៣. ពាលវគ្គវណ្ណនា

២២. តតិយស្ស បឋមេ អច្ចយំ អច្ចយតោ ន បស្សតីតិ ‘‘អបរជ្ឈិត្វា អបរទ្ធំ មយា’’តិ អត្តនោ អបរាធំ ន បស្សតិ, អបរទ្ធំ មយាតិ វត្វា ទណ្ឌកម្មំ អាហរិត្វា ន ខមាបេតីតិ អត្ថោ. អច្ចយំ ទេសេន្តស្សាតិ ឯវំ វត្វា ទណ្ឌកម្មំ អាហរិត្វា ខមាបេន្តស្ស. យថាធម្មំ នប្បដិគ្គណ្ហាតីតិ ‘‘បុន ឯវំ ន ករិស្សាមិ, ខមថ មេ’’តិ វុច្ចមានោ អច្ចយំ ឥមំ យថាធម្មំ យថាសភាវំ ន បដិគ្គណ្ហាតិ. ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ បុន ឯវរូបំ មា អកាសិ, ខមាមិ តុយ្ហ’’ន្តិ ន វទតិ. សុក្កបក្ខោ វុត្តបដិបក្ខនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

២៣. ទុតិយេ អព្ភាចិក្ខន្តីតិ អភិភវិត្វា អាចិក្ខន្តិ, អភូតេន វទន្តិ. ទោសន្តរោតិ អន្តរេ បតិតទោសោ. ឯវរូបោ ហិ ‘‘នត្ថិ សមណស្ស គោតមស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ’’តិអាទីនិ វទន្តោ សុនក្ខត្តោ វិយ តថាគតំ អព្ភាចិក្ខតិ. សទ្ធោ វា ទុគ្គហិតេនាតិ យោ ហិ ញាណវិរហិតាយ សទ្ធាយ អតិសទ្ធោ ហោតិ មុទ្ធប្បសន្នោ, សោបិ ‘‘ពុទ្ធោ នាម សព្ពលោកុត្តរោ, សព្ពេ តស្ស កេសាទយោ ពាត្តិំស កោដ្ឋាសា លោកុត្តរាយេវា’’តិអាទិនា នយេន ទុគ្គហិតំ គណ្ហិត្វា តថាគតំ អព្ភាចិក្ខតិ. តតិយំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

២៥. ចតុត្ថេ នេយ្យត្ថំ សុត្តន្តន្តិ យស្ស អត្ថោ នេតព្ពោ, តំ នេតព្ពត្ថំ សុត្តន្តំ. នីតត្ថោ សុត្តន្តោតិ ទីបេតីតិ កថិតត្ថោ អយំ សុត្តន្តោតិ វទតិ. តត្ថ ‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា, តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា, ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា’’តិ ឯវរូបោ សុត្តន្តោ នេយ្យត្ថោ នាម. ឯត្ថ ហិ កិញ្ចាបិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន ‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិ វុត្តំ, បរមត្ថតោ បន បុគ្គលោ នាម នត្ថីតិ ឯវមស្ស អត្ថោ នេតព្ពោវ ហោតិ. អយំ បន អត្តនោ ពាលតាយ នីតត្ថោ អយំ សុត្តន្តោតិ ទីបេតិ. បរមត្ថតោ ហិ បុគ្គលេ អសតិ ន តថាគតោ ‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទីនិ វទេយ្យ. យស្មា បន តេន វុត្តំ, តស្មា បរមត្ថតោ អត្ថិ បុគ្គលោតិ គណ្ហន្តោ តំ នេយ្យត្ថំ សុត្តន្តំ នីតត្ថោ សុត្តន្តោតិ ទីបេតិ. នីតត្ថន្តិ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ ឯវំ កថិតត្ថំ. ឯត្ថ ហិ អនិច្ចមេវ ទុក្ខមេវ អនត្តាយេវាតិ អត្ថោ. អយំ បន អត្តនោ ពាលតាយ ‘‘នេយ្យត្ថោ អយំ សុត្តន្តោ, អត្ថមស្ស អាហរិស្សាមី’’តិ ‘‘និច្ចំ នាម អត្ថិ, សុខំ នាម អត្ថិ, អត្តា នាម អត្ថី’’តិ គណ្ហន្តោ នីតត្ថំ សុត្តន្តំ នេយ្យត្ថោ សុត្តន្តោតិ ទីបេតិ នាម. បញ្ចមំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

២៧. ឆដ្ឋេ បដិច្ឆន្នកម្មន្តស្សាតិ បាបកម្មស្ស. បាបំ ហិ បដិច្ឆាទេត្វា ករោន្តិ. នោ ចេបិ បដិច្ឆាទេត្វា ករោន្តិ, បាបកម្មំ បដិច្ឆន្នមេវាតិ វុច្ចតិ. និរយោតិ សហោកាសកា ខន្ធា. តិរច្ឆានយោនិយំ ខន្ធាវ លព្ភន្តិ. សត្តមដ្ឋមានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

៣០. នវមេ បដិគ្គាហាតិ បដិគ្គាហកា, ទុស្សីលំ បុគ្គលំ ទ្វេ ឋានានិ បដិគ្គណ្ហន្តីតិ អត្ថោ.

