធិំ កថេន្តិ. ជោតេន្តីតិ បកាសេន្តិ. ខុំសេន្តីតិ ឃដ្ដេន្តិ. វម្ភេន្តីតិ អវជានន្តិ. បរិភវន្តីតិ លាមកំ ករោន្តិ. ឱមក្ខិំ ករោន្តីតិ ឧក្ខិត្តកំ ករោន្តិ, ឧក្ខិបិត្វា ឆឌ្ឌេន្តិ. អបរេបិ, ភន្តេតិ សោ កិរ អដវិមុខេ គាមោ, តស្មា តត្ថ អដវិំ អតិក្កន្តា ច អតិក្កមិតុកាមា ច វាសំ កប្បេន្តិ. តេសុបិ បឋមំ អាគតា អត្តនោ លទ្ធិំ ទីបេត្វា បក្កមិំសុ, បច្ឆា អាគតា ‘‘កិំ តេ ជានន្តិ, អម្ហាកំ អន្តេវាសិកា តេ, អម្ហាកំ សន្តិកេ កិញ្ចិ កិញ្ចិ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិំសូ’’តិ អត្តនោ លទ្ធិំ ទីបេត្វា បក្កមិំសុ. កាលាមា ឯកលទ្ធិយម្បិ សណ្ឋហិតុំ ន សក្ខិំសុ. តេ ឯតមត្ថំ ទីបេត្វា ភគវតោ ឯវមារោចេត្វា តេសំ នោ, ភន្តេតិអាទិមាហំសុ. តត្ថ ហោតេវ កង្ខាតិ ហោតិយេវ កង្ខា. វិចិកិច្ឆាតិ តស្សេវ វេវចនំ. អលន្តិ យុត្តំ.

មា អនុស្សវេនាតិ អនុស្សវកថាយបិ មា គណ្ហិត្ថ. មា បរម្បរាយាតិ បរម្បរកថាយបិ មា គណ្ហិត្ថ. មា ឥតិកិរាយាតិ ឯវំ កិរ ឯតន្តិ មា គណ្ហិត្ថ. មា បិដកសម្បទានេនាតិ អម្ហាកំ បិដកតន្តិយា សទ្ធិំ សមេតីតិ មា គណ្ហិត្ថ. មា តក្កហេតូតិ តក្កគ្គាហេនបិ មា គណ្ហិត្ថ. មា នយហេតូតិ នយគ្គាហេនបិ មា គណ្ហិត្ថ. មា អាការបរិវិតក្កេនាតិ សុន្ទរមិទំ ការណន្តិ ឯវំ ការណបរិវិតក្កេនបិ មា គណ្ហិត្ថ. មា ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយាតិ អម្ហាកំ និជ្ឈាយិត្វា ខមិត្វា គហិតទិដ្ឋិយា សទ្ធិំ សមេតីតិបិ មា គណ្ហិត្ថ. មា ភព្ពរូបតាយាតិ អយំ ភិក្ខុ ភព្ពរូបោ, ឥមស្ស កថំ គហេតុំ យុត្តន្តិបិ មា គណ្ហិត្ថ. មា សមណោ នោ គរូតិ អយំ សមណោ អម្ហាកំ គរុ, ឥមស្ស កថំ គហេតុំ យុត្តន្តិបិ មា គណ្ហិត្ថ. សមត្តាតិ បរិបុណ្ណា. សមាទិន្នាតិ គហិតា បរាមដ្ឋា. យំស ហោតីតិ យំ ការណំ តស្ស បុគ្គលស្ស ហោតិ. អលោភាទយោ លោភាទិបដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពា. វិគតាភិជ្ឈោតិអាទីហិ មេត្តាយ បុព្ពភាគោ កថិតោ.

ឥទានិ មេត្តាទិកំ កម្មដ្ឋានំ កថេន្តោ មេត្តាសហគតេនាតិអាទិមាហ. តត្ថ កម្មដ្ឋានកថាយ វា ភាវនានយេ វា បាឡិវណ្ណនាយ វា យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២៤០) វុត្តមេវ. ឯវំ អវេរចិត្តោតិ ឯវំ អកុសលវេរស្ស ច បុគ្គលវេរិនោ ច នត្ថិតាយ អវេរចិត្តោ. អព្យាពជ្ឈចិត្តោតិ កោធចិត្តស្ស អភាវេន និទ្ទុក្ខចិត្តោ. អសំកិលិដ្ឋចិត្តោតិ កិលេសស្ស នត្ថិតាយ អសំកិលិដ្ឋចិត្តោ. វិសុទ្ធចិត្តោតិ កិលេសមលាភាវេន វិសុទ្ធចិត្តោ ហោតីតិ អត្ថោ. តស្សាតិ តស្ស ឯវរូបស្ស អរិយសាវកស្ស. អស្សាសាតិ អវស្សយា បតិដ្ឋា. សចេ ខោ បន អត្ថិ បរោ លោកោតិ យទិ ឥមម្ហា លោកា បរលោកោ នាម អត្ថិ. អថាហំ កាយស្ស ភេទា បរម្មរណា…បេ… ឧបបជ្ជិស្សាមីតិ អត្ថេតំ ការណំ, យេនាហំ កាយស្ស ភេទា បរម្មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជិស្សាមីតិ ឯវំ សព្ពត្ថ នយោ វេទិតព្ពោ. អនីឃន្តិ និទ្ទុក្ខំ. សុខិន្តិ សុខិតំ. ឧភយេនេវ វិសុទ្ធំ អត្តានំ សមនុបស្សាមីតិ យញ្ច បាបំ ន ករោមិ, យញ្ច ករោតោបិ ន ករីយតិ, ឥមិនា ឧភយេនាបិ វិសុទ្ធំ អត្តានំ សមនុបស្សាមិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

៦. សាឡ្ហសុត្តវណ្ណនា

៦៧. ឆដ្ឋេ មិគារនត្តាតិ មិគារសេដ្ឋិនោ នត្តា. សេខុនិយនត្តាតិ សេខុនិយសេដ្ឋិនោ នត្តា. ឧបសង្កមិំសូតិ ភុត្តបាតរាសា ទាសកម្មករបរិវុតា ឧបសង្កមិំសុ. តេសំ កិរ បុរេភត្តេ បុព្ពណ្ហសមយេយេវ គេហេ ឯកោ បញ្ហោ សមុដ្ឋិតោ, តំ បន កថេតុំ ឱកាសោ នាហោសិ. តេ ‘‘តំ បញ្ហំ សោស្សាមា’’តិ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា តុណ្ហី និសីទិំសុ. ថេរោ ‘‘គាមេ តំ សមុដ្ឋិតំ បញ្ហំ សោតុំ អាគតា ភវិស្សន្តី’’តិ តេសំ មនំ ញត្វា តមេវ បញ្ហំ អារភន្តោ ឯថ តុម្ហេ សាឡ្ហាតិអាទិមាហ. តត្ថ អត្ថិ លោភោតិ លុព្ភនសភាវោ លោភោ នាម អត្ថីតិ បុច្ឆតិ. អភិជ្ឈាតិ ខោ អហំ សាឡ្ហា ឯតមត្ថំ វទាមីតិ ឯតំ លោភសង្ខាតំ អត្ថំ អហំ ‘‘អភិជ្ឈា’’តិ វទាមិ, ‘‘តណ្ហា’’តិ វទាមីតិ សមុដ្ឋិតបញ្ហស្ស អត្ថំ ទីបេន្តោ អាហ. ឯវំ សព្ពវារេសុ នយោ នេតព្ពោ.

សោ ឯវំ បជានាតីតិ សោ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ឋិតោ អរិយសាវកោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ វិបស្សនំ អារភន្តោ ឯវំ បជានាតិ. អត្ថិ ឥទន្តិ អត្ថិ ទុក្ខសច្ចសង្ខាតំ ខន្ធបញ្ចកំ នាមរូបវសេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា បជានន្តោ ឯស ‘‘ឯវំ បជានាតិ អត្ថិ ឥទ’’ន្តិ វុត្តោ. ហីនន្តិ សមុទយសច្ចំ. បណីតន្តិ មគ្គសច្ចំ. ឥមស្ស សញ្ញាគតស្ស ឧត្តរិ និស្សរណន្តិ ឥមស្ស វិបស្សនាសញ្ញាសង្ខាតស្ស សញ្ញាគតស្ស ឧត្តរិ និស្សរណំ នាម និព្ពានំ, តមត្ថីតិ ឥមិនា និរោធសច្ចំ ទស្សេតិ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណន្តិ ឯកូនវីសតិវិធំ បច្ចវេក្ខណញាណំ កថិតំ. អហុ បុព្ពេ លោភោតិ បុព្ពេ មេ លោភោ អហោសិ. តទហុ អកុសលន្តិ តំ អកុសលំ នាម អហោសិ, តទា វា អកុសលំ នាម អហោសិ. ឥច្ចេតំ កុសលន្តិ ឥតិ ឯតំ កុសលំ, តស្សេវ អកុសលស្ស នត្ថិភាវំ កុសលំ ខេមន្តិ សន្ធាយ វទតិ. និច្ឆាតោតិ និត្តណ្ហោ. និព្ពុតោតិ អព្ភន្តរេ សន្តាបករានំ កិលេសានំ អភាវេន និព្ពុតោ. សីតិភូតោតិ សីតលីភូតោ. សុខប្បដិសំវេទីតិ កាយិកចេតសិកស្ស សុខស្ស បដិសំវេទិតា. ព្រហ្មភូតេនាតិ សេដ្ឋភូតេន. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

៧. កថាវត្ថុសុត្តវណ្ណនា

៦៨. សត្តមេ កថាវត្ថូនីតិ កថាការណានិ, កថាយ ភូមិយោ បតិដ្ឋាយោតិ អត្ថោ. អតីតំ វា, ភិក្ខវេ, អទ្ធានន្តិ អតីតមទ្ធានំ នាម កាលោបិ វដ្ដតិ ខន្ធាបិ. អនាគតបច្ចុប្បន្នេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ អតីតេ កស្សបោ នាម សម្មាសម្ពុទ្ធោ អហោសិ, តស្ស កិកី នាម កាសិករាជា អគ្គុបដ្ឋាកោ អហោសិ, វីសតិ វស្សសហស្សានិ អាយុ អហោសីតិ ឥមិនា នយេន កថេន្តោ អតីតំ អារព្ភ កថំ កថេតិ នាម. អនាគតេ មេត្តេយ្យោ នាម ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ, តស្ស សង្ខោ នាម រាជា អគ្គុបដ្ឋាកោ ភវិស្សតិ, អសីតិ វស្សសហស្សានិ អាយុ ភវិស្សតីតិ ឥមិនា នយេន កថេន្តោ អនាគតំ អារព្ភ កថំ កថេតិ នាម. ឯតរហិ អសុកោ នាម រាជា ធម្មិកោតិ ឥមិនា នយេន កថេន្តោ បច្ចុប្បន្នំ អារព្ភ កថំ កថេតិ នាម.

