(៦) ១. ព្រាហ្មណវគ្គោ

១. បឋមទ្វេព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៥២. ព្រាហ្មណវគ្គស្ស បឋមេ ជិណ្ណាតិ ជរាជិណ្ណា. វុទ្ធាតិ វយោវុទ្ធា. មហល្លកាតិ ជាតិមហល្លកា. អទ្ធគតាតិ តយោ អទ្ធេ អតិក្កន្តា. វយោអនុប្បត្តាតិ តតិយំ វយំ អនុប្បត្តា. យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសូតិ បុត្តទារេ អត្តនោ វចនំ អករោន្តេ ទិស្វា ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា និយ្យានិកមគ្គំ គវេសិស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិំសុ. មយមស្សុ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណាតិ; ភោ គោតម, មយំ ព្រាហ្មណា ន ខត្តិយា នាមច្ចា ន គហបតិកាតិ ព្រាហ្មណភាវំ ជានាបេត្វា ជិណ្ណាតិអាទិមាហំសុ. អកតភីរុត្តាណាតិ អកតភយបរិត្តាណា. អវស្សយភូតំ បតិដ្ឋាកម្មំ អម្ហេហិ ន កតន្តិ ទស្សេន្តិ. តគ្ឃាតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ, សម្បដិច្ឆនត្ថេ វា. ឯកន្តេន តុម្ហេ ឯវរូបា, អហម្បិ ខោ ឯតំ សម្បដិច្ឆាមីតិ ច ទស្សេតិ. ឧបនីយតីតិ ឧបសំហរីយតិ. អយំ ហិ ជាតិយា ជរំ ឧបនីយតិ, ជរាយ ព្យាធិំ, ព្យាធិនា មរណំ, មរណេន បុន ជាតិំ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឧបនីយតី’’តិ.

ឥទានិ យស្មា តេ ព្រាហ្មណា មហល្លកត្តា បព្ពជិត្វាបិ វត្តំ បូរេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ, តស្មា នេ បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេន្តោ ភគវា យោធ កាយេន សំយមោតិអាទិមាហ. តត្ថ កាយេន សំយមោតិ កាយទ្វារេន សំវរោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. តំ តស្ស បេតស្សាតិ តំ បុញ្ញំ តស្ស បរលោកំ គតស្ស តាយនដ្ឋេន តាណំ, និលីយនដ្ឋេន លេណំ, បតិដ្ឋានដ្ឋេន ទីបោ, អវស្សយនដ្ឋេន សរណំ, ឧត្តមគតិវសេន បរាយណញ្ច ហោតីតិ ទស្សេតិ. គាថា ឧត្តានត្ថាយេវ. ឯវំ តេ ព្រាហ្មណា តថាគតេន បញ្ចសុ សីលេសុ សមាទបិតា យាវជីវំ បញ្ច សីលានិ រក្ខិត្វា សគ្គេ និព្ពត្តិំសុ.

២. ទុតិយទ្វេព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៥៣. ទុតិយេ ភាជនន្តិ យំកិញ្ចិ ភណ្ឌកំ. សេសំ បឋមេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៣. អញ្ញតរព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៥៤. តតិយេ សម្មោទនីយន្តិ សម្មោទជននិំ. សារណីយន្តិ សរិតព្ពយុត្តកំ. វីតិសារេត្វាតិ បរិយោសាបេត្វា. កិត្តាវតាតិ កិត្តកេន. សន្ទិដ្ឋិកោ ធម្មោ ហោតីតិ សាមំ បស្សិតព្ពោ ហោតិ. អកាលិកោតិ ន កាលន្តរេ ផលទាយកោ. ឯហិបស្សិកោតិ ‘‘ឯហិ បស្សា’’តិ ឯវំ ទស្សេតុំ សក្កាតិ អាគមនីយបដិបទំ បុច្ឆតិ. ឱបនេយ្យិកោតិ អត្តនោ ចិត្តំ ឧបនេតព្ពោ. បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោតិ សាមំយេវ ជានិតព្ពោ. វិញ្ញូហីតិ បណ្ឌិតេហិ. បរិយាទិន្នចិត្តោតិ អាទិន្នគហិតបរាមដ្ឋចិត្តោ ហុត្វា. ចេតេតីតិ ចិន្តេតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ ព្រាហ្មណេន លោកុត្តរមគ្គោ បុច្ឆិតោ, សត្ថារាបិ សោយេវ កថិតោ. សោ ហិ សាមំ បស្សិតព្ពត្តា សន្ទិដ្ឋិកោ នាមាតិ.

៤. បរិព្ពាជកសុត្តវណ្ណនា

៥៥. ចតុត្ថេ ព្រាហ្មណបរិព្ពាជកោតិ ព្រាហ្មណជាតិកោ បរិព្ពាជកោ, ន ខត្តិយាទិជាតិកោ. អត្តត្ថម្បីតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកំ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកំ អត្តនោ អត្ថំ.

៥. និព្ពុតសុត្តវណ្ណនា

៥៦. បញ្ចមេ អកាលិកន្តិ ន កាលន្តរេ បត្តព្ពំ. ឱបនេយ្យិកន្តិ បដិបត្តិយា ឧបគន្តព្ពំ.