៣១. ទសមេ អត្ថវសេតិ ការណានិ. អរញ្ញវនបត្ថានីតិ អរញ្ញានិ ច វនបត្ថានិ ច. តត្ថ កិញ្ចាបិ អភិធម្មេ និប្បរិយាយេន ‘‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា, សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ (វិភ. ៥២៩) វុត្តំ, តថាបិ យំ តំ ‘‘បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ (បារា. ៦៥៤) អារញ្ញកង្គនិប្ផាទកំ សេនាសនំ វុត្តំ, តទេវ អធិប្បេតន្តិ វេទិតព្ពំ. វនបត្ថន្តិ គាមន្តំ អតិក្កមិត្វា មនុស្សានំ អនុបចារដ្ឋានំ, យត្ថ ន កសីយតិ ន វបីយតិ. បន្តានីតិ បរិយន្តានិ អតិទូរានិ, ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារន្តិ លោកិយលោកុត្តរំ ផាសុវិហារំ. បច្ឆិមញ្ច ជនតំ អនុកម្បមានោតិ បច្ឆិមេ មម សាវកេ អនុកម្បន្តោ.

៣២. ឯកាទសមេ វិជ្ជាភាគិយាតិ វិជ្ជាកោដ្ឋាសិកា. សមថោតិ ចិត្តេកគ្គតា. វិបស្សនាតិ សង្ខារបរិគ្គាហកញាណំ. កមត្ថមនុភោតីតិ កតមំ អត្ថំ អារាធេតិ សម្បាទេតិ បរិបូរេតិ. ចិត្តំ ភាវីយតីតិ មគ្គចិត្តំ ភាវីយតិ ព្រូហីយតិ វឌ្ឍីយតិ. យោ រាគោ, សោ បហីយតីតិ យោ រជ្ជនកវសេន រាគោ, សោ បហីយតិ. រាគោ ហិ មគ្គចិត្តស្ស បច្ចនីកោ, មគ្គចិត្តំ រាគស្ស ច. រាគក្ខណេ មគ្គចិត្តំ នត្ថិ, មគ្គចិត្តក្ខណេ រាគោ នត្ថិ. យទា បន រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, តទា មគ្គចិត្តស្ស ឧប្បត្តិំ និវារេតិ, បទំ បច្ឆិន្ទតិ. យទា បន មគ្គចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា រាគំ សមូលកំ ឧព្ពដ្ដេត្វា សមុគ្ឃាតេន្តមេវ ឧប្បជ្ជតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘រាគោ បហីយតី’’តិ.

វិបស្សនា, ភិក្ខវេ, ភាវិតាតិ វិបស្សនាញាណំ ព្រូហិតំ វឌ្ឍិតំ. បញ្ញា ភាវីយតីតិ មគ្គបញ្ញា ភាវីយតិ ព្រូហីយតិ វឌ្ឍីយតិ. យា អវិជ្ជា, សា បហីយតីតិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ វដ្ដមូលិកា មហាអវិជ្ជា បហីយតិ. អវិជ្ជា ហិ មគ្គបញ្ញាយ បច្ចនីកា, មគ្គបញ្ញា អវិជ្ជាយ. អវិជ្ជាក្ខណេ មគ្គបញ្ញា នត្ថិ, មគ្គបញ្ញាក្ខណេ អវិជ្ជា នត្ថិ. យទា បន អវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ, តទា មគ្គបញ្ញាយ ឧប្បត្តិំ និវារេតិ, បទំ បច្ឆិន្ទតិ. យទា មគ្គបញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, តទា អវិជ្ជំ សមូលិកំ ឧព្ពដ្ដេត្វា សមុគ្ឃាតយមានាវ ឧប្បជ្ជតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អវិជ្ជា បហីយតី’’តិ. ឥតិ មគ្គចិត្តំ មគ្គបញ្ញាតិ ទ្វេបិ សហជាតធម្មាវ កថិតា.

រាគុបក្កិលិដ្ឋំ វា, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ ន វិមុច្ចតីតិ រាគេន ឧបក្កិលិដ្ឋត្តា មគ្គចិត្តំ ន វិមុច្ចតីតិ ទស្សេតិ. អវិជ្ជុបក្កិលិដ្ឋា វា បញ្ញា ន ភាវីយតីតិ អវិជ្ជាយ ឧបក្កិលិដ្ឋត្តា មគ្គបញ្ញា ន ភាវីយតីតិ ទស្សេតិ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេតិ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ. រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តីតិ រាគស្ស ខយវិរាគេន ចេតោវិមុត្តិ នាម ហោតិ. ផលសមាធិស្សេតំ នាមំ. អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តីតិ អវិជ្ជាយ ខយវិរាគេន បញ្ញាវិមុត្តិ នាម ហោតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ នានាក្ខណិកា សមាធិវិបស្សនា កថិតាតិ.

ពាលវគ្គោ តតិយោ.