កថាសម្បយោគេនាតិ កថាសមាគមេន. កច្ឆោតិ កថេតុំ យុត្តោ. អកច្ឆោតិ កថេតុំ ន យុត្តោ. ឯកំសព្យាករណីយំ បញ្ហន្តិអាទីសុ, ‘‘ចក្ខុ, អនិច្ច’’ន្តិ បុដ្ឋេន, ‘‘អាម, អនិច្ច’’ន្តិ ឯកំសេនេវ ព្យាកាតព្ពំ. ឯសេវ នយោ សោតាទីសុ. អយំ ឯកំសព្យាករណីយោ បញ្ហោ. ‘‘អនិច្ចំ នាម ចក្ខូ’’តិ បុដ្ឋេន បន ‘‘ន ចក្ខុមេវ, សោតម្បិ អនិច្ចំ, ឃានម្បិ អនិច្ច’’ន្តិ ឯវំ វិភជិត្វា ព្យាកាតព្ពំ. អយំ វិភជ្ជព្យាករណីយោ បញ្ហោ. ‘‘យថា ចក្ខុ, តថា សោតំ. យថា សោតំ, តថា ចក្ខូ’’តិ បុដ្ឋេន ‘‘កេនដ្ឋេន បុច្ឆសី’’តិ បដិបុច្ឆិត្វា ‘‘ទស្សនដ្ឋេន បុច្ឆាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ហី’’តិ ព្យាកាតព្ពំ. ‘‘អនិច្ចដ្ឋេន បុច្ឆាមី’’តិ វុត្តេ, ‘‘អាមា’’តិ ព្យាកាតព្ពំ. អយំ បដិបុច្ឆាព្យាករណីយោ បញ្ហោ. ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’’ន្តិអាទីនិ បុដ្ឋេន បន ‘‘អព្យាកតមេតំ ភគវតា’’តិ ឋបេតព្ពោ, ឯស បញ្ហោ ន ព្យាកាតព្ពោ. អយំ ឋបនីយោ បញ្ហោ.

ឋានាឋានេ ន សណ្ឋាតីតិ ការណាការណេ ន សណ្ឋាតិ. តត្រាយំ នយោ – សស្សតវាទី យុត្តេន ការណេន បហោតិ ឧច្ឆេទវាទិំ និគ្គហេតុំ, ឧច្ឆេទវាទី តេន និគ្គយ្ហមានោ ‘‘កិំ បនាហំ ឧច្ឆេទំ វទាមី’’តិ សស្សតវាទិភាវមេវ ទីបេតិ, អត្តនោ វាទេ បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោតិ. ឯវំ ឧច្ឆេទវាទិម្ហិ បហោន្តេ សស្សតវាទី, បុគ្គលវាទិម្ហិ បហោន្តេ សុញ្ញតវាទី, សុញ្ញតវាទិម្ហិ បហោន្តេ បុគ្គលវាទីតិ ឯវំ ឋានាឋានេ ន សណ្ឋាតិ នាម.

បរិកប្បេ ន សណ្ឋាតីតិ ឥទំ បញ្ហបុច្ឆនេបិ បញ្ហកថនេបិ លព្ភតិ. កថំ? ឯកច្ចោ ហិ ‘‘បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ កណ្ឋំ សោធេតិ, សោ ឥតរេន ‘‘ឥទំ នាម ត្វំ បុច្ឆិស្សសី’’តិ វុត្តោ ញាតភាវំ ញត្វា ‘‘ន ឯតំ, អញ្ញំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ វទតិ. បញ្ហំ បុដ្ឋោបិ ‘‘បញ្ហំ កថេស្សាមី’’តិ ហនុំ សំសោធេតិ, សោ ឥតរេន ‘‘ឥទំ នាម កថេស្សសី’’តិ វុត្តោ ញាតភាវំ ញត្វា ‘‘ន ឯតំ, អញ្ញំ កថេស្សាមី’’តិ វទតិ. ឯវំ បរិកប្បេ ន សណ្ឋាតិ នាម.

អញ្ញាតវាទេ ន សណ្ឋាតីតិ អញ្ញាតវាទេ ជានិតវាទេ ន សណ្ឋាតិ. កថំ? ឯកច្ចោ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, តំ ឥតរោ ‘‘មនាបោ តយា បញ្ហោ បុច្ឆិតោ, កហំ តេ ឯស ឧគ្គហិតោ’’តិ វទតិ. ឥតរោ បុច្ឆិតព្ពនិយាមេនេវ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វាបិ តស្ស កថាយ ‘‘អបញ្ហំ នុ ខោ បុច្ឆិត’’ន្តិ វិមតិំ ករោតិ. អបរោ បញ្ហំ បុដ្ឋោ កថេតិ, តមញ្ញោ ‘‘សុដ្ឋុ តេ បញ្ហោ កថិតោ, កត្ថ តេ ឧគ្គហិតោ, បញ្ហំ កថេន្តេន នាម ឯវំ កថេតព្ពោ’’តិ វទតិ. ឥតរោ កថេតព្ពនិយាមេនេវ បញ្ហំ កថេត្វាបិ តស្ស កថាយ ‘‘អបញ្ហោ នុ ខោ មយា កថិតោ’’តិ វិមតិំ ករោតិ.

បដិបទាយ ន សណ្ឋាតីតិ បដិបត្តិយំ ន តិដ្ឋតិ, វត្តំ អជានិត្វា អបុច្ឆិតព្ពដ្ឋានេ បុច្ឆតីតិ អត្ថោ. អយំ បញ្ហោ នាម ចេតិយង្គណេ បុច្ឆិតេន ន កថេតព្ពោ, តថា ភិក្ខាចារមគ្គេ គាមំ បិណ្ឌាយ ចរណកាលេ. អាសនសាលាយ និសិន្នកាលេ យាគុំ វា ភត្តំ វា គហេត្វា និសិន្នកាលេ បរិភុញ្ជិត្វា និសិន្នកាលេ ទិវាវិហារដ្ឋានគមនកាលេបិ. ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នកាលេ បន ឱកាសំ ការេត្វាវ បុច្ឆន្តស្ស កថេតព្ពោ, អការេត្វា បុច្ឆន្តស្ស ន កថេតព្ពោ. ឥទំ វត្តំ អជានិត្វា បុច្ឆន្តោ បដិបទាយ ន សណ្ឋាតិ នាម. ឯវំ សន្តាយំ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អកច្ឆោ ហោតីតិ, ភិក្ខវេ, ឯតំ ឥមស្មិំ ច ការណេ សតិ អយំ បុគ្គលោ ន កថេតុំ យុត្តោ នាម ហោតិ.

ឋានាឋានេ សណ្ឋាតីតិ សស្សតវាទី យុត្តេន ការណេន បហោតិ ឧច្ឆេទវាទិំ និគ្គហេតុំ, ឧច្ឆេទវាទី តេន និគ្គយ្ហមានោបិ ‘‘អហំ តយា សតក្ខត្តុំ និគ្គយ្ហមានោបិ ឧច្ឆេទវាទីយេវា’’តិ វទតិ. ឥមិនា នយេន សស្សតបុគ្គលសុញ្ញតវាទាទីសុបិ នយោ នេតព្ពោ. ឯវំ ឋានាឋានេ សណ្ឋាតិ នាម. បរិកប្បេ សណ្ឋាតីតិ ‘‘បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ កណ្ឋំ សោធេន្តោ ‘‘ត្វំ ឥមំ នាម បុច្ឆិស្សសី’’តិ វុត្តេ, ‘‘អាម, ឯតំយេវ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ វទតិ. បញ្ហំ កថេស្សាមីតិ ហនុំ សំសោធេន្តោបិ ‘‘ត្វំ ឥមំ នាម កថេស្សសី’’តិ វុត្តេ, ‘‘អាម, ឯតំយេវ កថេស្សាមី’’តិ វទតិ. ឯវំ បរិកប្បេ សណ្ឋាតិ នាម.