៦. បលោកសុត្តវណ្ណនា

៥៧. ឆដ្ឋេ អាចរិយបាចរិយានន្តិ អាចរិយានញ្ចេវ អាចរិយាចរិយានញ្ច. អវីចិ មញ្ញេ ផុដោ អហោសីតិ យថា អវីចិ មហានិរយោ និរន្តរផុដោ នេរយិកសត្តេហិ បរិបុណ្ណោ, មនុស្សេហិ ឯវំ បរិបុណ្ណោ ហោតិ. កុក្កុដសំបាតិកាតិ ឯកគាមស្ស ឆទនបិដ្ឋិតោ ឧប្បតិត្វា ឥតរគាមស្ស ឆទនបិដ្ឋេ បតនសង្ខាតោ កុក្កុដសំបាតោ ឯតាសុ អត្ថីតិ កុក្កុដសំបាតិកា. កុក្កុដសំបាទិកាតិបិ បាឋោ, គាមន្តរតោ គាមន្តរំ កុក្កុដានំ បទសា គមនសង្ខាតោ កុក្កុដសំបាទោ ឯតាសុ អត្ថីតិ អត្ថោ. ឧភយម្បេតំ ឃននិវាសតំយេវ ទីបេតិ. អធម្មរាគរត្តាតិ រាគោ នាម ឯកន្តេនេវ អធម្មោ, អត្តនោ បរិក្ខារេសុ បន ឧប្បជ្ជមានោ ន អធម្មរាគោតិ អធិប្បេតោ, បរបរិក្ខារេសុ ឧប្បជ្ជមានោវ អធម្មរាគោតិ. វិសមលោភាភិភូតាតិ លោភស្ស សមកាលោ នាម នត្ថិ, ឯកន្តំ វិសមោវ ឯស. អត្តនា បរិគ្គហិតវត្ថុម្ហិ បន ឧប្បជ្ជមានោ សមលោភោ នាម, បរបរិគ្គហិតវត្ថុម្ហិ ឧប្បជ្ជមានោវ វិសមោតិ អធិប្បេតោ. មិច្ឆាធម្មបរេតាតិ អវត្ថុបដិសេវនសង្ខាតេន មិច្ឆាធម្មេន សមន្នាគតា. ទេវោ ន សម្មា ធារំ អនុប្បវេច្ឆតីតិ វស្សិតព្ពយុត្តេ កាលេ វស្សំ ន វស្សតិ. ទុព្ភិក្ខន្តិ ទុល្លភភិក្ខំ. ទុស្សស្សន្តិ វិវិធសស្សានំ អសម្បជ្ជនេន ទុស្សស្សំ. សេតដ្ឋិកន្តិ សស្សេ សម្បជ្ជមានេ បាណកា បតន្តិ, តេហិ ទដ្ឋត្តា និក្ខន្តនិក្ខន្តានិ សាលិសីសានិ សេតវណ្ណានិ ហោន្តិ និស្សារានិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សេតដ្ឋិក’’ន្តិ. សលាកាវុត្តន្តិ វបិតំ វបិតំ សស្សំ សលាកាមត្តមេវ សម្បជ្ជតិ, ផលំ ន ទេតីតិ អត្ថោ. យក្ខាតិ យក្ខាធិបតិនោ. វាឡេ អមនុស្សេ ឱស្សជ្ជន្តីតិ ចណ្ឌយក្ខេ មនុស្សបថេ វិស្សជ្ជេន្តិ, តេ លទ្ធោកាសា មហាជនំ ជីវិតក្ខយំ បាបេន្តិ.

៧. វច្ឆគោត្តសុត្តវណ្ណនា

៥៨. សត្តមេ មហប្ផលន្តិ មហាវិបាកំ. ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករោន្តីតិ ឯត្ថ ធម្មោ នាម កថិតកថា, អនុធម្មោ នាម កថិតស្ស បដិកថនំ. សហធម្មិកោតិ សការណោ សហេតុកោ. វាទានុបាតោតិ វាទស្ស អនុបាតោ, អនុបតនំ បវត្តីតិ អត្ថោ. គារយ្ហំ ឋានន្តិ គរហិតព្ពយុត្តំ ការណំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ភោតា គោតមេន វុត្តា សការណា វាទប្បវត្តិ កិញ្ចិបិ គារយ្ហំ ការណំ ន អាគច្ឆតីតិ. អថ វា តេហិ បរេហិ វុត្តា សការណា វាទប្បវត្តិ កិញ្ចិ គារយ្ហំ ការណំ ន អាគច្ឆតីតិ បុច្ឆតិ.

អន្តរាយករោ ហោតីតិ អន្តរាយំ វិនាសំ កិច្ឆលាភកំ វិលោមកំ ករោតិ. បារិបន្ថិកោតិ បន្ថទូហនចោរោ. ខតោ ច ហោតីតិ គុណខននេន ខតោ ហោតិ. ឧបហតោតិ គុណុបឃាតេនេវ ឧបហតោ.

ចន្ទនិកាយាតិ អសុចិកលលកូបេ. ឱលិគល្លេតិ និទ្ធមនកលលេ. សោ ចាតិ សោ សីលវាតិ វុត្តខីណាសវោ. សីលក្ខន្ធេនាតិ សីលរាសិនា. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច វិមុត្តិញាណទស្សនំ វុច្ចតិ បច្ចវេក្ខណញាណំ, តំ អសេក្ខស្ស បវត្តត្តា អសេក្ខន្តិ វុត្តំ. ឥតរានិ សិក្ខាបរិយោសានប្បត្តតាយ សយម្បិ អសេក្ខានេវ. តានិ ច បន លោកុត្តរានិ, បច្ចវេក្ខណញាណំ លោកិយំ.

រោហិណីសូតិ រត្តវណ្ណាសុ. សរូបាសូតិ អត្តនោ វច្ឆកេហិ សមានរូបាសុ. បារេវតាសូតិ កបោតវណ្ណាសុ. ទន្តោតិ និព្ពិសេវនោ. បុង្គវោតិ ឧសភោ. ធោរយ្ហោតិ ធុរវាហោ. កល្យាណជវនិក្កមោតិ កល្យាណេន ឧជុនា ជវេន គន្តា. នាស្ស វណ្ណំ បរិក្ខរេតិ អស្ស គោណស្ស សរីរវណ្ណំ ន ឧបបរិក្ខន្តិ, ធុរវហនកម្មមេវ បន ឧបបរិក្ខន្តិ. យស្មិំ កស្មិញ្ចិ ជាតិយេតិ យត្ថ កត្ថចិ កុលជាតេ. យាសុ កាសុចិ ឯតាសូតិ ឯតាសុ ខត្តិយាទិប្បភេទាសុ យាសុ កាសុចិ ជាតីសុ.

ព្រហ្មចរិយស្ស កេវលីតិ ព្រហ្មចរិយស្ស កេវលេន សមន្នាគតោ, បរិបុណ្ណភាវេន យុត្តោតិ អត្ថោ. ខីណាសវោ ហិ សកលព្រហ្មចារី នាម ហោតិ. តេនេតំ វុត្តំ. បន្នភារោតិ ឱរោបិតភារោ, ខន្ធភារំ កិលេសភារំ កាមគុណភារញ្ច ឱរោបេត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. កតកិច្ចោតិ ចតូហិ មគ្គេហិ កិច្ចំ កត្វា ឋិតោ. បារគូ សព្ពធម្មានន្តិ សព្ពធម្មា វុច្ចន្តិ បញ្ចក្ខន្ធា ទ្វាទសាយតនានិ អដ្ឋារស ធាតុយោ, តេសំ សព្ពធម្មានំ អភិញ្ញាបារំ, បរិញ្ញាបារំ, បហានបារំ, ភាវនាបារំ, សច្ឆិកិរិយាបារំ, សមាបត្តិបារញ្ចាតិ ឆព្ពិធំ បារំ គតត្តា បារគូ. អនុបាទាយាតិ អគ្គហេត្វា. និព្ពុតោតិ កិលេសសន្តាបរហិតោ. វិរជេតិ រាគទោសមោហរជរហិតេ.

អវិជានន្តាតិ ខេត្តំ អជានន្តា. ទុម្មេធាតិ និប្បញ្ញា. អស្សុតាវិនោតិ ខេត្តវិនិច្ឆយសវនេន រហិតា. ពហិទ្ធាតិ ឥមម្ហា សាសនា ពហិទ្ធា. ន ហិ សន្តេ ឧបាសរេតិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធខីណាសវេ ឧត្តមបុរិសេ ន ឧបសង្កមន្តិ. ធីរសម្មតេតិ បណ្ឌិតេហិ សម្មតេ សម្ភាវិតេ. មូលជាតា បតិដ្ឋិតាតិ ឥមិនា សោតាបន្នស្ស សទ្ធំ ទស្សេតិ. កុលេ វា ឥធ ជាយរេតិ ឥធ វា មនុស្សលោកេ ខត្តិយព្រាហ្មណវេស្សកុលេ ជាយន្តិ. អយមេវ ហិ តិវិធា កុលសម្បត្តិ នាម. អនុបុព្ពេន និព្ពានំ, អធិគច្ឆន្តីតិ សីលសមាធិបញ្ញាតិ ឥមេ គុណេ បូរេត្វា អនុក្កមេន និព្ពានំ អធិគច្ឆន្តីតិ.

៨. តិកណ្ណសុត្តវណ្ណនា

៥៩. អដ្ឋមេ តិកណ្ណោតិ តស្ស នាមំ. ឧបសង្កមីតិ ‘‘សមណោ កិរ គោតមោ បណ្ឌិតោ, គច្ឆិស្សាមិ តស្ស សន្តិក’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ភុត្តបាតរាសោ មហាជនបរិវុតោ ឧបសង្កមិ. ភគវតោ សម្មុខាតិ ទសពលស្ស បុរតោ និសីទិត្វា. វណ្ណំ ភាសតីតិ កស្មា ភាសតិ? សោ កិរ ឥតោ បុព្ពេ តថាគតស្ស សន្តិកំ អគតបុព្ពោ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ពុទ្ធា នាម ទុរាសទា, មយិ បឋមតរំ អកថេន្តេ កថេយ្យ វា ន វា. សចេ ន កថេស្សតិ, អថ មំ សមាគមដ្ឋានេ កថេន្តំ ឯវំ វក្ខន្តិ ‘ត្វំ ឥធ កស្មា កថេសិ, យេន តេ សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វចនមត្តម្បិ ន លទ្ធ’ន្តិ. តស្មា ‘ឯវំ មេ អយំ គរហា មុច្ចិស្សតី’’’តិ មញ្ញមានោ ភាសតិ. កិញ្ចាបិ ព្រាហ្មណានំ វណ្ណំ ភាសតិ, តថាគតស្ស បន ញាណំ ឃដ្ដេស្សាមីតិ អធិប្បាយេនេវ ភាសតិ. ឯវម្បិ តេវិជ្ជា ព្រាហ្មណាតិ តេវិជ្ជកព្រាហ្មណា ឯវំបណ្ឌិតា ឯវំធីរា ឯវំព្យត្តា ឯវំពហុស្សុតា ឯវំវាទិនោ, ឯវំសម្មតាតិ អត្ថោ. ឥតិបីតិ ឥមិនា តេសំ បណ្ឌិតាទិអាការបរិច្ឆេទំ ទស្សេតិ. ឯត្តកេន ការណេន បណ្ឌិតា…បេ… ឯត្តកេន ការណេន សម្មតាតិ អយញ្ហិ ឯត្ថ អត្ថោ.

យថា កថំ បន ព្រាហ្មណាតិ ឯត្ថ យថាតិ ការណវចនំ, កថំ បនាតិ បុច្ឆាវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កថំ បន, ព្រាហ្មណ, ព្រាហ្មណា តេវិជ្ជំ បញ្ញាបេន្តិ. យថា ឯវំ សក្កា ហោតិ ជានិតុំ, តំ ការណំ វទេហីតិ. តំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ ‘‘ជាននដ្ឋានេយេវ មំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ បុច្ឆិ, នោ អជាននដ្ឋានេ’’តិ អត្តមនោ ហុត្វា ឥធ, ភោ គោតមាតិអាទិមាហ. តត្ថ ឧភតោតិ ទ្វីហិបិ បក្ខេហិ. មាតិតោ ច បិតិតោ ចាតិ យស្ស មាតា ព្រាហ្មណី, មាតុ មាតា ព្រាហ្មណី, តស្សាបិ មាតា ព្រាហ្មណី. បិតា ព្រាហ្មណោ, បិតុ បិតា ព្រាហ្មណោ, តស្សាបិ បិតា ព្រាហ្មណោ, សោ ឧភតោ សុជាតោ មាតិតោ ច បិតិតោ ច. សំសុទ្ធគហណិកោតិ យស្ស សំសុទ្ធា មាតុ គហណី, កុច្ឆីតិ អត្ថោ. ‘‘សមវេបាកិនិយា គហណិយា’’តិ បន ឯត្ថ កម្មជតេជោធាតុ គហណីតិ វុច្ចតិ.

យាវ សត្តមា បិតាមហយុគាតិ ឯត្ថ បិតុ បិតា បិតាមហោ, បិតាមហស្ស យុគំ បិតាមហយុគំ. យុគន្តិ អាយុប្បមាណំ វុច្ចតិ. អភិលាបមត្តមេវ ចេតំ, អត្ថតោ បន បិតាមហោយេវ បិតាមហយុគំ. តតោ ឧទ្ធំ សព្ពេបិ បុព្ពបុរិសា បិតាមហគ្គហណេនេវ គហិតា. ឯវំ យាវ សត្តមោ បុរិសោ, តាវ សំសុទ្ធគហណិកោ, អថ វា អក្ខិត្តោ អនុបក្កុដ្ឋោ ជាតិវាទេនាតិ ទស្សេតិ. អក្ខិត្តោតិ ‘‘អបនេថ ឯតំ, កិំ ឥមិនា’’តិ ឯវំ អក្ខិត្តោ អនវក្ខិត្តោ. អនុបក្កុដ្ឋោតិ ន ឧបក្កុដ្ឋោ, ន អក្កោសំ វា និន្ទំ វា បត្តបុព្ពោ. កេន ការណេនាតិ? ជាតិវាទេន. ‘‘ឥតិបិ ហីនជាតិកោ ឯសោ’’តិ ឯវរូបេន វចនេនាតិ អត្ថោ.

អជ្ឈាយកោតិ ឥទំ ‘‘ន ទានិមេ ឈាយន្តិ, ន ទានិមេ ឈាយន្តីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, អជ្ឈាយកា អជ្ឈាយកាតេវ តតិយំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្ត’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.១៣២) ឯវំ បឋមកប្បិកកាលេ ឈានវិរហិតានំ ព្រាហ្មណានំ គរហវចនំ ឧប្បន្នំ. ឥទានិ បន តំ អជ្ឈាយតីតិ អជ្ឈាយកោ, មន្តេ បរិវត្តេតីតិ ឥមិនា អត្ថេន បសំសាវចនំ កត្វា វោហរន្តិ. មន្តេ ធារេតីតិ មន្តធរោ.