អញ្ញាតវាទេ សណ្ឋាតីតិ ឥមំ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា ‘‘សុដ្ឋុ តេ បញ្ហោ បុច្ឆិតោ, បុច្ឆន្តេន នាម ឯវំ បុច្ឆិតព្ព’’ន្តិ វុត្តេ សម្បដិច្ឆតិ, វិមតិំ ន ឧប្បាទេតិ. បញ្ហំ កថេត្វាបិ ‘‘សុដ្ឋុ តេ បញ្ហោ កថិតោ, កថេន្តេន នាម ឯវំ កថេតព្ព’’ន្តិ វុត្តេ សម្បដិច្ឆតិ, វិមតិំ ន ឧប្បាទេតិ. បដិបទាយ សណ្ឋាតីតិ គេហេ និសីទាបេត្វា យាគុខជ្ជកាទីនិ ទត្វា យាវ ភត្តំ និដ្ឋាតិ, តស្មិំ អន្តរេ និសិន្នោ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. សប្បិអាទីនិ ភេសជ្ជានិ អដ្ឋវិធានិ បានកានិ វត្ថច្ឆាទនមាលាគន្ធាទីនិ វា អាទាយ វិហារំ គន្ត្វា តានិ ទត្វា ទិវាដ្ឋានំ បវិសិត្វា ឱកាសំ ការេត្វា បញ្ហំ បុច្ឆតិ. ឯវញ្ហិ វត្តំ ញត្វា បុច្ឆន្តោ បដិបទាយ សណ្ឋាតិ នាម. តស្ស បញ្ហំ កថេតុំ វដ្ដតិ.

អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតីតិ អញ្ញេន វចនេន អញ្ញំ បដិច្ឆាទេតិ, អញ្ញំ វា បុច្ឆិតោ អញ្ញំ កថេតិ. ពហិទ្ធា កថំ អបនាមេតីតិ អាគន្តុកកថំ ឱតារេន្តោ បុរិមកថំ ពហិទ្ធា អបនាមេតិ. តត្រិទំ វត្ថុ – ភិក្ខូ កិរ សន្និបតិត្វា ឯកំ ទហរំ, ‘‘អាវុសោ, ត្វំ ឥមញ្ចិមញ្ច អាបត្តិំ អាបន្នោ’’តិ អាហំសុ. សោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, នាគទីបំ គតោម្ហី’’តិ. អាវុសោ, ន មយំ តវ នាគទីបគមនេន អត្ថិកា, អាបត្តិំ បន អាបន្នោតិ បុច្ឆាមាតិ. ភន្តេ, នាគទីបំ គន្ត្វា មច្ឆេ ខាទិន្តិ. អាវុសោ, តវ មច្ឆខាទនេន កម្មំ នត្ថិ, អាបត្តិំ កិរសិ អាបន្នោតិ. សោ ‘‘នាតិសុបក្កោ មច្ឆោ មយ្ហំ អផាសុកមកាសិ, ភន្តេ’’តិ. អាវុសោ, តុយ្ហំ ផាសុកេន វា អផាសុកេន វា កម្មំ នត្ថិ, អាបត្តិំ អាបន្នោសីតិ. ភន្តេ, យាវ តត្ថ វសិំ, តាវ មេ អផាសុកមេវ ជាតន្តិ. ឯវំ អាគន្តុកកថាវសេន ពហិទ្ធា កថំ អបនាមេតីតិ វេទិតព្ពំ.

អភិហរតីតិ ឥតោ ចិតោ ច សុត្តំ អាហរិត្វា អវត្ថរតិ. តេបិដកតិស្សត្ថេរោ វិយ. បុព្ពេ កិរ ភិក្ខូ មហាចេតិយង្គណេ សន្និបតិត្វា សង្ឃកិច្ចំ កត្វា ភិក្ខូនំ ឱវាទំ ទត្វា អញ្ញមញ្ញំ បញ្ហសាកច្ឆំ ករោន្តិ. តត្ថាយំ ថេរោ តីហិ បិដកេហិ តតោ តតោ សុត្តំ អាហរិត្វា ទិវសភាគេ ឯកម្បិ បញ្ហំ និដ្ឋាបេតុំ ន ទេតិ. អភិមទ្ទតីតិ ការណំ អាហរិត្វា មទ្ទតិ. អនុបជគ្ឃតីតិ បរេន បញ្ហេ បុច្ឆិតេបិ កថិតេបិ បាណិំ បហរិត្វា មហាហសិតំ ហសតិ, យេន បរស្ស ‘‘អបុច្ឆិតព្ពំ នុ ខោ បុច្ឆិំ, អកថេតព្ពំ នុ ខោ កថេសិ’’ន្តិ វិមតិ ឧប្បជ្ជតិ. ខលិតំ គណ្ហាតីតិ អប្បមត្តកំ មុខទោសមត្តំ គណ្ហាតិ, អក្ខរេ វា បទេ វា ព្យញ្ជនេ វា ទុរុត្តេ ‘‘ឯវំ នាមេតំ វត្តព្ព’’ន្តិ ឧជ្ឈាយមានោ វិចរតិ. សឧបនិសោតិ សឧបនិស្សយោ សបច្ចយោ.

ឱហិតសោតោតិ ឋបិតសោតោ. អភិជានាតិ ឯកំ ធម្មន្តិ ឯកំ កុសលធម្មំ អភិជានាតិ អរិយមគ្គំ. បរិជានាតិ ឯកំ ធម្មន្តិ ឯកំ ទុក្ខសច្ចធម្មំ តីរណបរិញ្ញាយ បរិជានាតិ. បជហតិ ឯកំ ធម្មន្តិ ឯកំ សព្ពាកុសលធម្មំ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ. សច្ឆិករោតិ ឯកំ ធម្មន្តិ ឯកំ អរហត្តផលធម្មំ និរោធមេវ វា បច្ចក្ខំ ករោតិ. សម្មាវិមុត្តិំ ផុសតីតិ សម្មា ហេតុនា នយេន ការណេន អរហត្តផលវិមោក្ខំ ញាណផស្សេន ផុសតិ.

ឯតទត្ថា, ភិក្ខវេ, កថាតិ, ភិក្ខវេ, យា ឯសា កថាសម្បយោគេនាតិ កថា ទស្សិតា, សា ឯតទត្ថា, អយំ តស្សា កថាយ ភូមិ បតិដ្ឋា. ឥទំ វត្ថុ យទិទំ អនុបាទា ចិត្តស្ស វិមោក្ខោតិ ឯវំ សព្ពបទេសុ យោជនា វេទិតព្ពា. ឯតទត្ថា មន្តនាតិ យា អយំ កច្ឆាកច្ឆេសុ បុគ្គលេសុ កច្ឆេន សទ្ធិំ មន្តនា, សាបិ ឯតទត្ថាយេវ. ឯតទត្ថា ឧបនិសាតិ ឱហិតសោតោ សឧបនិសោតិ ឯវំ វុត្តា ឧបនិសាបិ ឯតទត្ថាយេវ. ឯតទត្ថំ សោតាវធានន្តិ តស្សា ឧបនិសាយ សោតាវធានំ, តម្បិ ឯតទត្ថមេវ. អនុបាទាតិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ អគ្គហេត្វា. ចិត្តស្ស វិមោក្ខោតិ អរហត្តផលវិមោក្ខោ. អរហត្តផលត្ថាយ ហិ សព្ពមេតន្តិ សុត្តន្តំ វិនិវត្តេត្វា ឧបរិ គាថាហិ កូដំ គណ្ហន្តោ យេ វិរុទ្ធាតិអាទិមាហ.

តត្ថ វិរុទ្ធាតិ វិរោធសង្ខាតេន កោបេន វិរុទ្ធា. សល្លបន្តីតិ សល្លាបំ ករោន្តិ. វិនិវិដ្ឋាតិ អភិនិវិដ្ឋា ហុត្វា. សមុស្សិតាតិ មានុស្សយេន សុដ្ឋុ ឧស្សិតា. អនរិយគុណមាសជ្ជាតិ អនរិយគុណកថំ គុណមាសជ្ជ កថេន្តិ. គុណំ ឃដ្ដេត្វា កថា ហិ អនរិយកថា នាម, ន អរិយកថា, តំ កថេន្តីតិ អត្ថោ. អញ្ញោញ្ញវិវរេសិនោតិ អញ្ញមញ្ញស្ស ឆិទ្ទំ អបរាធំ គវេសមានា. ទុព្ភាសិតន្តិ ទុក្កថិតំ. វិក្ខលិតន្តិ អប្បមត្តកំ មុខទោសខលិតំ. សម្បមោហំ បរាជយន្តិ អញ្ញមញ្ញស្ស អប្បមត្តេន មុខទោសេន សម្បមោហញ្ច បរាជយញ្ច. អភិនន្ទន្តីតិ តុស្សន្តិ. នាចរេតិ ន ចរតិ ន កថេតិ. ធម្មដ្ឋបដិសំយុត្តាតិ យា ច ធម្មេ ឋិតេន កថិតកថា, សា ធម្មដ្ឋា ចេវ ហោតិ តេន ច ធម្មេន បដិសំយុត្តាតិ ធម្មដ្ឋបដិសំយុត្តា. អនុន្នតេន មនសាតិ អនុទ្ធតេន ចេតសា. អបឡាសោតិ យុគគ្គាហបឡាសវសេន អបឡាសោ ហុត្វា. អសាហសោតិ រាគទោសមោហសាហសានំ វសេន អសាហសោ ហុត្វា.

អនុសូយាយមានោតិ ន ឧសូយមានោ. ទុព្ភដ្ឋេ នាបសាទយេតិ ទុក្កថិតស្មិំ ន អបសាទេយ្យ. ឧបារម្ភំ ន សិក្ខេយ្យាតិ ការណុត្តរិយលក្ខណំ ឧបារម្ភំ ន សិក្ខេយ្យ. ខលិតញ្ច ន គាហយេតិ អប្បមត្តកំ មុខខលិតំ ‘‘អយំ តេ ទោសោ’’តិ ន គាហយេយ្យ. នាភិហរេតិ នាវត្ថរេយ្យ. នាភិមទ្ទេតិ ឯកំ ការណំ អាហរិត្វា ន មទ្ទេយ្យ. ន វាចំ បយុតំ ភណេតិ សច្ចាលិកបដិសំយុត្តំ វាចំ ន ភណេយ្យ. អញ្ញាតត្ថន្តិ ជាននត្ថំ. បសាទត្ថន្តិ បសាទជននត្ថំ. ន សមុស្សេយ្យ មន្តយេតិ ន មានុស្សយេន សមុស្សិតោ ភវេយ្យ. ន ហិ មានុស្សិតា ហុត្វា បណ្ឌិតា កថយន្តិ, មានេន បន អនុស្សិតោវ ហុត្វា មន្តយេ កថេយ្យ ភាសេយ្យាតិ.