តិណ្ណំ វេទានន្តិ ឥរុព្ពេទយជុព្ពេទសាមព្ពេទានំ. ឱដ្ឋបហតករណវសេន បារំ គតោតិ បារគូ. សហ និឃណ្ឌុនា ច កេដុភេន ច សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ. និឃណ្ឌូតិ នាមនិឃណ្ឌុរុក្ខាទីនំ វេវចនបកាសកសត្ថំ. កេដុភន្តិ កិរិយាកប្បវិកប្បោ កវីនំ ឧបការាយ សត្ថំ. សហ អក្ខរប្បភេទេន សាក្ខរប្បភេទានំ. អក្ខរប្បភេទោតិ សិក្ខា ច និរុត្តិ ច. ឥតិហាសបញ្ចមានន្តិ អាថព្ពណវេទំ ចតុត្ថំ កត្វា ឥតិហ អាស, ឥតិហ អាសាតិ ឦទិសវចនបដិសំយុត្តោ បុរាណកថាសង្ខាតោ ខត្តវិជ្ជាសង្ខាតោ វា ឥតិហាសោ បញ្ចមោ ឯតេសន្តិ ឥតិហាសបញ្ចមា. តេសំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ វេទានំ.

បទំ តទវសេសញ្ច ព្យាករណំ អធីយតិ វេទេតិ ចាតិ បទកោ វេយ្យាករណោ. លោកាយតំ វុច្ចតិ វិតណ្ឌវាទសត្ថំ. មហាបុរិសលក្ខណន្តិ មហាបុរិសានំ ពុទ្ធាទីនំ លក្ខណទីបកំ ទ្វាទសសហស្សគន្ថបមាណំ សត្ថំ, យត្ថ សោឡសសហស្សគាថាបទបរិមាណា ពុទ្ធមន្តា នាម អហេសុំ, យេសំ វសេន ‘‘ឥមិនា លក្ខណេន សមន្នាគតា ពុទ្ធា នាម ហោន្តិ, ឥមិនា បច្ចេកពុទ្ធា, ទ្វេ អគ្គសាវកា, អសីតិ មហាសាវកា, ពុទ្ធមាតា, ពុទ្ធបិតា, អគ្គុបដ្ឋាកា, អគ្គុបដ្ឋាយិកា, រាជា ចក្កវត្តី’’តិ អយំ វិសេសោ ញាយតិ. អនវយោតិ ឥមេសុ លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនូនោ បរិបូរការី, អវយោ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អវយោ នាម យោ តានិ អត្ថតោ ច គន្ថតោ ច សន្ធារេតុំ ន សក្កោតិ. អថ វា អនវយោតិ អនុ អវយោ, សន្ធិវសេន ឧការលោបោ. អនុ អវយោ បរិបុណ្ណសិប្បោតិ អត្ថោ.

តេន ហីតិ ឥទំ ភគវា នំ អាយាចន្តំ ទិស្វា ‘‘ឥទានិស្ស បញ្ហំ កថេតុំ កាលោ’’តិ ញត្វា អាហ. តស្សត្ថោ – យស្មា មំ អាយាចសិ, តស្មា សុណាហីតិ. វិវិច្ចេវ កាមេហីតិអាទិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៧០) វិត្ថារិតមេវ. ឥធ បនេតំ តិស្សន្នំ វិជ្ជានំ បុព្ពភាគបដិបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ទ្វិន្នំ វិជ្ជានំ អនុបទវណ្ណនា ចេវ ភាវនានយោ ច វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៤០២ អាទយោ) វិត្ថារិតោវ.

បឋមា វិជ្ជាតិ បឋមំ ឧប្បន្នាតិ បឋមា, វិទិតករណដ្ឋេន វិជ្ជា. កិំ វិទិតំ ករោតិ? បុព្ពេនិវាសំ. អវិជ្ជាតិ តស្សេវ បុព្ពេនិវាសស្ស អវិទិតករណដ្ឋេន តប្បដិច្ឆាទកោ មោហោ វុច្ចតិ. តមោតិ ស្វេវ មោហោ បដិច្ឆាទកដ្ឋេន តមោតិ វុច្ចតិ. អាលោកោតិ សាយេវ វិជ្ជា ឱភាសករណដ្ឋេន អាលោកោតិ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច វិជ្ជា អធិគតាតិ អយំ អត្ថោ. សេសំ បសំសាវចនំ. យោជនា បនេត្ថ អយមស្ស វិជ្ជា អធិគតា, អថស្ស អធិគតវិជ្ជស្ស អវិជ្ជា វិហតា វិនដ្ឋាតិ អត្ថោ. កស្មា? យស្មា វិជ្ជា ឧប្បន្នា. ឥតរស្មិម្បិ បទទ្វយេ ឯសេវ នយោ. យថា តន្តិ ឯត្ថ យថាតិ ឱបម្មំ, តន្តិ និបាតមត្តំ. សតិយា អវិប្បវាសេន អប្បមត្តស្ស. វីរិយាតាបេន អាតាបិនោ. កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខតាយ បហិតត្តស្ស. បេសិតត្តស្សាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ អវិជ្ជា វិហញ្ញេយ្យ, វិជ្ជា ឧប្បជ្ជេយ្យ. តមោ វិហញ្ញេយ្យ, អាលោកោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ឯវមេវ តស្ស អវិជ្ជា វិហតា, វិជ្ជា ឧប្បន្នា. តមោ វិហតោ, អាលោកោ ឧប្បន្នោ. ឯតស្ស តេន បធានានុយោគស្ស អនុរូបមេវ ផលំ លទ្ធន្តិ.

ចុតូបបាតកថាយំ វិជ្ជាតិ ទិព្ពចក្ខុញាណវិជ្ជា. អវិជ្ជាតិ សត្តានំ ចុតិបដិសន្ធិប្បដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