៨. អញ្ញតិត្ថិយសុត្តវណ្ណនា

៦៩. អដ្ឋមេ ភគវំមូលកាតិ ភគវា មូលំ ឯតេសន្តិ ភគវំមូលកា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមេ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ធម្មា បុព្ពេ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធេន ឧប្បាទិតា, តស្មិំ បរិនិព្ពុតេ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ អញ្ញោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥមេ ធម្មេ ឧប្បាទេតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ, ភគវតោ បន នោ ឥមេ ធម្មា ឧប្បាទិតា. ភគវន្តញ្ហិ និស្សាយ មយំ ឥមេ ធម្មេ អាជានាម បដិវិជ្ឈាមាតិ ឯវំ ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មាតិ. ភគវំនេត្តិកាតិ ភគវា ធម្មានំ នេតា វិនេតា អនុនេតា យថាសភាវតោ បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ នាមំ គហេត្វាវ ទស្សេតាតិ ធម្មា ភគវំនេត្តិកា នាម ហោន្តិ. ភគវំបដិសរណាតិ ចតុភូមកធម្មា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អាបាថំ អាគច្ឆមានា ភគវតិ បដិសរន្តិ នាមាតិ ភគវំបដិសរណា. បដិសរន្តីតិ ឱសរន្តិ សមោសរន្តិ. អបិច មហាពោធិមណ្ឌេ និសិន្នស្ស ភគវតោ បដិវេធវសេន ផស្សោ អាគច្ឆតិ – ‘‘អហំ ភគវា កិន្នាមោ’’តិ. ត្វំ ផុសនដ្ឋេន ផស្សោ នាម. វេទនា, សញ្ញា, សង្ខារា, វិញ្ញាណំ អាគច្ឆតិ – ‘‘អហំ ភគវា កិន្នាម’’ន្តិ. ត្វំ វិជាននដ្ឋេន វិញ្ញាណំ នាមាតិ. ឯវំ ចតុភូមកធម្មានំ យថាសភាវតោ បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ នាមំ គណ្ហន្តោ ភគវា ធម្មេ បដិសរតីតិ ភគវំបដិសរណា. ភគវន្តំយេវ បដិភាតូតិ ភគវតោវ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ ឧបដ្ឋាតុ, តុម្ហេយេវ នោ កថេត្វា ទេថាតិ អត្ថោ.

រាគោ ខោតិ រជ្ជនវសេន បវត្តរាគោ. អប្បសាវជ្ជោតិ លោកវជ្ជវសេនបិ វិបាកវជ្ជវសេនបីតិ ទ្វីហិបិ វជ្ជេហិ អប្បសាវជ្ជោ, អប្បទោសោតិ អត្ថោ. កថំ? មាតាបិតរោ ហិ ភាតិភគិនិអាទយោ ច បុត្តភាតិកានំ អាវាហវិវាហមង្គលំ នាម ការេន្តិ. ឯវំ តាវេសោ លោកវជ្ជវសេន អប្បសាវជ្ជោ. សទារសន្តោសមូលិកា បន អបាយេ បដិសន្ធិ នាម ន ហោតីតិ ឯវំ វិបាកវជ្ជវសេន អប្បសាវជ្ជោ. ទន្ធវិរាគីតិ វិរជ្ជមានោ បនេស សណិកំ វិរជ្ជតិ, ន សីឃំ មុច្ចតិ. តេលមសិរាគោ វិយ ចិរំ អនុពន្ធតិ, ទ្វេ តីណិ ភវន្តរានិ គន្ត្វាបិ នាបគច្ឆតីតិ ទន្ធវិរាគី.

តត្រិទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ បុរិសោ ភាតុ ជាយាយ មិច្ឆាចារំ ចរតិ. តស្សាបិ ឥត្ថិយា អត្តនោ សាមិកតោ សោយេវ បិយតរោ អហោសិ. សា តមាហ – ‘‘ឥមស្មិំ ការណេ បាកដេ ជាតេ មហតី គរហា ភវិស្សតិ, តវ ភាតិកំ ឃាតេហី’’តិ. សោ ‘‘នស្ស, វសលិ, មា ឯវំ បុន អវចា’’តិ អបសាទេសិ. សា តុណ្ហី ហុត្វា កតិបាហច្ចយេន បុន កថេសិ, តស្ស ចិត្តំ ទ្វជ្ឈភាវំ អគមាសិ. តតោ តតិយវារំ កថិតោ ‘‘កិន្តិ កត្វា ឱកាសំ លភិស្សាមី’’តិ អាហ. អថស្ស សា ឧបាយំ កថេន្តី ‘‘ត្វំ មយា វុត្តមេវ ករោហិ, អសុកដ្ឋានេ មហាកកុធសមីបេ តិត្ថំ អត្ថិ, តត្ថ តិខិណំ ទណ្ឌកវាសិំ គហេត្វា តិដ្ឋាហី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. ជេដ្ឋភាតាបិស្ស អរញ្ញេ កម្មំ កត្វា ឃរំ អាគតោ. សា តស្មិំ មុទុចិត្តា វិយ ហុត្វា ‘‘ឯហិ សាមិ, សីសេ តេ ឱលិខិស្សាមី’’តិ ឱលិខន្តី ‘‘ឧបក្កិលិដ្ឋំ តេ សីស’’ន្តិ អាមលកបិណ្ឌំ ទត្វា ‘‘គច្ឆ អសុកដ្ឋានេ សីសំ ធោវិត្វា អាគច្ឆាហី’’តិ បេសេសិ. សោ តាយ វុត្តតិត្ថមេវ គន្ត្វា អាមលកកក្កេន សីសំ មក្ខេត្វា ឧទកំ ឱរុយ្ហ ឱនមិត្វា សីសំ ធោវិ. អថ នំ ឥតរោ រុក្ខន្តរតោ និក្ខមិត្វា ខន្ធដ្ឋិកេ បហរិត្វា ជីវិតា វោរោបេត្វា គេហំ អគមាសិ.

ឥតរោ ភរិយាយ សិនេហំ បរិច្ចជិតុមសក្កោន្តោ តស្មិំយេវ គេហេ មហាធម្មនិ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោ តស្សា ឋិតាយបិ និសិន្នាយបិ គន្ត្វា សរីរេ បតតិ. អថ នំ សា ‘‘សោយេវ អយំ ភវិស្សតី’’តិ ឃាតាបេសិ. សោ បុន តស្សា សិនេហេន តស្មិំយេវ គេហេ កុក្កុរោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោ បទសា គមនកាលតោ បដ្ឋាយ តស្សា បច្ឆតោ បច្ឆតោ ចរតិ. អរញ្ញំ គច្ឆន្តិយាបិ សទ្ធិំយេវ គច្ឆតិ. តំ ទិស្វា មនុស្សា ‘‘និក្ខន្តោ សុនខលុទ្ទកោ, កតរដ្ឋានំ គមិស្សតី’’តិ ឧប្បណ្ឌេន្តិ. សា បុន តំ ឃាតាបេសិ.

សោបិ បុន តស្មិំយេវ គេហេ វច្ឆកោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តថេវ តស្សា បច្ឆតោ បច្ឆតោ ចរតិ. តទាបិ នំ មនុស្សា ទិស្វា ‘‘និក្ខន្តោ គោបាលកោ, កត្ថ គាវិយោ ចរិស្សន្តី’’តិ ឧប្បណ្ឌេន្តិ. សា តស្មិម្បិ ឋានេ តំ ឃាតាបេសិ. សោ តទាបិ តស្សា ឧបរិ សិនេហំ ឆិន្ទិតុំ អសក្កោន្តោ ចតុត្ថេ វារេ តស្សាយេវ កុច្ឆិយំ ជាតិស្សរោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោ បដិបាដិយា ចតូសុ អត្តភាវេសុ តាយ ឃាតិតភាវំ ទិស្វា ‘‘ឯវរូបាយ នាម បច្ចត្ថិកាយ កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តោស្មី’’តិ តតោ បដ្ឋាយ តស្សា ហត្ថេន អត្តានំ ផុសិតុំ ន ទេតិ. សចេ នំ សា ផុសតិ, កន្ទតិ រោទតិ. អថ នំ អយ្យកោវ បដិជគ្គតិ. តំ អបរភាគេ វុទ្ធិប្បត្តំ អយ្យកោ អាហ – ‘‘តាត, កស្មា ត្វំ មាតុ ហត្ថេន អត្តានំ ផុសិតុំ ន ទេសិ. សចេបិ តំ ផុសតិ, មហាសទ្ទេន រោទសិ កន្ទសី’’តិ. អយ្យកេន បុដ្ឋោ ‘‘ន ឯសា មយ្ហំ មាតា, បច្ចាមិត្តា ឯសា’’តិ តំ បវត្តិំ សព្ពំ អារោចេសិ. សោ តំ អាលិង្គិត្វា រោទិត្វា ‘‘ឯហិ, តាត, កិំ អម្ហាកំ ឦទិសេ ឋានេ និវាសកិច្ច’’ន្តិ តំ អាទាយ និក្ខមិត្វា ឯកំ វិហារំ គន្ត្វា បព្ពជិត្វា ឧភោបិ តត្ថ វសន្តា អរហត្តំ បាបុណិំសុ.

មហាសាវជ្ជោតិ លោកវជ្ជវសេនបិ វិបាកវជ្ជវសេនបីតិ ទ្វីហិបិ ការណេហិ មហាសាវជ្ជោ. កថំ? ទោសេន ហិ ទុដ្ឋោ ហុត្វា មាតរិបិ អបរជ្ឈតិ, បិតរិបិ ភាតិភគិនិអាទីសុបិ បព្ពជិតេសុបិ. សោ គតគតដ្ឋានេសុ ‘‘អយំ បុគ្គលោ មាតាបិតូសុបិ អបរជ្ឈតិ, ភាតិភគិនិអាទីសុបិ, បព្ពជិតេសុបី’’តិ មហតិំ គរហំ លភតិ. ឯវំ តាវ លោកវជ្ជវសេន មហាសាវជ្ជោ. ទោសវសេន បន កតេន អានន្តរិយកម្មេន កប្បំ និរយេ បច្ចតិ. ឯវំ វិបាកវជ្ជវសេន មហាសាវជ្ជោ. ខិប្បវិរាគីតិ ខិប្បំ វិរជ្ជតិ. ទោសេន ហិ ទុដ្ឋោ មាតាបិតូសុបិ ចេតិយេបិ ពោធិម្ហិបិ បព្ពជិតេសុបិ អបរជ្ឈិត្វា ‘‘មយ្ហំ ខមថា’’តិ. អច្ចយំ ទេសេតិ. តស្ស សហ ខមាបនេន តំ កម្មំ បាកតិកមេវ ហោតិ.

មោហោបិ ទ្វីហេវ ការណេហិ មហាសាវជ្ជោ. មោហេន ហិ មូឡ្ហោ ហុត្វា មាតាបិតូសុបិ ចេតិយេបិ ពោធិម្ហិបិ បព្ពជិតេសុបិ អបរជ្ឈិត្វា គតគតដ្ឋានេ គរហំ លភតិ. ឯវំ តាវ លោកវជ្ជវសេន មហាសាវជ្ជោ. មោហវសេន បន កតេន អានន្តរិយកម្មេន កប្បំ និរយេ បច្ចតិ. ឯវំ វិបាកវជ្ជវសេនបិ មហាសាវជ្ជោ. ទន្ធវិរាគីតិ សណិកំ វិរជ្ជតិ. មោហេន មូឡ្ហេន ហិ កតកម្មំ សណិកំ មុច្ចតិ. យថា ហិ អច្ឆចម្មំ សតក្ខត្តុម្បិ ធោវិយមានំ ន បណ្ឌរំ ហោតិ, ឯវមេវ មោហេន មូឡ្ហេន កតកម្មំ សីឃំ ន មុច្ចតិ, សណិកមេវ មុច្ចតីតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

៩. អកុសលមូលសុត្តវណ្ណនា

៧០. នវមេ អកុសលមូលានីតិ អកុសលានំ មូលានិ, អកុសលានិ ច តានិ មូលានិ ចាតិ វា អកុសលមូលានិ. យទបិ, ភិក្ខវេ, លោភោតិ យោបិ, ភិក្ខវេ, លោភោ. តទបិ អកុសលមូលន្តិ សោបិ អកុសលមូលំ. អកុសលមូលំ វា សន្ធាយ ឥធ តម្បីតិ អត្ថោ វដ្ដតិយេវ. ឯតេនុបាយេន សព្ពត្ថ នយោ នេតព្ពោ. អភិសង្ខរោតីតិ អាយូហតិ សម្បិណ្ឌេតិ រាសិំ ករោតិ. អសតា ទុក្ខំ ឧប្បាទយតីតិ អភូតេន អវិជ្ជមានេន យំកិញ្ចិ តស្ស អភូតំ ទោសំ វត្វា ទុក្ខំ ឧប្បាទេតិ. វធេន វាតិអាទិ យេនាការេន ទុក្ខំ ឧប្បាទេតិ, តំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ ជានិយាតិ ធនជានិយា. បព្ពាជនាយាតិ គាមតោ វា រដ្ឋតោ វា បព្ពាជនីយកម្មេន. ពលវម្ហីតិ អហមស្មិ ពលវា. ពលត្ថោ ឥតិបីតិ ពលេន មេ អត្ថោ ឥតិបិ, ពលេ វា ឋិតោម្ហីតិបិ វទតិ.

អកាលវាទីតិ កាលស្មិំ ន វទតិ, អកាលស្មិំ វទតិ នាម. អភូតវាទីតិ ភូតំ ន វទតិ, អភូតំ វទតិ នាម. អនត្ថវាទីតិ អត្ថំ ន វទតិ, អនត្ថំ វទតិ នាម. អធម្មវាទីតិ ធម្មំ ន វទតិ, អធម្មំ វទតិ នាម. អវិនយវាទីតិ វិនយំ ន វទតិ, អវិនយំ វទតិ នាម.

តថា ហាយន្តិ តថា ហិ អយំ. ន អាតប្បំ ករោតិ តស្ស និព្ពេឋនាយាតិ តស្ស អភូតស្ស និព្ពេឋនត្ថាយ វីរិយំ ន ករោតិ. ឥតិបេតំ អតច្ឆន្តិ ឥមិនាបិ ការណេន ឯតំ អតច្ឆំ. ឥតរំ តស្សេវ វេវចនំ.

ទុគ្គតិ បាដិកង្ខាតិ និរយាទិកា ទុគ្គតិ ឥច្ឆិតព្ពា, សា អស្ស អវស្សភាវិនី, តត្ថានេន និព្ពត្តិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ឧទ្ធស្តោតិ ឧបរិ ធំសិតោ. បរិយោនទ្ធោតិ សមន្តា ឱនទ្ធោ. អនយំ អាបជ្ជតីតិ អវុឌ្ឍិំ អាបជ្ជតិ. ព្យសនំ អាបជ្ជតីតិ វិនាសំ អាបជ្ជតិ. គិម្ហកាលស្មិញ្ហិ មាលុវាសិបាដិកាយ ផលិតាយ ពីជានិ ឧប្បតិត្វា វដរុក្ខាទីនំ មូលេ បតន្តិ. តត្ថ យស្ស រុក្ខស្ស មូលេ តីសុ ទិសាសុ តីណិ ពីជានិ បតិតានិ ហោន្តិ, តស្មិំ រុក្ខេ បាវុស្សកេន មេឃេន អភិវដ្ឋេ តីហិ ពីជេហិ តយោ អង្កុរា ឧដ្ឋហិត្វា តំ រុក្ខំ អល្លីយន្តិ. តតោ បដ្ឋាយ រុក្ខទេវតាយោ សកភាវេន សណ្ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ. តេបិ អង្កុរា វឌ្ឍមានា លតាភាវំ អាបជ្ជិត្វា តំ រុក្ខំ អភិរុហិត្វា សព្ពវិដបសាខាបសាខា សំសិព្ពិត្វា តំ រុក្ខំ ឧបរិ បរិយោនន្ធន្តិ. សោ មាលុវាលតាហិ សំសិព្ពិតោ ឃនេហិ មហន្តេហិ មាលុវាបត្តេហិ សញ្ឆន្នោ ទេវេ វា វស្សន្តេ វាតេ វា វាយន្តេ តត្ថ តត្ថ បលុជ្ជិត្វា ខាណុមត្តមេវ អវសិស្សតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ បន ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – សាលាទីសុ អញ្ញតររុក្ខោ វិយ ហិ អយំ សត្តោ ទដ្ឋព្ពោ, តិស្សោ មាលុវាលតា វិយ តីណិ អកុសលមូលានិ, យាវ រុក្ខសាខា អសម្បត្តា, តាវ តាសំ លតានំ ឧជុកំ រុក្ខារោហនំ វិយ លោភាទីនំ ទ្វារំ អសម្បត្តកាលោ, សាខានុសារេន គមនកាលោ វិយ ទ្វារវសេន គមនកាលោ, បរិយោនទ្ធកាលោ វិយ លោភាទីហិ បរិយុដ្ឋិតកាលោ, ខុទ្ទកសាខានំ បលុជ្ជនកាលោ វិយ ទ្វារប្បត្តានំ កិលេសានំ វសេន ខុទ្ទានុខុទ្ទកា អាបត្តិយោ អាបន្នកាលោ, មហាសាខានំ បលុជ្ជនកាលោ វិយ គរុកាបត្តិំ អាបន្នកាលោ, លតានុសារេន ឱតិណ្ណេន ឧទកេន មូលេសុ តិន្តេសុ រុក្ខស្ស ភូមិយំ បតនកាលោ វិយ កមេន ចត្តារិ បារាជិកានិ អាបជ្ជិត្វា ចតូសុ អបាយេសុ និព្ពត្តនកាលោ ទដ្ឋព្ពោ.