តតិយវិជ្ជាយ សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេតិ វិបស្សនាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ វេទិតព្ពំ. អាសវានំ ខយញាណាយាតិ អរហត្តមគ្គញាណត្ថាយ. អរហត្តមគ្គោ ហិ អាសវវិនាសនតោ អាសវានំ ខយោតិ វុច្ចតិ, តត្រ ចេតំ ញាណំ តត្ថ បរិយាបន្នត្តាតិ. ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតីតិ វិបស្សនាចិត្តំ អភិនីហរតិ. សោ ឥទំ ទុក្ខន្តិ ឯវមាទីសុ ឯត្តកំ ទុក្ខំ, ន ឥតោ ភិយ្យោតិ សព្ពម្បិ ទុក្ខសច្ចំ សរសលក្ខណប្បដិវេធេន យថាភូតំ បជានាតិ បដិវិជ្ឈតិ, តស្ស ច ទុក្ខស្ស និព្ពត្តិកំ តណ្ហំ ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ, តទុភយម្បិ យំ ឋានំ បត្វា និរុជ្ឈតិ, តំ តេសំ អបវត្តិំ និព្ពានំ ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ. តស្ស ច សម្បាបកំ អរិយមគ្គំ ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ សរសលក្ខណប្បដិវេធេន យថាភូតំ បជានាតិ បដិវិជ្ឈតីតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ សរូបតោ សច្ចានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ កិលេសវសេន បរិយាយតោ ទស្សេន្តោ ឥមេ អាសវាតិអាទិមាហ. តស្ស ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោតិ តស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ ជានន្តស្ស ឯវំ បស្សន្តស្ស. សហ វិបស្សនាយ កោដិប្បត្តំ មគ្គំ កថេសិ. កាមាសវាតិ កាមាសវតោ. វិមុច្ចតីតិ ឥមិនា មគ្គក្ខណំ ទស្សេតិ. មគ្គក្ខណេ ហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, ផលក្ខណេ វិមុត្តំ ហោតិ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណន្តិ ឥមិនា បច្ចវេក្ខណញាណំ ទស្សេតិ. ខីណា ជាតីតិអាទីហិ តស្ស ភូមិំ. តេន ហិ ញាណេន សោ បច្ចវេក្ខន្តោ ខីណា ជាតីតិអាទីនិ បជានាតិ. កតមា បនស្ស ជាតិ ខីណា, កថញ្ច នំ បជានាតីតិ? ន តាវស្ស អតីតា ជាតិ ខីណា បុព្ពេវ ខីណត្តា, ន អនាគតា, អនាគតេ វាយាមាភាវតោ, ន បច្ចុប្បន្នា, វិជ្ជមានត្តា. យា បន មគ្គស្ស អភាវិតត្តា ឧប្បជ្ជេយ្យ ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសុ ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធប្បភេទា ជាតិ, សា មគ្គស្ស ភាវិតត្តា អនុប្បាទធម្មតំ អាបជ្ជនេន ខីណា. តំ សោ មគ្គភាវនាយ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខិត្វា កិលេសាភាវេ វិជ្ជមានម្បិ កម្មំ អាយតិអប្បដិសន្ធិកំ ហោតីតិ ជានន្តោ បជានាតិ.

វុសិតន្តិ វុត្ថំ បរិវុត្ថំ, កតំ ចរិតំ និដ្ឋិតន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. បុថុជ្ជនកល្យាណកេន ហិ សទ្ធិំ សត្ត សេក្ខា ព្រហ្មចរិយវាសំ វសន្តិ នាម, ខីណាសវោ វុត្ថវាសោ. តស្មា សោ អត្តនោ ព្រហ្មចរិយវាសំ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘វុសិតំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ បជានាតិ. កតំ ករណីយន្តិ ចតូសុ សច្ចេសុ ចតូហិ មគ្គេហិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយវសេន សោឡសវិធម្បិ កិច្ចំ និដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. បុថុជ្ជនកល្យាណកាទយោ ហិ តំ កិច្ចំ ករោន្តិ, ខីណាសវោ កតករណីយោ. តស្មា សោ អត្តនោ ករណីយំ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘កតំ ករណីយ’’ន្តិ បជានាតិ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បុន ឥត្ថភាវាយ, ឯវំ សោឡសវិធកិច្ចភាវាយ កិលេសក្ខយាយ វា មគ្គភាវនាកិច្ចំ មេ នត្ថីតិ បជានាតិ. អថ វា ឥត្ថត្តាយាតិ ឥត្ថភាវតោ, ឥមស្មា ឯវំ បការា ឥទានិ វត្តមានក្ខន្ធសន្តានា អបរំ ខន្ធសន្តានំ មយ្ហំ នត្ថិ, ឥមេ បន បញ្ចក្ខន្ធា បរិញ្ញាតា តិដ្ឋន្តិ ឆិន្នមូលកា រុក្ខា វិយ. តេ ចរិមកវិញ្ញាណនិរោធេន អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ និព្ពាយិស្សន្តីតិ បជានាតិ. ឥធ វិជ្ជាតិ អរហត្តមគ្គញាណវិជ្ជា. អវិជ្ជាតិ ចតុសច្ចប្បដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អនុច្ចាវចសីលស្សាតិ យស្ស សីលំ កាលេន ហាយតិ, កាលេន វឌ្ឍតិ, សោ ឧច្ចាវចសីលោ នាម ហោតិ. ខីណាសវស្ស បន សីលំ ឯកន្តវឌ្ឍិតមេវ. តស្មា សោ អនុច្ចាវចសីលោ នាម ហោតិ. វសីភូតន្តិ វសិប្បត្តំ. សុសមាហិតន្តិ សុដ្ឋុ សមាហិតំ, អារម្មណម្ហិ សុដ្ឋបិតំ. ធីរន្តិ ធិតិសម្បន្នំ. មច្ចុហាយិនន្តិ មច្ចុំ ជហិត្វា ឋិតំ. សព្ពប្បហាយិនន្តិ សព្ពេ បាបធម្មេ បជហិត្វា ឋិតំ. ពុទ្ធន្តិ ចតុសច្ចពុទ្ធំ. អន្តិមទេហិនន្តិ សព្ពបច្ឆិមសរីរធារិនំ. តំ នមស្សន្តិ គោតមន្តិ តំ គោតមគោត្តំ ពុទ្ធសាវកា នមស្សន្តិ. អថ វា គោតមពុទ្ធស្ស សាវកោបិ គោតមោ, តំ គោតមំ ទេវមនុស្សា នមស្សន្តីតិ អត្ថោ.

បុព្ពេនិវាសន្តិ បុព្ពេនិវុត្ថក្ខន្ធបរម្បរំ. យោវេតីតិ យោ អវេតិ អវគច្ឆតិ. យោវេទីតិបិ បាឋោ. យោ អវេទិ, វិទិតំ បាកដំ កត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. សគ្គាបាយញ្ច បស្សតីតិ ឆ កាមាវចរេ នវ ព្រហ្មលោកេ ចត្តារោ ច អបាយេ បស្សតិ. ជាតិក្ខយំ បត្តោតិ អរហត្តំ បត្តោ. អភិញ្ញាវោសិតោតិ ជានិត្វា កិច្ចវោសានេន វោសិតោ. មុនីតិ មោនេយ្យេន សមន្នាគតោ ខីណាសវមុនិ. ឯតាហីតិ ហេដ្ឋា និទ្ទិដ្ឋាហិ បុព្ពេនិវាសញាណាទីហិ. នាញ្ញំ លបិតលាបនន្តិ យោ បនញ្ញោ តេវិជ្ជោតិ អញ្ញេហិ លបិតវចនមត្តមេវ លបតិ, តមហំ តេវិជ្ជោតិ ន វទាមិ, អត្តបច្ចក្ខតោ ញត្វា បរស្សបិ តិស្សោ វិជ្ជា កថេន្តមេវាហំ តេវិជ្ជោតិ វទាមីតិ អត្ថោ. កលន្តិ កោដ្ឋាសំ. នាគ្ឃតីតិ ន បាបុណាតិ. ឥទានិ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ កថាយ បសន្នោ បសន្នាការំ ករោន្តោ អភិក្កន្តន្តិអាទិមាហ.

៩. ជាណុស្សោណិសុត្តវណ្ណនា

៦០. នវមេ យស្សស្សូតិ យស្ស ភវេយ្យុំ. យញ្ញោតិអាទីសុ យជិតព្ពោតិ យញ្ញោ, ទេយ្យធម្មស្សេតំ នាមំ. សទ្ធន្តិ មតកភត្តំ. ថាលិបាកោតិ វរបុរិសានំ ទាតព្ពយុត្តំ ភត្តំ. ទេយ្យធម្មន្តិ វុត្តាវសេសំ យំកិញ្ចិ ទេយ្យធម្មំ នាម. តេវិជ្ជេសុ ព្រាហ្មណេសុ ទានំ ទទេយ្យាតិ សព្ពមេតំ ទានំ តេវិជ្ជេសុ ទទេយ្យ, តេវិជ្ជា ព្រាហ្មណាវ បដិគ្គហេតុំ យុត្តាតិ ទស្សេតិ. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវាតិ.

១០. សង្គារវសុត្តវណ្ណនា

៦១. ទសមេ សង្គារវោតិ ឯវំនាមកោ រាជគហនគរេ ជិណ្ណបដិសង្ខរណការកោ អាយុត្តកព្រាហ្មណោ. ឧបសង្កមីតិ ភុត្តបាតរាសោ ហុត្វា មហាជនបរិវុតោ ឧបសង្កមិ. មយមស្សូតិ ឯត្ថ អស្សូតិ និបាតមត្តំ, មយំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណា នាមាតិ ឥទមេវ អត្ថបទំ. យញ្ញំ យជាមាតិ ពាហិរសមយេ សព្ពចតុក្កេន សព្ពដ្ឋកេន សព្ពសោឡសកេន សព្ពទ្វត្តិំសាយ សព្ពចតុសដ្ឋិយា សព្ពសតេន សព្ពបញ្ចសតេនាតិ ច ឯវំ បាណឃាតបដិសំយុត្តោ យញ្ញោ នាម ហោតិ. តំ សន្ធាយេវមាហ. អនេកសារីរិកន្តិ អនេកសរីរសម្ភវំ. យទិទន្តិ យា ឯសា. យញ្ញាធិករណន្តិ យជនការណា ចេវ យាជនការណា ចាតិ អត្ថោ. ឯកស្មិញ្ហិ ពហូនំ ទទន្តេបិ ទាបេន្តេបិ ពហូសុបិ ពហូនំ ទេន្តេសុបិ ទាបេន្តេសុបិ បុញ្ញបដិបទា អនេកសារីរិកា នាម ហោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តុយ្ហញ្ច តុយ្ហញ្ច យជាមីតិ វទន្តស្សាបិ ត្វញ្ច ត្វញ្ច យជាហីតិ អាណាបេន្តស្សាបិ ច អនេកសារីរិកាវ ហោតិ. តម្បិ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. យស្ស វា តស្ស វាតិ យស្មា វា តស្មា វា. ឯកមត្តានំ ទមេតីតិ អត្តនោ ឥន្ទ្រិយទមនវសេន ឯកំ អត្តានមេវ ទមេតិ. ឯកមត្តានំ សមេតីតិ អត្តនោ រាគាទិសមនវសេន ឯកំ អត្តានមេវ សមេតិ. បរិនិព្ពាបេតីតិ រាគាទិបរិនិព្ពានេនេវ បរិនិព្ពាបេតិ. ឯវមស្សាយន្តិ ឯវំ សន្តេបិ អយំ.

ឯវមិទំ ព្រាហ្មណស្ស កថំ សុត្វា សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ បសុឃាតកសំយុត្តំ មហាយញ្ញំ អនេកសារីរិកំ បុញ្ញបដិបទំ វទេតិ, បព្ពជ្ជាមូលកំ បន បុញ្ញុប្បត្តិបដិបទំ ឯកសារីរិកន្តិ វទេតិ. នេវាយំ ឯកសារីរិកំ ជានាតិ, ន អនេកសារីរិកំ, ហន្ទស្ស ឯកសារីរិកញ្ច អនេកសារីរិកញ្ច បដិបទំ ទេសេស្សាមី’’តិ ឧបរិ ទេសនំ វឌ្ឍេន្តោ តេន ហិ ព្រាហ្មណាតិអាទិមាហ. តត្ថ យថា តេ ខមេយ្យាតិ យថា តុយ្ហំ រុច្ចេយ្យ. ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតីតិអាទិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតមេវ. ឯថាយំ មគ្គោតិ ឯថ តុម្ហេ, អហមនុសាសាមិ, អយំ មគ្គោ. អយំ បដិបទាតិ តស្សេវ វេវចនំ. យថា បដិបន្នោតិ យេន មគ្គេន បដិបន្នោ. អនុត្តរំ ព្រហ្មចរិយោគធន្តិ អរហត្តមគ្គសង្ខាតស្ស ព្រហ្មចរិយស្ស អនុត្តរំ ឱគធំ ឧត្តមបតិដ្ឋាភូតំ និព្ពានំ. ឥច្ចាយន្តិ ឥតិ អយំ.

អប្បដ្ឋតរាតិ យត្ថ ពហូហិ វេយ្យាវច្ចករេហិ វា ឧបករណេហិ វា អត្ថោ នត្ថិ. អប្បសមារម្ភតរាតិ យត្ថ ពហូនំ កម្មច្ឆេទវសេន បីឡាសង្ខាតោ សមារម្ភោ នត្ថិ. សេយ្យថាបិ ភវំ គោតមោ, ភវំ ចានន្ទោ, ឯតេ មេ បុជ្ជាតិ យថា ភវំ គោតមោ, ភវញ្ចានន្ទោ, ឯវរូបា មម បូជិតា, តុម្ហេយេវ ទ្វេ ជនា មយ្ហំ បុជ្ជា ច បាសំសា ចាតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយេតំ វទតិ. តស្ស កិរ ឯវំ អហោសិ – ‘‘អានន្ទត្ថេរោ មំយេវ ឥមំ បញ្ហំ កថាបេតុកាមោ, អត្តនោ ខោ បន វណ្ណេ វុត្តេ បទុស្សនកោ នាម នត្ថី’’តិ. តស្មា បញ្ហំ អកថេតុកាមោ វណ្ណភណនេន វិក្ខេបំ ករោន្តោ ឯវមាហ.

ន ខោ ត្យាហន្តិ ន ខោ តេ អហំ. ថេរោបិ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ បញ្ហំ អកថេតុកាមោ បរិវត្តតិ, ឥមំ បញ្ហំ ឯតំយេវ កថាបេស្សាមី’’តិ. តស្មា នំ ឯវមាហ.