សុក្កបក្ខោ វុត្តវិបល្លាសេន វេទិតព្ពោ. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ បន ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – សាលាទីសុ អញ្ញតររុក្ខោ វិយ អយំ សត្តោ ទដ្ឋព្ពោ, តិស្សោ មាលុវាលតា វិយ តីណិ អកុសលមូលានិ, តាសំ អប្បវត្តិំ កាតុំ អាគតបុរិសោ វិយ យោគាវចរោ, កុទ្ទាលោ វិយ បញ្ញា, កុទ្ទាលបិដកំ វិយ សទ្ធាបិដកំ, បលិខននខណិត្តិ វិយ វិបស្សនាបញ្ញា, ខណិត្តិយា មូលច្ឆេទនំ វិយ វិបស្សនាញាណេន អវិជ្ជាមូលស្ស ឆិន្ទនកាលោ, ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទនកាលោ វិយ ខន្ធវសេន ទិដ្ឋកាលោ, ផាលនកាលោ វិយ មគ្គញាណេន កិលេសានំ សមុគ្ឃាតិតកាលោ, មសិករណកាលោ វិយ ធរមានកបញ្ចក្ខន្ធកាលោ, មហាវាតេ ឱបុណិត្វា អប្បវត្តនកាលោ វិយ ឧបាទិន្នកក្ខន្ធានំ អប្បដិសន្ធិកនិរោធេន និរុជ្ឈិត្វា បុនព្ភវេ បដិសន្ធិអគ្គហណកាលោ ទដ្ឋព្ពោតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

១០. ឧបោសថសុត្តវណ្ណនា

៧១. ទសមេ តទហុបោសថេតិ តស្មិំ អហុ ឧបោសថេ តំ ទិវសំ ឧបោសថេ, បន្នរសិកឧបោសថទិវសេតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបសង្កមីតិ ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ គន្ធមាលាទិហត្ថា ឧបសង្កមិ. ហន្ទាតិ វវស្សគ្គត្ថេ និបាតោ. ទិវា ទិវស្សាតិ ទិវសស្ស ទិវា នាម មជ្ឈន្ហោ, ឥមស្មិំ ឋិតេ មជ្ឈន្ហិកេ កាលេតិ អត្ថោ. កុតោ នុ ត្វំ អាគច្ឆសីតិ កិំ ករោន្តី វិចរសីតិ បុច្ឆតិ. គោបាលកុបោសថោតិ គោបាលកេហិ សទ្ធិំ ឧបវសនឧបោសថោ. និគណ្ឋុបោសថោតិ និគណ្ឋានំ ឧបវសនឧបោសថោ. អរិយុបោសថោតិ អរិយានំ ឧបវសនឧបោសថោ. សេយ្យថាបិ វិសាខេតិ យថា នាម, វិសាខេ. សាយន្ហសមយេ សាមិកានំ គាវោ និយ្យាតេត្វាតិ គោបាលកា ហិ ទេវសិកវេតនេន វា បញ្ចាហទសាហអទ្ធមាសមាសឆមាសសំវច្ឆរបរិច្ឆេទេន វា គាវោ គហេត្វា រក្ខន្តិ. ឥធ បន ទេវសិកវេតនេន រក្ខន្តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – និយ្យាតេត្វាតិ បដិច្ឆាបេត្វា ‘‘ឯតា វោ គាវោ’’តិ ទត្វា. ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតីតិ អត្តនោ គេហំ គន្ត្វា ភុញ្ជិត្វា មញ្ចេ និបន្នោ ឯវំ បច្ចវេក្ខតិ. អភិជ្ឈាសហគតេនាតិ តណ្ហាយ សម្បយុត្តេន. ឯវំ ខោ, វិសាខេ, គោបាលកុបោសថោ ហោតីតិ អរិយុបោសថោវ អយំ, អបរិសុទ្ធវិតក្កតាយ បន គោបាលកឧបោសថដ្ឋានេ ឋិតោ. ន មហប្ផលោតិ វិបាកផលេន ន មហប្ផលោ. ន មហានិសំសោតិ វិបាកានិសំសេន ន មហានិសំសោ. ន មហាជុតិកោតិ វិបាកោភាសេន ន មហាឱភាសោ. ន មហាវិប្ផារោតិ វិបាកវិប្ផារស្ស អមហន្តតាយ ន មហាវិប្ផារោ.

សមណជាតិកាតិ សមណាយេវ. បរំ យោជនសតន្តិ យោជនសតំ អតិក្កមិត្វា តតោ បរំ. តេសុ ទណ្ឌំ និក្ខិបាហីតិ តេសុ យោជនសតតោ បរភាគេសុ ឋិតេសុ សត្តេសុ ទណ្ឌំ និក្ខិប, និក្ខិត្តទណ្ឌោ ហោហិ. នាហំ ក្វចនិ កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិន្តិ អហំ កត្ថចិ កស្សចិ បរស្ស កិញ្ចនតស្មិំ ន ហោមិ. កិញ្ចនំ វុច្ចតិ បលិពោធោ, បលិពោធោ ន ហោមីតិ វុត្តំ ហោតិ. ន ច មម ក្វចនិ កត្ថចិ កិញ្ចនតត្ថីតិ មមាបិ ក្វចនិ អន្តោ វា ពហិទ្ធា វា កត្ថចិ ឯកបរិក្ខារេបិ កិញ្ចនតា នត្ថិ, បលិពោធោ នត្ថិ, ឆិន្នបលិពោធោហមស្មីតិ វុត្តំ ហោតិ. ភោគេតិ មញ្ចបីឋយាគុភត្តាទយោ. អទិន្នំយេវ បរិភុញ្ជតីតិ បុនទិវសេ មញ្ចេ និបជ្ជន្តោបិ បីឋេ និសីទន្តោបិ យាគុំ បិវន្តោបិ ភត្តំ ភុញ្ជន្តោបិ តេ ភោគេ អទិន្នេយេវ បរិភុញ្ជតិ. ន មហប្ផលោតិ និប្ផលោ. ព្យញ្ជនមេវ ហិ ឯត្ថ សាវសេសំ, អត្ថោ បន និរវសេសោ. ឯវំ ឧបវុត្ថស្ស ហិ ឧបោសថស្ស អប្បមត្តកម្បិ វិបាកផលំ ឥដ្ឋំ កន្តំ មនាបំ នាម នត្ថិ. តស្មា និប្ផលោត្វេវ វេទិតព្ពោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឧបក្កិលិដ្ឋស្ស ចិត្តស្សាតិ ឥទំ កស្មា អាហ? សំកិលិដ្ឋេន ហិ ចិត្តេន ឧបវុត្ថោ ឧបោសថោ ន មហប្ផលោ ហោតីតិ ទស្សិតត្តា វិសុទ្ធេន ចិត្តេន ឧបវុត្ថស្ស មហប្ផលតា អនុញ្ញាតា ហោតិ. តស្មា យេន កម្មដ្ឋានេន ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, តំ ចិត្តវិសោធនកម្មដ្ឋានំ ទស្សេតុំ ឥទមាហ. តត្ថ ឧបក្កមេនាតិ បច្ចត្តបុរិសការេន, ឧបាយេន វា. តថាគតំ អនុស្សរតីតិ អដ្ឋហិ ការណេហិ តថាគតគុណេ អនុស្សរតិ. ឯត្ថ ហិ ឥតិបិ សោ ភគវាតិ សោ ភគវា ឥតិបិ សីលេន, ឥតិបិ សមាធិនាតិ សព្ពេ លោកិយលោកុត្តរា ពុទ្ធគុណា សង្គហិតា. អរហន្តិអាទីហិ បាដិយេក្កគុណាវ និទ្ទិដ្ឋា. តថាគតំ អនុស្សរតោ ចិត្តំ បសីទតីតិ លោកិយលោកុត្តរេ តថាគតគុណេ អនុស្សរន្តស្ស ចិត្តុប្បាទោ បសន្នោ ហោតិ.

ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសាតិ បញ្ច នីវរណា. កក្កន្តិ អាមលកកក្កំ. តជ្ជំ វាយាមន្តិ តជ្ជាតិកំ តទនុច្ឆវិកំ កក្កេន មក្ខនឃំសនធោវនវាយាមំ. បរិយោទបនា ហោតីតិ សុទ្ធភាវករណំ ហោតិ. កិលិដ្ឋស្មិំ ហិ សីសេ បសាធនំ បសាធេត្វា នក្ខត្តំ កីឡមានោ ន សោភតិ, បរិសុទ្ធេ បន តស្មិំ បសាធនំ បសាធេត្វា នក្ខត្តំ កីឡមានោ សោភតិ, ឯវមេវ កិលិដ្ឋចិត្តេន ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ ឧបោសថោ ឧបវុត្ថោ ន មហប្ផលោ ហោតិ, បរិសុទ្ធេន បន ចិត្តេន ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ ឧបវុត្ថោ ឧបោសថោ មហប្ផលោ ហោតីតិ អធិប្បាយេន ឯវមាហ. ព្រហ្មុបោសថំ ឧបវសតីតិ ព្រហ្មា វុច្ចតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, តស្ស គុណានុស្សរណវសេន អយំ ឧបោសថោ ព្រហ្មុបោសថោ នាម, តំ ឧបវសតិ. ព្រហ្មុនា សទ្ធិំ សំវសតីតិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន សទ្ធិំ សំវសតិ. ព្រហ្មញ្ចស្ស អារព្ភាតិ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អារព្ភ.

ធម្មំ អនុស្សរតីតិ សហតន្តិកំ លោកុត្តរធម្មំ អនុស្សរតិ. សោត្តិន្តិ កុរុវិន្ទកសោត្តិំ. កុរុវិន្ទកបាសាណចុណ្ណេន ហិ សទ្ធិំ លាខំ យោជេត្វា មណិកេ កត្វា វិជ្ឈិត្វា សុត្តេន អាវុណិត្វា តំ មណិ កលាបបន្តិំ ឧភតោ គហេត្វា បិដ្ឋិំ ឃំសេន្តិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សោត្តិញ្ច បដិច្ចា’’តិ. ចុណ្ណន្តិ ន្ហានីយចុណ្ណំ. តជ្ជំ វាយាមន្តិ ឧព្ពដ្ដនឃំសនធោវនាទិកំ តទនុរូបវាយាមំ. ធម្មុបោសថន្តិ សហតន្តិកំ នវលោកុត្តរធម្មំ អារព្ភ ឧបវុត្ថត្តា អយំ ឧបោសថោ ‘‘ធម្មុបោសថោ’’តិ វុត្តោ. ឥធាបិ បរិយោទបនាតិ បទេ ឋត្វា បុរិមនយេនេវ យោជនា កាតព្ពា.