សហធម្មិកន្តិ សការណំ. សំសាទេតីតិ សំសីទាបេតិ. នោ វិស្សជ្ជេតីតិ ន កថេតិ. យំនូនាហំ បរិមោចេយ្យន្តិ យំនូនាហំ ឧភោបេតេ វិហេសតោ បរិមោចេយ្យំ. ព្រាហ្មណោ ហិ អានន្ទេន បុច្ឆិតំ បញ្ហំ អកថេន្តោ វិហេសេតិ, អានន្ទោបិ ព្រាហ្មណំ អកថេន្តំ កថាបេន្តោ. ឥតិ ឧភោបេតេ វិហេសតោ មោចេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ. កា ន្វជ្ជាតិ កា នុ អជ្ជ. អន្តរាកថា ឧទបាទីតិ អញ្ញិស្សា កថាយ អន្តរន្តរេ កតរា កថា ឧប្បជ្ជីតិ បុច្ឆតិ. តទា កិរ រាជន្តេបុរេ តីណិ បាដិហារិយានិ អារព្ភ កថា ឧទបាទិ, តំ បុច្ឆាមីតិ សត្ថា ឯវមាហ. អថ ព្រាហ្មណោ ‘‘ឥទានិ វត្តុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ រាជន្តេបុរេ ឧប្បន្នំ កថំ អារោចេន្តោ អយំ ខ្វជ្ជ, ភោ គោតមាតិអាទិមាហ. តត្ថ អយំ ខ្វជ្ជាតិ អយំ ខោ អជ្ជ. បុព្ពេ សុទន្តិ ឯត្ថ សុទន្តិ និបាតមត្តំ. ឧត្តរិ មនុស្សធម្មាតិ ទសកុសលកម្មបថសង្ខាតា មនុស្សធម្មា ឧត្តរិំ. ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ទស្សេសុន្តិ ភិក្ខាចារំ គច្ឆន្តា អាកាសេនេវ គមិំសុ ចេវ អាគមិំសុ ចាតិ ឯវំ បុព្ពេ បវត្តំ អាកាសគមនំ សន្ធាយេវមាហ. ឯតរហិ បន ពហុតរា ច ភិក្ខូតិ ឥទំ សោ ព្រាហ្មណោ ‘‘បុព្ពេ ភិក្ខូ ‘ចត្តារោ បច្ចយេ ឧប្បាទេស្សាមា’តិ មញ្ញេ ឯវមកំសុ, ឥទានិ បច្ចយានំ ឧប្បន្នភាវំ ញត្វា សោប្បេន ចេវ បមាទេន ច វីតិនាមេន្តី’’តិ លទ្ធិយា ឯវមាហ.

បាដិហារិយានីតិ បច្ចនីកបដិហរណវសេន បាដិហារិយានិ. ឥទ្ធិបាដិហារិយន្តិ ឥជ្ឈនវសេន ឥទ្ធិ, បដិហរណវសេន បាដិហារិយំ, ឥទ្ធិយេវ បាដិហារិយំ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធន្តិអាទីនំ អត្ថោ ចេវ ភាវនានយោ ច វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៦៥) វិត្ថារិតោវ.

និមិត្តេន អាទិសតីតិ អាគតនិមិត្តេន វា គតនិមិត្តេន វា ឋិតនិមិត្តេន វា ‘‘ឥទំ នាម ភវិស្សតី’’តិ កថេតិ. តត្រិទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ រាជា តិស្សោ មុត្តា គហេត្វា បុរោហិតំ បុច្ឆិ ‘‘កិំ មេ, អាចរិយ, ហត្ថេ’’តិ. សោ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេសិ, តេន ច សមយេន ឯកា សរពូ ‘‘មក្ខិកំ គហេស្សាមី’’តិ បក្ខន្តា, គហណកាលេ មក្ខិកា បលាតា. សោ មក្ខិកាយ មុត្តត្តា ‘‘មុត្តា មហារាជា’’តិ អាហ. មុត្តា តាវ ហោន្តុ, កតិ មុត្តាតិ. សោ បុន និមិត្តំ ឱលោកេសិ. អថាវិទូរេ កុក្កុដោ តិក្ខត្តុំ សទ្ទំ និច្ឆារេសិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘តិស្សោ មហារាជា’’តិ អាហ. ឯវំ ឯកច្ចោ អាគតនិមិត្តេន កថេតិ. ឯតេនុបាយេន គតឋិតនិមិត្តេហិបិ កថនំ វេទិតព្ពំ. ឯវម្បិ តេ មនោតិ ឯវំ តវ មនោ សោមនស្សិតោ វា ទោមនស្សិតោ វា កាមវិតក្កាទិសំយុត្តោ វាតិ. ទុតិយំ តស្សេវ វេវចនំ. ឥតិបិ តេ ចិត្តន្តិ ឥតិបិ តវ ចិត្តំ, ឥមញ្ច ឥមញ្ច អត្ថំ ចិន្តយមានំ បវត្តតីតិ អត្ថោ. ពហុំ ចេបិ អាទិសតីតិ ពហុំ ចេបិ កថេតិ. តថេវ តំ ហោតីតិ យថា កថិតំ, តថេវ ហោតិ.

អមនុស្សានន្តិ យក្ខបិសាចាទីនំ. ទេវតានន្តិ ចាតុមហារាជិកាទីនំ. សទ្ទំ សុត្វាតិ អញ្ញស្ស ចិត្តំ ញត្វា កថេន្តានំ សុត្វា. វិតក្កវិប្ផារសទ្ទន្តិ វិតក្កវិប្ផារវសេន ឧប្បន្នំ វិប្បលបន្តានំ សុត្តប្បមត្តាទីនំ សទ្ទំ. សុត្វាតិ តំ សុត្វា. យំ វិតក្កយតោ តស្ស សោ សទ្ទោ ឧប្បន្នោ, តស្ស វសេន ‘‘ឯវម្បិ តេ មនោ’’តិអាទិសតិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ – ឯកោ កិរ មនុស្សោ ‘‘អដ្ដំ ករិស្សាមី’’តិ គាមា នគរំ គច្ឆន្តោ និក្ខន្តដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ‘‘វិនិច្ឆយសភាយំ រញ្ញោ ច រាជមហាមត្តានញ្ច ឥទំ កថេស្សាមិ ឥទំ កថេស្សាមី’’តិ វិតក្កេន្តោ រាជកុលំ គតោ វិយ រញ្ញោ បុរតោ ឋិតោ វិយ អដ្ដការកេន សទ្ធិំ កថេន្តោ វិយ ច អហោសិ, តស្ស តំ វិតក្កវិប្ផារវសេន និច្ឆរន្តំ សទ្ទំ សុត្វា ឯកោ បុរិសោ ‘‘កេនដ្ឋេន គច្ឆសី’’តិ អាហ. អដ្ដកម្មេនាតិ. គច្ឆ, ជយោ តេ ភវិស្សតីតិ. សោ គន្ត្វា អដ្ដំ កត្វា ជយមេវ បាបុណិ.

អបរោបិ ថេរោ មោឡិយគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិ. អថ នំ និក្ខមន្តំ ឯកា ទារិកា អញ្ញវិហិតា ន អទ្ទស. សោ គាមទ្វារេ ឋត្វា និវត្តិត្វា ឱលោកេត្វា តំ ទិស្វា វិតក្កេន្តោ អគមាសិ. គច្ឆន្តោយេវ ច ‘‘កិំ នុ ខោ កុរុមានា ទារិកា ន អទ្ទសា’’តិ វចីភេទំ អកាសិ. បស្សេ ឋិតោ ឯកោ បុរិសោ សុត្វា ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, មោឡិយគាមេ ចរិត្ថា’’តិ អាហ.

មនោសង្ខារា បណិហិតាតិ ចិត្តសង្ខារា សុដ្ឋបិតា. វិតក្កេស្សតីតិ វិតក្កយិស្សតិ បវត្តយិស្សតីតិ បជានាតិ. បជានន្តោ ច អាគមនេន ជានាតិ, បុព្ពភាគេន ជានាតិ, អន្តោសមាបត្តិយំ ចិត្តំ អបលោកេត្វា ជានាតិ. អាគមនេន ជានាតិ នាម កសិណបរិកម្មកាលេយេវ ‘‘យេនាការេនេស កសិណភាវនំ អារទ្ធោ បឋមជ្ឈានំ វា…បេ… ចតុត្ថជ្ឈានំ វា អដ្ឋ វា សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេស្សតី’’តិ ជានាតិ. បុព្ពភាគេន ជានាតិ នាម បឋមវិបស្សនាយ អារទ្ធាយយេវ ជានាតិ, ‘‘យេនាការេន ឯស វិបស្សនំ អារទ្ធោ សោតាបត្តិមគ្គំ វា និព្ពត្តេស្សតិ…បេ… អរហត្តមគ្គំ វា និព្ពត្តេស្សតី’’តិ ជានាតិ. អន្តោសមាបត្តិយំ ចិត្តំ ឱលោកេត្វា ជានាតិ នាម – ‘‘យេនាការេន ឥមស្ស មនោសង្ខារា សុដ្ឋបិតា, ឥមស្ស នាម ចិត្តស្ស អនន្តរា ឥមំ នាម វិតក្កំ វិតក្កេស្សតិ, ឥតោ វុដ្ឋិតស្ស ឯតស្ស ហានភាគិយោ វា សមាធិ ភវិស្សតិ ឋិតិភាគិយោ វា វិសេសភាគិយោ វា និព្ពេធភាគិយោ វា, អភិញ្ញាយោ វា និព្ពត្តេស្សតី’’តិ ជានាតិ. តត្ថ បុថុជ្ជនោ ចេតោបរិយញាណលាភី បុថុជ្ជនានំយេវ ចិត្តំ ជានាតិ, ន អរិយានំ. អរិយេសុបិ ហេដ្ឋិមោ ឧបរិមស្ស ចិត្តំ ន ជានាតិ, ឧបរិមោ បន ហេដ្ឋិមស្ស ជានាតិ. ឯតេសុ ច សោតាបន្នោ សោតាបត្តិផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ…បេ… អរហា អរហត្តផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ. ឧបរិមោ ហេដ្ឋិមំ ន សមាបជ្ជតិ. តេសញ្ហិ ហេដ្ឋិមា ហេដ្ឋិមា សមាបត្តិ តត្រវត្តិយេវ ហោតិ. តថេវ តំ ហោតីតិ ឯតំ ឯកំសេន តថេវ ហោតិ. ចេតោបរិយញាណវសេន ញាតញ្ហិ អញ្ញថាភាវិ នាម នត្ថិ.

ឯវំ វិតក្កេថាតិ ឯវំ នេក្ខម្មវិតក្កាទយោ បវត្តេន្តា វិតក្កេថ. មា ឯវំ វិតក្កយិត្ថាតិ ឯវំ កាមវិតក្កាទយោ បវត្តេន្តា មា វិតក្កយិត្ថ. ឯវំ មនសិ ករោថាតិ ឯវំ អនិច្ចសញ្ញមេវ, ទុក្ខសញ្ញាទីសុ វា អញ្ញតរំ មនសិ ករោថ. មា ឯវន្តិ និច្ចន្តិអាទិនា នយេន មា មនសា ករិត្ថ. ឥទន្តិ ឥទំ បញ្ចកាមគុណរាគំ បជហថ. ឥទញ្ច ឧបសម្បជ្ជាតិ ឥទំ ចតុមគ្គផលប្បភេទំ លោកុត្តរធម្មមេវ ឧបសម្បជ្ជ បាបុណិត្វា និប្ផាទេត្វា វិហរថ.

មាយាសហធម្មរូបំ វិយ ខាយតីតិ មាយាយ សមានការណជាតិកំ វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. មាយាការោបិ ហិ ឧទកំ គហេត្វា តេលំ ករោតិ, តេលំ គហេត្វា ឧទកន្តិ ឯវំ អនេករូបំ មាយំ ទស្សេតិ. ឥទម្បិ បាដិហារិយំ តថារូបមេវាតិ. ឥទម្បិ មេ, ភោ គោតម, បាដិហារិយំ មាយាសហធម្មរូបំ វិយ ខាយតីតិ ចិន្តាមណិកវិជ្ជាសរិក្ខកតំ សន្ធាយ ឯវំ អាហ. ចិន្តាមណិកវិជ្ជំ ជានន្តាបិ ហិ អាគច្ឆន្តមេវ ទិស្វា ‘‘អយំ ឥទំ នាម វិតក្កេន្តោ អាគច្ឆតី’’តិ ជានន្តិ. តថា ‘‘ឥទំ នាម វិតក្កេន្តោ ឋិតោ, ឥទំ នាម វិតក្កេន្តោ និសិន្នោ, ឥទំ នាម វិតក្កេន្តោ និបន្នោ’’តិ ជានន្តិ.

អភិក្កន្តតរន្តិ សុន្ទរតរំ. បណីតតរន្តិ ឧត្តមតរំ. ភវញ្ហិ គោតមោ អវិតក្កំ អវិចារន្តិ ឥធ ព្រាហ្មណោ អវសេសំ អាទេសនាបាដិហារិយំ ពាហិរកន្តិ ន គណ្ហិ. ឥទញ្ច បន សព្ពំ សោ ព្រាហ្មណោ តថាគតស្ស វណ្ណំ កថេន្តោយេវ អាហ. អទ្ធា ខោ ត្យាយន្តិ ឯកំសេនេវ តយា អយំ. អាសជ្ជ ឧបនីយ វាចា ភាសិតាតិ មម គុណេ ឃដ្ដេត្វា មមេវ គុណានំ សន្តិកំ ឧបនីតា វាចា ភាសិតា. អបិច ត្យាហំ ព្យាករិស្សាមីតិ អបិច តេ អហមេវ កថេស្សាមីតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ព្រាហ្មណវគ្គោ បឋមោ.