សង្ឃំ អនុស្សរតីតិ អដ្ឋន្នំ អរិយបុគ្គលានំ គុណេ អនុស្សរតិ. ឧស្មញ្ច បដិច្ចាតិ ទ្វេ តយោ វារេ គាហាបិតំ ឧសុមំ បដិច្ច. ឧសញ្ចាតិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. ខារន្តិ ឆារិកំ. គោមយន្តិ គោមុត្តំ វា អជលណ្ឌិកា វា. បរិយោទបនាតិ ឥធាបិ បុរិមនយេនេវ យោជនា កាតព្ពា. សង្ឃុបោសថន្តិ អដ្ឋន្នំ អរិយបុគ្គលានំ គុណេ អារព្ភ ឧបវុត្ថត្តា អយំ ឧបោសថោ ‘‘សង្ឃុបោសថោ’’តិ វុត្តោ.

សីលានីតិ គហដ្ឋោ គហដ្ឋសីលានិ, បព្ពជិតោ បព្ពជិតសីលានិ. អខណ្ឌានីតិអាទីនំ អត្ថោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២១) វិត្ថារិតោវ. វាលណ្ឌុបកន្តិ អស្សវាលេហិ វា មកចិវាលាទីហិ វា កតំ អណ្ឌុបកំ. តជ្ជំ វាយាមន្តិ តេលេន តេមេត្វា មលស្ស តិន្តភាវំ ញត្វា ឆារិកំ បក្ខិបិត្វា វាលណ្ឌុបកេន ឃំសនវាយាមោ. ឥធ បរិយោទបនាតិ បទេ ឋត្វា ឯវំ យោជនា កាតព្ពា កិលិដ្ឋស្មិញ្ហិ អាទាសេ មណ្ឌិតបសាធិតោបិ អត្តភាវោ ឱលោកិយមានោ ន សោភតិ, បរិសុទ្ធេ សោភតិ. ឯវមេវ កិលិដ្ឋេន ចិត្តេន ឧបវុត្ថោ ឧបោសថោ ន មហប្ផលោ ហោតិ, បរិសុទ្ធេន បន មហប្ផលោ ហោតីតិ. សីលុបោសថន្តិ អត្តនោ សីលានុស្សរណវសេន ឧបវុត្ថោ ឧបោសថោ សីលុបោសថោ នាម. សីលេន សទ្ធិន្តិ អត្តនោ បញ្ចសីលទសសីលេន សទ្ធិំ. សីលញ្ចស្ស អារព្ភាតិ បញ្ចសីលំ ទសសីលញ្ច អារព្ភ.

ទេវតា អនុស្សរតីតិ ទេវតា សក្ខិដ្ឋានេ ឋបេត្វា អត្តនោ សទ្ធាទិគុណេ អនុស្សរតិ. ឧក្កន្តិ ឧទ្ធនំ. លោណន្តិ លោណមត្តិកា. គេរុកន្តិ គេរុកចុណ្ណំ. នាឡិកសណ្ឌាសន្តិ ធមននាឡិកញ្ចេវ បរិវត្តនសណ្ឌាសញ្ច. តជ្ជំ វាយាមន្តិ ឧទ្ធនេ បក្ខិបនធមនបរិវត្តនាទិកំ អនុរូបំ វាយាមំ. ឥធ បរិយោទបនាតិ បទេ ឋត្វា ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា – សំកិលិដ្ឋសុវណ្ណមយេន ហិ បសាធនភណ្ឌេន បសាធិតា នក្ខត្តំ កីឡមានា ន សោភន្តិ, បរិសុទ្ធសុវណ្ណមយេន សោភន្តិ. ឯវមេវ សំកិលិដ្ឋចិត្តស្ស ឧបោសថោ ន មហប្ផលោ ហោតិ, បរិសុទ្ធចិត្តស្ស មហប្ផលោ. ទេវតុបោសថន្តិ ទេវតា សក្ខិដ្ឋានេ ឋបេត្វា អត្តនោ គុណេ អនុស្សរន្តេន ឧបវុត្ថឧបោសថោ ទេវតុបោសថោ នាម. សេសំ ឥមេសុ ពុទ្ធានុស្សតិអាទីសុ កម្មដ្ឋានេសុ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៣ អាទយោ) វុត្តមេវ.

បាណាតិបាតន្តិ បាណវធំ. បហាយាតិ តំ បាណាតិបាតចេតនាសង្ខាតំ ទុស្សីល្យំ បជហិត្វា. បដិវិរតាតិ បហីនកាលតោ បដ្ឋាយ តតោ ទុស្សីល្យតោ ឱរតា វិរតាវ. និហិតទណ្ឌា និហិតសត្ថាតិ បរូបឃាតត្ថាយ ទណ្ឌំ វា សត្ថំ វា អាទាយ អវត្តនតោ និក្ខិត្តទណ្ឌា ចេវ និក្ខិត្តសត្ថា ចាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ឋបេត្វា ទណ្ឌំ សព្ពម្បិ អវសេសំ ឧបករណំ សត្តានំ វិហិំសនភាវតោ សត្ថន្តិ វេទិតព្ពំ. យំ បន ភិក្ខូ កត្តរទណ្ឌំ វា ទន្តកដ្ឋវាសិំ វា បិប្ផលកំ វា គហេត្វា វិចរន្តិ, ន តំ បរូបឃាតត្ថាយ. តស្មា និហិតទណ្ឌា និហិតសត្ថាត្វេវ សង្ខំ គច្ឆន្តិ. លជ្ជីតិ បាបជិគុច្ឆនលក្ខណាយ លជ្ជាយ សមន្នាគតា. ទយាបន្នាតិ ទយំ មេត្តចិត្តតំ អាបន្នា. សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បីតិ សព្ពេ បាណភូតេ ហិតេន អនុកម្បកា, តាយ ឯវ ទយាបន្នតាយ សព្ពេសំ បាណភូតានំ ហិតចិត្តកាតិ អត្ថោ. អហម្បជ្ជាតិ អហម្បិ អជ្ជ. ឥមិនាបិ អង្គេនាតិ ឥមិនាបិ គុណង្គេន. អរហតំ អនុករោមីតិ យថា បុរតោ គច្ឆន្តំ បច្ឆតោ គច្ឆន្តោ អនុគច្ឆតិ នាម, ឯវំ អហម្បិ អរហន្តេហិ បឋមំ កតំ ឥមំ គុណំ បច្ឆា ករោន្តោ តេសំ អរហន្តានំ អនុករោមិ. ឧបោសថោ ច មេ ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតីតិ ឯវំ ករោន្តេន មយា អរហតញ្ច អនុកតំ ភវិស្សតិ, ឧបោសថោ ច ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតិ.

អទិន្នាទានន្តិ អទិន្នស្ស បរបរិគ្គហិតស្ស អាទានំ, ថេយ្យំ ចោរិកន្តិ អត្ថោ. ទិន្នមេវ អាទិយន្តីតិ ទិន្នាទាយី. ចិត្តេនបិ ទិន្នមេវ បដិកង្ខន្តីតិ ទិន្នបាដិកង្ខី. ថេនេតីតិ ថេនោ, ន ថេនេន អថេនេន. អថេនត្តាយេវ សុចិភូតេន. អត្តនាតិ អត្តភាវេន, អថេនំ សុចិភូតំ អត្តភាវំ កត្វា វិហរន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

អព្រហ្មចរិយន្តិ អសេដ្ឋចរិយំ. ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ អាចារំ ចរន្តីតិ ព្រហ្មចារី. អារាចារីតិ អព្រហ្មចរិយតោ ទូរាចារី. មេថុនាតិ រាគបរិយុដ្ឋានវសេន សទិសត្តា មេថុនកាតិ លទ្ធវោហារេហិ បដិសេវិតព្ពតោ មេថុនោតិ សង្ខំ គតា អសទ្ធម្មា. គាមធម្មាតិ គាមវាសីនំ ធម្មា.

មុសាវាទាតិ អលិកវចនា តុច្ឆវចនា. សច្ចំ វទន្តីតិ សច្ចវាទី. សច្ចេន សច្ចំ សំទហន្តិ ឃដ្ដេន្តីតិ សច្ចសន្ធា, ន អន្តរន្តរា មុសា វទន្តីតិ អត្ថោ. យោ ហិ បុរិសោ កទាចិ មុសាវាទំ វទតិ, កទាចិ សច្ចំ. តស្ស មុសាវាទេន អន្តរិតត្តា សច្ចំ សច្ចេន ន ឃដីយតិ. តស្មា ន សោ សច្ចសន្ធោ. ឥមេ បន ន តាទិសា, ជីវិតហេតុបិ មុសា អវត្វា សច្ចេន សច្ចំ សំទហន្តិយេវាតិ សច្ចសន្ធា. ថេតាតិ ថិរា, ឋិតកថាតិ អត្ថោ. ឯកោ បុគ្គលោ ហលិទ្ទិរាគោ វិយ ថុសរាសិម្ហិ និខាតខាណុ វិយ អស្សបិដ្ឋេ ឋបិតកុម្ភណ្ឌមិវ ច ន ឋិតកថោ ហោតិ. ឯកោ បាសាណលេខា វិយ ឥន្ទខីលោ វិយ ច ឋិតកថោ ហោតិ, អសិនា សីសំ ឆិន្ទន្តេបិ ទ្វេ កថា ន កថេតិ. អយំ វុច្ចតិ ថេតោ. បច្ចយិកាតិ បត្តិយាយិតព្ពកា, សទ្ធាយិកាតិ អត្ថោ. ឯកច្ចោ ហិ បុគ្គលោ ន បច្ចយិកោ ហោតិ, ‘‘ឥទំ កេន វុត្តំ, អសុកេន នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘មា តស្ស វចនំ សទ្ទហថា’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ. ឯកោ បច្ចយិកោ ហោតិ, ‘‘ឥទំ កេន វុត្តំ, អសុកេនា’’តិ វុត្តេ ‘‘យទិ តេន វុត្តំ, ឥទមេវ បមាណំ, ឥទានិ បដិក្ខិបិតព្ពំ នត្ថិ, ឯវមេវំ ឥទ’’ន្តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ បច្ចយិកោ. អវិសំវាទកា លោកស្សាតិ តាយ សច្ចវាទិតាយ លោកំ ន វិសំវាទេន្តីតិ អត្ថោ.

សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានន្តិ សុរាមេរយមជ្ជានំ បានចេតនាសង្ខាតំ បមាទការណំ. ឯកភត្តិកាតិ បាតរាសភត្តំ សាយមាសភត្តន្តិ ទ្វេ ភត្តានិ. តេសុ បាតរាសភត្តំ អន្តោមជ្ឈន្ហិកេន បរិច្ឆិន្នំ, ឥតរំ មជ្ឈន្ហិកតោ ឧទ្ធំ អន្តោអរុណេន. តស្មា អន្តោមជ្ឈន្ហិកេ ទសក្ខត្តុំ ភុញ្ជមានាបិ ឯកភត្តិកាវ ហោន្តិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ឯកភត្តិកា’’តិ. រត្តិភោជនំ រត្តិ, តតោ ឧបរតាតិ រត្តូបរតា. អតិក្កន្តេ មជ្ឈន្ហិកេ យាវ សូរិយត្ថង្គមនា ភោជនំ វិកាលភោជនំ នាម, តតោ វិរតត្តា វិរតា វិកាលភោជនា.

សាសនស្ស អននុលោមត្តា វិសូកំ បដាណិភូតំ ទស្សនន្តិ វិសូកទស្សនំ, អត្តនា នច្ចននច្ចាបនាទិវសេន នច្ចញ្ច គីតញ្ច វាទិតញ្ច, អន្តមសោ មយូរនច្ចនាទិវសេនាបិ បវត្តានំ នច្ចាទីនំ វិសូកភូតំ ទស្សនញ្ចាតិ នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនំ. នច្ចាទីនិ ហិ អត្តនា បយោជេតុំ វា បរេហិ បយោជាបេតុំ វា បយុត្តានិ បស្សិតុំ វា នេវ ភិក្ខូនំ, ន ភិក្ខុនីនំ វដ្ដន្តិ.

មាលាទីសុ មាលាតិ យំកិញ្ចិ បុប្ផំ. គន្ធន្តិ យំកិញ្ចិ គន្ធជាតំ. វិលេបនន្តិ ឆវិរាគករណំ. តត្ថ បិឡន្ធន្តោ ធារេតិ នាម, ឩនដ្ឋានំ បូរេន្តោ មណ្ឌេតិ នាម, គន្ធវសេន ឆវិរាគវសេន ច សាទិយន្តោ វិភូសេតិ នាម. ឋានំ វុច្ចតិ ការណំ, តស្មា យាយ ទុស្សីល្យចេតនាយ តានិ មាលាធារណាទីនិ មហាជនោ ករោតិ, តតោ បដិវិរតាតិ អត្ថោ. ឧច្ចាសយនំ វុច្ចតិ បមាណាតិក្កន្តំ, មហាសយនំ អកប្បិយត្ថរណំ, តតោ បដិវិរតាតិ អត្ថោ.

កីវមហប្ផលោតិ កិត្តកំ មហប្ផលោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. បហូតរត្តរតនានន្តិ បហូតេន រត្តសង្ខាតេន រតនេន សមន្នាគតានំ, សកលជម្ពុទីបតលំ ភេរិតលសទិសំ កត្វា កដិប្បមាណេហិ សត្តហិ រតនេហិ បូរិតានន្តិ អត្ថោ. ឥស្សរិយាធិបច្ចន្តិ ឥស្សរភាវេន វា ឥស្សរិយមេវ វា អាធិបច្ចំ, ន ឯត្ថ សាហសិកកម្មន្តិបិ ឥស្សរិយាធិបច្ចំ. រជ្ជំ ការេយ្យាតិ ឯវរូបំ ចក្កវត្តិរជ្ជំ ការេយ្យ. អង្គានន្តិអាទីនិ តេសំ ជនបទានំ នាមានិ. កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិន្តិ ឯកំ អហោរត្តំ ឧបវុត្ថឧបោសថេ បុញ្ញំ សោឡសភាគេ កត្វា តតោ ឯកំ ភាគញ្ច ន អគ្ឃតិ. ឯករត្តុបោសថស្ស សោឡសិយា កលាយ យំ វិបាកផលំ, តំយេវ តតោ ពហុតរំ ហោតីតិ អត្ថោ. កបណន្តិ បរិត្តកំ.

អព្រហ្មចរិយាតិ អសេដ្ឋចរិយតោ. រត្តិំ ន ភុញ្ជេយ្យ វិកាលភោជនន្តិ ឧបោសថំ ឧបវសន្តោ រត្តិភោជនញ្ច ទិវាវិកាលភោជនញ្ច ន ភុញ្ជេយ្យ. មញ្ចេ ឆមាយំវ សយេថ សន្ថតេតិ មុដ្ឋិហត្ថបាទកេ កប្បិយមញ្ចេ វា សុធាទិបរិកម្មកតាយ ភូមិយំ វា តិណបណ្ណបលាលាទីនិ សន្ថរិត្វា កតេ សន្ថតេ វា សយេថាតិ អត្ថោ. ឯតំ ហិ អដ្ឋង្គិកមាហុបោសថន្តិ ឯវំ បាណាតិបាតាទីនិ អសមាចរន្តេន ឧបវុត្ថំ ឧបោសថំ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតត្តា អដ្ឋង្គិកន្តិ វទន្តិ. តំ បន ឧបវសន្តេន ‘‘ស្វេ ឧបោសថិកោ ភវិស្សាមី’’តិ អជ្ជេវ ‘‘ឥទញ្ច ឥទញ្ច ករេយ្យាថា’’តិ អាហារាទិវិធានំ វិចារេតព្ពំ. ឧបោសថទិវសេ បាតោវ ភិក្ខុស្ស វា ភិក្ខុនិយា វា ទសសីលលក្ខណញ្ញុនោ ឧបាសកស្ស វា ឧបាសិកាយ វា សន្តិកេ វាចំ ភិន្ទិត្វា ឧបោសថង្គានិ សមាទាតព្ពានិ. បាឡិំ អជានន្តេន បន ‘‘ពុទ្ធបញ្ញត្តំ ឧបោសថំ អធិដ្ឋាមី’’តិ អធិដ្ឋាតព្ពំ. អញ្ញំ អលភន្តេន អត្តនាបិ អធិដ្ឋាតព្ពំ, វចីភេទោ បន កាតព្ពោយេវ. ឧបោសថំ ឧបវសន្តេន បរូបរោធបដិសំយុត្តា កម្មន្តា ន វិចារេតព្ពា, អាយវយគណនំ ករោន្តេន ន វីតិនាមេតព្ពំ, គេហេ បន អាហារំ លភិត្វា និច្ចភត្តិកភិក្ខុនា វិយ បរិភុញ្ជិត្វា វិហារំ គន្ត្វា ធម្មោ វា សោតព្ពោ, អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ អញ្ញតរំ វា មនសិកាតព្ពំ.

សុទស្សនាតិ សុន្ទរទស្សនា. ឱភាសយន្តិ ឱភាសយមានា. អនុបរិយន្តីតិ វិចរន្តិ. យាវតាតិ យត្តកំ ឋានំ. អន្តលិក្ខគាតិ អាកាសង្គមា. បភាសន្តីតិ ជោតន្តិ បភា មុញ្ចន្តិ. ទិសាវិរោចនាតិ សព្ពទិសាសុ វិរោចមានា. អថ វា បភាសន្តីតិ ទិសាហិ ទិសា ឱភាសន្តិ. វិរោចនាតិ វិរោចមានា. វេឡុរិយន្តិ មណីតិ វត្វាបិ ឥមិនា ជាតិមណិភាវំ ទស្សេតិ. ឯកវស្សិកវេឡុវណ្ណញ្ហិ វេឡុរិយំ ជាតិមណិ នាម. តំ សន្ធាយេវមាហ. ភទ្ទកន្តិ លទ្ធកំ. សិង្គីសុវណ្ណន្តិ គោសិង្គសទិសំ ហុត្វា ឧប្បន្នត្តា ឯវំ នាមកំ សុវណ្ណំ. កញ្ចនន្តិ បព្ពតេយ្យំ បព្ពតេ ជាតសុវណ្ណំ. ជាតរូបន្តិ សត្ថុវណ្ណសុវណ្ណំ. ហដកន្តិ កិបិល្លិកាហិ នីហដសុវណ្ណំ. នានុភវន្តីតិ ន បាបុណន្តិ. ចន្ទប្បភាតិ សាមិអត្ថេ បច្ចត្តំ, ចន្ទប្បភាយាតិ អត្ថោ. ឧបវស្សុបោសថន្តិ ឧបវសិត្វា ឧបោសថំ. សុខុទ្រយានីតិ សុខផលានិ សុខវេទនីយានិ. សគ្គមុបេន្តិ ឋានន្តិ សគ្គសង្ខាតំ ឋានំ ឧបគច្ឆន្តិ, កេនចិ អនិន្ទិតា ហុត្វា ទេវលោកេ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ យំ អន្តរន្តរា ន វុត្តំ, តំ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

មហាវគ្គោ ទុតិយោ.